Aniruddha Samhita · Chapter 19
atha ekonaviṃśo'dhyāyaḥ
bhṛguḥ--
snapanaṃ śrotumicchāmi devadevasya śārṅgiṇaḥ
kālaṃ brūhi mama brahman dravyāṇāṃ vistṛtīṃ kramāt/ 1 //
śrībhagavān--
snapanaṃ te pravakṣyāmi vistareṇa tavānagha
snapanaṃ dvividhaṃ proktaṃ parāparavibhedataḥ
paraṃ tu trividhaṃ prokta maparaṃ dvādaśaṃ bhavet/
sahastraṃ tadardhakañca tadardhantu tadardhakam
triprakāraṃ mayā proktaṃ paraṃcaiva viśeṣataḥ/
ekaṃ trayaṃ tathā pañca navakaṃ dvādaśaṃ tathā
saptadaśaṃ pañcaviṃśaṃ ṣaṭtriṃśacca navottaram/
catvāriṃśadviśeṣeṇa aśītyekādaśaṃ kramāt
aṣṭottaraśataṃ caiva evaṃ dvādaśakaṃ bhavet/
ayane viṣuve caiva paurṇamāsyadvaye'pi ca
dvādaśyāṃ tu viśeṣeṇa śravaṇe janmaṛkṣake/
abhiṣekadinevāpi damanārohaṇādike
utsavādyantakāle tu puṣpayāge viśeṣataḥ/
pavitrārohaṇe caiva tāvat puṣpaphalotsave
catuḥ sthānārcane caiva anāvṛṣṭividhau tathā/
durnimitte ca saṃjāte durbhikṣe vyādhipīḍane
viśeṣayajane caiva dravyāṇāṃ pūraṇe'pi ca/
snapanaṃ kārayedvidvānanyathā doṣakṛdbhavet
suvarṇaṃ rajataṃ vāpi tāmraṃ mṛṇmaya meva vā/
pakvabimbaphalākāraṃ mṛṇmayaṃ doṣavarjitam
āḍhakaṃcottamaṃ proktaṃ tadardhaṃ madhyamamaṃ bhavet/
tadardhamadhamaṃ proktaṃ vividhaṃ kārayedbudhaḥ
tadvayaṃ karakaṃ proktaṃ tadvayaṃ kumbhamucyate/
tadvayaṃ tu mahākumbhametanmānaṃ prakīrtitam
mānena niścitaṃ sarvaṃ tasmānmānaṃ hi pūrakam/
mṛtkumbhe sūtraveṣṭaṃ syāllohe tu parivarjayet
vastraṃ kūrcaṃ śarāvaṃ ca dravyaṃ sāmānyakaṃ bhavet/
snapanaṃ dvividhaṃ proktaṃ karmāṅgaṃ kevalaṃ bhavet
karmāṅge tu viśeṣeṇa nāṅguraṃ kautukaṃ bhavet/
kevale tu viśeṣeṇa aṅkuraṃ kautukaṃ bhavet
karmāṅgamutsavādyeṣu viṣuvādyeṣu kevalam/
maṇḍapālaṃkṛtiṃ kuryāt pratiṣṭhākarmavaddvijaḥ
kevale tu hi viprendra catussthānārcanaṃ caret/
maṇḍalaṃ kārayeddhīmān yajamānecchayā tataḥ
maṇḍapasyottare paṃktau kumbhamaṇḍalakuṇḍalam/
pūrvādi paścimānte tu krameṇaiva prakalpayet
maṇḍapasya tu madhye tu kalaśasthāpanaṃ caret/
bimbasaṃsthāpanaṃ pūrvaṃ sūtrapātaṃ samācaret
kalaśasyānurūpeṇa ekadvitritaye'pi vā/
navakādiṣu viprendra sūtrapātaṃ samācaret
koṣṭhakoṇe viśeṣeṇa vrīhiprasthaṃ prapūrayet/
kalaśādhivāsanaṃ kuryāt paścime kalaśāspade
mārgatrayaṃ tathā kṛtvā vrīhīnāstīrya taṇḍulaiḥ/
darbhaiḥ paristarettatra prāṅmukhaḥ parameṣṭhinā
tasyopari nyasetkumbhān puruṣeṇaiva deśikaḥ/
śoṣaṇādikriyāṃ kṛtvā arghyādyaiḥ paripūjayet
adhomukhān nyasetkumbhān viśvenaiva tu deśikaḥ/
akṣatānvikiretpaścāt nivṛttimantreṇa?mantravit
darbhānupari saṃstīrya sarpamantreṇa mantravit/
vāsasācchādayetpaścāt baliṃ dadyāt samantataḥ
dravyādhivāsanaṃ kuryāt tatkāle deśikottamaḥ/
dravyādhivāsane vipra saṃpātājyena secayet
etatkarma viśeṣeṇa sarvasāmānyakaṃ bhavet/
aṅkuraṃ kautukaṃ caiva tathā kumbhādhivāsanam
karmārambhadinātpūrvaṃ sadyo vā sakalaṃ caret/
dvārapūjāvidhiṃ caiva puṇyāhaṃ caiva kārayet
kumbhamaṇḍalabimbāgnipūjanaṃ tadanantaram/
kalaśasnapanaṃ caiva cūrṇasnāna manantaram
śuddhasnānaṃ tataḥ kuryāt rajanīsnānameva ca/
sahasradhārayā snānaṃ nīrājanamanantaram
maṇḍapāsanakāryañca bhojyāsanamataḥ param/
pūrṇāhutiṃ tataḥ kuryāt baliṃ dadyāt samantataḥ
etatkarma kramātproktamasmin bhadramaye prabho!
ekaberavidhānetu tatraiva snapanaṃ bhavet
bahuberavidhāne tu snapane snapanaṃ bhavet/
utsave tu tathābhāve tathābhāve tu kautuke
lepabhittipaṭasthe tu karmārcāyāṃ samācaret/
darpaṇe tadabhāve tu tadabhāve tu kūrcake
karmāṅgasnapane vipra utsave sarvamācaret/
atha dravyanāma---
dravyanyāsamatho vakṣye samāsādavadāraya
udakkumbhe ghṛtaṃ proktaṃ pañcagavya mathāpi vā/
kevalaṃ gandhapuṣpaṃ vā nikṣipettantravittamaḥ
tṛtīye tu viśeṣeṇa patraṃ puṣpaṃ phalaṃ bhavet/
pañcakumbhe tu viprendra pañcagavyamatho bhavet
gandhapuṣpaphalaṃ caiva patraṃ dhānyaṃ tathaiva ca/
pañcagavyamathovāpi navake vakṣyate'dhunā
ghṛtādikamatho vāpi navaratnodakaṃ tu vā/
navagandhādikaṃ vāpi dvādaśe vakṣyate'dhunā
dvidhā vātha tridhāvāpi caturādighṛtādikam/
dhātrāphalodakañcaiva lodhratoyamanantaram
raktacandanatoyaṃ ca rajanīnīramuttamam/
granthīphalavacāśvattha toyaṃ tataḥ tṛṇodakam
priyaṅguvāri tadanu mauñjījalamataḥ param/
siddhārthaṃ yavatoyaṃ ca sarvaudhijalaṃ tathā
patrapuṣpodakaṃ caiva dvādaśaite prakīrtitāḥ/
atha saptadaśe kumbhe dravyaṃ vakṣye yathākramam
ghṛtamuṣṇodakaṃ caiva ratnavāri phalodakam/
lohammārjanagandhaṃ ca akṣataṃ ca yavodakam
pādyamarghyaṃ tathācāmaṃ pañcagavyaṃ tathā dadhi/
payo madhu kaṣāyaṃ ca kramātsaptadaśaṃ bhavet
pañcaviṃśati kumbheṣu dravyanyāsamathocyate/
tanmadhye navake vipra ghṛtādīn parinikṣipet
ghṛtaṃ pādyaṃ dadhi caiva arghyaṃ kṣīra mataḥ param/
ācāmaṃ gandhatoyaṃ ca pañjagavyaṃ kaṣāyakam
dhātrīphalodakañcaiva kramāddravyaṃ vinikṣipet/
ṣaṭtriśatkalaśe brahman dravyanyāsaṃ pracakṣate
dravyāṇāṃ navakaṃ proktaṃ ṣaṭtriṃśatkalaśe param/
ghṛtādi navakaṃ vāpi gandhādi navakaṃ tu vā
candanaṃ kuṅkumaṃcaiva karpūramagaruṃ tathā/
elālavaṅgatakkola muśīraṃ koṣṭhameva ca
ekonapañcāśatkalaśe dravyanyāsaṃ bravīmi te/
pradhānasaptadaśakaṃ dravyayogaṃ krameṇa ca
madhyakumbhe navaṃ caiva kevalaṃ kṣīrameva vā/
mahādi kumbhaṣaṭke ca ghṛtamekaṃ prapūrayet
vidikkoṇacatuṣkeṣu dadhi caiva prapūrayet/
ekāśītighaṭe brahman dravyanyāsakramaṃ śṛṇu
atrasaptadaśaṃ śreṣṭhaṃ dravyanyāsaṃ krameṇa tu/
ghṛtādidravyasaṅghaṃ vā kevalaṃ kṣīrameva vā
ghṛtaṃ vā kevalaṃ vipra aṣṭottaraśataṃ śṛṇu/
dvātriṃśakadravyaṃ teṣu madhye caiva catuṣṭaye
gandhaṃ puṣpaṃ phalaṃ caiva mūlaṃ patraṃ tathāṅkuram/
hrasvamaṇḍalakaṃcaiva dīrghastaṃbakameva ca
atha dīrghaṃ ca taccakranavakaṃ parikīrtitam/
candanaṃ kuṅkumaṃ caiva karpūraṃ himatoyakam
caturmadhyamakumbheṣu āgneyādiṣu vinyaset/
śatapatraṃ tathā jātirmallikābakulaṃ bhavet
pūrvadvādaśake vipra madhye vai darpaṇe nyaset/
kadalīpanasaṃ caiva likuṭaṃ caiva dāḍimam
āgneyadvādaśe kumbhe nyasenmadhye tu pūrvavat/
karpūraṃ caiva hrīberamuśīraṃ ca haridrakā
yāmye dvādaśake vipra madhye kumbhacatuṣṭaye
tulasībilvapatrañca tathāvai dantikādvayam
nairṛte vinyasetpātre vāruṇe cāṅkuraṃ bhavet/
dūrvāṅkaraṃ saṭā bhadrā viṣṇukrāntirmahī gajam
mārute svabalaṃ vakṣye śaivāla magaruṃ tathā/
pūrvamātharvikañcaiva saumye caiva pracakṣate
punnāgaṃ pāṭalaṃ caiva cūtamāragbadhaṃ tathā/
īśānye vakṣyate brahman kramukaṃ nālikerakam
tālaṃ vai rolakramukaṃmadhyameṣu padeṣu ca/
aparaikādaśaṃ proktaṃ pare trividhamucyate
sahasraṃ ca tadardhaṃ ca tadardhaṃ ca trayaṃ bhavet/
ekādaśaghaṭe? vakṣye vistareṇa tavānagha
ekañca madhyame sthāpya yame ca tu catuṣṭayam/
pañcamaṃ dikcatuṣke ca madhye caikaṃ praśasyate
navake digaṣṭake proktaṃ madhyame dvādaśaṃ śṛṇu/
aṣṭadigaṣṭakaṃ proktaṃ madhye caiva catuṣṭayam
saptadaśakrame vipra madhyamaṃ navakaṃ bhavet/
tadbahi ścāṣṭadeśeṣu aṣṭakumbhañca vinyaset
pañcaviṃśaghaṭe vipra madhyame navake nyaset/
bahiṣṣoḍaśakumbhaṃ syāt ṣaṭtriṃśatkalaśaṃ śṛṇu
catuṣṭayaṃ caturdikṣu navakoṣṭheṣu vinyaset/
śṛṇu guhyamanā vipra catvāriṃśannavottaram
navakaṃ madhyame sthāpya aṣṭadikpaṃcakaṃ bhavet/
ekāśītighaṭe vipra tatkramaṃ saṃpracakṣate
navakaṃ navakaṃ brahman navapaṃktiṣu vinyaset/
aṣṭottaraśate brahman sthāpanakrama ucyate
dvādaśa dvādaśa brahman nava paṃktiṣu vinyaset/
sahasrakalaśe brahman sthāpanakrama ucyate
kṣetramadhyamadeśeṣu aṣṭādaśa ghaṭān nyaset/
navakoṣṭheṣu viprendra dvitayaṃ dvitayaṃ nyaset
tadbahistvaṣṭadeśeṣu pañcakaṃ pañcakaṃ nyaset/
aṣṭottaraśate kumbhe tadbahiśca digantare
dvādaśa dvādaśa brahman navapaṃktiṣu binyaset/
aṣṭottaraśatenaiva paritodikṣu vinyaset
eva maṣṭādaśaiḥ kuṃbhaiḥ catuṣṣaṣṭhyadhike dvija/
aṣṭottaraśate kumbhe pratyekaṃ navapaṃktiṣu
brahmādīśānaparyantaṃ pāktau paṃktau ca vinyaset/
śeṣaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ kumbhaṃ niśācūrṇaiśca pūrayet
dviprakāraṃ mayā proktaṃ sahasraghaṭaveśane/
pañcāśaccaca ghaṭe vipra sthāpanaṃ kathyate'dhunā
aṣṭottaraśata madhye paritaścāṣṭadikṣu ca/
ekonapañcāśadvipra tattaddikṣu ca vinyaset
catuśśataiśca kumbhaiśca aṣṭakumbhavihīnake/
pañcāśadviśatānāṃ ca kumbhānāṃ sthāpanaṃ śṛṇu
kṣetreṣu ca caturmadhye catvāriṃśannavottaram/
tadbahiścāṣṭakumbheṣu pañcaviṃśatikaṃ nyaset
śatadvayañca paritaścaikacūrṇaghaṭaṃ? bhavet/
dravyanyāsa matho vakṣye sahasrakalaśeṣu ca
madhya aṣṭādaśe kumbhe navaratnaṃ vinikṣipet/
dvandvadvandvaprayogena vinyasecca ghaṭadvaye
catvāriṃśaddhaṭe bāhye caikaikaṃ mauktikaṃ nyaset/
aṣṭottaraśate caindre mūlena paripūrayet
hrīberañcaiva karcūramuśīraṃ rajanīṃ tathā/
madhye kumbhacatuṣkeṣu vinyasetpāvakānvitam?
bahiraṣṭaghaṭe vipra hrīberaṃ parito nyaset/
tadbahi ścāṣṭadeśeṣu dravyanyāsaṃ vadāmi te
rajanīdvitayañcaiva śṛṅgivera muśīrakam/
utpalatritayaṃkāntaṃ karcūraṃ cāṣṭakaṃ bhavet
aṣṭadvādaśa kumbhe tu prītidravyantu vinyaset/
pāvakeṣṭaśate madhye catuṣkaṃ patrake nyaset
tulasīdvitayañcaiva tathā damanikādvayam/
pāvakādi vinikṣipya śeṣaṃ vai tulasīdalam
bahiraṣṭapade vipra patravṛndaṃ vadāmi te?
aśvatthodumbaravaṭaplakṣanyagrodhameva ca
cūtaṃ bilvañca vakulaṃ kramāttatraiva nikṣipet/
yāmyāṣṭake śate vipra dravyanyāsaṃ pracakṣyate
madhyame tu catuṣkumbhe campakaṃ vakulaṃ tathā/
mālatī śatapatrañca āgneyādiṣu vinyaset
bahiraṣṭaghaṭe vipra vinyase cchatapatrikām/
tadbahi ścāṣṭadeśeṣu puṣpapūraṃ vidhīyate
nandyāvartañca punnāgaṃ mālatī mādhavaṃ tathā/
utpalatritayañcaiva ketakīcārakaṃ bhavet
ekaikaṃ pūrayet sarvān kumbhe kumbhe pṛthak pṛthak/
nairṛte cāṣṭake brahman phalavṛndaṃ vadāmi te
kadalīpanasañcaiva mātṛcūtaṃ? tathaiva ca/
madhyame tu catuṣkumbhe pūrvakaṃ vinyaset kramāt
tadbahi ścāṣṭakumbheṣu vinyaset kadalīphalam/
bahiraindrādiyogena phalapūraṃ vadāmi te
likucaṃ vakulaṃ caiva dāḍimaṃ mātuluṅgakam/
pārāvataṃ cāmalakaṃ navāṅgaṃ viśvameva ca
etaddravyaṃ krameṇaiva pūrayet pūrvavat kramāt/
vāruṇe kevalaṃ kṣīraṃ kevalaṃ ghṛtameva ca
vāyavye saṃpravakṣyāmi candanaṃ kuṅkumaṃ tathā/
karpūramagaruñcaiva catuṣkaṃ vinyasetkramāt
paritaśśiṣṭakumbheṣu kevalaṃ candanodakam/
bahiḥ pūrvādike vipra kramāddravyamathocyate
muramāñjiṣṭhakarcūraṃ koṣṭhaṃ vā campakaṃ tathā?
elālavaṅgatakkolaṃ kramāddravyaṃ prakīrtitam
saumye dvādaśakumbheṣu kṣīramekaṃ prapūrayet/
tadvaccāṣṭhamadaśeṣu kramāddvyaṃ pracakṣyate
gomūtraṃ gomayañcaiva dadhi takraṃ tathaiva ca/
tailaṃ sarṣapatailaṃ ca nālikeraṃ ghṛtaṃ gulam
īśānakastha kumbheṣu kramāddravyaṃ nibodha me/
gulatoyaṃ cekṣutoyaṃ śarkarodakameva ca
puṇyeṣu sādhakaṃ caiva catuṣkumbheṣu vinyaset/
tadbījāṣṭakakumbheṣu ikṣusāraṃ prapūrayet
bahiḥ pūrvādikumbheṣu kramāddravyaṃ nibodha me/
tilaṃ lājaṃ ca mudgaṃ ca vrīhimāṣavacāntathā
godhūmaṃ ca priyaṅgaṃ ca kramātkumbheṣu nikṣipet/
sahasramūrtimantreṇa snāpayetpuruṣottamam
ṛgyajussāmātharvādyaiḥ snapayetkalaśaṃ param/
aṣṭākṣareṇa vā sarvaṃ dvādaśākṣaratopi vā
pūrvādisomaparyanta muddhārakrama iṣyate/
āgneyādīśaparyanta muddhāraṃtu dvitīyakam
pūrvādimadhyaparyantaṃ sarvasyodgrahaṇaṃ bhavet/
kevalaṃ kṣīramekāṅgaṃ ghṛtaṃ vā saṃbhavaṃbhavet
nālikerajalairvāpi kaivalantu sahasrakam/
sahasrārdhaghaṭe vakṣye dravyanyāsaṃ krameṇa tu
ghṛtaṃ gandhaṃ tathā puṣpaṃ patraṃ mūlaṃ phalaṃ tathā/
pañcagavyaṃ tathā kṣīraṃ brahmadyaiśānapaścimam?
īśāne dadhi vinyasya snāpayetpuruṣottamam/
adhamaṃ snapanaṃ vakṣye dravyanyāsakrameṇa tu
madhyakumbheṣu sarveṣu kṣīramekaṃ prapūrayet/
bahiścāṣṭapade vipra pañcaviṃśatisaṃkhyake
arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ takraṃ dadhi ghṛtaṃ madhu/
kaṣāyañca kramātproktaṃ mṛddhanaṃ pūrvavadbhavet
dravyāṇāmapyalābhe tu tadbhāgaikaṃ praśasyate/
dravyāṇāṃ viṣṇudaivatyaṃ cakrikāṇāṃ tu gāruḍam
sūtrāṇāṃ śeṣadaivatyaṃ pātrāṇāṃ phaṇirājakam?/
kūrcaiṣu brahmadaivatya mādhāre dharmadaivatam
vāsasāṃ vāsavo daivaṃ sarveṣāṃ viṣṇudaivatam/
yassnāpayati deveśaṃ dravyayuktaghaṭai rnara
sarvapāpavinirmukta ssa yāti brahmaṇaḥ padam/
so'tulāṃ śriya māptoti sarvatīrthaphalaṃ labhet
sarvayajñaphalañcaiva sarvadānaphalaṃ bhavet/
saṃsāreṇa pratīyāti nātra kāryā vicāraṇā
iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ
snapanavidhirnāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ/
-------------------**************---------------
Original text: aniruddhasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0