Aniruddha Samhita · Chapter 20
atha viṃśo'dhyāyaḥ
śrībhagavān--
utsavaṃ saṃpravakṣyāmi vistareṇa tavānagha
savastvamaṅgalaṃ viddhi utsavastannivartakaḥ
nityo naimittikaḥ kāmya utsava strividho bhavet/
pratisaṃvatsare māsi kriyate sa tu nityakaḥ
nimitte sati saṃjāte satu naimittikau bhavet/
bhṛguḥ--
bhūtādidarśane caiva durbhikṣe vyādhipīḍane
paracakrapraveśe ca vyomni nemisvane tathā/
divyadundubhinirhrāde vālamīnasya darśane
darśane suracāpasya pūrvabhāge tathā niśi/
apare madhyame vāpi ulkāpāte viśeṣataḥ
ālayasya cāgninā dāhe prāsādapatane tathā/
prākāragopurādīnāṃ caityavṛkṣādipātane
valmīkādi samutpanne madhuprāpte tu maṇḍale/
bhūbhujānāṃ viśeṣeṇa rogādīnāmupasthitau
grahadoṣe tu saṃprāpte kuhūdoṣasamudbhave/
putradārādito vipra rogādīnāṃ samudbhave
anāvṛṣṭau cātivṛṣṭau devabrāhmaṇaghātuke/
pitṛmātṛvadhe vipra prāyaścittārthamācaret
utsavaḥ paramo brahman nityo naimittakaḥ smṛtaḥ/
kāmārthamācaredyastu kāmya ityabhidhīyate
utsava strividhaḥ prokta uttamādi vibhedataḥ/
uttamo māsa ityuktaḥ madhyamaḥ pakṣa ucyate
navāhastvadhamaḥ prokta iti śāstrasya niścayaḥ/
ekāhe ca tryahe caiva pañcasaptanavāhake
dvādaśāhe tathā pakṣe māsadūrdhvaṃ ca kārayet/
ekāhe ca tryahe caiva dhvajakarma na kārayet
tīrthakālamatho vakṣye śruyatāṃ munisattama/
ayane viṣuve caiva grahaṇe somasūryayoḥ
rājajanmadine vāpi abhiṣekadine'pi vā/
paurṇamāsyadvaye vāpi śravaṇe sārvamāsike
pratiṣṭhādivase vāpi grāmajanmadine'pi vā/
viṣuvaikadine? vipra tīrthasnānaṃ samācaret
tīrthasnānadinātpūṃrvaṃ dhvajārohaṇamācaret/
ekaviṃśadine kuryānvāhotsavakarmaṇi
karmārambhadināt pūrvamaṣṭādaśadine'pi vā/
pakṣe māse tathā kuryānmāse māsadvaye tathā
atha vāradine vāpi? tatprakāra stathocyate/
dhjārohaṇapūrvaṃ vā bherītāḍanapūrvakam
aṅkurārpaṇapūrvaṃ tu trividho bheda ucyate/
ghvajārohavidhiṃ vakṣye śṛṇu guhyaṃ mahāmune
ghvajārohadinātpūrvaṃ pañcasaptadine'pi ca/
navāhe vā muniśreṣṭha ekādaśadine'pi vā
aṅkurānarpayedvidvān pūrvoktena krameṇa tu/
aṅkuraṃ trividhaṃ proktaṃ bījaprārohataṇḍulam
bahuvāre tu bījaṃ syādalpavāre prarohakam/
sadyaḥ kāle viśeṣeṇa taṇḍalaṃ saṃpracakṣate
pālikā ghaṭikācaiva śarāvaṃ trividhaṃ bhavet/
pavitrāropaṇecaiva kalaśasyotsave? tathā
mahāberapratiṣṭhāyāṃ patrapuṣpaphalotsave/
devadevasya viprendra trividhañcāṅkurārpaṇam
anyeṣu sarvakāryeṣu pālikāyāṃ samācaret/
trivargakaraṇe vipra ekaikaṃ ṣoḍaśaṃ bhavet
dvādaśaṃ cā'ṣṭakaṃ vā'pi ṣaṭkaṃ vā'pi catuṣṭayam/
kevalaṃ pālikā ceti dvādaśāṣṭamathāpi? vā
trivargapālikocchrāyaṃ ṣoḍaśāṅgulamuttamam/
dvādaśāṅgula vistarāmunmattakusumākṛtiḥ
biladvayasamāyuktā pālikā saṃpracakṣate/
valayaika samāyuktaṃ śarāvaṃ saṃpracakṣate/ 29 //
ghaṭikā pañcavaktrā syāt caturdiṅmadhyatonmukhā/
prakṣālya śuddhatoyena bali saṃpūrayettṛṇaiḥ
rajanīpatradūrvaiśca bandhayetkaṇṭhadeśataḥ/
tathā mṛdgrāhakāle tu ānayedvinatāsutam
viṣvaksenaṃ tathāvāpi hanūmantamathāpi vā/
naikaiḥ parijanairyuktaṃ khanitreṇa samudvaret
pūrvavadgrahaṇaṃ kuryāt maṇḍapālaṃkṛtiṃ tathā/
catuḥ sthānārcanaṃ caiva tathā dvārādi pūjanam
puṇyāhoktiṃ tataḥ kuryāt kalaśaṃ pūrvavaccaret/
maṇḍalaṃ svastikaṃ vāpi cakrābjamathavā dvija
paṭaṃ vakṣye viśeṣeṇa citrakarma viśeṣataḥ/
daśahastāṣṭahastaṃ vā saptahasta mathāpi vā
āyāmārdhena vistīrṇaṃ śikharaṃ pucchasaṃyutam/
nirṇejitaṃ khalīyuktaṃ śoṣitaṃ lakṣaṇānvitam
śilpaśāstrānusāreṇa citrayeccitravittamaḥ/
ardhamardhena vistīrṇaṃ pādena kṛtaśekharam
mānonmānasamāyuktaṃ navatālena kalpayet/
paṭamadhye likheddevaṃ paप़ñcavarṇena śilpavit
dvibhujaṃ kanakākāraṃ karaṇḍamakuṭojyalam/
gagane gamanārambha pakṣavikṣepaśobhitam
dhṛtāñjalipuṭaṃ nīlanāsāgraṃ priyadarśanam/
daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhrukuṭīkuṭilekṣaṇam
utkuñcitaṃ vāmapādaṃ dakṣiṇaṃ pṛṣṭhataḥ sthitam/
ananto vāmakaṭako yajñasūtrantu vāsukiḥ
takṣakaḥ kaṭisūtrantu hāraḥ kārkoṭakastathā/
padmo dakṣiṇakarṇe tu mahāpadmastu vāmataḥ
śaṅkhaśśiraḥ pradeśe tu gulikastu bhujāntare/
etairaṣṭoragairamyai rbhūṣitaṃ bhujagottamaiḥ
chatraṃcoparivinyasya pārśvayoḥ śvetacāmare/
dīpadaṇḍadvayaṃ pārśve śaṅkhaṃ cakraṃtu pārśvataḥ
adhastādambujaṃ pūrṇa kumbhapātrañca pālikāḥ/
antarālapadaṃ kālakṛṣṇenaiva samālikhet
evaṃ paṭaṃ likhitvā tu pratiṣṭhāṃ samyagācaret/
rajjuṃ tantugaṇenaiva kārayedaṅguṣṭhanāhataḥ
karmārambhadinātpūrvaṃ rātrau ca rajanīmukhe/
devāgre maṇḍape brahman paṭamānīya deśikaḥ
mūlaberaṃ darśayitvā vistareddevasammukham/
maṇḍapasyottare bhāge kumbhaṃ saṃsthāpya pūrvavat
kuṇḍamāgneyake kuryāt maṇḍalaṃ paṭapūrvataḥ/
maṇḍalaṃ svastikaṃ vāpi bhūtāvāsa mathāpi vā
tasya paścimadeśe tu bimbasaṃsthāpanaṃ param/
dvārādiyajanaṃ kuryāt catussthānārcanaṃ caret
puṇyāhaṃ vācayetpaścāt kautukaṃ bandhayetpaṭe/
chāyādhivāsanaṃ kuryāt kaṭāhe maṇike'pi vā
darpaṇe sakalaṃ kuryāt tadabhāve tu kūrcake/
parikumbhaṃ tu saṃsthāpya brahmakumbhaṃ tu vinyaset
yāmamātraṃ jale sthāpya yāmārdhamathavā bhavet/
kumbhe saṃpūjayedvipra brahmabījene sādhakaḥ
rakṣāṃ sarveṣu kumbheṣu indrādīn paripūjayet/
māpānnena baliṃ kuryāt aṣṭadikṣu samantataḥ
mṛdgataṃ? sarvadeveśaṃ paṭe saṃyojayedbudhaḥ/
nayanonmīlanaṃ kuryāt pūrvavaddvijasattama
mṛdālepaṃ tataḥ kuryāt parvatāgrasthamṛtsnayā/
darpaṇe tu samāvāhya snānavedyāṃ niveśayet
snapanaṃ pūrvavatkuryāt cūrṇasnānamanantaram/
śuddhasnānaṃ mantrasnānaṃ nīrājanamanantaram
paṭe saṃyojanañcaiva śayanasya ca kalpanam/
paṭasya dakṣiṇe pārśve kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ
vardhanī parikumbhāṃśca aṣṭamaṅgalakānapi/
pālikā paritassthāpya kumbhe saṃpūjayet prabhum
paṭasthaṃ garuḍaṃ vipra pūjayetsvīyavidyayā/
homakarma tataḥ kṛtvā mantranyāsaṃ samācaret
pāyasādi nivedyātha baliṃ dadyātsamantataḥ/
kumbhasthaṃ garuḍaṃ caiva paṭamadhye niyojayeta
devatāvāhanaṃ vakṣye bherītāḍanasaṃyutam/
sadhvaje? tu viśeṣeṇa tadrātrau sakalaṃ bhavet
bhinnadhvaje tathā brahman dhvajāsyārohaṇaṃ? bhavet/
paṭamadhye tu garuḍaṃ mārgatrayamathācaret
śayanaṃ kalpayitvaivaṃ baliberaṃ niveśayet/
baliberasya pūrve tu kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ
kumbhasya pūrvabhāge tu bherīñcaiva tu vinyaset/
darbhaiḥ paristarai statra vāsudevādikān nyaset
puṇyāhaṃ vācaye dvidvān tadbaliṃ paripūjayet/
bherī mabhyarcayedvidvān kāṃsyaghaṇṭādisaṃyutam
śaṅkhañca kāhalañcaiva jhallikā maddalaṃ tathā/
paṭahaṃ caiva timitaṃ hrasvamaddalakaṃ bhavet
kāṃsyatālagaṇañcaiva paritaśca niveśayet/
kumbhe samyagviśeṣeṇa devān sarvān samāhvayet
indramagniṃ yamañcaiva nairṛtaṃ varuṇaṃ tathā/
vāyuṃ somaṃ tatheśānaṃ indrādityamarudgaṇān
(vasavoṣṭau dvādaśādityā rudrā ekādaśa kramāt)
balibhujaḥ kumudādi puroditān
harimahotsavakarmaṇi vāstuṣu
vada mamākhiladevagurorguroḥ
pratidiśaṃ haripāriṣadān kramāt
ahaṃ khalvakhilāṇḍayoneśśeṣadhiṣaṇādīśacaturāprameyasya anavaratasukhino hare rmahotsavādiṣu grāmādivāstuṣu indrādidiksthitānāṃ kumudādīnāṃ varṇarūpavāhanāyudhaparivāramantrārcanādīn yathāmapi kathayiṣye/
skandhāsanasthakamalāsakhavāsudevaṃ
vegāvadhūtapavamānasavegayānam/
nāgādhipragrahaṇalolupavakratuṇḍa---
māvāhayāmi vihagādhipamutsavādau
evaṃ saṃsmṛtyārghyapādyācamanagandhapuṣpadhūpadīpairabhyarcyānantaraṃ tadvat baliṃ dravyaṃ naivedyaṃ datvā'camānāñcaliṃ darśayitvā harermukhavāsaṃ vidhāya taddigddevatṛptyarthaṃ śaṅkhadundubhinṛttagītādi kārayet/
dambholibhīṣaṇabhujāya surādhipāya
śyāmāya dānavakulakṣayakāraṇāya
pūrvādhipāya suravāraṇavāhanāya/
tubhyaṃ pulomatanayāpataye namo'stu
evaṃ---agne tu havyamaniśaṃ vahane surāṇāṃ
kavyaṃ samīpamathavā nayate pitṝṇām/
dhūmadhvajāya dahanāya juhūdarāya
soṇāya koṇapataye bhavate namo'stu
evaṃ kālāya lokasamadaṇḍabidhāyakāya
nīlaprabhāya mahiṣādhipavāhanāya
daṇḍāyudhāya tanayāya bikartanasya
devāya dakṣiṇādiśāpataye namo'stu
śyāmāya bhīṣaṇamṛgādhipavāhanāya
koṇādhipāya lasadugrakṛpāṇakāya
tubhyaṃ piśācakularākṣasayātudhāna
senāvanapriyakṛte nirṛte namo'stu
śyāmalāya makarādhirohiṇe/
tubhyamullasitapāśapāṇaye
jīvanāya varuṇāya kurmahe/
dehināmaparadikpataye namaḥ
prāṇādi bhedakajuṣe dhṛtaketanāya
dhūmrāya tuṅgamṛgapuṅgavavāhanāya
koṇādhipāya jagatāmadhipāvanāya
vātāya tīvragataye bhavate namo'stu
suvarṇavarṇāya śivapriyāya
dhanādhināthāya gadāyudhāya
udagdigīśāya harādrivāsine/
namo'stu tasmai haravāhanāya
vṛṣādhirūḍhāya jaṭāya mauline/
kapālabālendukalāvataṃsine/
triśūline koṇadiśādhivāsine
sadā suvāsāya śivāya te namaḥ
evaṃ--prataptakalyāṇanibhāya bribhrate/
kare'kṣamālāvalayaṃ kamaṇḍalum/
svayaṃbhuve haṃsavarādhirohiṇe/
namo'stu tubhyaṃ jagātāṃ sisṛkṣave
ghoṣayet sarvavādyāni vādyakarmaviśāradaiḥ/
grāme vā nagare vāpi pattane vā mahāmate
vīthīmukhamalaṃkuryāt rambhāpūgadhvajāṅkuraiḥ/
dīpaiḥ pūrṇaghaṭai ścaiva darbhamālyaiśca toraṇaiḥ
indrādīśānaparyantaṃ baliṃ dadyādvicakṣaṇaḥ
utsavaṃ baliberañca ghaṭaṃ vai devasammukham
āropya parikaraiḥ sārdhaṃ tālavṛntagaṇai ryutam/
anekadhvajasaṃyuktaṃ vādyavādanasaṃyutam
grāmasyendrādi digbhāge tiṣṭanvai devatāmukham/
gomayālepanaṃ kuryāddhastamātrapramāṇataḥ
darbhāsanaṃ tataḥ kṛtvā devamuddiśya sādhakaḥ/
āvāhayettato devamindraṃ kumudameva ca
arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca dhūpakam/
baliṃ tāmbūlakañcaiva ślokapūrvaṃ tathā yajet
bherītāḍanakañcaiva tālavādanapūrvakam/
gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca sarvadeśeṣu ca kramāt
kāntāraṃ pūrvadigbhāge kauśikaṃ dakṣiṇe tathā/
ṣaścime kāmadaṃ proktaṃ tarkarāgaṃ tathottare
āgneyyāntu kaulīsyānnairṛte naṭabhāṣaṇam/
takkeśī vāyudigbhāge cālāpāṇī tu śāṅkare
madhyame pañcamaṃ proktaṃ pīṭhasthāne tu mālavī/
aindre tu deśīnṛttaṃ syādāgneye mallakaṃ bhavet
dakṣiṇe tu ghaṭakrīḍā yaddhakrīḍā ca nairṛte/
paścime kandukakrīḍā gaṇakrīḍā ca mārute
mārgamuttarato vidyādbhajaṅgaścaiśake param/
brāhme gaṇabhuvaṃ proktaṃ pīṭhapārśve tu maṅgalam
kheṭakaṃ yāmyabhāge tu nairṛte cakramaṇḍalam/
kramasthaḥ pūrvadigbhāge śabdamāgneyake bhavet
gāruḍaṃ vāruṇe bhāge hāsyanṛttaṃ tu mārute/
maṅgalaṃ somadigbhāge mahānṛttaṃ tu śāṅkare
bāhme tu sarvavādyaṃ syāt pīṭhadeśe yathāruci/
evameva prakāreṇa baliṃ kuryātsamantataḥ
pīṭhasya dakṣiṇe sthitvā dhvajārehaṇamācaret/
dhvajadaṇḍaṃ pratiṣṭhāpya stambhaṃ candanakaṃ tathā
tekavṛkṣaṃ ca khadiraṃ panasaṃ pāṭalaṃ tu vā/
kramukaṃ nālikeraṃ ca tālaṃ veṇuṃ tathaiva ca
svayaṃśuṣkaṃ ca patitaṃ koṭaraṃ vakrakaṃ tyajet/
śatatālaṃ tadardhaṃ vā tasyārdhamathāpi vā
aśītitālamicchanti kecittasyārdhamevā vā/
prāsādocchrāyamānaṃ vā gopurocchrāyakaṃ bhavet
dvātriṃśadaṅgulaṃ mūlaṃ madhyāgre bilakaṃ vinā/
.....tryaṃśabhāgena mānasūtraṃ prakalpayet
pīṭhakatritayaṃ kuryāt yantrākārantu pīṭhakam/
nirgamassamamānantu? yaṣṭiṃ tatraiva yojayet
pīṭhamaudumbaraṃ vāpi aśvatthaṃ vāpi kārayet/
yaṣṭiṃ veṇuṃ khādiraṃ vā yaṣṭyagraṃ samamānakaṃ
darbhamālyaiśca saṃveṣṭya prādakṣiṇyakrameṇa tu/
antardarbhasamāyuktaṃ darbhakhaṇḍantu vāgrataḥ
avaṭasyottare bhāge udagdaṇḍantu śāyayet/
saṅkaṭe sati viprendra yathādeśānurūpataḥ
prāgagramudagagraṃ ca kārayeddeva karmaṇi/
prakṣālya śuddhatoyena puṇyāhaṃ prokṣaṇaṃ caret
gandhapuṣpai ssamabhyarcya yantreṇaiva samuddharet/
baddhadhvajapaṭaṃ vāpi kevalaṃ vāpi kārayet
stambhamūlaṃ draḍhīkuryāt pīṭhaṃ samyak prakalpayet/
trihastaṃ vā dvihastaṃ vā pañcahasta mathāpi vā
hastocchrāyaṃ tathā kuryāt tadūrdhve mekhalātrayam/
tadūrdhve padmakaṃ kuryāt dvādaśāṣṭadalai ryutam
stambhasya paritaḥ kuryāt maṇḍapaṃ saprapaṃ tu vā/
arohayedhdvajaṃ paścāt rajjunā deśikottamaḥ
puṇyāhaṃ pūrvataḥ kuryāt samabhyarcya yathāvidhi/
havirnivedayet paścāt kubhmaprokṣaṇapūrvakam
sannidhau devadevasya nṛttagītādikaṃ caret/
vīthīṃ pradakṣiṇīkṛtya utsavaṃ saṃpraveśayet
dhvajārohaṇakāle tu bherīṃ śvṛṇvanti ye janāḥ/
tai rnadītaraṇaṃ naiva na yānaṃ yojanātparam
gamane sati sammohādvyādhimāpnoti nityaśaḥ/
tasmāt sarvaprayatnena bahiryānaṃ vivarjayet
iti saṃkṣepataḥ prokto dhvajārohavidhi rmayā/
iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ
dhvajārohaṇavidhirnāma viṃśo'dhyāyaḥ/
-----------------******************--------------------
Original text: aniruddhasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0