Ānandakanda · Chapter 2.7
Āk, 2, 7
śrībhairavaḥ /
<brass:: synonyms>
rītiḥ kṣudrasuvarṇaṃ sitakanakaṃ piṅgalaṃ ca pittalakam /
lohitakamārakūṭaṃ piṅgalalohaṃ ca pītakaṃ navadhā
<brass:: subtypes>
rītikā kākatuṇḍīti dvividhaṃ pittalaṃ bhavet /
<brass:: parīkṣā>
saṃtaptā kāñjike kṣiptā tāmrābhā rītikā matā
evaṃ yā jāyate kṛṣṇā kākatuṇḍīti sā matā /
<brass:: parīkṣā:: good quality>
gurvī mṛdvī ca pītākapotābhā sārāṅgī tāḍanakṣamā
susnigdhā masṛṇāṅgī ca rītiretādṛśī śubhā /
śuddhā snigdhā mṛduḥ śītā suraṅgā sūtrapattriṇī
hemopamā śubhāśvatthā jātyā rītiḥ prakīrtitā /
<brass:: parīkṣā:: bad quality>
pāṇḍuḥ pītā kharā rūkṣā barbarā ghaṭṭanākṣamā
pūtigandhā tathā laghvī rītirneṣṭā rasādiṣu /
<rītiguṇāḥ>
rītistiktarasā rūkṣā jantughnī sāsrapittanut
kṛṣṇā kuṣṭhaharā yogāduṣṇavīryā ca śītalā /
<rājarīti:: properties>
kākatuṇḍī kṛtasnehā rājarītiguṇānugā
rājarītistu nirdiṣṭā rītikāsadṛśī guṇaiḥ /
<brass:: medic. properties>
rītikāyugalaṃ rūkṣaṃ satiktaṃ lavaṇaṃ saram
śobhanaṃ pāṇḍuvātaghnaṃ balavīryāyurvardhanam /
rītikā kaṭutiktoṣṇā plīhānāhanibarhaṇī
rūkṣā kaphāsrapittaṃ ca hanyātsvādu prayojitā /
<rājarīti:: synonyms>
rājarītiḥ kākatuṇḍī rājaputrī maheśvarī
brāhmaṇī brahmarītiśca kapilā piṅgalāpi ca /
<kāṃsya>
kāṃsyaṃ saurāṣṭrikaṃ ghoṣaṃ kaṃsīyaṃ vahnilohakam
dīptalohaṃ ghoṣayuṣyaṃ dīptakaṃ ca navāhvayam /
<bronze:: production>
aṣṭabhāgena tāmreṇa dvibhāgakuṭilena ca
vidrutena bhavetkāṃsyaṃ tatsaurāṣṭrabhavaṃ śubham /
<bronze:: parīkṣā:: good quality>
tīkṣṇaśabdaṃ mṛdu snigdham īṣacchyāmalaśubhrakam
nirmalaṃ dāharaktaṃ ca ṣoḍhā kāṃsyaṃ praśasyate /
śvetadīptaṃ mṛdujyoti śabdāḍhyaṃ snigdhanirmalam
ghanāgnisahasūtrāṅgaṃ kāṃsyamuttamamīritam /
<bronze:: parīkṣā:: bad quality>
tatpītaṃ dahane tāmraṃ ghanaṃ rūkṣaṃ ghanāsaham
mandanādaṃ gatajyoti saptadhā kāṃsyam utsṛjet /
<bronze:: medic. properties>
ghṛtamekaṃ vinā cānyatsarvaṃ kāṃsyagataṃ nṛṇām
bhuktamārogyasukhadaṃ hitaṃ sātmyakaraṃ tathā /
kāṃsyaṃ tu laghutiktoṣṇaṃ lekhanaṃ dṛkprasādanam
kṛmikoṣṭhaharaṃ vātapittaghnaṃ bhojane hitam /
<vartaloha>
vartalohaṃ vartatīkṣṇaṃ vartakaṃ lohasaṃkaraḥ
nīlikā nīlalohaṃ ca lohakaṃ vaṭṭalohakam /
kāṃsyārkarītilohāhijātaṃ tadvartalohakam
tadeva pañcalohākhyaṃ lohavidbhirudāhṛtam /
tadbhāṇḍasādhitaṃ sarvamanyavyañjanapūrvakam
amlena varjitaṃ cātidīpanaṃ pācanaṃ śubham /
<vartalohaśuddhimāraṇam>
drutamaśvajale kṣiptaṃ vartalohaṃ viśudhyati
mriyate gandhatālābhyāṃ puṭitaṃ vartalohakam /
teṣu teṣu vibhāgeṣu yojanīyaṃ yathāvidhi
vartalohaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tiktaṃ ca śiśiraṃ tathā /
kaphajitpittaśamanaṃ madhuraṃ dāhamehanut
rūkṣaṃ rucyaṃ kṛmighnaṃ ca netryaṃ malaviśodhanam /
<pittalādīnāṃ śodhanabhasmavidhiḥ>
trikṣāraṃ pañcalavaṇaṃ saptadhāmlena bhāvayet
kāṃsyāraghoṣapatrāṇi tena kalkena lepayet /
ruddhvā puṭedgajapuṭe śuddhimāyāti nānyathā
tāmravanmāraṇaṃ teṣāṃ kṛtvā sarvatra yojayet /
mṛtāni lohānyamṛtībhavanti nighnanti yuktāni mahāmayāṃśca /
abhyāsayogāddṛḍhadehasiddhiṃ kurvanti rugjanmajarāvināśam
nāgena svarṇaṃ rajataṃ ca tāpyaiḥ gandhena tāmraṃ śilayā ca nāgam /
tālena vaṅgaṃ trividhaṃ tu lohaṃ nārīpayo ghnanti ca hiṅgulena
tathābhrasatvaṃ balinopalohaṃ vajreṇa sūtaṃ vinihanti sadyaḥ
<abhrakasattva>
vajrābhrakasya satsatvaṃ vakṣyāmi śṛṇu bhairavi /
caturdhābhrakasatvaṃ syātkaṭhinaṃ mṛdulaṃ drutiḥ
bījaṃ ca guṇavajjñeyaṃ tatkramād uttarottaram /
<sattvapātanāyābhrakasiddhiḥ>
dhānyābhrakaṃ ravikṣīre gharme sthāpyaṃ dināvadhi
tacchlakṣṇaṃ peṣayetpaṭṭe śarāve taṃ nirodhayet /
samyak pacedgajapuṭe ravikṣīre pacetpunaḥ
mardanaṃ puṭapākaṃ ca kuryādevaṃ tu saptadhā /
tathā jambīranīre ca niculasya rase tathā
etat siddhaghanaṃ śreṣṭhaṃ niścandraṃ sattvapātane /
ghanamārakasārair vā vyastair vātha samastakaiḥ
piṣṭvā dhānyābhrakaṃ ślakṣṇaṃ ruddhvā gajapuṭe pacet /
lākṣāgugguludagdhorṇāsarjasarjarasaṃ paṭu
śaśāsthi kṣudramatsyāśca haridrā mitrapañcakam /
pañcamāhiṣakaṃ cāpi bhallātaṃ ca samaṃ samam
sarvatulyaṃ siddhaghanaṃ niścandraṃ peṣayeddinam /
tatsarvaṃ tena vaṭakāḥ kāryāste karṣamātrakāḥ
koṣṭhīyantre dhamedgāḍhamaṅgāraiḥ khadirodbhavaiḥ /
triyāmadhamanād eva sattvaṃ patati nirmalam
kaṭhinaṃ sūkṣmaravakaṃ kācaṭaṅkaṇavarjitam /
trivāramevaṃ kurvīta tatkiṭṭaiḥ sattvapātane
<abhrakamṛdusattva (1)>
punaranyaṃ pravakṣyāmi mṛdusattvaṃ sureśvari /
gugguluṃ ṭaṅkaṇaṃ guñjāṃ sarjasarjarasaṃ guḍam
kṣudramīnaṃ yavakṣāraṃ kācapiṇyākasūraṇam /
bhūlatā triphalā vahniḥ kṣīrakandaṃ punarnavam
dhuttūraṃ lāṅgalī pārā balā gandhakasevakam /
gokṣīraṃ pañcalavaṇaṃ sarvaṃ ca dviguṇaṃ madhu
ṣaḍbindu kṣudraśaṃbūkamasthīni śaśakasya ca /
pārāvatamalaṃ tryūṣamindragopaṃ saśigrukam
godhūmasarṣapaṃ tāpyaṃ chāgakṣīreṇa mardayet /
evaṃ vyastaṃ samastaṃ vā yāmamātreṇa marditam
asya piṇḍasya bhāgaikaṃ dvibhāgaṃ siddham abhrakam /
pañcamāhiṣabhāgaikaṃ sarvamekatra loḍayet
karṣābhā vaṭikāḥ kāryāḥ kiṃcicchāyāviśoṣitāḥ /
khadirāṅgārasaṃtapte koṣṭhīyantre kṣipetkṣipet
ghuṭīpañcakapañcaiva vaṅkanāle dhameddṛḍham /
mṛdusattvaṃ bhavecchubhraṃ rugjarāmṛtyunāśanam
trivāramevaṃ kurvīta tatkiṭṭaṃ sattvapātanam /
anena kramayogena kāntasasyakamākṣikam
kaṭhinoparasāścānyaiḥ śuddhā bhūnāgamṛttikā /
muñcanti drutisaṅghātaṃ gṛhṇantīmaṃ pṛthakpṛthak
<abhrakamṛdusattva (2)>
abhrasatvaṃ samādāya samāṃśaṃ kācaṭaṅkaṇam /
dattvā dattvā trivāraṃ tadvajramūṣāgataṃ dhamet
amlavargaṃ snuhīpatraṃ bimbībījaṃ savalkalam /
kalkayettatra saṃtaptaṃ saptavāraṃ niṣecayet
mṛdu śubhraṃ bhavet tasya rugjarāmṛtyunāśanam /
<abhrakamṛdusattvam (3)>
siddhābhraṃ daśabhāgaṃ syācchuddhabhāgaṃ tribhāgakam
ṭaṅkaṇaṃ mākṣikaṃ sūtaṃ bhāgaikaṃ ca suśodhitam /
ūrṇāsarjayavakṣāraṃ bhāgaṃ bhāgaṃ vimiśrayet
mardyaṃ mūtrāmlavargābhyāṃ yathā proktaṃ dināvadhi /
ajāpañcāṅgasaṃyuktaṃ pūrvavat sattvapātanam
kṛtvādāya mṛtaṃ sākṣānnirmalaṃ mṛdu jāyate /
<abhrakabījapāka>
bījapākaṃ pravakṣyāmi ghanasyaitatparaṃ hitam
siddhābhrakaṃ śatapalaṃ svarṇarūpyārkakāntakam /
rasatrigandhamākṣīkaṃ vimalābhūlatādrijam
nīlāñjanaṃ ca kaṅkuṣṭhaṃ kāsīsaṃ daradaṃ tathā /
pratyekaṃ daśaniṣkaṃ syāttato gairikaṭaṅkaṇam
indragopaṃ guḍaṃ guñjā madhu sarpiśca gugguluḥ /
sarjakṣāro yavakṣāro matkuṇā navapañcakam
kṣudramīnaśaśāsthīni māhiṣaṃ śṛṅgamālakam /
pṛthakpṛthakpañcamūlaṃ pañcamāhiṣaṃ mardayet
teṣāṃ ca vaṭikā kāryā kiṃcicchāyāviśoṣitā /
pūrvavat pātayet sattvaṃ rugjarādainyamṛtyuhṛt
bījasatvamidaṃ śreṣṭhaṃ vaidye vāde rasāyane /
<abhrakasattvanirmalīkaraṇa>
nirmalīkaraṇaṃ vakṣye ghanasatvasya pārvati
tatsatvaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā mitrapañcakasaṃyutam /
mūṣāyāṃ tadvinikṣipya kācaṃ tadadharottaram
ruddhvā haṭhāgnau dhamayetkhadirāṅgārayogataḥ /
evaṃ krameṇa dhamayetsaptadhā nirmalaṃ bhavet
sasatvaṃ nirmalībhūtaṃ lohakhalve vicūrṇayet /
mardayet triphalākvāthair yāmaṃ gharme viśoṣayet
pākaṃ puṭaṃ ca vidhivatkuryādevaṃ punaḥ punaḥ /
catvāriṃśatpuṭaṃ kuryādevaṃ mārkavajairdravaiḥ
pṛthakpañcāmṛtaiḥ pañcapuṭaṃ cekṣurasais tridhā /
udayādityasaṅkāśaṃ ghanasatvaṃ susiddhidam
<abhrakasattvasindūravidhi (1)>
cūrṇīkuryāllohakhalve nirmalīkṛtamabhrakam /
niṣkāṇāṃ śatakaṃ tasmin niṣkaikaṃ gandhakaṃ kṣipet
peṣayeddinamekaṃ tu kumārīrasayogataḥ /
yāmaṃ tattāpayed gharme tato gajapuṭe pacet
evaṃ śatapuṭaṃ kuryādgandhaṃ dadyātpunaḥ punaḥ /
sindūrapāṭalacchāyam abhrasatvaṃ bhavecchive
<abhrakasattvasindūravidhi (2)>
ghanasatvaṃ suvimalaṃ lohakhalve vicūrṇayet /
śataniṣkaṃ tatastasmin niṣkārdhaṃ mākṣikaṃ kṣipet
arkakṣīrairdinaṃ mardya ruddhvā gajapuṭe pacet /
evaṃ śatapuṭaṃ kuryānmākṣīkaṃ ca puṭe puṭe
etatsyāt sattvasindūraṃ rugjarāmṛtyunāśanam /
<abhrakasattvasindūravidhi (3)>
tatsatvaṃ ravakānhitvā lohakhalve subuddhimān
mardayellohadaṇḍena varākvāthasamanvitam /
yāmamātraṃ khare gharme sthāpayellohapātragam
sthālīpākaṃ kharaṃ kṛtvā rātrau gajapuṭe pacet /
evaṃ saptapuṭaṃ kuryānmārkavasvarasaistathā
kumārīsvarasaistadvaccitramūlarasaistathā /
nīlīpatrarasaistadvatpunarnavarasaistathā
meghanādadravaiḥ sapta kvāthairvaṭajaṭodbhavaiḥ /
evaṃ susūkṣmacūrṇaṃ tu śatāṃśaṃ gandhakaṃ kṣipet
mardayedāranālena gharme sthālyāṃ puṭe pacet /
evaṃ daśadinaṃ kuryāt punastāpyaṃ śatāṃśataḥ
kṣiptvāranālaiḥ saṃmardya gharme sthālyāṃ puṭe pacet /
evaṃ daśadinaṃ kuryātpunaḥ pañcāmṛtaiḥ pacet
pañcapañcekṣujarasaiḥ pañcadhā puṭamācaret /
sindūrābhe'bhrabhasite nikṣipecchuddhahiṅgulam
viṃśatyaṃśaṃ ghanasyātha stanyaiḥ saṃmardya saṃpuṭe /
ruddhvātha bhūdhare yantre kṣiptvā laghupuṭaṃ vidhet
evaṃ viṃśatpuṭaṃ kuryād dattvā dattvātha hiṅgulam /
anena kramayogena satvaṃ sindūrasannibham
ayaṃ sāmānyasaṃskāro viśeṣastu nigadyate /
yadyadrogaharair dravyais tattadrogaharaṃ bhavet
<abhrakasattvasindūravidhi (4)>
ghanasatvaṃ suvimalaṃ lohakhalve vicūrṇayet /
muṇḍīpatrarasair mardyaṃ dinaṃ gajapuṭe pacet
evaṃ daśapuṭaṃ kāryaṃ nirguṇḍīsvarasaistathā /
tathā vaṭajaṭākvāthaiḥ peṭārīmūlajai rasaiḥ
kakubhasya rasaistadvajjambūtvaksvarasaistathā /
evaṃ ṣaṣṭipuṭaṃ kāryaṃ tatastasminvinikṣipet
viṃśatyaṃśena daradaṃ stanyaiḥ saṃmardayed dinam /
tatastatsampuṭe ruddhvā bhūdhare tu puṭaṃ laghu
evaṃ viṃśatidhā kuryātsindūrābhaṃ bhaveddhruvam /
<sthālīpāka>
sthālīpākastridhā prokto mṛdur madhyaḥ kharātmakaḥ
paṅkotkarasamaḥ pūrvaḥ piṇḍapākastu madhyamaḥ /
tṛtīyaḥ kharapākaḥ syād vālukāsadṛśaḥ priye
sthālīpāko rase yuktaḥ saṃyukto daradena vā /
mṛdumadhyamapākābhyāṃ kartavyo bhūdhare tataḥ
kṣiptvā laghupuṭe deyaṃ rasahiṅgulavarjitaḥ /
kharapākaḥ prakartavyo vidhirgajapuṭe pacet
<lohabhasmanāmamṛtīkaraṇavidhiḥ>
sarveṣāṃ māritānāṃ ca lohānāmabhrakasya ca /
vakṣyāmi paramaṃ guhyamamṛtīkaraṇaṃ śṛṇu
triphalotthakaṣāyasya bhāgānādāya ṣoḍaśa /
goghṛtasya palānyaṣṭau mṛtābhrakapalāndaśa
ekīkṛtvā lohapātre pācayenmṛduvahninā /
drave jīrṇe samādāya sarvayogeṣu yojayet
anupānaṃ vinā hyabhraṃ jarāmṛtyurujāpaham /
yojayedanupānairvā tattadrogaharaṃ bhavet
kaṭhinasyābhrasatvasya sindūraṃ palitaṃ valim /
indriyāṇāṃ paṭutvaṃ ca patrābhrakaguṇā api
mṛdusatvasya sindūraṃ sarvāmayanibarhaṇam /
valīpalitadāridryamṛtyughnaṃ surasāyanam
tridoṣaśamanaṃ saumyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ śubham /
nihanti jvarajālaṃ ca grahaṇīmatisārakam
aśmarīṃ mūtrakṛcchraṃ ca kṣayaṃ pāṇḍuhalīmakam /
durnāmamehakuṣṭhāni vātajān pittajānapi
kaphajāndustarānrogān vidradhyādivraṇānapi /
nānāvidhāni śūlāni puṃstrīvandhyatvabhañjanam
yadyadrogaharair yogais tattadroganibarhaṇam /
pārade ye guṇāḥ santi bījasatve'pi te guṇāḥ
<maṇḍūra, śuddhi>
akṣāṅgārairdhamet kiṭṭaṃ lohajaṃ tadgavāṃ jalaiḥ /
secayedakṣapātrāntaḥ ṣaḍvāraṃ ca punaḥ punaḥ
maṇḍūro'yaṃ samākhyātaḥ śuddhaṃ ślakṣṇaṃ niyojayet /
gomūtre triphalā kvāthyā tatkvāthe secayecchanaiḥ
<maṇḍūrabhasma>
lohakiṭṭaṃ sutaptaṃ ca yāvacchīryati tatsvayam /
tacchīrṇaṃ grāhayetpeṣyaṃ maṇḍūraṃ yaṃ prayojayet
ye guṇā mārite muṇḍe te guṇā muṇḍakiṭṭake /
tasmātsarvatra maṇḍūraṃ rogaśāntyai prayojayet
kiṭṭāddaśaguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāttīkṣṇaṃ śatonmitam /
tīkṣṇāllakṣaguṇaṃ kāntaṃ bhakṣaṇāt kurute guṇam
maṇḍūraṃ pāṇḍuśoṣārśograhaṇīkāmalāpaham /
sarvaśūlapramehaghnaṃ dīpanaṃ paramaṃ hitam
śītaṃ tiktaṃ kaṣāyāmlaṃ hṛdrogaplīhanāśanam /
<rasādimāraṇāyadravyamānam>
rasendraṃ śodhayeddevi palānāṃ dvisahasrakam
sahasraṃ vā śataṃ vāpi pañcāśadvā tadardhakam /
na kuryādrasakarmāṇi hīnaṃ vai pañcaviṃśateḥ
lohasya pacanaṃ triṃśatpalādūrdhvaṃ na kārayet /
arvāk pañcapalāddevi ghanasatvaṃ tathā pacet
svarṇaṃ pañcapalād ūrdhvaṃ palādarvāṅna śodhayet /
tathā rūpyaṃ ca tāmraṃ ca śodhayenmārayet priye
lohavadghanasatvaṃ ca ghanapatraṃ tathaiva ca /
hīnaṃ pañcapalādūrdhvaṃ na kuryātpalaviṃśateḥ
drāvaṇaṃ śodhanaṃ devi māraṇaṃ nāgavaṅgayoḥ /
vajraṃ niṣkādadhaścordhvaṃ na kuryācchodhanaṃ mṛtim
padmarāgādiratnāni tathā kuryātsureśvari
Original text: Ānandakanda · Edition: S.V. Radhakrishna Sastri, Srirangam: Sri Vilasam Press, 1952. · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0