અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 10

અથ દશમોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્---
રાજકાર્યમથો વક્ષ્યે સમાસાદવધારય
રાજ્ઞશ્શરીરં રાષ્ટ્રં હિ રાજા તજ્જીવ ઉચ્યતે

રાજાનઞ્ચૈવ રાષ્ટ્રઞ્ચ તસ્માદ્રક્ષ્યં દ્વયં બુધૈઃ।
તદ્રાષ્ટ્રસ્ય વિશેષેણ રાજ્ઞઃ પ્રાધાન્યમુચ્યતે

રાજા ગુરુર્જનાનાઞ્ચ વર્ણાનાં બ્રાહ્મણૌ ગુરુઃ।
ક્ષતાત્સન્ત્રાયતે જન્તોઃ ક્ષવિયસ્સ ઉદાહૃતઃ

અનુરાગાત્ પ્રજાનાં ચ રાજા ઇત્યભિધીયતે।
ભૂરક્ષણપશ્ચૈવ ભૂમિપાલ ઇતિ સ્મૃતઃ

નારાન્નિયમનાચ્ચૈવ નરેશસ્સમુદાહૃતઃ।
ચેરકેરલપાણ્ડ્યશ્ચ અભિષેકપરો ભવેત્

અન્યેષાં પ્રાણિસર્વેભ્યઃ પટ્ટબન્ધં પ્રકાશયેત્।
વર્ણાનાઞ્ચ દ્વિજાદીનાં જન્મકર્મ પ્રકીર્ત્યતે

બ્રાહ્મણ્યાં બ્રાહ્મણાજ્જાતો બ્રાહ્મણસ્સમુદાહતઃ।
ક્ષત્રિયાયાં વિશેષેણ ક્ષવિયેણ ચ ભૂભુજઃ

તથાપિ વૈશ્યશૂદ્રાણાં જન્મસંપત્તિરુચ્યતે।
અધ્યાપનં ચાધ્યયનં યાજનં યજનં તથા

દાનં પ્રતિગ્રહશ્ચૈવ ષટ્‌કર્માણ્યગ્રજન્મનઃ।
અધ્યયનઞ્ચ યજનં દાનં વૃત્તિશ્ચ ભૂભુજામ્

શૌર્યં તેજો ધૃતિર્દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાપ્યપલાયનમ્।
યજ્ઞદાનપઃ કર્મણ્યૂહાપોહવિચક્ષણઃ

શક્તિત્રયસમોપેતો બલવાન્ કોશવર્ધકઃ।
સ્વામ્યમાત્યસુહૃત્કોશ રાષ્ટ્રદુર્ગબલાન્વિતઃ

ચારેણચિરયુક્તશ્ચ ધર્મશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ।
નીતિશાસ્ત્રપરશ્ચૈવ ગુણવાન્ બ્રાહ્મણપ્રિયઃ

સર્વાવયવસંયુક્તસ્સર્વકલ્યાણકારણઃ।
સ્વરાષ્ટ્રરક્ષણપરઃ પરરાષ્ટ્રસ્ય પીડનઃ

વાહનારોહણે દક્ષઃ અર્થશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ।
વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞો દેવતાસમદર્શનઃ

દેવતારાધનપરો વિષ્ણુચિન્તાપરસ્સદા।
બન્ધુભૃત્યસમાયુક્તો ગુરુભક્તિરતઃ સદા

અર્થાર્જનપરશ્ચૈવ બાલરક્ષણતત્પરઃ।
અશ્વારોહણદક્ષશ્ચ દ્વન્દ્વયુદ્ધવિશારદઃ

મલ્લયુદ્ધપરશ્ચૈવ વશ્યશાસ્ત્રપરિશ્રમઃ।
સર્વમન્ત્રપરશ્ચૈવ ગુરુવાક્યપ્રમાણતઃ

ગીતનૃત્તપરશ્ચૈવ પુરાણશ્રુતિતત્પરઃ।
સ્વદારનિરતશ્ચૈવ પરદારવિવર્જિતઃ

અનેકદાનસંયુક્ત સ્તન્ત્રીવાદનસંસ્કૃતઃ।
ગીતશ્રીગીતનિપુણઃ વાદ્યનૃત્યવિશારદઃ

એભિરેવ ગુણૈર્યુક્તં રાજાનમભિષેચયેત્।
સદાચારમથો વક્ષ્યે ક્ષત્રિયાણાં વિશેષતઃ

પ્રભાતે બોધકૈર્યુક્ત શ્શયનાદપિચોત્થિતઃ।
મુખદાનં તતઃ કુર્યાત્ બાહ્મણેભ્યો વિશેષતઃ

ઘૃતપ્રસ્થં ચ ચષકં સ્વર્ણવસ્ત્રધૃતં તથા।
મલમૂત્રપુરીષાદીન્ સંવિસૃજ્ય રહસ્યતઃ

પ્રાતઃ સ્નાનં તતઃ કુર્યાદુષ્ણતોયેન નિત્યશઃ।
સ્નાનીય દ્રવ્યસંયુક્ત મભ્યઙ્ગાદિ સમન્વિતમ્

દિવાકરોદયાત્પૂર્વં સન્ધ્યાવન્દનમાચરેત્।
ગાયત્રિયા જપં કૃત્વા ઉપસ્થાનં સમાચરેત્

આત્માર્થં જયનં કુર્યાત્ યન્ત્રં વિષ્ણુમથોઽપિ વા।
ઉભયં વા સદા કુર્યાત્ તર્પરણાદિપુરસ્સરમ્

તામ્બૂલદાનં વિપ્રાણાં ગોદાનં સમ્યગાચરેત્।
કન્યાદાનં તિલંચૈવ રક્તવસ્ત્રં સુવર્ણકમ્

આશીર્વાદં ગૃહીત્વા તુ મન્ત્રપૂતાક્ષતં દ્વિજૈઃ।
દેવાલયગતાંસ્તીર્થાન્ પ્રસાદં પરિગૃહ્ય ચ

દૈવબ્રાહ્મણકાર્યં ચ શ્રુત્વા સર્વં સમાચરેત્।
અલંકૃત્ય યથાન્યાયં ભૂષણાદ્યનુલેપનૈઃ

સભામણ્ડપમાસાદ્ય આસને ચાધિવાસયેત્।
વ્યવહારાન્નૃપઃ પશ્ચેદ્બ્રાહ્મણૈઃ સહ નિત્યશઃ

શઙ્ખભેરીનિનાદેન જયશબ્દસમાકુલૈઃ।
ચામરૈસ્તાલવૃન્તૈશ્ચ વ્યજનૈઃ પરિવીજિતઃ

સ્ત્રીરત્નગણસંયુક્તં ભેરીશબ્દસમન્વિતમ્।
બહુદીપસમાયુક્તં વિતાનાદ્યૈરલંકૃતમ્

પરરાષ્ટ્રગતાન્ શત્રૂન્ વધૂઃ સંવીક્ષ્ય ભૂભુજઃ?।
પરરાજાગતાન્પત્રાન્ શ્રાવયેદ્ભૂભુજોત્તમઃ

ગ્રાહ્યાગ્રહ્ય ઇતિજ્ઞાત્વા સચિવૈસ્સહ ભૂભુજઃ।
ગ્રાહ્યં ગૃહીત્વા રાજેન્દ્રઃ અગ્રાહ્યં પરિવર્જયેત્

મિત્રામિત્રે વિદિત્વા તુ તત્તત્કાર્યં સમાચરેત્।
જનાન્ સર્વાન્ વિસૃજ્યાથ ગૃહવાટં પ્રવેશયેત્

માતાપિત્રોર્ગૃહં ગત્વા પ્રણમેત્ દણ્ડવદ્ભુવિ।
શ્રુત્વા તદ્વાક્યમાદાય તત્તત્કાર્યં સમાચરેત્

સ્વગૃહેષુ સ્વયં પ્રાપ્ય તત્તત્કાર્યં સમાચરેત્।
આત્માનં યજનં કુર્યાદ્યન્ત્રં વિષ્ણુમથાપિ વા

ઉદયેવાસસાકુર્યાત્ તત્તત્કાર્યં સમાચરેત્।
આહાર્યાદીન્ વિસૃજ્યાથ સૂક્ષ્મવસ્ત્રાણિ ધારયેત્

શ્રમાલયં સમાસાદ્ય શ્રમકાર્યં સમાચરેત્।
ઉત્તાનનં તતઃ કૃત્વા મણ્ડનં ચ વિસર્જયેત્

અથ સ્નાનં તતઃ કૃત્વા દેવાગારં પ્રવેશયેત્।
પૂજયિત્વા ચ દેવેશં હવિષ્યં ચ નિવેદ્ય ચ

ભોજ્યાસને સમાસીનો ભોજનં સમ્યગાચરેત્।
ભિષજસ્સહ રાજેન્દ્ર ભોજયેત્સ્વબલૈસ્સહ

સુતૈશ્ચ બન્ધુવર્ગૈશ્ચ ભૃત્યવર્ગૈસ્તથૈવ ચ।
ભોજનાસનવેલાયાં શઙ્ખભેરીં નિનાદયેત્

ભોજનેધૃત્યકાલે? તુ તથૈવ પરિઘોષયેત્।
ભોજનં શોધયેત્પૂર્વં ભુક્તદ્રવ્યમશેષતઃ

શનિવારે બુધે ચૈવ તૈલાભ્યઙ્ગં સમાચરેત્।
જન્મઋક્ષે વિશેષેણ સ્વર્ણદાનં સમાચરેત્

ગન્ધાલેપં તતઃ કુર્યાત્ ભોગકાલે વિશેષતઃ।
શુક્રવારદિને કાલે વિષ્ણુદર્શનમાચરેત્

ક્રોશદ્વયં બહિર્ગ્રામાત્ વિચરેત્પરિકરૈસ્સહ।
દિને દિને વિશેષેણ ગજાશ્વાંશ્ચાવલોકયેત્

પરિક્રામન્પરિકરે રાજ્યકાર્યં વિચિન્તયેત્।
અયને વિષુવે ચૈ વ ગ્રહણે સોમસૂર્યયોઃ

જન્મઋક્ષે વિશેષેણ સ્વર્ણદાનં સમાચરેત્।
દાનેન દહ્યતે સર્વં તસ્માદ્દાનં વિશિષ્યતે

ધર્મેણ કારયેદ્રાજ્યમન્યથા દોષકૃદ્ભવેત્।
સાયાહ્ને સમનુપ્રાપ્તે નીરજનમથાચરેત્

દેવવત્કારયેદ્રાજ્ઞાં પુરોહિતજનૈસ્સહ।
સ્ત્રીસભામણ્ડપે પ્રાપ્તે નીરાજનમલોકયેત્

ભોજનં કારયેદન્તે શયને સન્નિવેશયેત્।
રક્ષાપરિકરૈસ્સાર્ધં રાજકાર્યં વિચિન્તયેત્

એવં દિને દિને કુર્યાત્ રાજા નિત્યમતન્દ્રિતઃ।
રાજા રાષ્ટ્રરિવવૃદ્ધર્થં વિષ્ણુપૂજાં સમાચરેત્

તત્પૂજાર્થં વિશેષેણ નગરગ્રામપત્તનમ્।
કારયેચ્છુદ્ધદેશે તુ કર્ષણાદીન્ પ્રકારયેત્

બ્રાહ્મણાનાં નિવાસઃ સ્યાદ્ગ્રામઞ્ચાગ્રહાકરમ્।
રાજાવાસં પુરં પ્રોક્તં વૈશ્યાનાં પત્તનં ભવેત્

જનત્રયસમાયુક્તં નગરગ્રામપત્તનમ્।
દુર્ગાવસસમાયુક્તં નગરં સંપ્રકારયેત્

નદીતીરે વિશેષેણ ગ્રામં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ।
અષ્ટોત્તરસહસ્ત્રં વા શતમષ્ટોત્તરં તુ વા

ચતુસ્સહસ્રકં વાપિ ઉત્તમાધમમધ્યમમ્।
તદર્ધં વા તદર્ધં વા યથાવિત્તાનુસારતઃ

બ્રાહ્મણાન્ વેદવિદુષઃ શ્રોત્રિયાન્ ગ્રાહયેત્સુધીઃ।
બ્રાહ્મણાન્નપરીક્ષેત કદાચિદ્રાજવર્ત્મનઃ

ગ્રામાદિ કારયેદ્વિદ્વાન્ શુદ્ધદેશે મનોરમે॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
રાજલક્ષણં નામ દશમોઽધ્યાયઃ
--------------*************---------------