Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aniruddha Samhita · Chapter 20

20.1

atha viṃśo'dhyāyaḥ
śrībhagavān--
utsavaṃ saṃpravakṣyāmi vistareṇa tavānagha
savastvamaṅgalaṃ viddhi utsavastannivartakaḥ

20.2

nityo naimittikaḥ kāmya utsava strividho bhavet/
pratisaṃvatsare māsi kriyate sa tu nityakaḥ

20.3

nimitte sati saṃjāte satu naimittikau bhavet/
bhṛguḥ--
bhūtādidarśane caiva durbhikṣe vyādhipīḍane

20.4

paracakrapraveśe ca vyomni nemisvane tathā/
divyadundubhinirhrāde vālamīnasya darśane

20.5

darśane suracāpasya pūrvabhāge tathā niśi/
apare madhyame vāpi ulkāpāte viśeṣataḥ

20.6

ālayasya cāgninā dāhe prāsādapatane tathā/
prākāragopurādīnāṃ caityavṛkṣādipātane

20.7

valmīkādi samutpanne madhuprāpte tu maṇḍale/
bhūbhujānāṃ viśeṣeṇa rogādīnāmupasthitau

20.8

grahadoṣe tu saṃprāpte kuhūdoṣasamudbhave/
putradārādito vipra rogādīnāṃ samudbhave

20.9

anāvṛṣṭau cātivṛṣṭau devabrāhmaṇaghātuke/
pitṛmātṛvadhe vipra prāyaścittārthamācaret

20.10

utsavaḥ paramo brahman nityo naimittakaḥ smṛtaḥ/
kāmārthamācaredyastu kāmya ityabhidhīyate

20.11

utsava strividhaḥ prokta uttamādi vibhedataḥ/
uttamo māsa ityuktaḥ madhyamaḥ pakṣa ucyate

20.12

navāhastvadhamaḥ prokta iti śāstrasya niścayaḥ/
ekāhe ca tryahe caiva pañcasaptanavāhake

20.13

dvādaśāhe tathā pakṣe māsadūrdhvaṃ ca kārayet/
ekāhe ca tryahe caiva dhvajakarma na kārayet

20.14

tīrthakālamatho vakṣye śruyatāṃ munisattama/
ayane viṣuve caiva grahaṇe somasūryayoḥ

20.15

rājajanmadine vāpi abhiṣekadine'pi vā/
paurṇamāsyadvaye vāpi śravaṇe sārvamāsike

20.16

pratiṣṭhādivase vāpi grāmajanmadine'pi vā/
viṣuvaikadine? vipra tīrthasnānaṃ samācaret

20.17

tīrthasnānadinātpūṃrvaṃ dhvajārohaṇamācaret/
ekaviṃśadine kuryānvāhotsavakarmaṇi

20.18

karmārambhadināt pūrvamaṣṭādaśadine'pi vā/
pakṣe māse tathā kuryānmāse māsadvaye tathā

20.19

atha vāradine vāpi? tatprakāra stathocyate/
dhjārohaṇapūrvaṃ vā bherītāḍanapūrvakam

20.20

aṅkurārpaṇapūrvaṃ tu trividho bheda ucyate/
ghvajārohavidhiṃ vakṣye śṛṇu guhyaṃ mahāmune

20.21

ghvajārohadinātpūrvaṃ pañcasaptadine'pi ca/
navāhe vā muniśreṣṭha ekādaśadine'pi vā

20.22

aṅkurānarpayedvidvān pūrvoktena krameṇa tu/
aṅkuraṃ trividhaṃ proktaṃ bījaprārohataṇḍulam

20.23

bahuvāre tu bījaṃ syādalpavāre prarohakam/
sadyaḥ kāle viśeṣeṇa taṇḍalaṃ saṃpracakṣate

20.24

pālikā ghaṭikācaiva śarāvaṃ trividhaṃ bhavet/
pavitrāropaṇecaiva kalaśasyotsave? tathā

20.25

mahāberapratiṣṭhāyāṃ patrapuṣpaphalotsave/
devadevasya viprendra trividhañcāṅkurārpaṇam

20.26

anyeṣu sarvakāryeṣu pālikāyāṃ samācaret/
trivargakaraṇe vipra ekaikaṃ ṣoḍaśaṃ bhavet

20.27

dvādaśaṃ cā'ṣṭakaṃ vā'pi ṣaṭkaṃ vā'pi catuṣṭayam/
kevalaṃ pālikā ceti dvādaśāṣṭamathāpi? vā

20.28

trivargapālikocchrāyaṃ ṣoḍaśāṅgulamuttamam/
dvādaśāṅgula vistarāmunmattakusumākṛtiḥ

20.30

biladvayasamāyuktā pālikā saṃpracakṣate/
valayaika samāyuktaṃ śarāvaṃ saṃpracakṣate/ 29 //
ghaṭikā pañcavaktrā syāt caturdiṅmadhyatonmukhā/
prakṣālya śuddhatoyena bali saṃpūrayettṛṇaiḥ

20.31

rajanīpatradūrvaiśca bandhayetkaṇṭhadeśataḥ/
tathā mṛdgrāhakāle tu ānayedvinatāsutam

20.32

viṣvak‌senaṃ tathāvāpi hanūmantamathāpi vā/
naikaiḥ parijanairyuktaṃ khanitreṇa samudvaret

20.33

pūrvavadgrahaṇaṃ kuryāt maṇḍapālaṃkṛtiṃ tathā/
catuḥ sthānārcanaṃ caiva tathā dvārādi pūjanam

20.34

puṇyāhoktiṃ tataḥ kuryāt kalaśaṃ pūrvavaccaret/
maṇḍalaṃ svastikaṃ vāpi cakrābjamathavā dvija

20.35

paṭaṃ vakṣye viśeṣeṇa citrakarma viśeṣataḥ/
daśahastāṣṭahastaṃ vā saptahasta mathāpi vā

20.36

āyāmārdhena vistīrṇaṃ śikharaṃ pucchasaṃyutam/
nirṇejitaṃ khalīyuktaṃ śoṣitaṃ lakṣaṇānvitam

20.37

śilpaśāstrānusāreṇa citrayeccitravittamaḥ/
ardhamardhena vistīrṇaṃ pādena kṛtaśekharam

20.38

mānonmānasamāyuktaṃ navatālena kalpayet/
paṭamadhye likheddevaṃ paप़ñcavarṇena śilpavit

20.39

dvibhujaṃ kanakākāraṃ karaṇḍamakuṭojyalam/
gagane gamanārambha pakṣavikṣepaśobhitam

20.40

dhṛtāñjalipuṭaṃ nīlanāsāgraṃ priyadarśanam/
daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhrukuṭīkuṭilekṣaṇam

20.41

utkuñcitaṃ vāmapādaṃ dakṣiṇaṃ pṛṣṭhataḥ sthitam/
ananto vāmakaṭako yajñasūtrantu vāsukiḥ

20.42

takṣakaḥ kaṭisūtrantu hāraḥ kārkoṭakastathā/
padmo dakṣiṇakarṇe tu mahāpadmastu vāmataḥ

20.43

śaṅkhaśśiraḥ pradeśe tu gulikastu bhujāntare/
etairaṣṭoragairamyai rbhūṣitaṃ bhujagottamaiḥ

20.44

chatraṃcoparivinyasya pārśvayoḥ śvetacāmare/
dīpadaṇḍadvayaṃ pārśve śaṅkhaṃ cakraṃtu pārśvataḥ

20.45

adhastādambujaṃ pūrṇa kumbhapātrañca pālikāḥ/
antarālapadaṃ kālakṛṣṇenaiva samālikhet

20.46

evaṃ paṭaṃ likhitvā tu pratiṣṭhāṃ samyagācaret/
rajjuṃ tantugaṇenaiva kārayedaṅguṣṭhanāhataḥ

20.47

karmārambhadinātpūrvaṃ rātrau ca rajanīmukhe/
devāgre maṇḍape brahman paṭamānīya deśikaḥ

20.48

mūlaberaṃ darśayitvā vistareddevasammukham/
maṇḍapasyottare bhāge kumbhaṃ saṃsthāpya pūrvavat

20.49

kuṇḍamāgneyake kuryāt maṇḍalaṃ paṭapūrvataḥ/
maṇḍalaṃ svastikaṃ vāpi bhūtāvāsa mathāpi vā

20.50

tasya paścimadeśe tu bimbasaṃsthāpanaṃ param/
dvārādiyajanaṃ kuryāt catussthānārcanaṃ caret

20.51

puṇyāhaṃ vācayetpaścāt kautukaṃ bandhayetpaṭe/
chāyādhivāsanaṃ kuryāt kaṭāhe maṇike'pi vā

20.52

darpaṇe sakalaṃ kuryāt tadabhāve tu kūrcake/
parikumbhaṃ tu saṃsthāpya brahmakumbhaṃ tu vinyaset

20.53

yāmamātraṃ jale sthāpya yāmārdhamathavā bhavet/
kumbhe saṃpūjayedvipra brahmabījene sādhakaḥ

20.54

rakṣāṃ sarveṣu kumbheṣu indrādīn paripūjayet/
māpānnena baliṃ kuryāt aṣṭadikṣu samantataḥ

20.55

mṛdgataṃ? sarvadeveśaṃ paṭe saṃyojayedbudhaḥ/
nayanonmīlanaṃ kuryāt pūrvavad‌dvijasattama

20.56

mṛdālepaṃ tataḥ kuryāt parvatāgrasthamṛtsnayā/
darpaṇe tu samāvāhya snānavedyāṃ niveśayet

20.57

snapanaṃ pūrvavatkuryāt cūrṇasnānamanantaram/
śuddhasnānaṃ mantrasnānaṃ nīrājanamanantaram

20.58

paṭe saṃyojanañcaiva śayanasya ca kalpanam/
paṭasya dakṣiṇe pārśve kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ

20.59

vardhanī parikumbhāṃśca aṣṭamaṅgalakānapi/
pālikā paritassthāpya kumbhe saṃpūjayet prabhum

20.60

paṭasthaṃ garuḍaṃ vipra pūjayetsvīyavidyayā/
homakarma tataḥ kṛtvā mantranyāsaṃ samācaret

20.61

pāyasādi nivedyātha baliṃ dadyātsamantataḥ/
kumbhasthaṃ garuḍaṃ caiva paṭamadhye niyojayeta

20.62

devatāvāhanaṃ vakṣye bherītāḍanasaṃyutam/
sadhvaje? tu viśeṣeṇa tadrātrau sakalaṃ bhavet

20.63

bhinnadhvaje tathā brahman dhvajāsyārohaṇaṃ? bhavet/
paṭamadhye tu garuḍaṃ mārgatrayamathācaret

20.64

śayanaṃ kalpayitvaivaṃ baliberaṃ niveśayet/
baliberasya pūrve tu kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ

20.65

kumbhasya pūrvabhāge tu bherīñcaiva tu vinyaset/
darbhaiḥ paristarai statra vāsudevādikān nyaset

20.66

puṇyāhaṃ vācaye dvidvān tadbaliṃ paripūjayet/
bherī mabhyarcayedvidvān kāṃsyaghaṇṭādisaṃyutam

20.67

śaṅkhañca kāhalañcaiva jhallikā maddalaṃ tathā/
paṭahaṃ caiva timitaṃ hrasvamaddalakaṃ bhavet

20.68

kāṃsyatālagaṇañcaiva paritaśca niveśayet/
kumbhe samyagviśeṣeṇa devān sarvān samāhvayet

20.69

indramagniṃ yamañcaiva nairṛtaṃ varuṇaṃ tathā/
vāyuṃ somaṃ tatheśānaṃ indrādityamarudgaṇān

20.70

(vasavoṣṭau dvādaśādityā rudrā ekādaśa kramāt)
balibhujaḥ kumudādi puroditān
harimahotsavakarmaṇi vāstuṣu
vada mamākhiladevagurorguroḥ
pratidiśaṃ haripāriṣadān kramāt

20.71

ahaṃ khalvakhilāṇḍayoneśśeṣadhiṣaṇādīśacaturāprameyasya anavaratasukhino hare rmahotsavādiṣu grāmādivāstuṣu indrādidik‌sthitānāṃ kumudādīnāṃ varṇarūpavāhanāyudhaparivāramantrārcanādīn yathāmapi kathayiṣye/
skandhāsanasthakamalāsakhavāsudevaṃ
vegāvadhūtapavamānasavegayānam/
nāgādhipragrahaṇalolupavakratuṇḍa---
māvāhayāmi vihagādhipamutsavādau

20.72

evaṃ saṃsmṛtyārghyapādyācamanagandhapuṣpadhūpadīpairabhyarcyānantaraṃ tadvat baliṃ dravyaṃ naivedyaṃ datvā'camānāñcaliṃ darśayitvā harermukhavāsaṃ vidhāya taddigddevatṛptyarthaṃ śaṅkhadundubhinṛttagītādi kārayet/
dambholibhīṣaṇabhujāya surādhipāya
śyāmāya dānavakulakṣayakāraṇāya
pūrvādhipāya suravāraṇavāhanāya/
tubhyaṃ pulomatanayāpataye namo'stu

20.73

evaṃ---agne tu havyamaniśaṃ vahane surāṇāṃ
kavyaṃ samīpamathavā nayate pitṝṇām/
dhūmadhvajāya dahanāya juhūdarāya
soṇāya koṇapataye bhavate namo'stu

20.74

evaṃ kālāya lokasamadaṇḍabidhāyakāya
nīlaprabhāya mahiṣādhipavāhanāya
daṇḍāyudhāya tanayāya bikartanasya
devāya dakṣiṇādiśāpataye namo'stu

20.75

śyāmāya bhīṣaṇamṛgādhipavāhanāya
koṇādhipāya lasadugrakṛpāṇakāya
tubhyaṃ piśācakularākṣasayātudhāna
senāvanapriyakṛte nirṛte namo'stu

20.76

śyāmalāya makarādhirohiṇe/
tubhyamullasitapāśapāṇaye
jīvanāya varuṇāya kurmahe/
dehināmaparadik‌pataye namaḥ

20.77

prāṇādi bhedakajuṣe dhṛtaketanāya
dhūmrāya tuṅgamṛgapuṅgavavāhanāya
koṇādhipāya jagatāmadhipāvanāya
vātāya tīvragataye bhavate namo'stu

20.78

suvarṇavarṇāya śivapriyāya
dhanādhināthāya gadāyudhāya
udagdigīśāya harādrivāsine/
namo'stu tasmai haravāhanāya

20.79

vṛṣādhirūḍhāya jaṭāya mauline/
kapālabālendukalāvataṃsine/
triśūline koṇadiśādhivāsine
sadā suvāsāya śivāya te namaḥ

20.80

evaṃ--prataptakalyāṇanibhāya bribhrate/
kare'kṣamālāvalayaṃ kamaṇḍalum/
svayaṃbhuve haṃsavarādhirohiṇe/
namo'stu tubhyaṃ jagātāṃ sisṛkṣave

20.81

ghoṣayet sarvavādyāni vādyakarmaviśāradaiḥ/
grāme vā nagare vāpi pattane vā mahāmate

20.82

vīthīmukhamalaṃkuryāt rambhāpūgadhvajāṅkuraiḥ/
dīpaiḥ pūrṇaghaṭai ścaiva darbhamālyaiśca toraṇaiḥ

20.83

indrādīśānaparyantaṃ baliṃ dadyādvicakṣaṇaḥ
utsavaṃ baliberañca ghaṭaṃ vai devasammukham

20.84

āropya parikaraiḥ sārdhaṃ tālavṛntagaṇai ryutam/
anekadhvajasaṃyuktaṃ vādyavādanasaṃyutam

20.85

grāmasyendrādi digbhāge tiṣṭanvai devatāmukham/
gomayālepanaṃ kuryāddhastamātrapramāṇataḥ

20.86

darbhāsanaṃ tataḥ kṛtvā devamuddiśya sādhakaḥ/
āvāhayettato devamindraṃ kumudameva ca

20.87

arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca dhūpakam/
baliṃ tāmbūlakañcaiva ślokapūrvaṃ tathā yajet

20.88

bherītāḍanakañcaiva tālavādanapūrvakam/
gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca sarvadeśeṣu ca kramāt

20.89

kāntāraṃ pūrvadigbhāge kauśikaṃ dakṣiṇe tathā/
ṣaścime kāmadaṃ proktaṃ tarkarāgaṃ tathottare

20.90

āgneyyāntu kaulīsyānnairṛte naṭabhāṣaṇam/
takkeśī vāyudigbhāge cālāpāṇī tu śāṅkare

20.91

madhyame pañcamaṃ proktaṃ pīṭhasthāne tu mālavī/
aindre tu deśīnṛttaṃ syādāgneye mallakaṃ bhavet

20.92

dakṣiṇe tu ghaṭakrīḍā yaddhakrīḍā ca nairṛte/
paścime kandukakrīḍā gaṇakrīḍā ca mārute

20.93

mārgamuttarato vidyādbhajaṅgaścaiśake param/
brāhme gaṇabhuvaṃ proktaṃ pīṭhapārśve tu maṅgalam

20.94

kheṭakaṃ yāmyabhāge tu nairṛte cakramaṇḍalam/
kramasthaḥ pūrvadigbhāge śabdamāgneyake bhavet

20.95

gāruḍaṃ vāruṇe bhāge hāsyanṛttaṃ tu mārute/
maṅgalaṃ somadigbhāge mahānṛttaṃ tu śāṅkare

20.96

bāhme tu sarvavādyaṃ syāt pīṭhadeśe yathāruci/
evameva prakāreṇa baliṃ kuryātsamantataḥ

20.97

pīṭhasya dakṣiṇe sthitvā dhvajārehaṇamācaret/
dhvajadaṇḍaṃ pratiṣṭhāpya stambhaṃ candanakaṃ tathā

20.98

tekavṛkṣaṃ ca khadiraṃ panasaṃ pāṭalaṃ tu vā/
kramukaṃ nālikeraṃ ca tālaṃ veṇuṃ tathaiva ca

20.99

svayaṃśuṣkaṃ ca patitaṃ koṭaraṃ vakrakaṃ tyajet/
śatatālaṃ tadardhaṃ vā tasyārdhamathāpi vā

20.100

aśītitālamicchanti kecittasyārdhamevā vā/
prāsādocchrāyamānaṃ vā gopurocchrāyakaṃ bhavet

20.101

dvātriṃśadaṅgulaṃ mūlaṃ madhyāgre bilakaṃ vinā/
.....tryaṃśabhāgena mānasūtraṃ prakalpayet

20.102

pīṭhakatritayaṃ kuryāt yantrākārantu pīṭhakam/
nirgamassamamānantu? yaṣṭiṃ tatraiva yojayet

20.103

pīṭhamaudumbaraṃ vāpi aśvatthaṃ vāpi kārayet/
yaṣṭiṃ veṇuṃ khādiraṃ vā yaṣṭyagraṃ samamānakaṃ

20.104

darbhamālyaiśca saṃveṣṭya prādakṣiṇyakrameṇa tu/
antardarbhasamāyuktaṃ darbhakhaṇḍantu vāgrataḥ

20.105

avaṭasyottare bhāge udagdaṇḍantu śāyayet/
saṅkaṭe sati viprendra yathādeśānurūpataḥ

20.106

prāgagramudagagraṃ ca kārayeddeva karmaṇi/
prakṣālya śuddhatoyena puṇyāhaṃ prokṣaṇaṃ caret

20.107

gandhapuṣpai ssamabhyarcya yantreṇaiva samuddharet/
baddhadhvajapaṭaṃ vāpi kevalaṃ vāpi kārayet

20.108

stambhamūlaṃ draḍhīkuryāt pīṭhaṃ samyak prakalpayet/
trihastaṃ vā dvihastaṃ vā pañcahasta mathāpi vā

20.109

hastocchrāyaṃ tathā kuryāt tadūrdhve mekhalātrayam/
tadūrdhve padmakaṃ kuryāt dvādaśāṣṭadalai ryutam

20.110

stambhasya paritaḥ kuryāt maṇḍapaṃ saprapaṃ tu vā/
arohayedhdvajaṃ paścāt rajjunā deśikottamaḥ

20.111

puṇyāhaṃ pūrvataḥ kuryāt samabhyarcya yathāvidhi/
havirnivedayet paścāt kubhmaprokṣaṇapūrvakam

20.112

sannidhau devadevasya nṛttagītādikaṃ caret/
vīthīṃ pradakṣiṇīkṛtya utsavaṃ saṃpraveśayet

20.113

dhvajārohaṇakāle tu bherīṃ śvṛṇvanti ye janāḥ/
tai rnadītaraṇaṃ naiva na yānaṃ yojanātparam

20.114

gamane sati sammohādvyādhimāpnoti nityaśaḥ/
tasmāt sarvaprayatnena bahiryānaṃ vivarjayet

iti saṃkṣepataḥ prokto dhvajārohavidhi rmayā/
iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ
dhvajārohaṇavidhirnāma viṃśo'dhyāyaḥ/
-----------------******************--------------------

Original text: aniruddhasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc