અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 21

અથ એકવિંશોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્--
મહોત્સવં પ્રવક્ષ્યામિ વિસ્તરેણ તવાનઘ।
અઙ્કુરાવાપનં પૂર્વ પતાકારોપણં તથા

કૌતુકસ્યોત્સવં પશ્ચાત્ ઉત્સવારંભગં ભવેત્।
સ્નપનં દેવદેવસ્ય યાગદીક્ષાહ્યનન્તરમ્

ચતુસ્સ્થાનાર્ચનઞ્ચૈવ હોમકર્માણ્યનન્તરમ્।
તીર્થાઙ્કુરાર્પણઞ્ચૈવ ગ્રામસ્ય ચ બલિં તથા

યાત્રચોત્સવબિમ્બસ્ય તથા તીર્થાધિવાસનમ્।
તીર્થસ્નાનં તતઃ કુર્યાત્પુષ્પયાગમનન્તરમ્

ધ્વજાવરોહણકઞ્ચૈવ ઉદ્વાસનબલિં તથા।
વિષક્‌સેનાર્ચઞ્ચૈવ કર્મક્રમમિમં વિદુઃ

ઉત્સવારમ્ભદિવસાત્ સપ્તમે પઞ્ચમેઽહનિ।
અઙ્કુરસ્યાર્પણં કુર્યાત્પૂર્વવચ્ચોક્તવર્ત્મના

ઉત્સવારમ્ભદિવસાત્ પૂર્વેદ્યુશ્ચ નિશામુખે।
કૌતુકં બન્ધયેદ્ધીમાન્ તત્ક્રમસ્તે પ્રવક્ષ્યતે

મણ્ટપં સમલંકૃત્ય ધ્વજતોરણકુમ્ભકૈઃ।
ક્રમુકૈઃ કદલીકાણ્ડૈ ર્દર્ભમાલ્યાદિકૈ સ્તથા

તન્મધ્યે વેદિકાં કુર્યાત્ બિષ્ણુયન્ત્રં પ્રકલ્પયેત્।
મણ્‍ટપસ્યેશદિગ્ભાગે કુમ્ભં સંસ્થાપયેત્સુધીઃ

પૂર્વવદગ્નિપાર્શ્વે તુ કુણ્ડં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ।
મણ્ડલાત્પશ્ચિમે બિમ્બં સ્થાપયેત્તુ યથાવિધિ

દ્વારાદિયજનં કૃત્વા ચતુઃ સ્થાનાર્ચનં યજેત્।
કૌતુકં કારયેદ્વિદ્વાન્ સૌવર્ણેનૈવ દેશિકઃ

તન્તુસૂત્રયુતઞ્ચૈવ ઉત્સવસ્ય વિશેષતઃ।
દેવીભ્યાન્તુ વિશેષેણ બલિસ્નપનબેરયોઃ

આચાર્યસ્ય વિશેષેણ ઋત્વિજાનાં તથૈવ ચ।
પૃથક્ તણ્ડુલપાત્રેષુ તામ્બૂલસહિતં ન્યસેત્

શિષ્યસ્ય શિરસિ સ્થાપ્ય પ્રાદક્ષિણ્યેન મન્દિરમ્।
વેદઘોષસમાયુક્તં ગીતવાદ્યસમન્વિતમ્

ધાન્યરાશિં વિનિક્ષિપ્ય આધારોપરિ બિન્યસેત્।
પુણ્યાહં વાચયેત્ પશ્ચાત્ બ્રાહ્મણૈસ્સહ દેશિકઃ

બિમ્બં સંપૂજયેત્ પશ્ચાત્ પૂજયેત્ પ્રતિસરીયકમ્।
સૂત્રમાદાય હસ્તાભ્યાં ધારયિત્વા વિચક્ષણઃ

બન્ધયેદ્દક્ષિણે હસ્તે દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ।
શ્રિયો ર્વામકરે કુર્યાત્ આચાર્યસ્ય સ્વહસ્તકે

પૂજયિત્વા યથાપૂર્વ મપૂપાદિ નિવેદયેત્।
મુદ્ગાન્નં તુ નિવેદ્યાથ બલિં દદ્યાત્ સમન્તતઃ

શયનં કલ્પયિત્વા ચ શયને સન્નિવેશયેત્।
ઉષઃ કાલોત્સવં કુર્યાત્ સર્વૈઃ પરિકરૈ સ્સહ

અનેકદીપસંયુક્તં ગીતવાદ્યાદિસંયુતમ્।
સ્વસ્તિવાચનસંયુક્તં સર્વમઙ્ગલસંયુતમ્

વીધ્યાવરણપૂર્વં તુ અન્તરાવરણપશ્ચિમમ્।
એવં સંભ્રામયિત્વા તુ મણ્ટપે સન્નિવેશયેત્

નૃત્તગીતાદિસકલં દર્શયિત્વા વિચક્ષણઃ।
ઉત્સવારમ્ભણે સ્નાન મારભેન્મન્ત્રવિત્તમઃ

અષ્ટોત્તરશતૈ ર્વાપિ એકાશીતિઘટૈસ્તુ વા।
કલશૈઃ સ્નાપયેત્પશ્ચાત્ ચૂર્ણસ્નાનં સમાચરેત્

અલંકારાસને નીત્વા અલંકૃત્ય યથાવિધિ।
યાગમણ્ડપભૂમૌ તુ પશ્ચિમે સન્નિવેશયેત્

શ્રીભૂમિસહિતં વિપ્ર બલિબિમ્બસમન્વિતમ્।
યાગદીક્ષાવિધિં વક્ષ્યે સમાસાદવધારય

મણ્ડપં ચાગ્રતઃ કુર્યાત્ અગ્રાલાભે યથારુચિ
મણ્ટપં સમલંકૃત્ય વિતાનાદ્યૈરલંકૃતમ્

ધ્વજતોરણ કુમ્ભાદ્યૈ રમ્ભાપૂગસમન્વિતૈઃ
ભિત્તિચિત્રવિચિત્રંસ્યાન્મણ્‍ડલં કારયેદ્બુધઃ

મણ્ડલસ્યોત્તરે પાર્શ્વે કુમ્ભં સંસ્થાપયેદ્બુધઃ।
કુમ્ભમણ્ડલયોર્બાહ્યે પરિતઃ કુણ્ડમાચરેત્

પૂર્વાદીશાનપર્યન્તં કુણ્ડક્લપ્તિમથ શૃણુ।
ત્ર્યશ્રં વૃત્તં ષડશ્રં વા વસ્વશ્રં વિદિશઃ ક્રમાત્

અષ્ટકુણ્ડવિધૌ વિપ્ર ચતુષ્કુણ્ડવિધિં શૃણુ।
અશ્રં ચાપ મથો વૃત્તં પદ્મં પૂર્વાદિતઃ ક્રમાત્

મુખ્યકલ્પે તુ વિપ્રેન્દ્ર અષ્ટકુણ્ડં પ્રકલ્પયેત્।
ઋત્વિજો વરયેત્પૂર્વં કુણ્ડે કુણ્ડે પૃથક્ પૃથક્

મણ્ડલસ્ય તુ પૂર્વે તુ ગરુડં સન્નિવેશયેત્।
દક્ષિણે ચક્રરાજં તુ પશ્ચિમે બલિબેરકમ્

સેનેશમુત્તરે પાર્શ્વે અલંકૃત્ય નિવેશયેત્।
મણ્ડલં ચક્રપદ્મં વા ઇષ્ટસિદ્ધિપ્રદં તુ વા

વાસુદેવાખ્ય યન્ત્રં વા કારયેત્તુ યથારુચિ।
કુમ્ભમણ્ડલકુણ્ડન્તુ પરિકુમ્ભસમન્વિતમ્

મહાકુમ્ભસ્ય પાર્શ્વે તુ વર્ધીનીં સંનિવેશયેત્।
ઉપકુમ્ભસમાયુક્ત મષ્ટમઙ્ગલકૈ ર્યુતમ્

પાલિકાભિઃ સમાયુક્તં ફલૈ ર્નાનાવિધૈર્યુતમ્।
દીર્ઘસ્તબકસંયુક્તં ક્રમુકૈ ર્નાલિકેરકૈઃ

વસ્ત્રયુગ્મં મહાકુમ્ભે એકમન્યત્ર યોજયેત્।
કૂર્ચપલ્લવસંયુક્તં શરાવે સૂત્રસંયુતમ્

શરાવે તુ શરાવે તુ નાલિકેરફલં ન્યસેત્।
એવંકૃત્વા વિશેષેણ દ્વારપૂજાં સમાચરેત્

કુમ્ભે સંપૂજયેદ્દેવં વાસુદેવ મનામયમ્।
ઉપકુમ્ભે યજેદ્દેવાન્વાસુદેવાદિકાન્ ક્રમાત્

અનેકૈરુપચારૈશ્ચ ચતુષ્ષષ્ટિગણૈસ્તુ વા।
કુમ્ભે ચ મણ્ડલે ચૈવ પ્રોક્ષણસ્નાનમાચરેત્

અગ્નૈ ચૈવ વિશેષેણ ઉપચારૈઃ પૃથગ્ઘુવેત્।
મણ્ડલે પૂજયેત્પશ્ચાત્ બિમ્બં સંપૂજયેત્પરમ્

હોમકાર્યં તતઃ કૃત્વા વાસુદેવાદિ મન્ત્રતઃ।
પ્રભવાવ્યયયોગેન અષ્ટકુણ્ડેષુ હોમયેત્

તીર્થાઙ્કુરાર્પણં કુર્યાત્ પૂર્વોક્તક્રમયોગતઃ।
બલિં કૃત્વા તથા વીથ્યાં બલિબેરસમન્વિતમ્

કુમુદાદિગણૈ ર્યુક્તં ગીતવાદ્યસમન્વિતમ્।
ઉત્સવં યાનમારોપ્ય કુઞ્જરં વા રથં તુ વા

શિબિકાંવા વિશેષેણ યથાલબ્ધાનુરૂપતઃ।
નૈકૈઃ પરિકરૈ ર્યુક્તં બહુદીપસમન્વિતમ્

અન્તરાવરણપૂર્વં વીથ્યાવરણપશ્ચિમમ્।
બલિસ્થાને તુ સંપ્રાપ્તે તામ્બૂલં ચન્દનં દદેત્

મધ્યદેશે તુ સંપ્રાપ્તે ગણક્રીડાં સમાચરેત્।
એવં કૃત્વા વિશેષેણ મહામણ્ડપમાનયેત્

સિંહાસને નિવેશ્યાથ અર્ઘ્યાદ્યૈઃ પરિપૂજયેત્।
અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાચામં ગન્ધં પુષ્પઞ્ચ ધૂપકમ્

દીપં નીરાજનં ચૈવ બહુનૃત્તં પ્રદર્શયેત્।
વસ્ત્રમાલ્યાન્યપોહ્યાથ સ્નાનકર્મ સમાચરેત્

સ્નાનાન્તે દેવદેવેશં મણ્ડપે સંનિવેશયેત્।
પૂજનંત્વથ વિપ્રેન્દ નિવેદ્યાન્તં સમાચરેત્

પ્રથમે સ્યન્દનં પ્રોક્તં દ્વિતીયે શિબિકા ભવેત્।
તૃતીયે ગરુડં પ્રોક્તં ચતુર્થે રથમેવ ચ

પઞ્ચમે દોલિકાયાનં ષષ્ઠે વૈ કુઞ્જરં તથા।
સપ્તમે પુષ્પયાનં સ્યાદષ્ટમે ચાશ્વવાહનમ્

નવમે કુઞ્ચરપ્રાભા દશમે કુઞ્જરં ભવેત્?
તીર્થાધિવાસનાત્પૂર્વં મૃગયાદિવસં ભવેત્

મૃગયાદિવસાત્પૂર્વં જલક્રીડાવગાહનમ્।
જલક્રીડાદિનાત્પૂર્વમુદ્યાનગમનં ભવેત્

ઉદ્યાનગમનાત્પૂર્વં નદીયાત્રાં સમાચરેત્।
નદીયાત્રાદિનાત્પૂર્વં વ્રીહિમાનમથોચ્યતે

વ્રીહિમાનદિનાત્પૂર્વં વનવાસમથાચરેત્।
યાત્રાચોત્વબિમ્બસ્ય દ્વિકાલે ચોત્તમા ભવેત્

એકકાલમથોવાપિ કર્તુરિચ્છાનુરૂપતઃ।
અપૂર્વાભરણૈર્માલ્યૈરપૂર્વૈશ્ચામ્બરૈસ્તથા

અપૂર્વોદ્યાનયાનાદ્યૈ ર્યથાકૌતુહલં ભવેત્।
તથા વિશિષ્ય કર્તવ્યં યાવત્તીર્થદિનાવધિ

તીર્થસ્નાનદિનાત્પૂર્વં રાત્રૌ તીર્થાધિવાસનમ્।
મણ્ડપં સમલંકૃત્ય તીર્થબેરં સમાનયેત્

ધાન્યપીઠં પ્રતિષ્ઠાપ્ય તીર્થબેરં સમાનયેત્।
અર્ઘ્યાદ્યૈરર્ચચિત્વાથ કુમ્ભં સંસ્થાપયેત્સુધીઃ

કુમ્ભે તીર્થં સમાવાહ્ય પૂજયિત્વા વિચક્ષણઃ।
હવિર્નિવેદયેત્પશ્ચાત્ બલિં દદ્યાત્ સમન્તતઃ

રજનીચૂર્ણમાદાયોલખલે તુ વિનિક્ષિપેત્।
ઉલૂખલં મુસલં ચૈવ પ્રક્ષાલ્યાભ્યર્ચ્ય દેશિકઃ

આચાર્યાવગાહનં પૂર્વં ગણિકાભિરનન્તરમ્।
ચૂર્ણેન ઘટ્ટનં વાપિ પઞ્ચકં ત્રિતયન્તુ વા

સ્થણ્ડિલે સંપ્રતિષ્ઠાપ્ય કૂર્ચઞ્ચૈવ વિનિક્ષેપેત્।
અભ્યર્ચ્ય પુંસિમન્ત્રેણ? પુણ્યાહં ચૈવ કારયેત્

પુનરભ્યર્ચ્ય દેવેશં ચૂર્ણસ્નાનં સમાચરેત્।
વાસુદેવતનુસ્પૃષ્ટં ચૂર્ણં પરમપાવનમ્

પાદસ્પૃષ્ટજલં વિપ્ર ગઙ્ગાતોયસમં ભવેત્।
તુલસી ચન્દનં પુષ્પં સર્વપાપહરં નૃણામ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ભક્તાનાં ચ પ્રદાપયેત્।
યે વહન્તિ પિબન્ત્યૈતત્ તે ચ યાન્તિ પરાંગતિમ્

અવભૃથસ્નાનમ્----
તતઃ પ્રભાતે વિમલે વાસરોત્સવમાચરેત્।
પુરશોધનપૂર્વન્તુ યથાપૂર્વ બલિં ક્ષિપેત્

યાત્રાવસાને દેવેશં મૂલબેરપુરસ્સરમ્।
મહાકુમ્મસ્થકૂર્ચેન પ્રોક્ષયેન્મૂલમન્ત્રતઃ

પૂજયા સંપપ઼ટીકુર્યાન્મણ્ડલે તુ નિયોજયેત્।
વહ્નિસ્થં તુ વિશેષેણ પૂર્ણાહુતિપુરસ્સરમ્

પ્રાયશ્ચિત્તાહુતિઞ્ચૈવ કુમ્ભમણ્ડલપૂજનમ્।
યથાપૂર્વં પુરા કૃત્વા પશ્ચાત્પ્રોક્ષણમાચરેત્

તીર્થબેરં સમારોપ્ય યાનં વિપ્રવરૈર્દ્વિજ।
ઉત્સવાન્તે સમાદાય કેવલં તીર્થબેરકમ્

આનયેત્તીર્થદેશે તુ પ્રભાં તત્રૈવ કારયેત્।
તીર્થદેશં સમાસાદ્ય પ્રભામધ્યે નિવેશયેત્

તીર્થકુમ્ભં સમાદાય યોજયેત્તજ્જલૈઃ પુનઃ।
તત્તીર્થન્તુ સમભ્યર્ચ્ય કલશૈઃ સ્નાપયેત્પ્રભુમ્

પશ્ચાત્તીર્થં તુ સંપ્રાપ્ય નિમજ્ય ચ ત્રિથા પુનઃ।
યે સ્નાપયન્તિ સંપ્રાપ્ય ગઙ્ગાસ્નાનફલં લભેત્

સર્વદાનફલઞ્ચૈવ સર્વતીર્થફલં લભેત્।
સ્વસ્થાને સંનિવેશ્યાથ શુદ્ધસ્નાનં સમાચરેત્

મન્ત્રસ્નાનં તતઃ કૃત્વા નીરાજનમથાચરેત્।
અલઙ્કારાસનં નીત્વા હવિરન્તં સમર્ચયેત્

મન્દિરં પ્રાપયેદ્દેવં સર્વૈઃ પરિકરૈઃ સહ
બ્રાહ્મણૈ ર્વેદઘોષૈશ્ચાલયાવરણપશ્ચિમમ્

ઉત્સવેન સહ વીથ્યાં તીર્થબેરં સમાનયેત્।
સ્વસ્થાને સન્નિવેશ્યાથ દ્વારે શઙ્કં નિનાદયેત્

ઉત્સવં મણ્ડપે સ્થાપ્ય સ્નાપનં કારયેદ્બુધઃ।
અલંકારાસને નીત્વા પ્રભૂતાન્નં નિબેદયેત્

દશમેઽહનિ સંપ્રાપ્તે પુષ્પયાગં સમાચરેત્।
સન્નિધૌ દેવદેવસ્ય દેવપારાયણં ચરેત્

સંહિતાઞ્ચૈવ શાખાઞ્ચ આરણં તદનન્તરમ્।
ઋગ્યજુસ્સામવેદાંશ્ચ તથાથવેણમેવ ચ

સંભાવયેત્તતો દેવાન્ વસ્ત્રતામ્બૂલભોજનૈઃ।
સ્નપનં પુષ્પયાગાર્થં કારયેદુક્તવર્ત્મના

કૌતુકં બન્ધયેત્પૂર્વં દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ।
અગ્નિમણ્જલમાસાદ્ય પુષ્પમણ્ડલમાચરેત્

ચક્રાબ્જયન્ત્રકં વાપિ આચાર્યસ્ય વશાત્તુ વા।
મણ્ડલસ્ય તુ પાશ્ચાત્યે બિમ્બં સિંહાસને ન્યસેત્

મણ્ડલસ્યોત્તરે પાર્શ્વે કુમ્ભં સંસ્થાપયેદ્બુધઃ।
દેવસ્યેશાનભાગે તુ વિષ્વક્‌સેનં નિવેશયેત્

દક્ષિણે હેતિરાજાનં બ્રાહ્મણાન્પરિતો ન્યસેત્।
દ્વારાર્ચનં તતઃ કુર્યાત્ કુમ્ભમણ્ડલપૂજનમ્

બિમ્બે સંપૂજયેત્પશ્ચાત્ અષ્ટૌ દ્વાદશધાપિ વા।
ષટ્કં ચતુષ્ટયં કાલં પ્રત્યેકન્તુ વિશેષતઃ

અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાચામં ગન્ધં પુષ્પં ચ દીપકમ્।
ધૂપંચૈવ નૈનેદ્યં તામ્બૂલં તિલદાનકમ્

વેદં શ્લોકં તથા ગીતં નૃત્તં વાદ્યં પુનઃ પુનઃ।
ગીતન્તુ મઙ્ગલં પ્રોક્તં નૃત્તં વૈ માર્ગનૃત્તકમ્

પૂષ્પપૂરં સમાહૃત્ય પૃથક્ પાત્રે નિવેશયેત્।
સન્નિધૌ સ્થાપયિત્વા ચ પુષ્પપત્રૈસ્સમર્ચયેત્

શોષણાદિ ક્રિયાં કૃત્વા અર્ઘ્યાદ્યૈઃ સંપ્રપૂજયેત્।
અર્ઘ્યં ગન્ધં તથા પુષ્પં ધૂપઞ્ચૈવ ચતુષ્ટયમ્

સ્થાપયેદમ્બરેણૈવ વિકિરેદ્દેવપાદયોઃ।
શિલ્પદાસગણાન્ સર્વાન્ સંભાવનમથાચરેત્

ચન્દનૈશ્ચૈવ તામ્બૂલૈઃ દેવવસ્ત્રં પ્રદાપયેત્।
આચાર્યૈ સ્સાધકૈશ્ચૈવ બિભવેદ્દેવ મૂર્ધનિ

યાત્રાં ચ કારયેદ્ધીમાન્ પ્રાદક્ષિણ્યેન મન્દિરમ્।
એકધા વા દ્વિધા વાપિ સ્થિત્વા દ્વારપ્રદેશતઃ

સ્તોત્રેણ તોષયેદ્દેવં જાનાનાહૂય દેશિકઃ।
સેવાર્થમાગતાન્ સર્વાન્ દેવાનૃષિગણાનપિ

વિલોક્ય દેવદેવેશં સ્વસ્થાને તુ વિસર્જયેત્।
દેવં ગર્ભગૃહે નીત્વા સ્વસ્થાને સંનિવેશયેત્

તત્કુમ્ભન્તુ સમાદાય આધારોપરિ વિન્યસેત્।
મૂલબેરં સમભ્યર્ચ્ય પ્રોક્ષયેન્મૂલમન્ત્રતઃ