Aniruddha Samhita · Chapter 10

atha daśamo'dhyāyaḥ
śrībhagavān---
rājakāryamatho vakṣye samāsādavadhāraya
rājñaśśarīraṃ rāṣṭraṃ hi rājā tajjīva ucyate

rājānañcaiva rāṣṭrañca tasmādrakṣyaṃ dvayaṃ budhaiḥ/
tadrāṣṭrasya viśeṣeṇa rājñaḥ prādhānyamucyate

rājā gururjanānāñca varṇānāṃ brāhmaṇau guruḥ/
kṣatātsantrāyate jantoḥ kṣaviyassa udāhṛtaḥ

anurāgāt prajānāṃ ca rājā ityabhidhīyate/
bhūrakṣaṇapaścaiva bhūmipāla iti smṛtaḥ

nārānniyamanāccaiva nareśassamudāhṛtaḥ/
cerakeralapāṇḍyaśca abhiṣekaparo bhavet

anyeṣāṃ prāṇisarvebhyaḥ paṭṭabandhaṃ prakāśayet/
varṇānāñca dvijādīnāṃ janmakarma prakīrtyate

brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇassamudāhataḥ/
kṣatriyāyāṃ viśeṣeṇa kṣaviyeṇa ca bhūbhujaḥ

tathāpi vaiśyaśūdrāṇāṃ janmasaṃpattirucyate/
adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ yājanaṃ yajanaṃ tathā

dānaṃ pratigrahaścaiva ṣaṭ‌karmāṇyagrajanmanaḥ/
adhyayanañca yajanaṃ dānaṃ vṛttiśca bhūbhujām

śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam/
yajñadānapaḥ karmaṇyūhāpohavicakṣaṇaḥ

śaktitrayasamopeto balavān kośavardhakaḥ/
svāmyamātyasuhṛtkośa rāṣṭradurgabalānvitaḥ

cāreṇacirayuktaśca dharmaśāstrārthakovidaḥ/
nītiśāstraparaścaiva guṇavān brāhmaṇapriyaḥ

sarvāvayavasaṃyuktassarvakalyāṇakāraṇaḥ/
svarāṣṭrarakṣaṇaparaḥ pararāṣṭrasya pīḍanaḥ

vāhanārohaṇe dakṣaḥ arthaśāstrārthakovidaḥ/
vedavedāṅgatattvajño devatāsamadarśanaḥ

devatārādhanaparo viṣṇucintāparassadā/
bandhubhṛtyasamāyukto gurubhaktirataḥ sadā

arthārjanaparaścaiva bālarakṣaṇatatparaḥ/
aśvārohaṇadakṣaśca dvandvayuddhaviśāradaḥ

mallayuddhaparaścaiva vaśyaśāstrapariśramaḥ/
sarvamantraparaścaiva guruvākyapramāṇataḥ

gītanṛttaparaścaiva purāṇaśrutitatparaḥ/
svadāranirataścaiva paradāravivarjitaḥ

anekadānasaṃyukta stantrīvādanasaṃskṛtaḥ/
gītaśrīgītanipuṇaḥ vādyanṛtyaviśāradaḥ

ebhireva guṇairyuktaṃ rājānamabhiṣecayet/
sadācāramatho vakṣye kṣatriyāṇāṃ viśeṣataḥ

prabhāte bodhakairyukta śśayanādapicotthitaḥ/
mukhadānaṃ tataḥ kuryāt bāhmaṇebhyo viśeṣataḥ

ghṛtaprasthaṃ ca caṣakaṃ svarṇavastradhṛtaṃ tathā/
malamūtrapurīṣādīn saṃvisṛjya rahasyataḥ

prātaḥ snānaṃ tataḥ kuryāduṣṇatoyena nityaśaḥ/
snānīya dravyasaṃyukta mabhyaṅgādi samanvitam

divākarodayātpūrvaṃ sandhyāvandanamācaret/
gāyatriyā japaṃ kṛtvā upasthānaṃ samācaret

ātmārthaṃ jayanaṃ kuryāt yantraṃ viṣṇumatho'pi vā/
ubhayaṃ vā sadā kuryāt tarparaṇādipurassaram

tāmbūladānaṃ viprāṇāṃ godānaṃ samyagācaret/
kanyādānaṃ tilaṃcaiva raktavastraṃ suvarṇakam

āśīrvādaṃ gṛhītvā tu mantrapūtākṣataṃ dvijaiḥ/
devālayagatāṃstīrthān prasādaṃ parigṛhya ca

daivabrāhmaṇakāryaṃ ca śrutvā sarvaṃ samācaret/
alaṃkṛtya yathānyāyaṃ bhūṣaṇādyanulepanaiḥ

sabhāmaṇḍapamāsādya āsane cādhivāsayet/
vyavahārānnṛpaḥ paścedbrāhmaṇaiḥ saha nityaśaḥ

śaṅkhabherīninādena jayaśabdasamākulaiḥ/
cāmaraistālavṛntaiśca vyajanaiḥ parivījitaḥ

strīratnagaṇasaṃyuktaṃ bherīśabdasamanvitam/
bahudīpasamāyuktaṃ vitānādyairalaṃkṛtam

pararāṣṭragatān śatrūn vadhūḥ saṃvīkṣya bhūbhujaḥ?/
pararājāgatānpatrān śrāvayedbhūbhujottamaḥ

grāhyāgrahya itijñātvā sacivaissaha bhūbhujaḥ/
grāhyaṃ gṛhītvā rājendraḥ agrāhyaṃ parivarjayet

mitrāmitre viditvā tu tattatkāryaṃ samācaret/
janān sarvān visṛjyātha gṛhavāṭaṃ praveśayet

mātāpitrorgṛhaṃ gatvā praṇamet daṇḍavadbhuvi/
śrutvā tadvākyamādāya tattatkāryaṃ samācaret

svagṛheṣu svayaṃ prāpya tattatkāryaṃ samācaret/
ātmānaṃ yajanaṃ kuryādyantraṃ viṣṇumathāpi vā

udayevāsasākuryāt tattatkāryaṃ samācaret/
āhāryādīn visṛjyātha sūkṣmavastrāṇi dhārayet

śramālayaṃ samāsādya śramakāryaṃ samācaret/
uttānanaṃ tataḥ kṛtvā maṇḍanaṃ ca visarjayet

atha snānaṃ tataḥ kṛtvā devāgāraṃ praveśayet/
pūjayitvā ca deveśaṃ haviṣyaṃ ca nivedya ca

bhojyāsane samāsīno bhojanaṃ samyagācaret/
bhiṣajassaha rājendra bhojayetsvabalaissaha

sutaiśca bandhuvargaiśca bhṛtyavargaistathaiva ca/
bhojanāsanavelāyāṃ śaṅkhabherīṃ ninādayet

bhojanedhṛtyakāle? tu tathaiva parighoṣayet/
bhojanaṃ śodhayetpūrvaṃ bhuktadravyamaśeṣataḥ

śanivāre budhe caiva tailābhyaṅgaṃ samācaret/
janmaṛkṣe viśeṣeṇa svarṇadānaṃ samācaret

gandhālepaṃ tataḥ kuryāt bhogakāle viśeṣataḥ/
śukravāradine kāle viṣṇudarśanamācaret

krośadvayaṃ bahirgrāmāt vicaretparikaraissaha/
dine dine viśeṣeṇa gajāśvāṃścāvalokayet

parikrāmanparikare rājyakāryaṃ vicintayet/
ayane viṣuve cai va grahaṇe somasūryayoḥ

janmaṛkṣe viśeṣeṇa svarṇadānaṃ samācaret/
dānena dahyate sarvaṃ tasmāddānaṃ viśiṣyate

dharmeṇa kārayedrājyamanyathā doṣakṛdbhavet/
sāyāhne samanuprāpte nīrajanamathācaret

devavatkārayedrājñāṃ purohitajanaissaha/
strīsabhāmaṇḍape prāpte nīrājanamalokayet

bhojanaṃ kārayedante śayane sanniveśayet/
rakṣāparikaraissārdhaṃ rājakāryaṃ vicintayet

evaṃ dine dine kuryāt rājā nityamatandritaḥ/
rājā rāṣṭrarivavṛddharthaṃ viṣṇupūjāṃ samācaret

tatpūjārthaṃ viśeṣeṇa nagaragrāmapattanam/
kārayecchuddhadeśe tu karṣaṇādīn prakārayet

brāhmaṇānāṃ nivāsaḥ syādgrāmañcāgrahākaram/
rājāvāsaṃ puraṃ proktaṃ vaiśyānāṃ pattanaṃ bhavet

janatrayasamāyuktaṃ nagaragrāmapattanam/
durgāvasasamāyuktaṃ nagaraṃ saṃprakārayet

nadītīre viśeṣeṇa grāmaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ/
aṣṭottarasahastraṃ vā śatamaṣṭottaraṃ tu vā

catussahasrakaṃ vāpi uttamādhamamadhyamam/
tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā yathāvittānusārataḥ

brāhmaṇān vedaviduṣaḥ śrotriyān grāhayetsudhīḥ/
brāhmaṇānnaparīkṣeta kadācidrājavartmanaḥ

grāmādi kārayedvidvān śuddhadeśe manorame//
iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ
rājalakṣaṇaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ
--------------*************---------------