Ānandakanda · Chapter 2.1
Āk, 2, 1
<uparasaśodhanamāraṇavidhiḥ>
śrībhairavī /
devadeva cidānanda saccidānandadāyaka /
tvayaiva pratibuddhāsmi pūrvaṃ rasavidhānakam
idānīṃ tvatprasādena śrotumicchāmyahaṃ prabho /
gandhādyuparasānāṃ ca lohānāṃ hemapūrviṇām
padmarāgādiratnānāṃ lakṣaṇaṃ jātimāhvayam /
saṃskāraṃ ca guṇānbrūhi yathā jānāmyahaṃ prabho
<uparasāḥ>
śrībhairavaḥ /
gandhatālaśilātāpyaghanahiṅgulagairikāḥ /
capalāśmajabhūnāgaharidrāśmāgnijārakāḥ
kharparītutthakaṅkuṣṭhagirisindūraṭaṅkaṇāḥ /
kampillaviṣakāsīsagaurīpāṣāṇabhūkhagāḥ
poddāraśṛṅgī sindūrastuvariśca rasāñjanam /
nīlāñjanaṃ ca sauvīraṃ srotoñjanam aphenakam
puṣpāñjanaṃ śaṅkhaśuktiśambūkāśca varāṭakāḥ /
sābuṇī ca navakṣāracīnakṣārākhumārakāḥ
sarjaguggululākṣāśca kṣārāśca lavaṇāni ca /
gorocano'mlavetaśca kācacchagaṇavālukāḥ
ete uparasāḥ khyātā rasarājasya karmaṇi /
<dvādaśa lohāḥ>
svarṇarūpyārkakāntābhrasattvaṃ tīkṣṇaṃ ca muṇḍakam
bhujaṅgaṃ trapusaṃ caiva rītiḥ kāṃsyaṃ ca vartakam /
dvādaśaitāni lohāni maṇḍūro lohakiṭṭakam
<navaratnāni>
māṇikyamuktāphalavidrumāṇi tārkṣyaṃ ca puṣyaṃ bhiduraṃ ca nīlam /
gomedhakaṃ cātha viḍūrakaṃ ca krameṇa ratnāni navagrahāṇām
<nava uparatnāni>
sūryakāntaś candrakāntas tārakāntastu kāntakaḥ /
vaikrāntaśca nṛpāvartaḥ sasyako vimalā tathā
perojaśca navaitāni hyuparatnāni nirdiśet /
<gandhakaḥ: gandhakaśuddhiḥ; prathamaḥ prakāraḥ>
utpattilakṣaṇaṃ jātiṃ gandhakaṃ śodhayedataḥ
sājyaṃ bhāṇḍe payaḥ kṣiptvā mukhaṃ vastreṇa bandhayet /
tatpṛṣṭhe cūrṇitaṃ gandhaṃ kṣiptvā śrāveṇa rodhayet
bhāṇḍaṃ nikṣipya bhūmyantarūrdhvaṃ deyaṃ puṭaṃ laghu /
tataḥ kṣīre drutaṃ gandhaṃ śuddhaṃ yogeṣu yojayet
<dvitīyaḥ prakāraḥ>
kaṅguṇīsarṣapairaṇḍatailaṃ vātha kusumbhajam /
meṣīkṣīraṃ ghṛtaṃ vātha gokṣīraṃ cāranālakam
eteṣvekaṃ tu bhāṇḍāntaḥ kiṃcidūnaṃ prapūrayet /
ruddhvā vastreṇa tadvaktraṃ gandhacūrṇaṃ tata upari
lohapātreṇa ruddhvātha pṛṣṭhe sthāpya ca kharparam /
sāgnim utpalakaiḥ pūrṇameva drāvya samuddharet
taddhuttūradravaiḥ piṣṭvā śuṣkaṃ drāvyaṃ ca pūrvavat /
punarevaṃ prakartavyaṃ suśuddho gandhako bhavet
<tṛtīyaḥ prakāraḥ>
yāmaikaṃ gandhakaṃ mardyaṃ bṛhatyā cājagandhayā /
bhṛṅgīdhuttūrayorvātha tilaparṇyāśca taddravaiḥ
tamādāya ghṛtaistulyair lohapātre kṣaṇaṃ pacet /
baddhvāgninā drutaṃ taṃ vai hyajākṣīre vinikṣipet
ityevaṃ saptadhā kuryācchuddhimāyāti gandhakaḥ /
<caturthaḥ prakāraḥ>
karañjairaṇḍatailaṃ ca chāgīdugdhaṃ ca bhāṇḍake
kṣiptvā tasya mukhaṃ baddhvā svacchavastreṇa buddhimān /
gandhakaṃ dhūrtajair drāvairdinaṃ bhāvyaṃ viśoṣayet
taccūrṇaṃ pūrvabhāṇḍasya vastropari nidhāpayet /
ācchādya śrāvakenaiva pṛṣṭhe deyaṃ puṭaṃ laghu
drutaṃ gandhaṃ samādāya bhāvyaṃ dhuttūrajairdravaiḥ /
tadvaddrāvyaṃ punarbhāvyaṃ drāvayecca punastataḥ
ādāya matsyapittena saptadhā bhāvyamātape /
tataḥ kośātakībījacūrṇena saha peṣayet
bhāvayedbhṛṅgajairdrāvaiḥ saptāhamātape khare /
toyena kṣālitaṃ śoṣyaṃ tato mṛdvagninā kṣaṇam
ghṛtākte lohapātre tu drāvitaṃ ḍhālayettataḥ /
bhṛṅgarājadravāntasthaḥ samyak śuddhaḥ sa jāyate
<pañcamaḥ prakāraḥ>
gandhakaṃ yāmamātraṃ vā madyabrāhmyajagandhayoḥ /
bhṛṅgadhuttūrayorvāpi tilaparṇīrasena vā
tadādāya ghṛtopetaṃ lohapātre kṣaṇaṃ pacet /
laghvagninā drutaṃ tacca meṣīkṣīre vinikṣipet
evaṃ kṛtaṃ saptavāraṃ śuddhaṃ bhavati gandhakam /
<gandhakatailam; prathamaḥ prakāraḥ>
devadālyamlaparṇī vā nāraṅgaṃ vātha dāḍimam
mātuluṅgaṃ yathālābhaṃ dravamekasya cāharet /
gandhakasya tu pādāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dravasaṃyutam
ātape tridinaṃ śuṣkaṃ dravaṃ deyaṃ punaḥ punaḥ /
dhuttūratulasīkṛṣṇalaśunaṃ devadālikā
śigrumūlaṃ kākamācī karpūraṃ śaṃkhinīdvayam /
kṛṣṇāgaru ca kastūrī vandhyā karkoṭakī samam
mātuluṅgarasaiḥ piṣṭvā kṣipederaṇḍatailake /
anena lohapātrasthaṃ bhāvayetpūrvagandhakam
trivāraṃ kṣaudratulyaṃ tajjāyate gandhavarjitam /
idaṃ gandhakatailaṃ syātsarvayogeṣu yojayet
<dvitīyaḥ prakāraḥ>
athavārkasnuhīkṣīrairvastraṃ lepyaṃ tu saptadhā /
gandhakaṃ navanītena piṣṭvā vastraṃ lipettu tām
tadvartiṃ jvalitāṃ daṃśe dhṛtāṃ kuryādadhomukhīm /
tailaṃ patedadho bhāṇḍe grāhyaṃ yogeṣu yojayet
<gandhakasattvapātanam; prathamaḥ prakāraḥ>
gandhakastu kuberākṣītailena ciramarditaḥ /
dṛḍhaṃ prakaṭamūṣāyāṃ dhmātaḥ sattvaṃ vimuñcati
<dvitīyaḥ prakāraḥ>
yadvā bhāṇḍodare kṣiptvā gandhakaṃ pūrvaśodhitam /
pidhāya tāmrapātreṇa tasmiñśītodakaṃ kṣipet
mandaṃ prajvālya tadadho vahnimuṣṇaṃ jalaṃ haret /
evaṃ punaḥ punaḥ śītajalamūrdhvaṃ vinikṣipet
gandhakasyāgnitaḥ sattvaṃ svarṇābhaṃ sarvakāryakṛt /
na cāsya sattvam ādadyāt sattvarūpo hi gandhakaḥ
iti gandhakatattvajñāḥ kecidanye pracakṣate /
<gandhakadrutiḥ>
yadvā saṃcūrṇitaṃ gandhaṃ kaṭutailasamanvitam
vastre nikṣipya tadvastraṃ kārayedvartikāṃ dṛḍhām /
tataḥ sūtreṇa saṃveṣṭya goghṛtena pariplutām
saṃdaṃśenoddhṛtaṃ kṛtvā vartiṃ cādhaḥ pradīpayet /
pakvāmraphalasambhūtarasavarṇā bhaveddrutiḥ
<gandhakasya guṇāḥ>
gandhakaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇo vimalaḥ saraḥ /
visarpakuṣṭhakaṇḍūtikrimigulmakṣayāpahaḥ
akṣirogapraśamano vṛṣyo viṣagadārtijit /
sarvasiddhiprado balyastridoṣaghno rasāyanaḥ
<haritālam>
haritālaṃ ca godantī tālakaṃ naṭamaṇḍanam /
girijālalitaṃ pītam atigandhaṃ biḍālakam
<haritālabhedāḥ>
haritālaṃ dvidhā proktaṃ patrākhyaṃ piṇḍasaṃjñakam /
<pattratālaka:: phys. properties>
svarṇavarṇaṃ guru snigdhaṃ tanupattraṃ ca bhāsuram
tatpattratālakaṃ proktaṃ bahupatraṃ rasāyanam /
<piṇḍatālaka:: phys. properties>
niṣpatraṃ piṇḍasadṛśaṃ svalpasattvaṃ tathā guru
strīpuṣpaharaṇaṃ tattu guṇālpaṃ piṇḍatālakam /
<aśuddhaharitālasevane doṣāḥ>
vātaśleṣmapramehādikaram āyurnibarhaṇam
tāpasphoṭāṅgasaṃkocaṃ haritālamaśodhitam /
<haritālaśuddhiḥ; prathamaḥ prakāraḥ>
tālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā daśāṃśena tu ṭaṅkaṇam
jambīrotthadravaiḥ kṣālyaṃ kāñjikaiḥ kṣālayetpunaḥ /
vastre caturguṇe baddhvā ḍolāyantre dinaṃ pacet
sacūrṇenāranālena dinaṃ kūṣmāṇḍajai rasaiḥ /
svedyaṃ vā śālmalītoyaistālakaṃ śuddhimāpnuyāt
<dvitīyaḥ prakāraḥ>
madhutulye ghanībhūte kaṣāye brahmamūlaje /
trivāraṃ tālakaṃ bhāvyaṃ piṣṭvā mūtre'tha māhiṣe
utpalairdaśabhirdeyaṃ puṭaṃ kuryātpunaḥ punaḥ /
evaṃ dvādaśadhā pācyaṃ śuddhaṃ yogeṣu yojayet
<tṛtīyaḥ prakāraḥ>
tālakaṃ poṭṭalaṃ baddhvā sacūrṇe kāñjike pacet /
dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍaje rase
tilataile pacedyāmaṃ yāmaṃ ca triphalājale /
evaṃ yantre caturyāmaṃ pācyaṃ śudhyati tālakam
<tālakasattvapātanam; prathamaḥ prakāraḥ>
lākṣā rājī tilāḥ śigru ṭaṅkaṇaṃ lavaṇaṃ guḍam /
tālakārghyeṇa saṃmardya chidramūṣāṃ nirodhayet
puṭetpātālayantreṇa sattvaṃ patati niścayam /
<dvitīyaḥ prakāraḥ>
tālakaṃ mardayeddugdhaiḥ sarpākṣyā vā kaṣāyakaiḥ
pūrvavajjanayetsattvaṃ chidramūṣānirodhitam /
<tṛtīyaḥ prakāraḥ>
lākṣā rājī guḍaṃ śigru ṭaṅkaṇaṃ lavaṇaṃ tilāḥ
ebhistulyaṃ sattvatālaṃ mardayed ravidugdhakaiḥ /
dinaṃ vā vajriṇīdugdhaiḥ kūśmāṇḍasya dravaiśca vā
tena kalkena liptvāntaśchidramūṣāṃ nirodhayet /
puṭādvā dhamanāt sattvaṃ grāhyaṃ pātālayantrake
<caturthaḥ prakāraḥ>
tālakādaṣṭamāṃśena deyaṃ sūtaṃ ca ṭaṅkaṇam /
kūśmāṇḍasya rasaiḥ snuhyāḥ kṣīrair mardyāddinatrayam
tadgolaṃ chidramūṣāyāṃ grāhyaṃ sattvaṃ ca pūrvavat /
<pañcamaḥ prakāraḥ>
bhāgāḥ ṣoḍaśa tālasya viṣapāradaṭaṅkaṇāḥ
śvetābhravaṅgayoścūrṇaṃ pratibhāgaṃ vimiśrayet /
samaṃ snuhyarkapayasā mardayeddivasadvayam
tadgolaṃ kācakupyantaḥ kṣiptvā tāṃ kācakūpikām /
sarvato'ṅgulamānena limpedvastre mṛdā dṛḍham
śuṣkāṃ tāṃ vālukāyantre śanairmandāgninā pacet /
śuṣke drave nirudhyātha samyaṅmṛllavaṇairmukham
caṇḍāgninā pacedyāvattāvaddvādaśayāmakam /
svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya bhittvā kūpīṃ samāharet
ūrdhvalagnaṃ tālasattvaṃ sphaṭikopalasannibham /
<ṣaṣṭhaḥ prakāraḥ>
bhāvitaṃ snukpayaḥ siktaṃ snuhīdrāvairdvisaptadhā
tilasarṣapaśigrūṇi lavaṇaṃ mitrapañcakam /
ebhistulyaṃ śuddhatālaṃ dinamekaṃ vimardayet
bhūdhare chidramūṣāntardhmātaṃ sattvaṃ vimuñcati /
<tālakasya guṇāḥ>
tālakaṃ śodhitaṃ śreṣṭhaṃ kuṣṭhamṛtyujarāpaham
saubhāgyasaugandhyakaraṃ paramāyurvivardhanam /
<manaḥśilā>
manaḥśilā syātkunaṭī nāgāsyā raktagandhakaḥ
nepālikā nāgajihvā kalyāṇī saptanāmakā /
<manaḥśilābhedāḥ>
manaḥśilā tridhā proktā śyāmāṅgī kaṇavīrakā
khaṇḍākhyā caiva tadrūpaṃ vivicya parikalpyate /
śyāmā raktā kharāṅgā ca bhārāḍhyā śyāmikā matā
tejasvinī ca nirbhārā tāmrābhā kaṇavīrakā /
cūrṇībhūtātiraktāṅgī sabhārā khaṇḍapūrvikā
uttaroktā guṇaiḥ śreṣṭhā bhūrisattvā prakīrtitā /
<aśuddhamanaḥśilāsevāyāṃ doṣāḥ>
aśmarīṃ mūtrakṛcchraṃ ca mandāgniṃ malabaddhatām
karoti kuṣṭhaṃ tāpaṃ ca śuddhihīnā manaḥśilā /
<manaḥśilāśuddhiḥ>
ajāmūtraistryahaṃ pacyāddolāyantre manaḥśilām
saptadhā dadhyajāpittairgharme tāpyaṃ viśuddhaye /
jīvantībhṛṅgarāḍraktāgastyadrāvairmanaḥśilām
dolāyantre pacedyāmaṃ yāmaṃ chāgotthamūtrakaiḥ /
kṣālayedāranālena sarvayogeṣu yojayet
agastyasya rase bhāvyā saptāhācchodhitā śilā /
<manaḥśilāsattvapātanam; prathamaḥ prakāraḥ>
tālavacca śilāsattvaṃ pātanaṃ śodhanaṃ tathā
gomāṃsair mātuluṅgāmlair dinaṃ bhāvyā manaḥśilā /
tāṃ raktapītapuṣpāṇāṃ rasaiḥ pītaiśca bhāvayet
dinānte mardayedyāmaṃ mitrapañcakasaṃyutam /
gulikāṃ kācakūpyantaḥ kṣiptvā tāṃ kācakūpikām
sarvato'ṅgulamānena limpedvastramṛdā dṛḍham /
śuṣkāṃ tāṃ vālukāyantre śanairmandāgninā pacet
śuṣke drave nirudhyātha samyaṅmṛllavaṇairmukham /
caṇḍāgninā pacedyāvattāvaddvādaśayāmakam
svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya bhittvā kūpīṃ samāharet /
ūrdhvalagnaṃ śilāsattvaṃ bālārkasadṛśopamam
<dvitīyaḥ prakāraḥ>
agastyaśigrujaistoyais tryahaṃ bhāvyā manaḥśilā /
tālakauṣadhayogena sattvaṃ hemanibhaṃ bhavet
<manaḥśilāyā guṇāḥ>
manaḥśilā kaṭūṣṇā ca satiktā kaphavātajit /
kaṇḍūtikṣayakāsaghnī viṣabhūtāgnimāndyahṛt
<mākṣikam>
mākṣikaṃ madhudhātu syānmākṣīkaṃ hemamākṣikam /
tāpyaṃ ca tāpijaṃ tārkṣyaṃ tāpīdeśasamudbhavam
<mākṣikabhedāḥ>
mākṣīkaṃ dvividhaṃ hemamākṣikaṃ tāramākṣikam /
tatrādyaṃ mākṣikaṃ kānyakubjotthaṃ svarṇasannibham
tapatītīrasambhūtaṃ pañcavarṇaṃ suvarṇavat /
pāṣāṇabahalaḥ proktastāpyākhyo'sau guṇātmakaḥ
suvarṇākārabhedācca pratyekaṃ tatpunastridhā /
kādambaṃ kāravellākhyaṃ taṇḍulīyakasaṃjñakam
<aśuddhamākṣikasevane doṣāḥ>
prāṇaviṣṭambhadaurbalyavahnisādākṣirogakṛt /
mākṣikaṃ mārayatyeva śuddhihīnaṃ surārcite
<mākṣikaśuddhiḥ; prathamaḥ prakāraḥ>
mākṣikaṃ naramūtreṇa kvāthaiḥ kaulutthakodbhavaiḥ /
vetasenāmlavargeṇa ṭaṅkaṇena kaṭutrikaiḥ
ḍolāyantre dinaṃ pācyaṃ sūraṇasyaiva madhyagam /
dinaṃ rambhādravaiḥ pacyāduddhṛtaṃ peṣayed ghṛtaiḥ
eraṇḍatailasaṃyuktaiḥ puṭe pacyanviśodhayet /
<dvitīyaḥ prakāraḥ>
mākṣikasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇasya ca
mātuluṅgadravairvātha jambīrotthadravaiḥ pacet /
lohapātre pacettāvadyāvatpātraṃ sulohitam
tāmravarṇamayo vāpi tāvacchudhyati mākṣikam /
<tṛtīyaḥ prakāraḥ>
agastipuṣpaniryāsaiḥ śigrumūlaṃ nigharṣayet
dravaiḥ pāṣāṇabhedyāśca peṣyam ebhiśca mākṣikam /
tadvaṭīṃ cātha mūṣāyāṃ daśabhirutpalaiḥ puṭet
punaḥ punaśca piṣṭvātha puṭaiḥ ṣaḍbhirviśudhyati /
<caturthaḥ prakāraḥ>
kṣaudrakṣīrāranālāśca aṣṭabhāgāḥ pṛthak pṛthak
gavyaṃ takraṃ caturbhāgaṃ bhāgaḥ kaulutthajo rasaḥ /
sarvaṃ sampūrayed bhāṇḍe bhāgaikaṃ mākṣikaṃ pacet
ḍolāyantreṇa mṛdvagnau yāmamātraṃ punaḥ pacet /
uddhṛtya mātuluṅgāmlaiḥ piṣṭvā daśabhirutpalaiḥ
puṭe punaḥ punaḥ kuryādevaṃ dvādaśavāsaram /
śuddhaṃ bhavati mākṣīkaṃ sarvayogeṣu yojayet
<pañcamaḥ prakāraḥ>
mākṣikaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā jālinīmeghanādayoḥ /
piṇḍe nikṣipya vipaceddolāyantre kulutthaje
kvāthe tacchuddhatāṃ yāti praśastaṃ lohamāraṇe /
<ṣaṣṭhaḥ prakāraḥ>
taile takre gavāṃ mūtre kaulutthe vāmlakāñjike
mākṣikaṃ śodhayetprājño giridoṣanivṛttaye /
<saptamaḥ prakāraḥ>
kulutthakodravakvāthanaramūtrāmlavetasaiḥ
ṭaṅkaṇenāmlavargeṇa kaṭukatritayena vā /
ḍolāyantre dinaṃ pācyaṃ sūraṇakandamadhyagam
dinaṃ rambhādravaiḥ pācyaṃ dhmātamuddhṛtya peṣitam /
eraṇḍatailasarpirbhyāṃ puṭaiḥ śudhyati mākṣikam
<aṣṭamaḥ prakāraḥ>
suvarṇavarṇavimalaṃ tāpyaṃ vā kaṇaśaḥ kṛtam /
punarnavāyāḥ kalkasthaṃ kaulutthe svedayedrase
saindhavair bījapūrāktairyuktaṃ vā poṭṭalīkṛtam /
ḍolāyantre dinaṃ svedyaṃ śuddhimāyāti niścitam
<mākṣikasattvapātanavidhiḥ; prathamaḥ prakāraḥ>
godugdhaiśca snuhīkṣīrair bhāvyameraṇḍatailakaiḥ /
mākṣikaṃ dinamekaṃ tu marditaṃ vaṭakīkṛtam
abhravaddhamane satvaṃ sasyakasyāpyayaṃ vidhiḥ /
<dvitīyaḥ prakāraḥ>
dolāyantre sāranāle mākṣikaṃ svedayeddinam
cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ lohapātre paceddinam /
ādāya bhāvayed gharme vajrīkṣīrairdināvadhi
gṛhadhūmair ghṛtaiḥ kṣaudraiḥ saṃyuktair mardayeddinam /
andhamūṣāgataṃ dhmātaṃ sattvaṃ guñjānibhaṃ bhavet
<tṛtīyaḥ prakāraḥ>
kadalīkandatoyena mākṣikaṃ śatadhātape /
bhāvitaṃ pācayedyāmaṃ sājyairvātāritailakaiḥ
pūrvavaddhamanāt sattvam indragopasamaṃ bhavet /
<caturthaḥ prakāraḥ>
snuhyarkapayasā stanyair mākṣikaṃ mardayeddinam
kaṅkuṣṭhaṃ ṭaṅkaṇaṃ caiva pratipādāṃśamiśritam /
mūkamūṣāgataṃ dhmātaṃ satvaṃ maṇinibhaṃ bhavet
<pañcamaḥ prakāraḥ>
kadalīkandatulasījambīrāṇāṃ dravaiḥ kramāt /
bhāvayenmākṣikaṃ ślakṣṇaṃ pratidrāveṇa saptadhā
ruddhvā dhmāte patet sattvaṃ śukatuṇḍanibhaṃ śubham /
<ṣaṣṭhaḥ prakāraḥ>
mūtravargāmlavargābhyāṃ dvisaptāhaṃ vibhāvayet
mākṣīkaṃ tīvragharmeṇa dinamamlaiśca mardayet /
mitrapañcakasaṃyuktaṃ vaṭīkṛtya dhamed dṛḍham
vyomavadvaṅkanālena sattvaṃ śulbanibhaṃ bhavet /
<saptamaḥ prakāraḥ>
snuhīkṣīrair gavāṃ kṣīrair bhāvyam eraṇḍatailakaiḥ
mākṣikaṃ pañcamitrāktaṃ saptāhānte vaṭīkṛtam /
pūrvavadvidhamettena sattvaṃ lākṣānibhaṃ bhavet
<aṣṭamaḥ prakāraḥ>
stanyaiḥ kaṅkuṣṭhakaiścaiva kadalītoyasaṃyutaiḥ /
mitrapañcakasaṃyuktairmākṣikaṃ dinasaptakam
bhāvitaṃ mardayedyāmaṃ dinaṃ vātāritailakaiḥ /
mṛdvagninā pacettāvadyāvaddravati golakam
sattvaṃ kiṃśukapuṣpābhaṃ vyomavaddhamanādbhavet /
vimalānāṃ ca sarveṣāṃ sasyakasyāpyayaṃ vidhiḥ
<navamaḥ prakāraḥ>
saṃcūrṇya mākṣikaṃ śuddhaṃ mardyamamlena kenacit /
kṣālayedāranālena hyadhaḥsthaṃ svarṇacūrṇavat
jārayettatsamāhṛtya dhamet sattvaṃ vimuñcati /
yojayedvāpane cedaṃ bījānāṃ yatra yatra vai
<daśamaḥ prakāraḥ>
kadalīpatrajairnīrairmākṣikaṃ bhāvayeddrutam /
gandharvatailamadhvājyaiḥ pakvamekadinaṃ tataḥ
tattāpyaṃ vajramūṣāyāṃ pakvāyāṃ nikṣipettataḥ /
lohasaṃdhānakaraṇaṃ tatsamaṃ tatra nikṣipet
dṛḍhaṃ pramūkamūṣāyāṃ koṣṭhikāyāṃ niveśayet /
aṅgāraiḥ khadirodbhūtair dhamedbhastrādvayena vai
vaṅkanālayujā sattvaṃ tāpyasya patati dhruvam /
<ekādaśaḥ prakāraḥ>
māṇivandhyaṃ vaiṣṇavaṃ ca gṛhṇīyātsamabhāgataḥ
phalapūrarasaiḥ piṣṭvā sampuṭe sudṛḍhaṃ kṣipet /
samyagliptvā vanodbhūtaiśchāṇakaiḥ puṭayettataḥ
kukuptotthaṃ tadākṛṣyaṃ svāṃgaśītaṃ pramardayet /
phalapūrarasaiḥ pakvairmardayitvātha pūrvavat
puṭanaṃ chagaṇenaiva tāvatkuryādvicakṣaṇaḥ /
yāvattatpuṭitaṃ kalkaṃ phalapūrāmlamarditam
śāṇottejitanistriṃśaliptaṃ tattāmratām iyāt /
itthaṃ śuddhaṃ ca garuḍaṃ ṭaṅkaṇaṃ nīrajaṃ rasam
ghṛtena madhunā yuktaṃ saguḍaṃ guñjayā samam /
prāgvanmūṣāgataṃ kṛtvā dhamettat khadirāgninā
mṛdusattvaṃ nāgasamam indragopakasannibham /
patatyeva na saṃdehaḥ sarvajñavacanaṃ tathā
śukladīptiraśabdaśca yadā vaiśvānaro bhavet /
tadā tu sattvaṃ patitaṃ jānīyānnānyathā kvacit
<mākṣikasya guṇāḥ>
kaṣāyatiktamadhuraṃ kaṭukaṃ mākṣikadvayam /
uṣṇaṃ rasāyanaṃ kuṣṭhaśoṣahidhmāvamipraṇut
mākṣīkadhātuḥ sakalāmayaghnaḥ prāṇo rasendrasya paraṃ hi vṛṣyaḥ /
durmelalohadvayamelakaśca guṇottaraḥ pūrvarasāyanāgryaḥ
<abhrakam>
utpattyādi ghanasyādau kathitaṃ tadrasāyane /
adhunā sampravakṣyāmi tatkriyās tadguṇānapi
<abhrakabhasmavidhiḥ; prathamaḥ prakāraḥ>
dhānyābhrakaṃ meghanādadravaiḥ saṃmardayed dinam /
śatāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā tato gajapuṭe pacet
mustāsūraṇavarṣābhūrasair vyastaiḥ puṭaṃ tridhā /
kāsamardarasaiḥ pañca varāgomūtrakairapi
nyagrodhasya jaṭākvāthair mardyaṃ daśapuṭaṃ punaḥ /
ṣaṭ ca jambīranīreṇa gokṣīreṇa puṭatrayam
peṣaṇaṃ gharmapākaṃ ca sthālīpākaṃ puṭaṃ kramāt /
kuryāccatvāri karmāṇi ṭaṅkaṇaṃ ca puṭe puṭe
niścandraṃ jāyate hyabhraṃ sarvayogeṣu yojayet /
ayaṃ sāmānyasaṃskāro viśeṣastu nigadyate
<bhasmīkaraṇe viśiṣṭasaṃskāraḥ>
niścandrakaṃ mṛtavyoma sāmānyasaṃskṛtam /
tattadrogaharadravyakvāthaiḥ piṣṭvā puṭe pacet
yantraistriḥ saptadhā kuryāttattadrogaharaṃ bhavet /
ayaṃ viśeṣasaṃskārastattadrogaharo bhavet
pūrvāhne peṣaṇaṃ kāryaṃ madhyāhne gharmapācanam /
sāyāhne sthālikāpākaṃ kuryād rātrau puṭaṃ kramāt
saṃskāraḥ pañcadhā prokto ghanasya parameśvari /
dhānyābhrakaraṇaṃ sattvapātanaṃ nirmalakriyā
sumṛtīkaraṇaṃ caiva tvamṛtīkaraṇaṃ tathā /
māraṇe ghanasattvasya ghanapatrasya māraṇe
kramācchreṣṭhatamau proktau śastau daradaṭaṅkaṇau /
<dvitīyaḥ prakāraḥ>
mustākvāthena dhānyābhraṃ pañcaviṃśatpuṭe pacet
gomūtraiśca tathā kvāthaistriphalāyāḥ sureśvari /
kāsamardadravairekaṃ gokṣīreṇa puṭaṃ tridhā
niścandraṃ jāyate hyabhraṃ sarvayogeṣu yojayet /
viśeṣasaṃskārayutaṃ tattadrogaharaṃ bhavet
<tṛtīyaḥ prakāraḥ>
dhānyābhrakasya bhāgaikaṃ bhāgau dvau ṭaṅkaṇasya ca /
piṣṭvā tadandhamūṣāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā dhamet
svabhāvaśītalaṃ cūrṇaṃ sarvayogeṣu yojayet /
viśeṣasaṃskārayutaṃ tattadrogaharaṃ bhavet
<caturthaḥ prakāraḥ>
dhānyābhraṃ mardayedamlairgharme saṃsthāpayettataḥ /
puṭaṃ kuryāttato'mlena secanaṃ mardanaṃ punaḥ
viṃśadvāraṃ tato dugdhe puṭanistabdham abhrakam /
kṣipettaṃ mardayeddugdhair dugdhe kṣiptvātape nyaset
puṭaṃ triḥ saptavārāṇi kuryādevaṃ punaḥ punaḥ /
taṇḍulaṃ vajravallī ca tālamūlī punarnavā
śārṅgerī maricaṃ caiva balā ca payasā saha /
pūrvābhraṃ peṣayedetaiḥ pratyekaiśca tryahaṃ tryaham
kṣiptvātape puṭe pacyātpratyekena punaḥ punaḥ /
evaṃ niścandrakaṃ vyoma kajjalābhaṃ mṛtaṃ bhavet
<pañcamaḥ prakāraḥ>
dhānyābhrakasya śuṣkasya daśāṃśaṃ maricaṃ kṣipet /
peṣayedamlavargeṇa amlairbhāvyaṃ dinatrayam
tacchuṣkaṃ sampuṭe dhāmyaṃ khadirāṅgārakairdṛḍham /
ūrdhvapātre nivāryātha siñcedamlena kena tam
dhānyaṃ tatraiva ṣaḍvāramamlaiḥ siñcyātpunaḥ punaḥ /
agastyaśigruvarṣābhūmūlapatrabhavai rasaiḥ
piṣṭvābhraṃ secayettena ṣaḍdhā dhāmyaṃ ca secayet /
sitāmadhvājyagokṣīrais taddhautaṃ peṣyamabhrakam
ruddhvā ṣaḍbhiḥ puṭaiḥ pācyaṃ piṣṭvā caiva punaḥ punaḥ /
matsyākṣyāścaikavīrāyā dravaiḥ piṣṭvā tridhā pacet
evaṃ gajapuṭaiḥ pācyaṃ niścandramayate 'bhrakam /
pattrābhrakasya sindūraṃ sarvayogeṣu yojayet
<ṣaṣṭhaḥ prakāraḥ>
dhānyābhraṃ mardayedyāmaṃ matsyākṣīsvarasaistataḥ /
pacedgajapuṭairevaṃ saptadhā tulasīrasaiḥ
kokilākṣarasaiḥ sapta kumārīsvarasaistathā /
śvetadūrvārasaistadvadvyāghrīkandarasaistathā
punarnavārasaiḥ sapta tadvat pañcāmṛtais tataḥ /
niścandraṃ jāyate hyabhraṃ sarvayogeṣu yojayet
<saptamaḥ prakāraḥ>
dhānyābhraṃ ṭaṅkaṇaṃ tulyaṃ gomūtraistulasīdravaiḥ /
vākucyā sūraṇairnālyā dinaṃ piṣṭvā puṭe pacet
dravaiḥ punaḥ punaḥ piṣṭvā dinānteṣu puṭe pacet
ruddhvā ruddhvā puṭaistvevaṃ niścandraṃ cābhrakaṃ bhavet /
<aṣṭamaḥ prakāraḥ>
piṣṭvā sāmlāranālena peṭālīmūlajatvacam
taddravairmardayedabhraṃ dinaṃ gajapuṭe pacet /
evaṃ saptapuṭaṃ kāryaṃ dadhnā ca puṭasaptakam
yavaciñcādravaistadvanniścandraṃ jāyate'bhrakam /
<navamaḥ prakāraḥ>
dhānyābhrakaṃ ravikṣīrai ravimūladravaiśca vā
mardyaṃ mardyaṃ puṭe pacyātsaptadhā mriyate dhruvam /
<daśamaḥ prakāraḥ>
dhānyābhrakaṃ tuṣāmlāntarātape sthāpayeddinam
yāmaṃ mardyaṃ tu tadgolaṃ ruddhvā gajapuṭe pacet /
evaṃ kārpāsatoyāntaḥ sthāpyaṃ pācyaṃ puṭe pacet
evaṃ gokṣīramadhyasthaṃ sthāpyaṃ peṣyaṃ puṭe pacet /
paścādamlaiśca gokṣīraiḥ kārpāsaiśca punaḥ punaḥ
gharmapākaṃ mardanaṃ ca sthālīpākaṃ puṭaṃ kramāt /
ekaviṃśatpuṭe prāpte niścandraṃ jāyate'bhrakam
sarveṣāṃ ghātitābhrāṇām amṛtīkaraṇe vidhiḥ /
<abhrakasya guṇāḥ>
abhrakaṃ gaganaṃ bhṛṅgaṃ bahuputram umābhavam
patrābhrakasya sindūramamṛtaṃ paramaṃ hitam /
tridoṣaghnaṃ balakaraṃ vṛṣyamārogyadaṃ śuci
sarvarogaharaṃ saumyaṃ viṣaghnaṃ ca rasāyanam /
<cinnabar:: synonyms>
hiṅgulo daradaṃ cūrṇapāradaśca rasodbhavaḥ
rasagarbhaḥ suraṅgaśca lohaghnaḥ siddhipāradaḥ /
<cinnabar:: subtypes>
hiṅgulastrividho jñeyaścarmāraḥ śukatuṇḍakaḥ
haṃsapādaśca tatrādyaṃ tārakarmaṇi yojayet /
adhamaṃ taṃ vijānīyācchukatuṇḍaṃ ca madhyamam
hematārakriyāmārge yojayetparameśvari /
haṃsapādo mahāśreṣṭhaḥ sarvakarmakaro hi saḥ
tasya sattvaṃ sūta eva daradasya tribhedataḥ /
<śukatuṇḍa:: phys. properties>
hemakiṭṭasya sadṛśastadrūpas tīkṣṇamārakaḥ
carmārastīkṣṇarūpaḥ syātsuprītaḥ śukatuṇḍakaḥ /
<haṃsapāda:: properties>
japākusumasaṅkāśo haṃsapādo mahottamaḥ
rasāyane sarvasūtaharaṇe sarvarañjane /
lohānāṃ māraṇe śreṣṭho varṇotkarṣaṇakarmaṇi
rasakasya tathā rāgabandhe dhaureyakaḥ smṛtaḥ /
maladoṣādikaṃ nāsti sarvakāryeṣu pūjyate
<hiṅgulaśuddhiḥ>
meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam /
saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam
<hiṅgulasattvapātanam>
daradaṃ pātanāyantre pātitaṃ ca jalāśaye /
sattvaṃ sūtakasaṅkāśaṃ vimuñcati na saṃśayaḥ
<hiṅgulasya guṇāḥ>
ye guṇāḥ pārade proktāste guṇāḥ santi hiṅgule /
navajvaraharaḥ proktaḥ sampātajvaranāśanaḥ
<gairikam>
gairikaṃ giridhātuḥ syādraktadhāturgavedhukam /
<gairika:: subtypes>
gairikaṃ dvividhaṃ proktaṃ tatrādyaṃ svarṇagairikam
pāṣāṇagairikaṃ cānyatpūrvaṃ śreṣṭhatamaṃ guṇaiḥ /
<gairikasya guṇāḥ>
śoṇitaṃ masṛṇaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu
cakṣuṣyaṃ raktapittaghnaṃ viṣahidhmāvamipraṇut /
tāpajvaraharaṃ śreṣṭhaṃ hemaghnaṃ raktagairikam
<pāṣāṇagairika:: phys. properties>
pāṣāṇagairikaṃ proktaṃ kaṭhinaṃ tāmravarṇakam /
<capalaḥ>
dehavedhī lohavedhī capalā rasabandhinī
capalā bahubhedā ca sarvalohasvarūpataḥ /
hemastāro ravimayaḥ sīsātmā vaṅgarūpadhṛk
tīkṣṇarūpaḥ kāṃsyarūpo rakto viṣamayastathā /
<capalasvarūpam>
sattvalohasvarūpāste viṣo haritalohabhāk
viṣākhyaṃ capalaṃ prāpya nirjīve tasya dāpayet /
puṭenāraṇyajaiś chāṇaiḥ sadhūmaṃ sarvathā tyajet
naśyeta tasya dhūmaṃ vai sparśanaṃ dūratastyajet /
aśanāttasya saṃsparśānmriyate sadya eva hi
dhūmāvalokanācchīrṣapīḍā saṃjāyate jvaraḥ /
evaṃ dattapuṭe śānte gṛhṇīyāccapalaṃ tataḥ
<capalasya guṇāḥ>
tasya saṃsparśamātreṇa hīrako mriyate kṣaṇāt /
sarveṣāṃ capalānāṃ vai svabhāvaḥ samudāhṛtaḥ
vaṅgastambhe nāgarāje krame vātīva śasyate /
sarvalohāni kurvanti suvarṇaṃ tārameva ca
yuktyātha śodhitaḥ sūte vinā bījaṃ ca vā tathā /
śataṃ vāpi sahasraṃ vā lakṣaṃ koṭiṃ ca vedhayet
vajreṇa rasarājena bījena ca samāśritā /
dhūmato vedhayellohān rasajīrṇaḥ svayaṃ galet
niṣpatya tena dehasya capalena mahātmanā /
<śilājatu>
aśmajaṃ girijaṃ śailamaśmalākṣā śilājatu
<śilājatu:: subtypes>
śilādhāturdvidhā prokto gomūtrādyo rasāyanam /
karpūrapūrvakaścānyastatrādyo dvividhaḥ smṛtaḥ
sasattvaścaiva niḥsattvastayoḥ pūrvo guṇādhikaḥ /
grīṣme tīvrārkataptebhyaḥ pādebhyo himabhūbhṛtaḥ
svarṇarūpyākagarbhebhyaḥ śilādhātur viniḥsaret /
<śilājatorguṇāḥ>
svarṇagarbhagirer jātaṃ japāpuṣpanibhaṃ guru
sasattvaṃ svādu paramaṃ paramaṃ tadrasāyanam /
rūpyagarbhagirerjātaṃ madhuraṃ pāṇḍuraṃ guru
śilājaṃ pāṇḍurogaghnaṃ viśeṣātpittarogajit /
tāmragarbhagirerjātaṃ nīlavarṇaṃ ghanaṃ guru
śilājaṃ kaphavātaghnaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ dīpanaṃ param /
vahnau kṣiptaṃ bhavedyattalliṅgākāraṃ hyadhūmakam
salile'pyavalīnaṃ ca tatsiddhaṃ hi śilājatu /
gomūtragandhi kṛṣṇaṃ guggulukābhaṃ saśarkaraṃ mṛtsnam /
snigdhamanamlakaṣāyaṃ mṛdu guru ca śilājatu śreṣṭham
sarvaṃ ca tiktakaṭukaṃ svādu nātyuṣṇaśītalam
vṛṣyaṃ tridoṣajidbhedi cakṣuṣyaṃ ca rasāyanam /
kṣayaśophodarārśoghnaṃ mehamūtragrahāpaham
nūnaṃ sajvarapāṇḍuśophaśamanaṃ mehāgnimāndyāpahaṃ medaśchedakaraṃ ca yakṣmaśamanaṃ mūlāmayonmūlanam /
plīhavināśanaṃ jaṭharahṛcchūlaghnam āmāpahaṃ sarvatvaggadanāśanaṃ kimaparaṃ dehe ca lohe hitam
rasoparasasūtendraratnaloheṣu ye guṇāḥ /
vasanti te śilādhātau jarāmṛtyujigīṣayā
<bhūnāgaḥ>
bhūnāgaḥ kṣitināgaśca bhūlatā raktajantukaḥ /
kṣitijaḥ kṣitijantuśca viṣaghno raktatuṇḍakaḥ
yāsāṃ chede na raktaṃ prabhavati satataṃ prāyaśo raktabhūmau /
saṃgrāhyā bhūlatāstā viṣaharadhanadaṃ pātayettāsu sattvam /
tadyuktyā pāradendraścarati yadi samaṃ sāraṇāyantrayogaiḥ /
baddho'yaṃ koṭivedhī samaravirajate yojayedbhāskare vā
<bhūnāgasattvasya guṇāḥ>
sattvaṃ bhūnāgajaṃ kṣvelayakṣarākṣasamṛtyujit /
sarvavaśyakaraṃ sarvarogaghnaṃ ca rasāyanam
rasendre jāraṇākarmajāritaṃ koṭivedhakṛt /
suvarṇādīni lohāni raktāni grasati kṣaṇāt
<bhūnāgasattvapātanam; prathamaḥ prakāraḥ>
raktabhūjātabhūnāgamṛttikāṃ kṣālayejjalaiḥ /
yāvat sattvāvaśeṣaṃ syād dhautasattvaṃ tadeva hi
mitrapañcakayuktaṃ tanmūṣāyāṃ dhamayed dṛḍham /
nirbhidya mūṣāṃ tatsattvaṃ gṛhītvā kiṭṭakaṃ punaḥ
evaṃ trivāraṃ dhamanātsattvaśeṣaṃ samāharet /
<dvitīyaḥ prakāraḥ>
bhūnāgamṛttikāṃ bhāṇḍe bhūnāgaiḥ saha nikṣipet
ṣaṇmāsāntaṃ samāntaṃ vā jalaiḥ siñcenmuhurmuhuḥ /
asya sattvaṃ vidhānena gṛhṇīyād abhrasattvavat
<tṛtīyaḥ prakāraḥ>
raktabhūmijabhūnāgān pañjarasthena barhiṇā /
bhakṣayettu śaratkāle nityaṃ tanmalamāharet
lākṣāsarjarasaḥ sarjī guggulurmitrapañcakam /
ūrṇā kṣārāśca paṭavo nīlasarpendragopakau
matsyaśca nīlasaraṭaḥ kūrmapṛṣṭhaṃ śaśāsthi ca /
mākṣīkaṃ śikhiśaṃkhatutthaṃ ca sarvāṃśaṃ barhiṇo malam
sarvaṃ nikṣipya mūṣāyāṃ dhamet tīvrāgninā dṛḍham /
nirbhidya mūṣāṃ tatsattvaṃ gṛhītvā kiṭṭakaṃ punaḥ
evaṃ trivāradhamanāt sattvaśeṣaṃ samāharet /
<haridrāśmā>
haridrāśmā niśāgrāvaḥ pītāṅgaḥ pītakarṣaṇaḥ
tatsattvakaṃ sitaṃ svarṇaṃ śreṣṭhaṃ rasarasāyane /
<agnijāraḥ>
agnijāro'gniniryāso'pyagnigarbho 'gnijaḥ smṛtaḥ
vaḍabāgnimalo jñeyo jarāyuścārṇavodbhavaḥ /
agnijvālo'gnijāraśca proktaḥ sindhuplavo daśa
sāmudrasyāgninakrasya jarāyurbahirujjhitaḥ /
saṃśuṣko bhānutāpena so'gnijāra iti smṛtaḥ
jārābhaṃ dahati sparśātpicchilaṃ sāgarotplavam /
jarāyustaccaturvarṇaṃ śreṣṭhaṃ teṣu salohitam
<agnijārasya guṇāḥ>
syādagnijāraḥ kaṭukoṣṇavīryaḥ tundāmayaghnaḥ kaphavātahārī /
pittapradaḥ śoṇitasannipātaśūlādivātāmayanāśakaśca
agnijāras tridoṣaghno dhanurvātādivātanut /
mardano rasavīryasya dīpano jāraṇastathā
<kharparī (rasakam)>
kharparī rasakaṃ tutthakharparyamṛtasambhavā /
rasako dvividhaḥ prokto darduraḥ kāravellakaḥ
sadaṃśo darduraḥ prokto nirdaṃśaḥ kāravellakaḥ /
sattvapāte śubhaḥ pūrvo dvitīyaścauṣadhādiṣu
ghanasattvanibhaṃ bāhye śubhaṃ hāridravattataḥ /
acchaṃ kharparavat tuttham uttamaṃ satodaram
<kharparyā guṇāḥ>
rasakaḥ sarvadoṣaghnaḥ kaphapittavināśanaḥ /
cakṣūrogakṣayaghnaśca lohapāradarañjanaḥ
nāgārjunena nirdiṣṭau rasasya rasakāvubhau /
śreṣṭhau siddharasau khyātau dehalohakarau parau
rasaśca rasakaś cobhau yenāgnisahanau kṛtau /
dehalohamayīṃ siddhiṃ dāsyatastu na saṃśayaḥ
<kharparīsattvapātanam>
jayantītriphalācūrṇaṃ haridrāguḍaṭaṅkaṇam /
pādāṃśaṃ rasakasyedaṃ piṣṭvā mūṣāḥ pralepayet
nalikāsampuṭaṃ baddhvā śoṣayed ātape khare /
grāhyaṃ pātālayantreṇa sattvaṃ dhmāte puṭe'tha vā
<kharparīśuddhiḥ>
rajasvalārajomūtrai rasakaṃ bhāvayeddinam /
taireva dinamekaṃ tu mardayecchuddhimāpnuyāt
<mayūratuttham>
mayūratutthaṃ tutthaṃ ca nīlāśmā tāmrabhasma ca /
mayūragrīvakaṃ kṣveḍanāśanaṃ sasyakaṃ priye
mayūragrīvasaṅkāśaṃ ghṛṣṭe gokṣīrasannibham /
apsu ca plavate kṣiptametanmāyūratutthakam
athavā śukapicchābhamantaḥ kāñcanabindubhiḥ /
aṅkitaṃ gharṣayettuttham āyase cāmlasaṃyute
bhaved ayastāmranibham etanmāyūratutthakam /
<mayūratutthaśuddhiḥ>
viṣṭhayā mardayettutthaṃ mārjārakakapotayoḥ
daśāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā pācyaṃ mṛdupuṭe tataḥ /
puṭaṃ dadhnā puṭaṃ kṣaudrairdeyaṃ tutthaviśuddhaye
<mayūratutthasattvapātanam>
tutthaṃ ca ṭaṅkaṇaṃ caiva tulyaṃ ślakṣṇaṃ vimardayet /
mūṣāyāṃ taṃ vinikṣipya ruddhvā tīvrāgninā dhamet
indragopanibhaṃ sattvaṃ patatyeva na saṃśayaḥ /
<mayūratutthasya guṇāḥ>
tutthaṃ kaṭukaṣāyoṣṇaṃ śvitranetrāmayāpaham
viṣadoṣeṣu sarveṣu praśastaṃ kāntikārakam /
<kaṅkuṣṭha:: synonyms>
kaṅkuṣṭhaṃ kākakuṣṭhaṃ ca recakaṃ rāgadāyakam
<kaṅkuṣṭha:: subtypes>
kaṃkuṣṭhaṃ ca dvidhā proktaṃ hematārātmakaṃ tathā /
<kaṅkuṣṭha:: medic. properties>
vraṇajantujvaraghnaṃ ca śūlodāvartagulmahṛt
<girisindūram>
mahāgiriṣu cāllova pāṣāṇāntasthito rasaḥ /
śuṣkaḥ śoṇaḥ sa nirdiṣṭo girisindūrasaṃjñayā
tridoṣaśamanaṃ bhedi rasabandhanakārakam /
dehalohakaraṃ netryaṃ girisindūramīritam
<ṭaṅkaṇam>
ṭaṅkaṇaṃ ṭaṅkaṇakṣāro rasakṣāro rasādhikaḥ /
lohadrāvī rasaghnaśca subhago raṅgadaśca saḥ
mālatītīrasambhūtaḥ kṣāraśreṣṭho navāhvayaḥ /
aśmarīmatisāraṃ ca nihanyātsthāvaraṃ viṣam
rasasiddhikaraḥ prokto nāgārjunapuraḥsaraiḥ /
<kampillakaḥ>
iṣṭacūrṇasya saṅkāśaścandrikāḍhyo'tirekaḥ
saurāṣṭradeśakhanijaḥ sa hi kampillako mataḥ /
pittavraṇādhmānavibandhanaghnaḥ śleṣmodarārtikrimigulmahārī /
mūlāmaśūlajvaraśophahārī kaṃpillako ricya malāpahārī
<vatsanābhiḥ>
utpatyādi viṣasyādau kathitaṃ hi rasāyanam
amṛtaṃ syādvatsanābho viṣam ugraṃ mahauṣadham /
garalaṃ maraṇaṃ nāgaḥ stokakaṃ prāṇahārakam
sarvakuṣṭhaharaṃ proktaṃ sarvavyādhivināśanam /
sannipātādirogāṇāṃ vinivṛttikaraṃ priye
<kāsīsa:: synonyms>
kāsīsaṃ dhātukāsīsaṃ kesaraṃ haṃsalomaśam /
śodhanaṃ pāṃśukāsīsaṃ śubhraṃ sattvāhvayaṃ matam
<kāsīsa:: subtypes>
kāsīsaṃ trividhaṃ śubhraṃ kṛṣṇaṃ pītamiti smṛtam /
kāsīsaṃ puṣpakāsīsaṃ hīrakāsīsamityatha
pītaṃ kṛṣṇaṃ sitaṃ raktaṃ caturdheti pare jaguḥ /
<kāsīsa:: medic. properties>
kāsīsamuṣṇaṃ sakṣārakaṣāyāmlaṃ satiktakam
vātaśleṣmapraśamanaṃ cakṣuṣyaṃ rañjakaṃ param /
mūtrakṛcchrāśmarīkuṣṭhakaṇḍūvraṇaviṣāpaham
<gaurīpāṣāṇakaḥ>
gaurīpāṣāṇakaḥ pīto vyaktadehaśca cūrṇakaḥ /
rasabandhakaraḥ snigdho doṣaghno rasavīryakṛt
<tuvarī phaṭakī ca>
bhūmistuvarikā phullatuvarī rañjikā kṣitiḥ /
citrabhūś cīnakāraśca mañjiṣṭhārāgadāyinī
khagastu phaṭakī dugdhapāṣāṇo netrarogahā /
karpūrākhyaśilādhātur mañjiṣṭhārāgarañjakaḥ
<podāraśṛṅgī>
sadalaṃ pītavarṇaṃ ca bhavedgurjaramaṇḍale /
arjunasya gireḥ pārśve jātaṃ podāraśṛṅgikam
sīsasattvaṃ marucchleṣmaśamanaṃ puṅgadāpaham /
rasabandhanam utkṛṣṭaṃ keśarañjanamuttamam
<sindūra:: synonyms>
sindūranāgagarbhe saimantikavīrapāṃsu nāgabhavam /
raktaṃ ca nāgareṇuḥ gaṇapatibhūṣā suraṅga ityākhyā
saubhāgyaṃ caiva śṛṅgāraṃ maṅgalyam aruṇaṃ rajaḥ /
<sindūra:: medic. properties>
sindūraṃ kaṭukaṃ tiktamuṣṇaṃ vraṇaviropaṇam
kilāsaviṣakaṇḍūtivisarpaśamanaṃ param /
hiṅgule ye guṇāḥ santi te guṇāstimurau priye
<rasāñjanam>
rasāñjanaṃ rasodbhūtaṃ rasagarbhaṃ rasāgrajam /
rītyāṃ tu dhāmyamānāyāṃ tatkiṭṭaṃ tu rasāñjanam
tadabhāve tu kartavyaṃ dārvīkvāthasamudbhavam /
kṛtakaṃ bālabhaiṣajyaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ tathā
dārvīkvāthabhavaṃ kaṇṭhavikāsi kṣiptam akṣṇi yat /
tad rasāñjanamuddiṣṭaṃ kaṣāyaṃ kaṭu tiktakam
kiṃcid uṣṇaṃ kaphaharaṃ chedanaṃ lekhanaṃ laghu /
raktapittapraśamanaṃ netrarogavināśanam
rasāñjanaṃ tārkṣyaśailaṃ jñeyaṃ varyañjanaṃ tathā /
rasanābhaṃ cāgnisāraṃ dvādaśāhvayakīrtitam
<nīlāñjanam>
nīlaṃ nīlāñjanaṃ caiva cakṣuṣyaṃ vārisambhavam /
kapotakaṃ ca kāpotaṃ samproktaṃ śakrabhūmijam
śītaṃ nīlāñjanaṃ proktaṃ kaṭutiktakaṣāyakam /
cakṣuṣyaṃ kaphavātaghnaṃ viṣaghnaṃ ca rasāyanam
<sauvīrāñjanam>
sauvīramañjanaṃ snigdhamavaghṛṣṭaṃ śilātale /
añjanābhaṃ śilārūpametacchreṣṭham akṛtrimam
sauvīramañjanaṃ caiva raktapittaharaṃ hitam /
viṣahidhmākṣirogaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam
<srotoñjana:: synonyms>
srotodbhavaṃ srotanadībhavaṃ ca srotoñjanaṃ vāribhavaṃ tathānyam /
sauvīrasāraṃ ca kapotasāraṃ valmīkaśīrṣaṃ munisaṃmitāhvam
valmīkaśikharākāraṃ bhaṅge nīlotpaladyutiḥ /
gharṣaṇe gairikacchāyaṃ srotoñjanamidaṃ bhavet
<srotoñjana:: medic. properties>
sroto'ñjanaṃ śītakaṭukaṣāyaṃ krimināśanam /
rasāyanaṃ rase yojyaṃ stanyavṛddhikaraṃ param
sroto'ñjanaṃ himaṃ snigdhaṃ tṛṣṇāhṛtsvādu lekhanam /
netryaṃ hidhmāvamicchardikaphapittāsrakopanut
<ahiphenam>
śrāntasya mathanākṣobhād vāsuker vadanotthitāḥ /
dvīpāntare patanti sma saviṣāḥ svedabindavaḥ
yatra yatra patanti sma prarūḍhā gulmarūpataḥ /
teṣu jātaṃ tu niryāsamaphenaṃ bruvate janāḥ
caturvidhamaphenaṃ syājjāraṇaṃ māraṇaṃ tathā /
dhāraṇaṃ sāraṇaṃ caiva kramādvakṣyāmi lakṣaṇam
śvetaṃ tu jāraṇaṃ proktaṃ kṛṣṇavarṇaṃ tu māraṇam /
dhāraṇaṃ pītavarṇaṃ ca karburaṃ sāraṇaṃ tathā
jāraṇaṃ jarayedannaṃ māraṇaṃ mṛtyudāyakam /
dhāraṇaṃ ca vayaḥstambhaṃ sāraṇaṃ malasārakam
aphenaṃ sannipātaghnaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ ca mohadam /
grahaṇīmatisāraṃ ca nāśayetṣaṇḍatāmapi
<puṣpāñjana:: synonyms>
puṣpāñjanaṃ puṣpaketuḥ kaustubhaḥ kusumāñjanam /
rītikaṃ rītikusumaṃ rītipuṣpaṃ ca puṣpakam
<puṣpāñjana:: medic. properties>
puṣpāñjanaṃ hitaṃ proktaṃ pittahikkāpradāhanut /
nāśayed viṣakāsārtisarvanetrāmayāpaham
<śaṅkha>
śaṅkho'rṇavabhavaḥ kambur jalajaḥ pāvanadhvaniḥ /
kuṭilo'ntarmahānādaḥ śvetapītaḥ sunādakaḥ
sasvano dīrghanādaśca bahunādo harapriyaḥ /
kṣullakaḥ kṣudraśaṅkhaḥ syācchaṃbūko nakhaśaṅkhakaḥ
śaṅkhaḥ kaṭurasaḥ śītaḥ puṣṭivīryabalapradaḥ /
gulmaśūlakaphaśvāsanāśano viṣadoṣahā
kṣullakaḥ kaṭukaḥ snigdhaḥ śūlahārī ca dīpanaḥ /
śuktir muktāprasūścaiva mahāśuktiśca śuktikā
muktāsphoṭastautikastu mauktikaprasavā ca sā /
jñeyā mauktikasūścaiva muktāmātā tathā smṛtā
muktāśuktiḥ kaṭuḥ snigdhā śvāsahṛdrogahāriṇī /
śūlapraśamanī rucyā madhurā dīpanī parā
jalaśuktiḥ kṣudraśuktiḥ krimisusphuṭikā ca sā /
jalaśuktiḥ kaṭuḥ snigdhā dīpanī gulmaśūlanut
tathā viṣaharā rucyā pācanī baladāyinī /
<kaparda>
kapardako varāṭaśca kapardaśca varāṭikā
carācaraścaro varyo bālakrīḍanakaśca sa /
pītābhā granthilā pṛṣṭhe dīrghavṛttā varāṭikā
rasavaidyairvinirdiṣṭā sā carācarasaṃjñakā /
sārdhaniṣkabharā śreṣṭhā niṣkabhārā ca madhyamā
pādonaniṣkabhārā ca kaniṣṭhā parikīrtitā /
pariṇāmādiśūlaghnī grahaṇīkṣayanāśanī
kaṭūṣṇā dīpanī vṛṣyā netryā vātakaphāpahā /
rasendrajāraṇe proktā biḍadravyeṣu śasyate
tadanye puṃvarāṭāḥ syur guravaḥ śleṣmapittalāḥ /
kapardaḥ kaṭutiktoṣṇaḥ karṇaśūlavraṇāpahaḥ
gulmaśūlāmayaghnaśca netradoṣanikṛntanaḥ /
<sābuṇi>
sarvakṣāro bahukṣāraḥ samūhakṣārasābuṇiḥ
stomakṣāro mahākṣāro malāriḥ kṣāramelakaḥ /
sarvakṣāram atikṣāraṃ cakṣuṣyaṃ bastiśodhanam
udāvartakrimighnaṃ ca biḍavadvastraśodhanam /
<navasāra>
karīrapīlukāṣṭheṣu pacyamāneṣṭakodbhavaḥ
kṣāro'sau navasāraḥ syāccūlikālavaṇābhidhaḥ /
rasendrajāraṇaṃ lohadrāvaṇaṃ jaṭharāgnikṛt
gulmaplīhāsyaśoṣaghnaṃ bhuktamāṃsādijāraṇam /
<saurāṣṭrī>
gopittena śataṃ vārānsaurāṣṭrīṃ bhāvayettataḥ
dhamitvā pātayetsatvaṃ krāmaṇaṃ cātiguhyakam /
<ākhupāṣāṇa>
mūṣakasyābhidhā pūrvaṃ pāṣāṇasyābhidhā tataḥ
ākhupāṣāṇanāmāyaṃ lohasaṅkarakārakaḥ /
ākhugrāvā saro rūkṣo vamiśītajvarāpahaḥ
tārakarmaṇi saṃpūjyo medodurmāṃsakṛntanaḥ /
<sarjarasa>
rālaḥ sarjarasaścaiva yakṣadhūpo 'gnivallabhaḥ
deveṣṭaḥ śālaniryāsaḥ surabhir dhūpavallabhaḥ /
rālastu pañcadhā prokto raktaḥ pītaḥ sito'sitaḥ
nānāvarṇaśca vijñeyaḥ kṛṣṇasteṣu guṇottaraḥ /
rālastu śiśiraḥ snigdhaḥ kaṣāyastiktako rase
vātapittaharaḥ sphoṭakaṇḍūtivraṇanāśanaḥ /
<guggulu>
dānavendravijitānpurā surān bhraṣṭakāntidhṛtidhairyatejasaḥ /
vīkṣya viṣṇuramṛtaṃ kilāsṛjat gugguluṃ balavapurjayapradam
marubhūmiṣu jāyante prāyaśaḥ purapādapāḥ
bhānor mayūkhaiḥ saṃtaptā grīṣme muñcanti guggulum /
gugguluḥ pañcadhā prokto mahiṣākṣaśca nīlakaḥ
padmastu kumudaścaiva suvarṇaḥ pañcamaḥ priye /
mahiṣākṣaśca nīlaśca dantināṃ guṇadāyakau
vājināṃ kumudaḥ padmo narāṇāṃ svarṇavarṇakaḥ /
eraṇḍabījataile vā tilataile'thavā ghṛte
pañcatiktaśṛtaiḥ kvāthaiḥ śuddhiṃ kuryātsuguggulum /
dolāyantre pacettāvadyāvannirmalatā bhavet
evaṃ viśuddhaṃ saṃgrāhyaṃ tattadyogeṣu yojayet /
piṭakāgaṇḍamālādyā naśyanti ca marudgadāḥ
<yavakṣāra>
yavakṣāro'mṛtaḥ pākyo yavajo yavaśūkajaḥ /
yavaśūko yavāhvaśca yavapākyo yavārujaḥ
yavakṣāraḥ kaṭūṣṇaśca kaphavātodarārtinut /
āmaśūlāśmarīkṛcchraviṣadoṣaharaḥ paraḥ
<sarjakṣāra>
sadyaḥkṣāraḥ sarjikaśca kṣāraḥ sajjī suvarjikaḥ /
sarjīkaḥ kaṭurūkṣaśca tīkṣṇo vātakaphārtinut
gulmānāhavamighnaśca mehajāṭhararogahṛt /
<lavaṇakṣāra>
loṇāraṃ lavaṇotthaṃ lavaṇāsuraṃ ca lavaṇamedaśca
jatujaṃ lavaṇakṣāraṃ lavaṇaṃ ca kṣāralavaṇaṃ ca /
loṇakakṣāram atyuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ pittapravṛddhidam
kṣāraṃ lavaṇam īṣacca vātagulmādiśūlanut /
<vajrakakṣāra>
vajrakaṃ vajrakakṣāraṃ kṣāraśreṣṭhaṃ vidārakam
sāraṃ candanasāraṃ ca dhūmotthaṃ dhūmajaṃ gajāḥ /
vajrakakṣāram atyuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ kṣāraṃ ca rodhanam
gulmodarārtiviṣṭambhaśūlapraśamanaṃ param /
<sāmudralavaṇa>
sāmudrakaṃ tu sāmudraṃ sāmudralavaṇaṃ śivam
<sea salt:: medic. properties>
sāmudraṃ laghu hṛdyaṃ ca vāritāsṛjapittalam /
vidāhi kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ rucikṛt priyam
<saindhava>
saindhavaṃ syācchītaśivaṃ nādeyaṃ sindhujaṃ śivam /
śuddhaṃ śivātmakaṃ pathyaṃ māṇimanthaṃ navābhidham
saindhavaṃ lavaṇaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ ruci /
pūtaṃ nasyāttridoṣaghnaṃ vraṇadoṣavibandhajit
saindhavaṃ dvividhaṃ jñeyaṃ sitaṃ raktamiti kramāt /
rasavīryavipākeṣu guṇāḍhyaṃ pūtanaṃ sitam
<kācalavaṇa>
nīlakācodbhavaṃ kācatilakaṃ caiva kācasambhavam /
kākasauvarcalaṃ kācalavaṇaṃ pākyajaṃ smṛtam
kācotthaṃ hṛdyagandhaṃ ca tatkālalavaṇaṃ tathā /
kuruvindaṃ kācamalaṃ katimaṃ ca caturdaśa
kācākhyaṃ lavaṇaṃ rucyamīṣatkṣāraṃ sapittalam /
dāhadaṃ kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ gulmaśūlahṛt
<biḍalavaṇa>
biḍaṃ ca biḍakaṃ khaṇḍaṃ kṛtakṣāraṃ ca āsuram /
supākyaṃ lavaṇaṃ khaṇḍaṃ dhūrtaṃ kṛtrimakaṃ daśa
biḍam uṣṇaṃ salavaṇaṃ dīpanaṃ vātanāśanam /
rucyaṃ cājīrṇaśūlaghnaṃ gulmamehavināśanam
<sauvarcala>
sauvarcalaṃ ca rucakaṃ tilakaṃ hṛdyagandhakam /
akṣaṃ ca kṛṣṇalavaṇaṃ rucyaṃ kodravikaṃ tathā
<sauvarcala:: medic. properties>
sauvarcalaṃ laghu kṣāraṃ kaṭūṣṇaṃ gulmaśūlanut /
ūrdhvavātāmaśūlārtivibandhārocakaṃ jayet
<amlavetasa>
amlo'mlavetaso vedhī rasāmlo vītavetasaḥ /
vetasāraś cāmlasāraḥ śaravedhī ca vedhakaḥ
nīlaśca bhedano bhedī rājāmlaścāmlabhedanaḥ /
amlāṅkuśo raktasāraḥ phalāmlaścāmlanāyakaḥ
sahasravedhī vīrāmlo gulmaketur dharākṣidhā /
śaṅkhamāṃsādidrāvī syad dvidhā caivāmlavetasaḥ
amlavetasamatyamlaṃ kaṣāyoṣṇāmavātajit /
kaphārśaḥsamagulmāmam arocakaharaṃ param
<kāca>
kācas tuṣārasāraśca rasakhoṭamalāpahaḥ /
śṛṅgārī cābhradhārī ca sarvanetrāmayāpahā
<chagaṇa>
piṣṭakaṃ chagaṇaśchāṇamutpalaṃ ca vanotpalam /
kariṇḍopalaśāṭhī ca varaṭī chagaṇābhidhā
rasalohadoṣahāri khyātaṃ tadbhasma duritasaṃhṛtaye /
<aṅgāra>
śikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā aṅgārāḥ koliśā matāḥ
kokilāśceti cāṅgārā nirvāṇāḥ payasā vinā /
<sikatā>
sikatā pravāhajanitā siktā pānīyacūrṇakā sūkṣmā
sā vālukā śramaghnī saṃsekātsannipātaghnī /
<uparasaśodhana>
kāsīsaṃ bhāvayed gharme dinaṃ jambīrajairdravaiḥ
śudhyate ṭaṅkaṇaṃ gairī kaṅkuṣṭhaṃ ca varāṭikā /
śaṅkhaṃ nīlāñjanaṃ caiva pṛthak śodhyaṃ dine dine
godugdhaistriphalākvāthair bhṛṅgadrāvaiḥ śilājatu /
mardayedāyase pātre dinaikaṃ tacca śudhyati
meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam /
saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścayam
sūryāvartaṃ vajrakandaṃ kadalī devadālikā /
śigruḥ kośātakī vandhyā kākamācī ca vālukā
āsāmekarasenaiva trikṣārair lavaṇaiḥ saha /
bhāvayedamlavargaiśca dinamekaṃ prayatnataḥ
sauvīraṃ kāntapāṣāṇaḥ śuddhā bhūnāgamṛttikā /
sarve uparasāścātha pṛthagbhāvyaṃ dinaṃ dinam
tataḥ pācyaṃ ca taddrāvairḍolāyantre dinaṃ sudhīḥ /
śudhyante nātra sandehaḥ sarve uparasāḥ pṛthak
punarnavāmeghanādakapijambīratindukaiḥ /
agastipuṣpakumudayavaciñcāmlavetasaiḥ
vanasūraṇabhūdhātrīmaṇḍūkīkaravīrakaiḥ /
kāravallīkṣīrakandaraktotpalaśamīghanaiḥ
meṣaśṛṅgīśaśavasāśakravāruṇiṭaṅkaṇaiḥ /
tailamatsyavasāvyoṣadravair etaiḥ sakāñjikaiḥ
etaiḥ samastair vyastairvā ḍolāyantre dinatrayam /
abhrapatrādyuparasān śuddhihetoḥ prapācayet
Original text: Ānandakanda · Edition: S.V. Radhakrishna Sastri, Srirangam: Sri Vilasam Press, 1952. · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0