આનન્દકન્દ · અધ્યાય 2.1

આક્, 2, 1
<ઉપરસશોધનમારણવિધિઃ>
શ્રીભૈરવી ।
દેવદેવ ચિદાનન્દ સચ્ચિદાનન્દદાયક ।
ત્વયૈવ પ્રતિબુદ્ધાસ્મિ પૂર્વં રસવિધાનકમ્

ઇદાનીં ત્વત્પ્રસાદેન શ્રોતુમિચ્છામ્યહં પ્રભો ।
ગન્ધાદ્યુપરસાનાં ચ લોહાનાં હેમપૂર્વિણામ્

પદ્મરાગાદિરત્નાનાં લક્ષણં જાતિમાહ્વયમ્ ।
સંસ્કારં ચ ગુણાન્બ્રૂહિ યથા જાનામ્યહં પ્રભો

<ઉપરસાઃ>
શ્રીભૈરવઃ ।
ગન્ધતાલશિલાતાપ્યઘનહિઙ્ગુલગૈરિકાઃ ।
ચપલાશ્મજભૂનાગહરિદ્રાશ્માગ્નિજારકાઃ

ખર્પરીતુત્થકઙ્કુષ્ઠગિરિસિન્દૂરટઙ્કણાઃ ।
કમ્પિલ્લવિષકાસીસગૌરીપાષાણભૂખગાઃ

પોદ્દારશૃઙ્ગી સિન્દૂરસ્તુવરિશ્ચ રસાઞ્જનમ્ ।
નીલાઞ્જનં ચ સૌવીરં સ્રોતોઞ્જનમ્ અફેનકમ્

પુષ્પાઞ્જનં શઙ્ખશુક્તિશમ્બૂકાશ્ચ વરાટકાઃ ।
સાબુણી ચ નવક્ષારચીનક્ષારાખુમારકાઃ

સર્જગુગ્ગુલુલાક્ષાશ્ચ ક્ષારાશ્ચ લવણાનિ ચ ।
ગોરોચનોઽમ્લવેતશ્ચ કાચચ્છગણવાલુકાઃ

એતે ઉપરસાઃ ખ્યાતા રસરાજસ્ય કર્મણિ ।
<દ્વાદશ લોહાઃ>
સ્વર્ણરૂપ્યાર્કકાન્તાભ્રસત્ત્વં તીક્ષ્ણં ચ મુણ્ડકમ્

ભુજઙ્ગં ત્રપુસં ચૈવ રીતિઃ કાંસ્યં ચ વર્તકમ્ ।
દ્વાદશૈતાનિ લોહાનિ મણ્ડૂરો લોહકિટ્ટકમ્

<નવરત્નાનિ>
માણિક્યમુક્તાફલવિદ્રુમાણિ તાર્ક્ષ્યં ચ પુષ્યં ભિદુરં ચ નીલમ્ ।
ગોમેધકં ચાથ વિડૂરકં ચ ક્રમેણ રત્નાનિ નવગ્રહાણામ્

<નવ ઉપરત્નાનિ>
સૂર્યકાન્તશ્ ચન્દ્રકાન્તસ્ તારકાન્તસ્તુ કાન્તકઃ ।
વૈક્રાન્તશ્ચ નૃપાવર્તઃ સસ્યકો વિમલા તથા

પેરોજશ્ચ નવૈતાનિ હ્યુપરત્નાનિ નિર્દિશેત્ ।
<ગન્ધકઃ: ગન્ધકશુદ્ધિઃ; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
ઉત્પત્તિલક્ષણં જાતિં ગન્ધકં શોધયેદતઃ

સાજ્યં ભાણ્ડે પયઃ ક્ષિપ્ત્વા મુખં વસ્ત્રેણ બન્ધયેત્ ।
તત્પૃષ્ઠે ચૂર્ણિતં ગન્ધં ક્ષિપ્ત્વા શ્રાવેણ રોધયેત્

ભાણ્ડં નિક્ષિપ્ય ભૂમ્યન્તરૂર્ધ્વં દેયં પુટં લઘુ ।
તતઃ ક્ષીરે દ્રુતં ગન્ધં શુદ્ધં યોગેષુ યોજયેત્

<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
કઙ્ગુણીસર્ષપૈરણ્ડતૈલં વાથ કુસુમ્ભજમ્ ।
મેષીક્ષીરં ઘૃતં વાથ ગોક્ષીરં ચારનાલકમ્

એતેષ્વેકં તુ ભાણ્ડાન્તઃ કિંચિદૂનં પ્રપૂરયેત્ ।
રુદ્ધ્વા વસ્ત્રેણ તદ્વક્ત્રં ગન્ધચૂર્ણં તત ઉપરિ

લોહપાત્રેણ રુદ્ધ્વાથ પૃષ્ઠે સ્થાપ્ય ચ ખર્પરમ્ ।
સાગ્નિમ્ ઉત્પલકૈઃ પૂર્ણમેવ દ્રાવ્ય સમુદ્ધરેત્

તદ્ધુત્તૂરદ્રવૈઃ પિષ્ટ્વા શુષ્કં દ્રાવ્યં ચ પૂર્વવત્ ।
પુનરેવં પ્રકર્તવ્યં સુશુદ્ધો ગન્ધકો ભવેત્

<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
યામૈકં ગન્ધકં મર્દ્યં બૃહત્યા ચાજગન્ધયા ।
ભૃઙ્ગીધુત્તૂરયોર્વાથ તિલપર્ણ્યાશ્ચ તદ્દ્રવૈઃ

તમાદાય ઘૃતૈસ્તુલ્યૈર્ લોહપાત્રે ક્ષણં પચેત્ ।
બદ્ધ્વાગ્નિના દ્રુતં તં વૈ હ્યજાક્ષીરે વિનિક્ષિપેત્

ઇત્યેવં સપ્તધા કુર્યાચ્છુદ્ધિમાયાતિ ગન્ધકઃ ।
<ચતુર્થઃ પ્રકારઃ>
કરઞ્જૈરણ્ડતૈલં ચ છાગીદુગ્ધં ચ ભાણ્ડકે

ક્ષિપ્ત્વા તસ્ય મુખં બદ્ધ્વા સ્વચ્છવસ્ત્રેણ બુદ્ધિમાન્ ।
ગન્ધકં ધૂર્તજૈર્ દ્રાવૈર્દિનં ભાવ્યં વિશોષયેત્

તચ્ચૂર્ણં પૂર્વભાણ્ડસ્ય વસ્ત્રોપરિ નિધાપયેત્ ।
આચ્છાદ્ય શ્રાવકેનૈવ પૃષ્ઠે દેયં પુટં લઘુ

દ્રુતં ગન્ધં સમાદાય ભાવ્યં ધુત્તૂરજૈર્દ્રવૈઃ ।
તદ્વદ્દ્રાવ્યં પુનર્ભાવ્યં દ્રાવયેચ્ચ પુનસ્તતઃ

આદાય મત્સ્યપિત્તેન સપ્તધા ભાવ્યમાતપે ।
તતઃ કોશાતકીબીજચૂર્ણેન સહ પેષયેત્

ભાવયેદ્ભૃઙ્ગજૈર્દ્રાવૈઃ સપ્તાહમાતપે ખરે ।
તોયેન ક્ષાલિતં શોષ્યં તતો મૃદ્વગ્નિના ક્ષણમ્

ઘૃતાક્તે લોહપાત્રે તુ દ્રાવિતં ઢાલયેત્તતઃ ।
ભૃઙ્ગરાજદ્રવાન્તસ્થઃ સમ્યક્ શુદ્ધઃ સ જાયતે

<પઞ્ચમઃ પ્રકારઃ>
ગન્ધકં યામમાત્રં વા મદ્યબ્રાહ્મ્યજગન્ધયોઃ ।
ભૃઙ્ગધુત્તૂરયોર્વાપિ તિલપર્ણીરસેન વા

તદાદાય ઘૃતોપેતં લોહપાત્રે ક્ષણં પચેત્ ।
લઘ્વગ્નિના દ્રુતં તચ્ચ મેષીક્ષીરે વિનિક્ષિપેત્

એવં કૃતં સપ્તવારં શુદ્ધં ભવતિ ગન્ધકમ્ ।
<ગન્ધકતૈલમ્; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
દેવદાલ્યમ્લપર્ણી વા નારઙ્ગં વાથ દાડિમમ્

માતુલુઙ્ગં યથાલાભં દ્રવમેકસ્ય ચાહરેત્ ।
ગન્ધકસ્ય તુ પાદાંશં ટઙ્કણં દ્રવસંયુતમ્

આતપે ત્રિદિનં શુષ્કં દ્રવં દેયં પુનઃ પુનઃ ।
ધુત્તૂરતુલસીકૃષ્ણલશુનં દેવદાલિકા

શિગ્રુમૂલં કાકમાચી કર્પૂરં શંખિનીદ્વયમ્ ।
કૃષ્ણાગરુ ચ કસ્તૂરી વન્ધ્યા કર્કોટકી સમમ્

માતુલુઙ્ગરસૈઃ પિષ્ટ્વા ક્ષિપેદેરણ્ડતૈલકે ।
અનેન લોહપાત્રસ્થં ભાવયેત્પૂર્વગન્ધકમ્

ત્રિવારં ક્ષૌદ્રતુલ્યં તજ્જાયતે ગન્ધવર્જિતમ્ ।
ઇદં ગન્ધકતૈલં સ્યાત્સર્વયોગેષુ યોજયેત્

<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
અથવાર્કસ્નુહીક્ષીરૈર્વસ્ત્રં લેપ્યં તુ સપ્તધા ।
ગન્ધકં નવનીતેન પિષ્ટ્વા વસ્ત્રં લિપેત્તુ તામ્

તદ્વર્તિં જ્વલિતાં દંશે ધૃતાં કુર્યાદધોમુખીમ્ ।
તૈલં પતેદધો ભાણ્ડે ગ્રાહ્યં યોગેષુ યોજયેત્

<ગન્ધકસત્ત્વપાતનમ્; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
ગન્ધકસ્તુ કુબેરાક્ષીતૈલેન ચિરમર્દિતઃ ।
દૃઢં પ્રકટમૂષાયાં ધ્માતઃ સત્ત્વં વિમુઞ્ચતિ

<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
યદ્વા ભાણ્ડોદરે ક્ષિપ્ત્વા ગન્ધકં પૂર્વશોધિતમ્ ।
પિધાય તામ્રપાત્રેણ તસ્મિઞ્શીતોદકં ક્ષિપેત્

મન્દં પ્રજ્વાલ્ય તદધો વહ્નિમુષ્ણં જલં હરેત્ ।
એવં પુનઃ પુનઃ શીતજલમૂર્ધ્વં વિનિક્ષિપેત્

ગન્ધકસ્યાગ્નિતઃ સત્ત્વં સ્વર્ણાભં સર્વકાર્યકૃત્ ।
ન ચાસ્ય સત્ત્વમ્ આદદ્યાત્ સત્ત્વરૂપો હિ ગન્ધકઃ

ઇતિ ગન્ધકતત્ત્વજ્ઞાઃ કેચિદન્યે પ્રચક્ષતે ।
<ગન્ધકદ્રુતિઃ>
યદ્વા સંચૂર્ણિતં ગન્ધં કટુતૈલસમન્વિતમ્

વસ્ત્રે નિક્ષિપ્ય તદ્વસ્ત્રં કારયેદ્વર્તિકાં દૃઢામ્ ।
તતઃ સૂત્રેણ સંવેષ્ટ્ય ગોઘૃતેન પરિપ્લુતામ્

સંદંશેનોદ્ધૃતં કૃત્વા વર્તિં ચાધઃ પ્રદીપયેત્ ।
પક્વામ્રફલસમ્ભૂતરસવર્ણા ભવેદ્દ્રુતિઃ

<ગન્ધકસ્ય ગુણાઃ>
ગન્ધકઃ કટુકઃ પાકે વીર્યોષ્ણો વિમલઃ સરઃ ।
વિસર્પકુષ્ઠકણ્ડૂતિક્રિમિગુલ્મક્ષયાપહઃ

અક્ષિરોગપ્રશમનો વૃષ્યો વિષગદાર્તિજિત્ ।
સર્વસિદ્ધિપ્રદો બલ્યસ્ત્રિદોષઘ્નો રસાયનઃ

<હરિતાલમ્>
હરિતાલં ચ ગોદન્તી તાલકં નટમણ્ડનમ્ ।
ગિરિજાલલિતં પીતમ્ અતિગન્ધં બિડાલકમ્

<હરિતાલભેદાઃ>
હરિતાલં દ્વિધા પ્રોક્તં પત્રાખ્યં પિણ્ડસંજ્ઞકમ્ ।
<પત્ત્રતાલક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
સ્વર્ણવર્ણં ગુરુ સ્નિગ્ધં તનુપત્ત્રં ચ ભાસુરમ્

તત્પત્ત્રતાલકં પ્રોક્તં બહુપત્રં રસાયનમ્ ।
<પિણ્ડતાલક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
નિષ્પત્રં પિણ્ડસદૃશં સ્વલ્પસત્ત્વં તથા ગુરુ

સ્ત્રીપુષ્પહરણં તત્તુ ગુણાલ્પં પિણ્ડતાલકમ્ ।
<અશુદ્ધહરિતાલસેવને દોષાઃ>
વાતશ્લેષ્મપ્રમેહાદિકરમ્ આયુર્નિબર્હણમ્

તાપસ્ફોટાઙ્ગસંકોચં હરિતાલમશોધિતમ્ ।
<હરિતાલશુદ્ધિઃ; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
તાલકં કણશઃ કૃત્વા દશાંશેન તુ ટઙ્કણમ્

જમ્બીરોત્થદ્રવૈઃ ક્ષાલ્યં કાઞ્જિકૈઃ ક્ષાલયેત્પુનઃ ।
વસ્ત્રે ચતુર્ગુણે બદ્ધ્વા ડોલાયન્ત્રે દિનં પચેત્

સચૂર્ણેનારનાલેન દિનં કૂષ્માણ્ડજૈ રસૈઃ ।
સ્વેદ્યં વા શાલ્મલીતોયૈસ્તાલકં શુદ્ધિમાપ્નુયાત્

<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
મધુતુલ્યે ઘનીભૂતે કષાયે બ્રહ્મમૂલજે ।
ત્રિવારં તાલકં ભાવ્યં પિષ્ટ્વા મૂત્રેઽથ માહિષે

ઉત્પલૈર્દશભિર્દેયં પુટં કુર્યાત્પુનઃ પુનઃ ।
એવં દ્વાદશધા પાચ્યં શુદ્ધં યોગેષુ યોજયેત્

<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
તાલકં પોટ્ટલં બદ્ધ્વા સચૂર્ણે કાઞ્જિકે પચેત્ ।
દોલાયન્ત્રેણ યામૈકં તતઃ કૂષ્માણ્ડજે રસે

તિલતૈલે પચેદ્યામં યામં ચ ત્રિફલાજલે ।
એવં યન્ત્રે ચતુર્યામં પાચ્યં શુધ્યતિ તાલકમ્

<તાલકસત્ત્વપાતનમ્; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
લાક્ષા રાજી તિલાઃ શિગ્રુ ટઙ્કણં લવણં ગુડમ્ ।
તાલકાર્ઘ્યેણ સંમર્દ્ય છિદ્રમૂષાં નિરોધયેત્

પુટેત્પાતાલયન્ત્રેણ સત્ત્વં પતતિ નિશ્ચયમ્ ।
<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
તાલકં મર્દયેદ્દુગ્ધૈઃ સર્પાક્ષ્યા વા કષાયકૈઃ

પૂર્વવજ્જનયેત્સત્ત્વં છિદ્રમૂષાનિરોધિતમ્ ।
<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
લાક્ષા રાજી ગુડં શિગ્રુ ટઙ્કણં લવણં તિલાઃ

એભિસ્તુલ્યં સત્ત્વતાલં મર્દયેદ્ રવિદુગ્ધકૈઃ ।
દિનં વા વજ્રિણીદુગ્ધૈઃ કૂશ્માણ્ડસ્ય દ્રવૈશ્ચ વા

તેન કલ્કેન લિપ્ત્વાન્તશ્છિદ્રમૂષાં નિરોધયેત્ ।
પુટાદ્વા ધમનાત્ સત્ત્વં ગ્રાહ્યં પાતાલયન્ત્રકે

<ચતુર્થઃ પ્રકારઃ>
તાલકાદષ્ટમાંશેન દેયં સૂતં ચ ટઙ્કણમ્ ।
કૂશ્માણ્ડસ્ય રસૈઃ સ્નુહ્યાઃ ક્ષીરૈર્ મર્દ્યાદ્દિનત્રયમ્

તદ્ગોલં છિદ્રમૂષાયાં ગ્રાહ્યં સત્ત્વં ચ પૂર્વવત્ ।
<પઞ્ચમઃ પ્રકારઃ>
ભાગાઃ ષોડશ તાલસ્ય વિષપારદટઙ્કણાઃ

શ્વેતાભ્રવઙ્ગયોશ્ચૂર્ણં પ્રતિભાગં વિમિશ્રયેત્ ।
સમં સ્નુહ્યર્કપયસા મર્દયેદ્દિવસદ્વયમ્

તદ્ગોલં કાચકુપ્યન્તઃ ક્ષિપ્ત્વા તાં કાચકૂપિકામ્ ।
સર્વતોઽઙ્ગુલમાનેન લિમ્પેદ્વસ્ત્રે મૃદા દૃઢમ્

શુષ્કાં તાં વાલુકાયન્ત્રે શનૈર્મન્દાગ્નિના પચેત્ ।
શુષ્કે દ્રવે નિરુધ્યાથ સમ્યઙ્મૃલ્લવણૈર્મુખમ્

ચણ્ડાગ્નિના પચેદ્યાવત્તાવદ્દ્વાદશયામકમ્ ।
સ્વાઙ્ગશીતં સમુદ્ધૃત્ય ભિત્ત્વા કૂપીં સમાહરેત્

ઊર્ધ્વલગ્નં તાલસત્ત્વં સ્ફટિકોપલસન્નિભમ્ ।
<ષષ્ઠઃ પ્રકારઃ>
ભાવિતં સ્નુક્પયઃ સિક્તં સ્નુહીદ્રાવૈર્દ્વિસપ્તધા

તિલસર્ષપશિગ્રૂણિ લવણં મિત્રપઞ્ચકમ્ ।
એભિસ્તુલ્યં શુદ્ધતાલં દિનમેકં વિમર્દયેત્

ભૂધરે છિદ્રમૂષાન્તર્ધ્માતં સત્ત્વં વિમુઞ્ચતિ ।
<તાલકસ્ય ગુણાઃ>
તાલકં શોધિતં શ્રેષ્ઠં કુષ્ઠમૃત્યુજરાપહમ્

સૌભાગ્યસૌગન્ધ્યકરં પરમાયુર્વિવર્ધનમ્ ।
<મનઃશિલા>
મનઃશિલા સ્યાત્કુનટી નાગાસ્યા રક્તગન્ધકઃ

નેપાલિકા નાગજિહ્વા કલ્યાણી સપ્તનામકા ।
<મનઃશિલાભેદાઃ>
મનઃશિલા ત્રિધા પ્રોક્તા શ્યામાઙ્ગી કણવીરકા

ખણ્ડાખ્યા ચૈવ તદ્રૂપં વિવિચ્ય પરિકલ્પ્યતે ।
શ્યામા રક્તા ખરાઙ્ગા ચ ભારાઢ્યા શ્યામિકા મતા

તેજસ્વિની ચ નિર્ભારા તામ્રાભા કણવીરકા ।
ચૂર્ણીભૂતાતિરક્તાઙ્ગી સભારા ખણ્ડપૂર્વિકા

ઉત્તરોક્તા ગુણૈઃ શ્રેષ્ઠા ભૂરિસત્ત્વા પ્રકીર્તિતા ।
<અશુદ્ધમનઃશિલાસેવાયાં દોષાઃ>
અશ્મરીં મૂત્રકૃચ્છ્રં ચ મન્દાગ્નિં મલબદ્ધતામ્

કરોતિ કુષ્ઠં તાપં ચ શુદ્ધિહીના મનઃશિલા ।
<મનઃશિલાશુદ્ધિઃ>
અજામૂત્રૈસ્ત્ર્યહં પચ્યાદ્દોલાયન્ત્રે મનઃશિલામ્

સપ્તધા દધ્યજાપિત્તૈર્ઘર્મે તાપ્યં વિશુદ્ધયે ।
જીવન્તીભૃઙ્ગરાડ્રક્તાગસ્ત્યદ્રાવૈર્મનઃશિલામ્

દોલાયન્ત્રે પચેદ્યામં યામં છાગોત્થમૂત્રકૈઃ ।
ક્ષાલયેદારનાલેન સર્વયોગેષુ યોજયેત્

અગસ્ત્યસ્ય રસે ભાવ્યા સપ્તાહાચ્છોધિતા શિલા ।
<મનઃશિલાસત્ત્વપાતનમ્; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
તાલવચ્ચ શિલાસત્ત્વં પાતનં શોધનં તથા

ગોમાંસૈર્ માતુલુઙ્ગામ્લૈર્ દિનં ભાવ્યા મનઃશિલા ।
તાં રક્તપીતપુષ્પાણાં રસૈઃ પીતૈશ્ચ ભાવયેત્

દિનાન્તે મર્દયેદ્યામં મિત્રપઞ્ચકસંયુતમ્ ।
ગુલિકાં કાચકૂપ્યન્તઃ ક્ષિપ્ત્વા તાં કાચકૂપિકામ્

સર્વતોઽઙ્ગુલમાનેન લિમ્પેદ્વસ્ત્રમૃદા દૃઢમ્ ।
શુષ્કાં તાં વાલુકાયન્ત્રે શનૈર્મન્દાગ્નિના પચેત્

શુષ્કે દ્રવે નિરુધ્યાથ સમ્યઙ્મૃલ્લવણૈર્મુખમ્ ।
ચણ્ડાગ્નિના પચેદ્યાવત્તાવદ્દ્વાદશયામકમ્

સ્વાઙ્ગશીતં સમુદ્ધૃત્ય ભિત્ત્વા કૂપીં સમાહરેત્ ।
ઊર્ધ્વલગ્નં શિલાસત્ત્વં બાલાર્કસદૃશોપમમ્

<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
અગસ્ત્યશિગ્રુજૈસ્તોયૈસ્ ત્ર્યહં ભાવ્યા મનઃશિલા ।
તાલકૌષધયોગેન સત્ત્વં હેમનિભં ભવેત્

<મનઃશિલાયા ગુણાઃ>
મનઃશિલા કટૂષ્ણા ચ સતિક્તા કફવાતજિત્ ।
કણ્ડૂતિક્ષયકાસઘ્ની વિષભૂતાગ્નિમાન્દ્યહૃત્

<માક્ષિકમ્>
માક્ષિકં મધુધાતુ સ્યાન્માક્ષીકં હેમમાક્ષિકમ્ ।
તાપ્યં ચ તાપિજં તાર્ક્ષ્યં તાપીદેશસમુદ્ભવમ્

<માક્ષિકભેદાઃ>
માક્ષીકં દ્વિવિધં હેમમાક્ષિકં તારમાક્ષિકમ્ ।
તત્રાદ્યં માક્ષિકં કાન્યકુબ્જોત્થં સ્વર્ણસન્નિભમ્

તપતીતીરસમ્ભૂતં પઞ્ચવર્ણં સુવર્ણવત્ ।
પાષાણબહલઃ પ્રોક્તસ્તાપ્યાખ્યોઽસૌ ગુણાત્મકઃ

સુવર્ણાકારભેદાચ્ચ પ્રત્યેકં તત્પુનસ્ત્રિધા ।
કાદમ્બં કારવેલ્લાખ્યં તણ્ડુલીયકસંજ્ઞકમ્

<અશુદ્ધમાક્ષિકસેવને દોષાઃ>
પ્રાણવિષ્ટમ્ભદૌર્બલ્યવહ્નિસાદાક્ષિરોગકૃત્ ।
માક્ષિકં મારયત્યેવ શુદ્ધિહીનં સુરાર્ચિતે

<માક્ષિકશુદ્ધિઃ; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
માક્ષિકં નરમૂત્રેણ ક્વાથૈઃ કૌલુત્થકોદ્ભવૈઃ ।
વેતસેનામ્લવર્ગેણ ટઙ્કણેન કટુત્રિકૈઃ

ડોલાયન્ત્રે દિનં પાચ્યં સૂરણસ્યૈવ મધ્યગમ્ ।
દિનં રમ્ભાદ્રવૈઃ પચ્યાદુદ્ધૃતં પેષયેદ્ ઘૃતૈઃ

એરણ્ડતૈલસંયુક્તૈઃ પુટે પચ્યન્વિશોધયેત્ ।
<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
માક્ષિકસ્ય ત્રયો ભાગા ભાગૈકં ટઙ્કણસ્ય ચ

માતુલુઙ્ગદ્રવૈર્વાથ જમ્બીરોત્થદ્રવૈઃ પચેત્ ।
લોહપાત્રે પચેત્તાવદ્યાવત્પાત્રં સુલોહિતમ્

તામ્રવર્ણમયો વાપિ તાવચ્છુધ્યતિ માક્ષિકમ્ ।
<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
અગસ્તિપુષ્પનિર્યાસૈઃ શિગ્રુમૂલં નિઘર્ષયેત્

દ્રવૈઃ પાષાણભેદ્યાશ્ચ પેષ્યમ્ એભિશ્ચ માક્ષિકમ્ ।
તદ્વટીં ચાથ મૂષાયાં દશભિરુત્પલૈઃ પુટેત્

પુનઃ પુનશ્ચ પિષ્ટ્વાથ પુટૈઃ ષડ્ભિર્વિશુધ્યતિ ।
<ચતુર્થઃ પ્રકારઃ>
ક્ષૌદ્રક્ષીરારનાલાશ્ચ અષ્ટભાગાઃ પૃથક્ પૃથક્

ગવ્યં તક્રં ચતુર્ભાગં ભાગઃ કૌલુત્થજો રસઃ ।
સર્વં સમ્પૂરયેદ્ ભાણ્ડે ભાગૈકં માક્ષિકં પચેત્

ડોલાયન્ત્રેણ મૃદ્વગ્નૌ યામમાત્રં પુનઃ પચેત્ ।
ઉદ્ધૃત્ય માતુલુઙ્ગામ્લૈઃ પિષ્ટ્વા દશભિરુત્પલૈઃ

પુટે પુનઃ પુનઃ કુર્યાદેવં દ્વાદશવાસરમ્ ।
શુદ્ધં ભવતિ માક્ષીકં સર્વયોગેષુ યોજયેત્

<પઞ્ચમઃ પ્રકારઃ>
માક્ષિકં કણશઃ કૃત્વા જાલિનીમેઘનાદયોઃ ।
પિણ્ડે નિક્ષિપ્ય વિપચેદ્દોલાયન્ત્રે કુલુત્થજે

ક્વાથે તચ્છુદ્ધતાં યાતિ પ્રશસ્તં લોહમારણે ।
<ષષ્ઠઃ પ્રકારઃ>
તૈલે તક્રે ગવાં મૂત્રે કૌલુત્થે વામ્લકાઞ્જિકે

માક્ષિકં શોધયેત્પ્રાજ્ઞો ગિરિદોષનિવૃત્તયે ।
<સપ્તમઃ પ્રકારઃ>
કુલુત્થકોદ્રવક્વાથનરમૂત્રામ્લવેતસૈઃ

ટઙ્કણેનામ્લવર્ગેણ કટુકત્રિતયેન વા ।
ડોલાયન્ત્રે દિનં પાચ્યં સૂરણકન્દમધ્યગમ્

દિનં રમ્ભાદ્રવૈઃ પાચ્યં ધ્માતમુદ્ધૃત્ય પેષિતમ્ ।
એરણ્ડતૈલસર્પિર્ભ્યાં પુટૈઃ શુધ્યતિ માક્ષિકમ્

<અષ્ટમઃ પ્રકારઃ>
સુવર્ણવર્ણવિમલં તાપ્યં વા કણશઃ કૃતમ્ ।
પુનર્નવાયાઃ કલ્કસ્થં કૌલુત્થે સ્વેદયેદ્રસે

સૈન્ધવૈર્ બીજપૂરાક્તૈર્યુક્તં વા પોટ્ટલીકૃતમ્ ।
ડોલાયન્ત્રે દિનં સ્વેદ્યં શુદ્ધિમાયાતિ નિશ્ચિતમ્

<માક્ષિકસત્ત્વપાતનવિધિઃ; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
ગોદુગ્ધૈશ્ચ સ્નુહીક્ષીરૈર્ ભાવ્યમેરણ્ડતૈલકૈઃ ।
માક્ષિકં દિનમેકં તુ મર્દિતં વટકીકૃતમ્

અભ્રવદ્ધમને સત્વં સસ્યકસ્યાપ્યયં વિધિઃ ।
<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
દોલાયન્ત્રે સારનાલે માક્ષિકં સ્વેદયેદ્દિનમ્

ચૂર્ણિતં મધુસર્પિર્ભ્યાં લોહપાત્રે પચેદ્દિનમ્ ।
આદાય ભાવયેદ્ ઘર્મે વજ્રીક્ષીરૈર્દિનાવધિ

ગૃહધૂમૈર્ ઘૃતૈઃ ક્ષૌદ્રૈઃ સંયુક્તૈર્ મર્દયેદ્દિનમ્ ।
અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં સત્ત્વં ગુઞ્જાનિભં ભવેત્

<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
કદલીકન્દતોયેન માક્ષિકં શતધાતપે ।
ભાવિતં પાચયેદ્યામં સાજ્યૈર્વાતારિતૈલકૈઃ

પૂર્વવદ્ધમનાત્ સત્ત્વમ્ ઇન્દ્રગોપસમં ભવેત્ ।
<ચતુર્થઃ પ્રકારઃ>
સ્નુહ્યર્કપયસા સ્તન્યૈર્ માક્ષિકં મર્દયેદ્દિનમ્

કઙ્કુષ્ઠં ટઙ્કણં ચૈવ પ્રતિપાદાંશમિશ્રિતમ્ ।
મૂકમૂષાગતં ધ્માતં સત્વં મણિનિભં ભવેત્

<પઞ્ચમઃ પ્રકારઃ>
કદલીકન્દતુલસીજમ્બીરાણાં દ્રવૈઃ ક્રમાત્ ।
ભાવયેન્માક્ષિકં શ્લક્ષ્ણં પ્રતિદ્રાવેણ સપ્તધા

રુદ્ધ્વા ધ્માતે પતેત્ સત્ત્વં શુકતુણ્ડનિભં શુભમ્ ।
<ષષ્ઠઃ પ્રકારઃ>
મૂત્રવર્ગામ્લવર્ગાભ્યાં દ્વિસપ્તાહં વિભાવયેત્

માક્ષીકં તીવ્રઘર્મેણ દિનમમ્લૈશ્ચ મર્દયેત્ ।
મિત્રપઞ્ચકસંયુક્તં વટીકૃત્ય ધમેદ્ દૃઢમ્

વ્યોમવદ્વઙ્કનાલેન સત્ત્વં શુલ્બનિભં ભવેત્ ।
<સપ્તમઃ પ્રકારઃ>
સ્નુહીક્ષીરૈર્ ગવાં ક્ષીરૈર્ ભાવ્યમ્ એરણ્ડતૈલકૈઃ

માક્ષિકં પઞ્ચમિત્રાક્તં સપ્તાહાન્તે વટીકૃતમ્ ।
પૂર્વવદ્વિધમેત્તેન સત્ત્વં લાક્ષાનિભં ભવેત્

<અષ્ટમઃ પ્રકારઃ>
સ્તન્યૈઃ કઙ્કુષ્ઠકૈશ્ચૈવ કદલીતોયસંયુતૈઃ ।
મિત્રપઞ્ચકસંયુક્તૈર્માક્ષિકં દિનસપ્તકમ્

ભાવિતં મર્દયેદ્યામં દિનં વાતારિતૈલકૈઃ ।
મૃદ્વગ્નિના પચેત્તાવદ્યાવદ્દ્રવતિ ગોલકમ્

સત્ત્વં કિંશુકપુષ્પાભં વ્યોમવદ્ધમનાદ્ભવેત્ ।
વિમલાનાં ચ સર્વેષાં સસ્યકસ્યાપ્યયં વિધિઃ

<નવમઃ પ્રકારઃ>
સંચૂર્ણ્ય માક્ષિકં શુદ્ધં મર્દ્યમમ્લેન કેનચિત્ ।
ક્ષાલયેદારનાલેન હ્યધઃસ્થં સ્વર્ણચૂર્ણવત્

જારયેત્તત્સમાહૃત્ય ધમેત્ સત્ત્વં વિમુઞ્ચતિ ।
યોજયેદ્વાપને ચેદં બીજાનાં યત્ર યત્ર વૈ

<દશમઃ પ્રકારઃ>
કદલીપત્રજૈર્નીરૈર્માક્ષિકં ભાવયેદ્દ્રુતમ્ ।
ગન્ધર્વતૈલમધ્વાજ્યૈઃ પક્વમેકદિનં તતઃ

તત્તાપ્યં વજ્રમૂષાયાં પક્વાયાં નિક્ષિપેત્તતઃ ।
લોહસંધાનકરણં તત્સમં તત્ર નિક્ષિપેત્

દૃઢં પ્રમૂકમૂષાયાં કોષ્ઠિકાયાં નિવેશયેત્ ।
અઙ્ગારૈઃ ખદિરોદ્ભૂતૈર્ ધમેદ્ભસ્ત્રાદ્વયેન વૈ

વઙ્કનાલયુજા સત્ત્વં તાપ્યસ્ય પતતિ ધ્રુવમ્ ।
<એકાદશઃ પ્રકારઃ>
માણિવન્ધ્યં વૈષ્ણવં ચ ગૃહ્ણીયાત્સમભાગતઃ

ફલપૂરરસૈઃ પિષ્ટ્વા સમ્પુટે સુદૃઢં ક્ષિપેત્ ।
સમ્યગ્લિપ્ત્વા વનોદ્ભૂતૈશ્છાણકૈઃ પુટયેત્તતઃ

કુકુપ્તોત્થં તદાકૃષ્યં સ્વાંગશીતં પ્રમર્દયેત્ ।
ફલપૂરરસૈઃ પક્વૈર્મર્દયિત્વાથ પૂર્વવત્

પુટનં છગણેનૈવ તાવત્કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
યાવત્તત્પુટિતં કલ્કં ફલપૂરામ્લમર્દિતમ્

શાણોત્તેજિતનિસ્ત્રિંશલિપ્તં તત્તામ્રતામ્ ઇયાત્ ।
ઇત્થં શુદ્ધં ચ ગરુડં ટઙ્કણં નીરજં રસમ્

ઘૃતેન મધુના યુક્તં સગુડં ગુઞ્જયા સમમ્ ।
પ્રાગ્વન્મૂષાગતં કૃત્વા ધમેત્તત્ ખદિરાગ્નિના

મૃદુસત્ત્વં નાગસમમ્ ઇન્દ્રગોપકસન્નિભમ્ ।
પતત્યેવ ન સંદેહઃ સર્વજ્ઞવચનં તથા

શુક્લદીપ્તિરશબ્દશ્ચ યદા વૈશ્વાનરો ભવેત્ ।
તદા તુ સત્ત્વં પતિતં જાનીયાન્નાન્યથા ક્વચિત્

<માક્ષિકસ્ય ગુણાઃ>
કષાયતિક્તમધુરં કટુકં માક્ષિકદ્વયમ્ ।
ઉષ્ણં રસાયનં કુષ્ઠશોષહિધ્માવમિપ્રણુત્

માક્ષીકધાતુઃ સકલામયઘ્નઃ પ્રાણો રસેન્દ્રસ્ય પરં હિ વૃષ્યઃ ।
દુર્મેલલોહદ્વયમેલકશ્ચ ગુણોત્તરઃ પૂર્વરસાયનાગ્ર્યઃ

<અભ્રકમ્>
ઉત્પત્ત્યાદિ ઘનસ્યાદૌ કથિતં તદ્રસાયને ।
અધુના સમ્પ્રવક્ષ્યામિ તત્ક્રિયાસ્ તદ્ગુણાનપિ

<અભ્રકભસ્મવિધિઃ; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
ધાન્યાભ્રકં મેઘનાદદ્રવૈઃ સંમર્દયેદ્ દિનમ્ ।
શતાંશં ટઙ્કણં દત્ત્વા તતો ગજપુટે પચેત્

મુસ્તાસૂરણવર્ષાભૂરસૈર્ વ્યસ્તૈઃ પુટં ત્રિધા ।
કાસમર્દરસૈઃ પઞ્ચ વરાગોમૂત્રકૈરપિ

ન્યગ્રોધસ્ય જટાક્વાથૈર્ મર્દ્યં દશપુટં પુનઃ ।
ષટ્ ચ જમ્બીરનીરેણ ગોક્ષીરેણ પુટત્રયમ્

પેષણં ઘર્મપાકં ચ સ્થાલીપાકં પુટં ક્રમાત્ ।
કુર્યાચ્ચત્વારિ કર્માણિ ટઙ્કણં ચ પુટે પુટે

નિશ્ચન્દ્રં જાયતે હ્યભ્રં સર્વયોગેષુ યોજયેત્ ।
અયં સામાન્યસંસ્કારો વિશેષસ્તુ નિગદ્યતે

<ભસ્મીકરણે વિશિષ્ટસંસ્કારઃ>
નિશ્ચન્દ્રકં મૃતવ્યોમ સામાન્યસંસ્કૃતમ્ ।
તત્તદ્રોગહરદ્રવ્યક્વાથૈઃ પિષ્ટ્વા પુટે પચેત્

યન્ત્રૈસ્ત્રિઃ સપ્તધા કુર્યાત્તત્તદ્રોગહરં ભવેત્ ।
અયં વિશેષસંસ્કારસ્તત્તદ્રોગહરો ભવેત્

પૂર્વાહ્ને પેષણં કાર્યં મધ્યાહ્ને ઘર્મપાચનમ્ ।
સાયાહ્ને સ્થાલિકાપાકં કુર્યાદ્ રાત્રૌ પુટં ક્રમાત્

સંસ્કારઃ પઞ્ચધા પ્રોક્તો ઘનસ્ય પરમેશ્વરિ ।
ધાન્યાભ્રકરણં સત્ત્વપાતનં નિર્મલક્રિયા

સુમૃતીકરણં ચૈવ ત્વમૃતીકરણં તથા ।
મારણે ઘનસત્ત્વસ્ય ઘનપત્રસ્ય મારણે

ક્રમાચ્છ્રેષ્ઠતમૌ પ્રોક્તૌ શસ્તૌ દરદટઙ્કણૌ ।
<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
મુસ્તાક્વાથેન ધાન્યાભ્રં પઞ્ચવિંશત્પુટે પચેત્

ગોમૂત્રૈશ્ચ તથા ક્વાથૈસ્ત્રિફલાયાઃ સુરેશ્વરિ ।
કાસમર્દદ્રવૈરેકં ગોક્ષીરેણ પુટં ત્રિધા

નિશ્ચન્દ્રં જાયતે હ્યભ્રં સર્વયોગેષુ યોજયેત્ ।
વિશેષસંસ્કારયુતં તત્તદ્રોગહરં ભવેત્

<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
ધાન્યાભ્રકસ્ય ભાગૈકં ભાગૌ દ્વૌ ટઙ્કણસ્ય ચ ।
પિષ્ટ્વા તદન્ધમૂષાયાં રુદ્ધ્વા તીવ્રાગ્નિના ધમેત્

સ્વભાવશીતલં ચૂર્ણં સર્વયોગેષુ યોજયેત્ ।
વિશેષસંસ્કારયુતં તત્તદ્રોગહરં ભવેત્

<ચતુર્થઃ પ્રકારઃ>
ધાન્યાભ્રં મર્દયેદમ્લૈર્ઘર્મે સંસ્થાપયેત્તતઃ ।
પુટં કુર્યાત્તતોઽમ્લેન સેચનં મર્દનં પુનઃ

વિંશદ્વારં તતો દુગ્ધે પુટનિસ્તબ્ધમ્ અભ્રકમ્ ।
ક્ષિપેત્તં મર્દયેદ્દુગ્ધૈર્ દુગ્ધે ક્ષિપ્ત્વાતપે ન્યસેત્

પુટં ત્રિઃ સપ્તવારાણિ કુર્યાદેવં પુનઃ પુનઃ ।
તણ્ડુલં વજ્રવલ્લી ચ તાલમૂલી પુનર્નવા

શાર્ઙ્ગેરી મરિચં ચૈવ બલા ચ પયસા સહ ।
પૂર્વાભ્રં પેષયેદેતૈઃ પ્રત્યેકૈશ્ચ ત્ર્યહં ત્ર્યહમ્

ક્ષિપ્ત્વાતપે પુટે પચ્યાત્પ્રત્યેકેન પુનઃ પુનઃ ।
એવં નિશ્ચન્દ્રકં વ્યોમ કજ્જલાભં મૃતં ભવેત્

<પઞ્ચમઃ પ્રકારઃ>
ધાન્યાભ્રકસ્ય શુષ્કસ્ય દશાંશં મરિચં ક્ષિપેત્ ।
પેષયેદમ્લવર્ગેણ અમ્લૈર્ભાવ્યં દિનત્રયમ્

તચ્છુષ્કં સમ્પુટે ધામ્યં ખદિરાઙ્ગારકૈર્દૃઢમ્ ।
ઊર્ધ્વપાત્રે નિવાર્યાથ સિઞ્ચેદમ્લેન કેન તમ્

ધાન્યં તત્રૈવ ષડ્વારમમ્લૈઃ સિઞ્ચ્યાત્પુનઃ પુનઃ ।
અગસ્ત્યશિગ્રુવર્ષાભૂમૂલપત્રભવૈ રસૈઃ

પિષ્ટ્વાભ્રં સેચયેત્તેન ષડ્ધા ધામ્યં ચ સેચયેત્ ।
સિતામધ્વાજ્યગોક્ષીરૈસ્ તદ્ધૌતં પેષ્યમભ્રકમ્

રુદ્ધ્વા ષડ્ભિઃ પુટૈઃ પાચ્યં પિષ્ટ્વા ચૈવ પુનઃ પુનઃ ।
મત્સ્યાક્ષ્યાશ્ચૈકવીરાયા દ્રવૈઃ પિષ્ટ્વા ત્રિધા પચેત્

એવં ગજપુટૈઃ પાચ્યં નિશ્ચન્દ્રમયતે ઽભ્રકમ્ ।
પત્ત્રાભ્રકસ્ય સિન્દૂરં સર્વયોગેષુ યોજયેત્

<ષષ્ઠઃ પ્રકારઃ>
ધાન્યાભ્રં મર્દયેદ્યામં મત્સ્યાક્ષીસ્વરસૈસ્તતઃ ।
પચેદ્ગજપુટૈરેવં સપ્તધા તુલસીરસૈઃ

કોકિલાક્ષરસૈઃ સપ્ત કુમારીસ્વરસૈસ્તથા ।
શ્વેતદૂર્વારસૈસ્તદ્વદ્વ્યાઘ્રીકન્દરસૈસ્તથા

પુનર્નવારસૈઃ સપ્ત તદ્વત્ પઞ્ચામૃતૈસ્ તતઃ ।
નિશ્ચન્દ્રં જાયતે હ્યભ્રં સર્વયોગેષુ યોજયેત્

<સપ્તમઃ પ્રકારઃ>
ધાન્યાભ્રં ટઙ્કણં તુલ્યં ગોમૂત્રૈસ્તુલસીદ્રવૈઃ ।
વાકુચ્યા સૂરણૈર્નાલ્યા દિનં પિષ્ટ્વા પુટે પચેત્

દ્રવૈઃ પુનઃ પુનઃ પિષ્ટ્વા દિનાન્તેષુ પુટે પચેત્

રુદ્ધ્વા રુદ્ધ્વા પુટૈસ્ત્વેવં નિશ્ચન્દ્રં ચાભ્રકં ભવેત્ ।
<અષ્ટમઃ પ્રકારઃ>
પિષ્ટ્વા સામ્લારનાલેન પેટાલીમૂલજત્વચમ્

તદ્દ્રવૈર્મર્દયેદભ્રં દિનં ગજપુટે પચેત્ ।
એવં સપ્તપુટં કાર્યં દધ્ના ચ પુટસપ્તકમ્

યવચિઞ્ચાદ્રવૈસ્તદ્વન્નિશ્ચન્દ્રં જાયતેઽભ્રકમ્ ।
<નવમઃ પ્રકારઃ>
ધાન્યાભ્રકં રવિક્ષીરૈ રવિમૂલદ્રવૈશ્ચ વા

મર્દ્યં મર્દ્યં પુટે પચ્યાત્સપ્તધા મ્રિયતે ધ્રુવમ્ ।
<દશમઃ પ્રકારઃ>
ધાન્યાભ્રકં તુષામ્લાન્તરાતપે સ્થાપયેદ્દિનમ્

યામં મર્દ્યં તુ તદ્ગોલં રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્ ।
એવં કાર્પાસતોયાન્તઃ સ્થાપ્યં પાચ્યં પુટે પચેત્

એવં ગોક્ષીરમધ્યસ્થં સ્થાપ્યં પેષ્યં પુટે પચેત્ ।
પશ્ચાદમ્લૈશ્ચ ગોક્ષીરૈઃ કાર્પાસૈશ્ચ પુનઃ પુનઃ

ઘર્મપાકં મર્દનં ચ સ્થાલીપાકં પુટં ક્રમાત્ ।
એકવિંશત્પુટે પ્રાપ્તે નિશ્ચન્દ્રં જાયતેઽભ્રકમ્

સર્વેષાં ઘાતિતાભ્રાણામ્ અમૃતીકરણે વિધિઃ ।
<અભ્રકસ્ય ગુણાઃ>
અભ્રકં ગગનં ભૃઙ્ગં બહુપુત્રમ્ ઉમાભવમ્

પત્રાભ્રકસ્ય સિન્દૂરમમૃતં પરમં હિતમ્ ।
ત્રિદોષઘ્નં બલકરં વૃષ્યમારોગ્યદં શુચિ

સર્વરોગહરં સૌમ્યં વિષઘ્નં ચ રસાયનમ્ ।
<ચિન્નબર્:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
હિઙ્ગુલો દરદં ચૂર્ણપારદશ્ચ રસોદ્ભવઃ

રસગર્ભઃ સુરઙ્ગશ્ચ લોહઘ્નઃ સિદ્ધિપારદઃ ।
<ચિન્નબર્:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
હિઙ્ગુલસ્ત્રિવિધો જ્ઞેયશ્ચર્મારઃ શુકતુણ્ડકઃ

હંસપાદશ્ચ તત્રાદ્યં તારકર્મણિ યોજયેત્ ।
અધમં તં વિજાનીયાચ્છુકતુણ્ડં ચ મધ્યમમ્

હેમતારક્રિયામાર્ગે યોજયેત્પરમેશ્વરિ ।
હંસપાદો મહાશ્રેષ્ઠઃ સર્વકર્મકરો હિ સઃ

તસ્ય સત્ત્વં સૂત એવ દરદસ્ય ત્રિભેદતઃ ।
<શુકતુણ્ડ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
હેમકિટ્ટસ્ય સદૃશસ્તદ્રૂપસ્ તીક્ષ્ણમારકઃ

ચર્મારસ્તીક્ષ્ણરૂપઃ સ્યાત્સુપ્રીતઃ શુકતુણ્ડકઃ ।
<હંસપાદ:: પ્રોપેર્તિએસ્>
જપાકુસુમસઙ્કાશો હંસપાદો મહોત્તમઃ

રસાયને સર્વસૂતહરણે સર્વરઞ્જને ।
લોહાનાં મારણે શ્રેષ્ઠો વર્ણોત્કર્ષણકર્મણિ

રસકસ્ય તથા રાગબન્ધે ધૌરેયકઃ સ્મૃતઃ ।
મલદોષાદિકં નાસ્તિ સર્વકાર્યેષુ પૂજ્યતે

<હિઙ્ગુલશુદ્ધિઃ>
મેષીક્ષીરેણ દરદમમ્લવર્ગૈશ્ચ ભાવિતમ્ ।
સપ્તવારં પ્રયત્નેન શુદ્ધિમાયાતિ નિશ્ચિતમ્

<હિઙ્ગુલસત્ત્વપાતનમ્>
દરદં પાતનાયન્ત્રે પાતિતં ચ જલાશયે ।
સત્ત્વં સૂતકસઙ્કાશં વિમુઞ્ચતિ ન સંશયઃ

<હિઙ્ગુલસ્ય ગુણાઃ>
યે ગુણાઃ પારદે પ્રોક્તાસ્તે ગુણાઃ સન્તિ હિઙ્ગુલે ।
નવજ્વરહરઃ પ્રોક્તઃ સમ્પાતજ્વરનાશનઃ

<ગૈરિકમ્>
ગૈરિકં ગિરિધાતુઃ સ્યાદ્રક્તધાતુર્ગવેધુકમ્ ।
<ગૈરિક:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
ગૈરિકં દ્વિવિધં પ્રોક્તં તત્રાદ્યં સ્વર્ણગૈરિકમ્

પાષાણગૈરિકં ચાન્યત્પૂર્વં શ્રેષ્ઠતમં ગુણૈઃ ।
<ગૈરિકસ્ય ગુણાઃ>
શોણિતં મસૃણં સ્નિગ્ધં સ્વાદુ વૃષ્યં હિમં લઘુ

ચક્ષુષ્યં રક્તપિત્તઘ્નં વિષહિધ્માવમિપ્રણુત્ ।
તાપજ્વરહરં શ્રેષ્ઠં હેમઘ્નં રક્તગૈરિકમ્

<પાષાણગૈરિક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
પાષાણગૈરિકં પ્રોક્તં કઠિનં તામ્રવર્ણકમ્ ।
<ચપલઃ>
દેહવેધી લોહવેધી ચપલા રસબન્ધિની

ચપલા બહુભેદા ચ સર્વલોહસ્વરૂપતઃ ।
હેમસ્તારો રવિમયઃ સીસાત્મા વઙ્ગરૂપધૃક્

તીક્ષ્ણરૂપઃ કાંસ્યરૂપો રક્તો વિષમયસ્તથા ।
<ચપલસ્વરૂપમ્>
સત્ત્વલોહસ્વરૂપાસ્તે વિષો હરિતલોહભાક્

વિષાખ્યં ચપલં પ્રાપ્ય નિર્જીવે તસ્ય દાપયેત્ ।
પુટેનારણ્યજૈશ્ છાણૈઃ સધૂમં સર્વથા ત્યજેત્

નશ્યેત તસ્ય ધૂમં વૈ સ્પર્શનં દૂરતસ્ત્યજેત્ ।
અશનાત્તસ્ય સંસ્પર્શાન્મ્રિયતે સદ્ય એવ હિ

ધૂમાવલોકનાચ્છીર્ષપીડા સંજાયતે જ્વરઃ ।
એવં દત્તપુટે શાન્તે ગૃહ્ણીયાચ્ચપલં તતઃ

<ચપલસ્ય ગુણાઃ>
તસ્ય સંસ્પર્શમાત્રેણ હીરકો મ્રિયતે ક્ષણાત્ ।
સર્વેષાં ચપલાનાં વૈ સ્વભાવઃ સમુદાહૃતઃ

વઙ્ગસ્તમ્ભે નાગરાજે ક્રમે વાતીવ શસ્યતે ।
સર્વલોહાનિ કુર્વન્તિ સુવર્ણં તારમેવ ચ

યુક્ત્યાથ શોધિતઃ સૂતે વિના બીજં ચ વા તથા ।
શતં વાપિ સહસ્રં વા લક્ષં કોટિં ચ વેધયેત્

વજ્રેણ રસરાજેન બીજેન ચ સમાશ્રિતા ।
ધૂમતો વેધયેલ્લોહાન્ રસજીર્ણઃ સ્વયં ગલેત્

નિષ્પત્ય તેન દેહસ્ય ચપલેન મહાત્મના ।
<શિલાજતુ>
અશ્મજં ગિરિજં શૈલમશ્મલાક્ષા શિલાજતુ

<શિલાજતુ:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
શિલાધાતુર્દ્વિધા પ્રોક્તો ગોમૂત્રાદ્યો રસાયનમ્ ।
કર્પૂરપૂર્વકશ્ચાન્યસ્તત્રાદ્યો દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ

સસત્ત્વશ્ચૈવ નિઃસત્ત્વસ્તયોઃ પૂર્વો ગુણાધિકઃ ।
ગ્રીષ્મે તીવ્રાર્કતપ્તેભ્યઃ પાદેભ્યો હિમભૂભૃતઃ

સ્વર્ણરૂપ્યાકગર્ભેભ્યઃ શિલાધાતુર્ વિનિઃસરેત્ ।
<શિલાજતોર્ગુણાઃ>
સ્વર્ણગર્ભગિરેર્ જાતં જપાપુષ્પનિભં ગુરુ

સસત્ત્વં સ્વાદુ પરમં પરમં તદ્રસાયનમ્ ।
રૂપ્યગર્ભગિરેર્જાતં મધુરં પાણ્ડુરં ગુરુ

શિલાજં પાણ્ડુરોગઘ્નં વિશેષાત્પિત્તરોગજિત્ ।
તામ્રગર્ભગિરેર્જાતં નીલવર્ણં ઘનં ગુરુ

શિલાજં કફવાતઘ્નં તીક્ષ્ણોષ્ણં દીપનં પરમ્ ।
વહ્નૌ ક્ષિપ્તં ભવેદ્યત્તલ્લિઙ્ગાકારં હ્યધૂમકમ્

સલિલેઽપ્યવલીનં ચ તત્સિદ્ધં હિ શિલાજતુ ।
ગોમૂત્રગન્ધિ કૃષ્ણં ગુગ્ગુલુકાભં સશર્કરં મૃત્સ્નમ્ ।
સ્નિગ્ધમનમ્લકષાયં મૃદુ ગુરુ ચ શિલાજતુ શ્રેષ્ઠમ્

સર્વં ચ તિક્તકટુકં સ્વાદુ નાત્યુષ્ણશીતલમ્

વૃષ્યં ત્રિદોષજિદ્ભેદિ ચક્ષુષ્યં ચ રસાયનમ્ ।
ક્ષયશોફોદરાર્શોઘ્નં મેહમૂત્રગ્રહાપહમ્

નૂનં સજ્વરપાણ્ડુશોફશમનં મેહાગ્નિમાન્દ્યાપહં મેદશ્છેદકરં ચ યક્ષ્મશમનં મૂલામયોન્મૂલનમ્ ।
પ્લીહવિનાશનં જઠરહૃચ્છૂલઘ્નમ્ આમાપહં સર્વત્વગ્ગદનાશનં કિમપરં દેહે ચ લોહે હિતમ્

રસોપરસસૂતેન્દ્રરત્નલોહેષુ યે ગુણાઃ ।
વસન્તિ તે શિલાધાતૌ જરામૃત્યુજિગીષયા

<ભૂનાગઃ>
ભૂનાગઃ ક્ષિતિનાગશ્ચ ભૂલતા રક્તજન્તુકઃ ।
ક્ષિતિજઃ ક્ષિતિજન્તુશ્ચ વિષઘ્નો રક્તતુણ્ડકઃ

યાસાં છેદે ન રક્તં પ્રભવતિ સતતં પ્રાયશો રક્તભૂમૌ ।
સંગ્રાહ્યા ભૂલતાસ્તા વિષહરધનદં પાતયેત્તાસુ સત્ત્વમ્ ।
તદ્યુક્ત્યા પારદેન્દ્રશ્ચરતિ યદિ સમં સારણાયન્ત્રયોગૈઃ ।
બદ્ધોઽયં કોટિવેધી સમરવિરજતે યોજયેદ્ભાસ્કરે વા

<ભૂનાગસત્ત્વસ્ય ગુણાઃ>
સત્ત્વં ભૂનાગજં ક્ષ્વેલયક્ષરાક્ષસમૃત્યુજિત્ ।
સર્વવશ્યકરં સર્વરોગઘ્નં ચ રસાયનમ્

રસેન્દ્રે જારણાકર્મજારિતં કોટિવેધકૃત્ ।
સુવર્ણાદીનિ લોહાનિ રક્તાનિ ગ્રસતિ ક્ષણાત્

<ભૂનાગસત્ત્વપાતનમ્; પ્રથમઃ પ્રકારઃ>
રક્તભૂજાતભૂનાગમૃત્તિકાં ક્ષાલયેજ્જલૈઃ ।
યાવત્ સત્ત્વાવશેષં સ્યાદ્ ધૌતસત્ત્વં તદેવ હિ

મિત્રપઞ્ચકયુક્તં તન્મૂષાયાં ધમયેદ્ દૃઢમ્ ।
નિર્ભિદ્ય મૂષાં તત્સત્ત્વં ગૃહીત્વા કિટ્ટકં પુનઃ

એવં ત્રિવારં ધમનાત્સત્ત્વશેષં સમાહરેત્ ।
<દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ>
ભૂનાગમૃત્તિકાં ભાણ્ડે ભૂનાગૈઃ સહ નિક્ષિપેત્

ષણ્માસાન્તં સમાન્તં વા જલૈઃ સિઞ્ચેન્મુહુર્મુહુઃ ।
અસ્ય સત્ત્વં વિધાનેન ગૃહ્ણીયાદ્ અભ્રસત્ત્વવત્

<તૃતીયઃ પ્રકારઃ>
રક્તભૂમિજભૂનાગાન્ પઞ્જરસ્થેન બર્હિણા ।
ભક્ષયેત્તુ શરત્કાલે નિત્યં તન્મલમાહરેત્

લાક્ષાસર્જરસઃ સર્જી ગુગ્ગુલુર્મિત્રપઞ્ચકમ્ ।
ઊર્ણા ક્ષારાશ્ચ પટવો નીલસર્પેન્દ્રગોપકૌ

મત્સ્યશ્ચ નીલસરટઃ કૂર્મપૃષ્ઠં શશાસ્થિ ચ ।
માક્ષીકં શિખિશંખતુત્થં ચ સર્વાંશં બર્હિણો મલમ્

સર્વં નિક્ષિપ્ય મૂષાયાં ધમેત્ તીવ્રાગ્નિના દૃઢમ્ ।
નિર્ભિદ્ય મૂષાં તત્સત્ત્વં ગૃહીત્વા કિટ્ટકં પુનઃ

એવં ત્રિવારધમનાત્ સત્ત્વશેષં સમાહરેત્ ।
<હરિદ્રાશ્મા>
હરિદ્રાશ્મા નિશાગ્રાવઃ પીતાઙ્ગઃ પીતકર્ષણઃ

તત્સત્ત્વકં સિતં સ્વર્ણં શ્રેષ્ઠં રસરસાયને ।
<અગ્નિજારઃ>
અગ્નિજારોઽગ્નિનિર્યાસોઽપ્યગ્નિગર્ભો ઽગ્નિજઃ સ્મૃતઃ

વડબાગ્નિમલો જ્ઞેયો જરાયુશ્ચાર્ણવોદ્ભવઃ ।
અગ્નિજ્વાલોઽગ્નિજારશ્ચ પ્રોક્તઃ સિન્ધુપ્લવો દશ

સામુદ્રસ્યાગ્નિનક્રસ્ય જરાયુર્બહિરુજ્ઝિતઃ ।
સંશુષ્કો ભાનુતાપેન સોઽગ્નિજાર ઇતિ સ્મૃતઃ

જારાભં દહતિ સ્પર્શાત્પિચ્છિલં સાગરોત્પ્લવમ્ ।
જરાયુસ્તચ્ચતુર્વર્ણં શ્રેષ્ઠં તેષુ સલોહિતમ્

<અગ્નિજારસ્ય ગુણાઃ>
સ્યાદગ્નિજારઃ કટુકોષ્ણવીર્યઃ તુન્દામયઘ્નઃ કફવાતહારી ।
પિત્તપ્રદઃ શોણિતસન્નિપાતશૂલાદિવાતામયનાશકશ્ચ

અગ્નિજારસ્ ત્રિદોષઘ્નો ધનુર્વાતાદિવાતનુત્ ।
મર્દનો રસવીર્યસ્ય દીપનો જારણસ્તથા

<ખર્પરી (રસકમ્)>
ખર્પરી રસકં તુત્થખર્પર્યમૃતસમ્ભવા ।
રસકો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો દર્દુરઃ કારવેલ્લકઃ

સદંશો દર્દુરઃ પ્રોક્તો નિર્દંશઃ કારવેલ્લકઃ ।
સત્ત્વપાતે શુભઃ પૂર્વો દ્વિતીયશ્ચૌષધાદિષુ

ઘનસત્ત્વનિભં બાહ્યે શુભં હારિદ્રવત્તતઃ ।
અચ્છં ખર્પરવત્ તુત્થમ્ ઉત્તમં સતોદરમ્

<ખર્પર્યા ગુણાઃ>
રસકઃ સર્વદોષઘ્નઃ કફપિત્તવિનાશનઃ ।
ચક્ષૂરોગક્ષયઘ્નશ્ચ લોહપારદરઞ્જનઃ

નાગાર્જુનેન નિર્દિષ્ટૌ રસસ્ય રસકાવુભૌ ।
શ્રેષ્ઠૌ સિદ્ધરસૌ ખ્યાતૌ દેહલોહકરૌ પરૌ

રસશ્ચ રસકશ્ ચોભૌ યેનાગ્નિસહનૌ કૃતૌ ।
દેહલોહમયીં સિદ્ધિં દાસ્યતસ્તુ ન સંશયઃ

<ખર્પરીસત્ત્વપાતનમ્>
જયન્તીત્રિફલાચૂર્ણં હરિદ્રાગુડટઙ્કણમ્ ।
પાદાંશં રસકસ્યેદં પિષ્ટ્વા મૂષાઃ પ્રલેપયેત્

નલિકાસમ્પુટં બદ્ધ્વા શોષયેદ્ આતપે ખરે ।
ગ્રાહ્યં પાતાલયન્ત્રેણ સત્ત્વં ધ્માતે પુટેઽથ વા

<ખર્પરીશુદ્ધિઃ>
રજસ્વલારજોમૂત્રૈ રસકં ભાવયેદ્દિનમ્ ।
તૈરેવ દિનમેકં તુ મર્દયેચ્છુદ્ધિમાપ્નુયાત્

<મયૂરતુત્થમ્>
મયૂરતુત્થં તુત્થં ચ નીલાશ્મા તામ્રભસ્મ ચ ।
મયૂરગ્રીવકં ક્ષ્વેડનાશનં સસ્યકં પ્રિયે

મયૂરગ્રીવસઙ્કાશં ઘૃષ્ટે ગોક્ષીરસન્નિભમ્ ।
અપ્સુ ચ પ્લવતે ક્ષિપ્તમેતન્માયૂરતુત્થકમ્

અથવા શુકપિચ્છાભમન્તઃ કાઞ્ચનબિન્દુભિઃ ।
અઙ્કિતં ઘર્ષયેત્તુત્થમ્ આયસે ચામ્લસંયુતે

ભવેદ્ અયસ્તામ્રનિભમ્ એતન્માયૂરતુત્થકમ્ ।
<મયૂરતુત્થશુદ્ધિઃ>
વિષ્ઠયા મર્દયેત્તુત્થં માર્જારકકપોતયોઃ

દશાંશં ટઙ્કણં દત્ત્વા પાચ્યં મૃદુપુટે તતઃ ।
પુટં દધ્ના પુટં ક્ષૌદ્રૈર્દેયં તુત્થવિશુદ્ધયે

<મયૂરતુત્થસત્ત્વપાતનમ્>
તુત્થં ચ ટઙ્કણં ચૈવ તુલ્યં શ્લક્ષ્ણં વિમર્દયેત્ ।
મૂષાયાં તં વિનિક્ષિપ્ય રુદ્ધ્વા તીવ્રાગ્નિના ધમેત્

ઇન્દ્રગોપનિભં સત્ત્વં પતત્યેવ ન સંશયઃ ।
<મયૂરતુત્થસ્ય ગુણાઃ>
તુત્થં કટુકષાયોષ્ણં શ્વિત્રનેત્રામયાપહમ્

વિષદોષેષુ સર્વેષુ પ્રશસ્તં કાન્તિકારકમ્ ।
<કઙ્કુષ્ઠ:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
કઙ્કુષ્ઠં કાકકુષ્ઠં ચ રેચકં રાગદાયકમ્

<કઙ્કુષ્ઠ:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
કંકુષ્ઠં ચ દ્વિધા પ્રોક્તં હેમતારાત્મકં તથા ।
<કઙ્કુષ્ઠ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
વ્રણજન્તુજ્વરઘ્નં ચ શૂલોદાવર્તગુલ્મહૃત્

<ગિરિસિન્દૂરમ્>
મહાગિરિષુ ચાલ્લોવ પાષાણાન્તસ્થિતો રસઃ ।
શુષ્કઃ શોણઃ સ નિર્દિષ્ટો ગિરિસિન્દૂરસંજ્ઞયા

ત્રિદોષશમનં ભેદિ રસબન્ધનકારકમ્ ।
દેહલોહકરં નેત્ર્યં ગિરિસિન્દૂરમીરિતમ્

<ટઙ્કણમ્>
ટઙ્કણં ટઙ્કણક્ષારો રસક્ષારો રસાધિકઃ ।
લોહદ્રાવી રસઘ્નશ્ચ સુભગો રઙ્ગદશ્ચ સઃ

માલતીતીરસમ્ભૂતઃ ક્ષારશ્રેષ્ઠો નવાહ્વયઃ ।
અશ્મરીમતિસારં ચ નિહન્યાત્સ્થાવરં વિષમ્

રસસિદ્ધિકરઃ પ્રોક્તો નાગાર્જુનપુરઃસરૈઃ ।
<કમ્પિલ્લકઃ>
ઇષ્ટચૂર્ણસ્ય સઙ્કાશશ્ચન્દ્રિકાઢ્યોઽતિરેકઃ

સૌરાષ્ટ્રદેશખનિજઃ સ હિ કમ્પિલ્લકો મતઃ ।
પિત્તવ્રણાધ્માનવિબન્ધનઘ્નઃ શ્લેષ્મોદરાર્તિક્રિમિગુલ્મહારી ।
મૂલામશૂલજ્વરશોફહારી કંપિલ્લકો રિચ્ય મલાપહારી

<વત્સનાભિઃ>
ઉત્પત્યાદિ વિષસ્યાદૌ કથિતં હિ રસાયનમ્

અમૃતં સ્યાદ્વત્સનાભો વિષમ્ ઉગ્રં મહૌષધમ્ ।
ગરલં મરણં નાગઃ સ્તોકકં પ્રાણહારકમ્

સર્વકુષ્ઠહરં પ્રોક્તં સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્ ।
સન્નિપાતાદિરોગાણાં વિનિવૃત્તિકરં પ્રિયે

<કાસીસ:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
કાસીસં ધાતુકાસીસં કેસરં હંસલોમશમ્ ।
શોધનં પાંશુકાસીસં શુભ્રં સત્ત્વાહ્વયં મતમ્

<કાસીસ:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
કાસીસં ત્રિવિધં શુભ્રં કૃષ્ણં પીતમિતિ સ્મૃતમ્ ।
કાસીસં પુષ્પકાસીસં હીરકાસીસમિત્યથ

પીતં કૃષ્ણં સિતં રક્તં ચતુર્ધેતિ પરે જગુઃ ।
<કાસીસ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
કાસીસમુષ્ણં સક્ષારકષાયામ્લં સતિક્તકમ્

વાતશ્લેષ્મપ્રશમનં ચક્ષુષ્યં રઞ્જકં પરમ્ ।
મૂત્રકૃચ્છ્રાશ્મરીકુષ્ઠકણ્ડૂવ્રણવિષાપહમ્

<ગૌરીપાષાણકઃ>
ગૌરીપાષાણકઃ પીતો વ્યક્તદેહશ્ચ ચૂર્ણકઃ ।
રસબન્ધકરઃ સ્નિગ્ધો દોષઘ્નો રસવીર્યકૃત્

<તુવરી ફટકી ચ>
ભૂમિસ્તુવરિકા ફુલ્લતુવરી રઞ્જિકા ક્ષિતિઃ ।
ચિત્રભૂશ્ ચીનકારશ્ચ મઞ્જિષ્ઠારાગદાયિની

ખગસ્તુ ફટકી દુગ્ધપાષાણો નેત્રરોગહા ।
કર્પૂરાખ્યશિલાધાતુર્ મઞ્જિષ્ઠારાગરઞ્જકઃ

<પોદારશૃઙ્ગી>
સદલં પીતવર્ણં ચ ભવેદ્ગુર્જરમણ્ડલે ।
અર્જુનસ્ય ગિરેઃ પાર્શ્વે જાતં પોદારશૃઙ્ગિકમ્

સીસસત્ત્વં મરુચ્છ્લેષ્મશમનં પુઙ્ગદાપહમ્ ।
રસબન્ધનમ્ ઉત્કૃષ્ટં કેશરઞ્જનમુત્તમમ્

<સિન્દૂર:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
સિન્દૂરનાગગર્ભે સૈમન્તિકવીરપાંસુ નાગભવમ્ ।
રક્તં ચ નાગરેણુઃ ગણપતિભૂષા સુરઙ્ગ ઇત્યાખ્યા

સૌભાગ્યં ચૈવ શૃઙ્ગારં મઙ્ગલ્યમ્ અરુણં રજઃ ।
<સિન્દૂર:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
સિન્દૂરં કટુકં તિક્તમુષ્ણં વ્રણવિરોપણમ્

કિલાસવિષકણ્ડૂતિવિસર્પશમનં પરમ્ ।
હિઙ્ગુલે યે ગુણાઃ સન્તિ તે ગુણાસ્તિમુરૌ પ્રિયે

<રસાઞ્જનમ્>
રસાઞ્જનં રસોદ્ભૂતં રસગર્ભં રસાગ્રજમ્ ।
રીત્યાં તુ ધામ્યમાનાયાં તત્કિટ્ટં તુ રસાઞ્જનમ્

તદભાવે તુ કર્તવ્યં દાર્વીક્વાથસમુદ્ભવમ્ ।
કૃતકં બાલભૈષજ્યં દાર્વીક્વાથોદ્ભવં તથા

દાર્વીક્વાથભવં કણ્ઠવિકાસિ ક્ષિપ્તમ્ અક્ષ્ણિ યત્ ।
તદ્ રસાઞ્જનમુદ્દિષ્ટં કષાયં કટુ તિક્તકમ્

કિંચિદ્ ઉષ્ણં કફહરં છેદનં લેખનં લઘુ ।
રક્તપિત્તપ્રશમનં નેત્રરોગવિનાશનમ્

રસાઞ્જનં તાર્ક્ષ્યશૈલં જ્ઞેયં વર્યઞ્જનં તથા ।
રસનાભં ચાગ્નિસારં દ્વાદશાહ્વયકીર્તિતમ્

<નીલાઞ્જનમ્>
નીલં નીલાઞ્જનં ચૈવ ચક્ષુષ્યં વારિસમ્ભવમ્ ।
કપોતકં ચ કાપોતં સમ્પ્રોક્તં શક્રભૂમિજમ્

શીતં નીલાઞ્જનં પ્રોક્તં કટુતિક્તકષાયકમ્ ।
ચક્ષુષ્યં કફવાતઘ્નં વિષઘ્નં ચ રસાયનમ્

<સૌવીરાઞ્જનમ્>
સૌવીરમઞ્જનં સ્નિગ્ધમવઘૃષ્ટં શિલાતલે ।
અઞ્જનાભં શિલારૂપમેતચ્છ્રેષ્ઠમ્ અકૃત્રિમમ્

સૌવીરમઞ્જનં ચૈવ રક્તપિત્તહરં હિતમ્ ।
વિષહિધ્માક્ષિરોગઘ્નં વ્રણશોધનરોપણમ્

<સ્રોતોઞ્જન:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
સ્રોતોદ્ભવં સ્રોતનદીભવં ચ સ્રોતોઞ્જનં વારિભવં તથાન્યમ્ ।
સૌવીરસારં ચ કપોતસારં વલ્મીકશીર્ષં મુનિસંમિતાહ્વમ્

વલ્મીકશિખરાકારં ભઙ્ગે નીલોત્પલદ્યુતિઃ ।
ઘર્ષણે ગૈરિકચ્છાયં સ્રોતોઞ્જનમિદં ભવેત્

<સ્રોતોઞ્જન:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
સ્રોતોઽઞ્જનં શીતકટુકષાયં ક્રિમિનાશનમ્ ।
રસાયનં રસે યોજ્યં સ્તન્યવૃદ્ધિકરં પરમ્

સ્રોતોઽઞ્જનં હિમં સ્નિગ્ધં તૃષ્ણાહૃત્સ્વાદુ લેખનમ્ ।
નેત્ર્યં હિધ્માવમિચ્છર્દિકફપિત્તાસ્રકોપનુત્

<અહિફેનમ્>
શ્રાન્તસ્ય મથનાક્ષોભાદ્ વાસુકેર્ વદનોત્થિતાઃ ।
દ્વીપાન્તરે પતન્તિ સ્મ સવિષાઃ સ્વેદબિન્દવઃ

યત્ર યત્ર પતન્તિ સ્મ પ્રરૂઢા ગુલ્મરૂપતઃ ।
તેષુ જાતં તુ નિર્યાસમફેનં બ્રુવતે જનાઃ

ચતુર્વિધમફેનં સ્યાજ્જારણં મારણં તથા ।
ધારણં સારણં ચૈવ ક્રમાદ્વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

શ્વેતં તુ જારણં પ્રોક્તં કૃષ્ણવર્ણં તુ મારણમ્ ।
ધારણં પીતવર્ણં ચ કર્બુરં સારણં તથા

જારણં જરયેદન્નં મારણં મૃત્યુદાયકમ્ ।
ધારણં ચ વયઃસ્તમ્ભં સારણં મલસારકમ્

અફેનં સન્નિપાતઘ્નં વૃષ્યં બલ્યં ચ મોહદમ્ ।
ગ્રહણીમતિસારં ચ નાશયેત્ષણ્ડતામપિ

<પુષ્પાઞ્જન:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્>
પુષ્પાઞ્જનં પુષ્પકેતુઃ કૌસ્તુભઃ કુસુમાઞ્જનમ્ ।
રીતિકં રીતિકુસુમં રીતિપુષ્પં ચ પુષ્પકમ્

<પુષ્પાઞ્જન:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
પુષ્પાઞ્જનં હિતં પ્રોક્તં પિત્તહિક્કાપ્રદાહનુત્ ।
નાશયેદ્ વિષકાસાર્તિસર્વનેત્રામયાપહમ્

<શઙ્ખ>
શઙ્ખોઽર્ણવભવઃ કમ્બુર્ જલજઃ પાવનધ્વનિઃ ।
કુટિલોઽન્તર્મહાનાદઃ શ્વેતપીતઃ સુનાદકઃ

સસ્વનો દીર્ઘનાદશ્ચ બહુનાદો હરપ્રિયઃ ।
ક્ષુલ્લકઃ ક્ષુદ્રશઙ્ખઃ સ્યાચ્છંબૂકો નખશઙ્ખકઃ

શઙ્ખઃ કટુરસઃ શીતઃ પુષ્ટિવીર્યબલપ્રદઃ ।
ગુલ્મશૂલકફશ્વાસનાશનો વિષદોષહા

ક્ષુલ્લકઃ કટુકઃ સ્નિગ્ધઃ શૂલહારી ચ દીપનઃ ।
શુક્તિર્ મુક્તાપ્રસૂશ્ચૈવ મહાશુક્તિશ્ચ શુક્તિકા

મુક્તાસ્ફોટસ્તૌતિકસ્તુ મૌક્તિકપ્રસવા ચ સા ।
જ્ઞેયા મૌક્તિકસૂશ્ચૈવ મુક્તામાતા તથા સ્મૃતા

મુક્તાશુક્તિઃ કટુઃ સ્નિગ્ધા શ્વાસહૃદ્રોગહારિણી ।
શૂલપ્રશમની રુચ્યા મધુરા દીપની પરા

જલશુક્તિઃ ક્ષુદ્રશુક્તિઃ ક્રિમિસુસ્ફુટિકા ચ સા ।
જલશુક્તિઃ કટુઃ સ્નિગ્ધા દીપની ગુલ્મશૂલનુત્

તથા વિષહરા રુચ્યા પાચની બલદાયિની ।
<કપર્દ>
કપર્દકો વરાટશ્ચ કપર્દશ્ચ વરાટિકા

ચરાચરશ્ચરો વર્યો બાલક્રીડનકશ્ચ સ ।
પીતાભા ગ્રન્થિલા પૃષ્ઠે દીર્ઘવૃત્તા વરાટિકા

રસવૈદ્યૈર્વિનિર્દિષ્ટા સા ચરાચરસંજ્ઞકા ।
સાર્ધનિષ્કભરા શ્રેષ્ઠા નિષ્કભારા ચ મધ્યમા

પાદોનનિષ્કભારા ચ કનિષ્ઠા પરિકીર્તિતા ।
પરિણામાદિશૂલઘ્ની ગ્રહણીક્ષયનાશની

કટૂષ્ણા દીપની વૃષ્યા નેત્ર્યા વાતકફાપહા ।
રસેન્દ્રજારણે પ્રોક્તા બિડદ્રવ્યેષુ શસ્યતે

તદન્યે પુંવરાટાઃ સ્યુર્ ગુરવઃ શ્લેષ્મપિત્તલાઃ ।
કપર્દઃ કટુતિક્તોષ્ણઃ કર્ણશૂલવ્રણાપહઃ

ગુલ્મશૂલામયઘ્નશ્ચ નેત્રદોષનિકૃન્તનઃ ।
<સાબુણિ>
સર્વક્ષારો બહુક્ષારઃ સમૂહક્ષારસાબુણિઃ

સ્તોમક્ષારો મહાક્ષારો મલારિઃ ક્ષારમેલકઃ ।
સર્વક્ષારમ્ અતિક્ષારં ચક્ષુષ્યં બસ્તિશોધનમ્

ઉદાવર્તક્રિમિઘ્નં ચ બિડવદ્વસ્ત્રશોધનમ્ ।
<નવસાર>
કરીરપીલુકાષ્ઠેષુ પચ્યમાનેષ્ટકોદ્ભવઃ

ક્ષારોઽસૌ નવસારઃ સ્યાચ્ચૂલિકાલવણાભિધઃ ।
રસેન્દ્રજારણં લોહદ્રાવણં જઠરાગ્નિકૃત્

ગુલ્મપ્લીહાસ્યશોષઘ્નં ભુક્તમાંસાદિજારણમ્ ।
<સૌરાષ્ટ્રી>
ગોપિત્તેન શતં વારાન્સૌરાષ્ટ્રીં ભાવયેત્તતઃ

ધમિત્વા પાતયેત્સત્વં ક્રામણં ચાતિગુહ્યકમ્ ।
<આખુપાષાણ>
મૂષકસ્યાભિધા પૂર્વં પાષાણસ્યાભિધા તતઃ

આખુપાષાણનામાયં લોહસઙ્કરકારકઃ ।
આખુગ્રાવા સરો રૂક્ષો વમિશીતજ્વરાપહઃ

તારકર્મણિ સંપૂજ્યો મેદોદુર્માંસકૃન્તનઃ ।
<સર્જરસ>
રાલઃ સર્જરસશ્ચૈવ યક્ષધૂપો ઽગ્નિવલ્લભઃ

દેવેષ્ટઃ શાલનિર્યાસઃ સુરભિર્ ધૂપવલ્લભઃ ।
રાલસ્તુ પઞ્ચધા પ્રોક્તો રક્તઃ પીતઃ સિતોઽસિતઃ

નાનાવર્ણશ્ચ વિજ્ઞેયઃ કૃષ્ણસ્તેષુ ગુણોત્તરઃ ।
રાલસ્તુ શિશિરઃ સ્નિગ્ધઃ કષાયસ્તિક્તકો રસે

વાતપિત્તહરઃ સ્ફોટકણ્ડૂતિવ્રણનાશનઃ ।
<ગુગ્ગુલુ>
દાનવેન્દ્રવિજિતાન્પુરા સુરાન્ ભ્રષ્ટકાન્તિધૃતિધૈર્યતેજસઃ ।
વીક્ષ્ય વિષ્ણુરમૃતં કિલાસૃજત્ ગુગ્ગુલું બલવપુર્જયપ્રદમ્

મરુભૂમિષુ જાયન્તે પ્રાયશઃ પુરપાદપાઃ

ભાનોર્ મયૂખૈઃ સંતપ્તા ગ્રીષ્મે મુઞ્ચન્તિ ગુગ્ગુલુમ્ ।
ગુગ્ગુલુઃ પઞ્ચધા પ્રોક્તો મહિષાક્ષશ્ચ નીલકઃ

પદ્મસ્તુ કુમુદશ્ચૈવ સુવર્ણઃ પઞ્ચમઃ પ્રિયે ।
મહિષાક્ષશ્ચ નીલશ્ચ દન્તિનાં ગુણદાયકૌ

વાજિનાં કુમુદઃ પદ્મો નરાણાં સ્વર્ણવર્ણકઃ ।
એરણ્ડબીજતૈલે વા તિલતૈલેઽથવા ઘૃતે

પઞ્ચતિક્તશૃતૈઃ ક્વાથૈઃ શુદ્ધિં કુર્યાત્સુગુગ્ગુલુમ્ ।
દોલાયન્ત્રે પચેત્તાવદ્યાવન્નિર્મલતા ભવેત્

એવં વિશુદ્ધં સંગ્રાહ્યં તત્તદ્યોગેષુ યોજયેત્ ।
પિટકાગણ્ડમાલાદ્યા નશ્યન્તિ ચ મરુદ્ગદાઃ

<યવક્ષાર>
યવક્ષારોઽમૃતઃ પાક્યો યવજો યવશૂકજઃ ।
યવશૂકો યવાહ્વશ્ચ યવપાક્યો યવારુજઃ

યવક્ષારઃ કટૂષ્ણશ્ચ કફવાતોદરાર્તિનુત્ ।
આમશૂલાશ્મરીકૃચ્છ્રવિષદોષહરઃ પરઃ

<સર્જક્ષાર>
સદ્યઃક્ષારઃ સર્જિકશ્ચ ક્ષારઃ સજ્જી સુવર્જિકઃ ।
સર્જીકઃ કટુરૂક્ષશ્ચ તીક્ષ્ણો વાતકફાર્તિનુત્

ગુલ્માનાહવમિઘ્નશ્ચ મેહજાઠરરોગહૃત્ ।
<લવણક્ષાર>
લોણારં લવણોત્થં લવણાસુરં ચ લવણમેદશ્ચ

જતુજં લવણક્ષારં લવણં ચ ક્ષારલવણં ચ ।
લોણકક્ષારમ્ અત્યુષ્ણં તીક્ષ્ણં પિત્તપ્રવૃદ્ધિદમ્

ક્ષારં લવણમ્ ઈષચ્ચ વાતગુલ્માદિશૂલનુત્ ।
<વજ્રકક્ષાર>
વજ્રકં વજ્રકક્ષારં ક્ષારશ્રેષ્ઠં વિદારકમ્

સારં ચન્દનસારં ચ ધૂમોત્થં ધૂમજં ગજાઃ ।
વજ્રકક્ષારમ્ અત્યુષ્ણં તીક્ષ્ણં ક્ષારં ચ રોધનમ્

ગુલ્મોદરાર્તિવિષ્ટમ્ભશૂલપ્રશમનં પરમ્ ।
<સામુદ્રલવણ>
સામુદ્રકં તુ સામુદ્રં સામુદ્રલવણં શિવમ્

<સેઅ સલ્ત્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
સામુદ્રં લઘુ હૃદ્યં ચ વારિતાસૃજપિત્તલમ્ ।
વિદાહિ કફવાતઘ્નં દીપનં રુચિકૃત્ પ્રિયમ્

<સૈન્ધવ>
સૈન્ધવં સ્યાચ્છીતશિવં નાદેયં સિન્ધુજં શિવમ્ ।
શુદ્ધં શિવાત્મકં પથ્યં માણિમન્થં નવાભિધમ્

સૈન્ધવં લવણં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યં દીપનં રુચિ ।
પૂતં નસ્યાત્ત્રિદોષઘ્નં વ્રણદોષવિબન્ધજિત્

સૈન્ધવં દ્વિવિધં જ્ઞેયં સિતં રક્તમિતિ ક્રમાત્ ।
રસવીર્યવિપાકેષુ ગુણાઢ્યં પૂતનં સિતમ્

<કાચલવણ>
નીલકાચોદ્ભવં કાચતિલકં ચૈવ કાચસમ્ભવમ્ ।
કાકસૌવર્ચલં કાચલવણં પાક્યજં સ્મૃતમ્

કાચોત્થં હૃદ્યગન્ધં ચ તત્કાલલવણં તથા ।
કુરુવિન્દં કાચમલં કતિમં ચ ચતુર્દશ

કાચાખ્યં લવણં રુચ્યમીષત્ક્ષારં સપિત્તલમ્ ।
દાહદં કફવાતઘ્નં દીપનં ગુલ્મશૂલહૃત્

<બિડલવણ>
બિડં ચ બિડકં ખણ્ડં કૃતક્ષારં ચ આસુરમ્ ।
સુપાક્યં લવણં ખણ્ડં ધૂર્તં કૃત્રિમકં દશ

બિડમ્ ઉષ્ણં સલવણં દીપનં વાતનાશનમ્ ।
રુચ્યં ચાજીર્ણશૂલઘ્નં ગુલ્મમેહવિનાશનમ્

<સૌવર્ચલ>
સૌવર્ચલં ચ રુચકં તિલકં હૃદ્યગન્ધકમ્ ।
અક્ષં ચ કૃષ્ણલવણં રુચ્યં કોદ્રવિકં તથા

<સૌવર્ચલ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
સૌવર્ચલં લઘુ ક્ષારં કટૂષ્ણં ગુલ્મશૂલનુત્ ।
ઊર્ધ્વવાતામશૂલાર્તિવિબન્ધારોચકં જયેત્

<અમ્લવેતસ>
અમ્લોઽમ્લવેતસો વેધી રસામ્લો વીતવેતસઃ ।
વેતસારશ્ ચામ્લસારઃ શરવેધી ચ વેધકઃ

નીલશ્ચ ભેદનો ભેદી રાજામ્લશ્ચામ્લભેદનઃ ।
અમ્લાઙ્કુશો રક્તસારઃ ફલામ્લશ્ચામ્લનાયકઃ

સહસ્રવેધી વીરામ્લો ગુલ્મકેતુર્ ધરાક્ષિધા ।
શઙ્ખમાંસાદિદ્રાવી સ્યદ્ દ્વિધા ચૈવામ્લવેતસઃ

અમ્લવેતસમત્યમ્લં કષાયોષ્ણામવાતજિત્ ।
કફાર્શઃસમગુલ્મામમ્ અરોચકહરં પરમ્

<કાચ>
કાચસ્ તુષારસારશ્ચ રસખોટમલાપહઃ ।
શૃઙ્ગારી ચાભ્રધારી ચ સર્વનેત્રામયાપહા

<છગણ>
પિષ્ટકં છગણશ્છાણમુત્પલં ચ વનોત્પલમ્ ।
કરિણ્ડોપલશાઠી ચ વરટી છગણાભિધા

રસલોહદોષહારિ ખ્યાતં તદ્ભસ્મ દુરિતસંહૃતયે ।
<અઙ્ગાર>
શિખિત્રાઃ પાવકોચ્છિષ્ટા અઙ્ગારાઃ કોલિશા મતાઃ

કોકિલાશ્ચેતિ ચાઙ્ગારા નિર્વાણાઃ પયસા વિના ।
<સિકતા>
સિકતા પ્રવાહજનિતા સિક્તા પાનીયચૂર્ણકા સૂક્ષ્મા

સા વાલુકા શ્રમઘ્ની સંસેકાત્સન્નિપાતઘ્ની ।
<ઉપરસશોધન>
કાસીસં ભાવયેદ્ ઘર્મે દિનં જમ્બીરજૈર્દ્રવૈઃ

શુધ્યતે ટઙ્કણં ગૈરી કઙ્કુષ્ઠં ચ વરાટિકા ।
શઙ્ખં નીલાઞ્જનં ચૈવ પૃથક્ શોધ્યં દિને દિને

ગોદુગ્ધૈસ્ત્રિફલાક્વાથૈર્ ભૃઙ્ગદ્રાવૈઃ શિલાજતુ ।
મર્દયેદાયસે પાત્રે દિનૈકં તચ્ચ શુધ્યતિ

મેષીક્ષીરેણ દરદમમ્લવર્ગૈશ્ચ ભાવિતમ્ ।
સપ્તવારં પ્રયત્નેન શુદ્ધિમાયાતિ નિશ્ચયમ્

સૂર્યાવર્તં વજ્રકન્દં કદલી દેવદાલિકા ।
શિગ્રુઃ કોશાતકી વન્ધ્યા કાકમાચી ચ વાલુકા

આસામેકરસેનૈવ ત્રિક્ષારૈર્ લવણૈઃ સહ ।
ભાવયેદમ્લવર્ગૈશ્ચ દિનમેકં પ્રયત્નતઃ

સૌવીરં કાન્તપાષાણઃ શુદ્ધા ભૂનાગમૃત્તિકા ।
સર્વે ઉપરસાશ્ચાથ પૃથગ્ભાવ્યં દિનં દિનમ્

તતઃ પાચ્યં ચ તદ્દ્રાવૈર્ડોલાયન્ત્રે દિનં સુધીઃ ।
શુધ્યન્તે નાત્ર સન્દેહઃ સર્વે ઉપરસાઃ પૃથક્

પુનર્નવામેઘનાદકપિજમ્બીરતિન્દુકૈઃ ।
અગસ્તિપુષ્પકુમુદયવચિઞ્ચામ્લવેતસૈઃ

વનસૂરણભૂધાત્રીમણ્ડૂકીકરવીરકૈઃ ।
કારવલ્લીક્ષીરકન્દરક્તોત્પલશમીઘનૈઃ

મેષશૃઙ્ગીશશવસાશક્રવારુણિટઙ્કણૈઃ ।
તૈલમત્સ્યવસાવ્યોષદ્રવૈર્ એતૈઃ સકાઞ્જિકૈઃ

એતૈઃ સમસ્તૈર્ વ્યસ્તૈર્વા ડોલાયન્ત્રે દિનત્રયમ્ ।
અભ્રપત્રાદ્યુપરસાન્ શુદ્ધિહેતોઃ પ્રપાચયેત્