Ānandakanda · Chapter 1.26
Āk, 1, 26
<yantrāṇi>
raso niyantryate yena yantraṃ taditi kathyate /
<1. khalvayantram>
khalvayantraṃ dvidhā proktaṃ mardanādikakarmaṇi
khalvaṃ lohamayaṃ devi pāṣāṇotthamathāpi vā /
khalvayogyā śilā nīlā śyāmā snigdhā dṛḍhā guruḥ
khalvayantraṃ dvidhā proktaṃ rasādimukhamardane /
ṣoḍaśāṅgulikotsedhā navāṅgulisuvistarā
caturviṃśāṅgulīdīrghagharṣaṇī dvādaśāṅgulā /
viṃśatyaṅguladīrghā vā syādutsedhe daśāṅgulā
khalvapramāṇaṃ tajjñeyaṃ śreṣṭhaṃ syādrasamardane /
ṣoḍaśāṅgulavistāraḥ khalvo bhavati vartulaḥ
caturaṅgulanimnaṃ ca madhye 'timasṛṇīkṛtam /
mardanī cipiṭādhastāt sugrahā ca śikhopari
ayaṃ hi vartulaḥ khalvo mardane'tisukhapradaḥ /
ayasā kāntalohena lohakhalvamapīdṛśam
adhastād droṇikā kāryā vahniprajvālanocitā /
utsedhena navāṅgulaḥ khalu kalātulyāṅgulāyāmavān vistāreṇa navāṅgulo rasamitair nimnaistathaivāṅgulaiḥ /
kaṇṭhe dvyaṅgulavistaro'timasṛṇo droṇārdhacandrākṛtir gharṣaścaiva daśāṅgulaśca tadidaṃ khalvākhyayantraṃ matam
asminpañcapalaḥ sūto mardanīyo viśuddhaye
tattadaucityayogena khalveṣvanyeṣu śodhayet /
<taptakhalvaḥ>
lohe navāṅgulaḥ khalvo nimnaścaiva ṣaḍaṅgulaḥ
mardako'ṣṭāṅgulaścaiva taptakhalvābhidho hyayam /
kṛtvā khalvākṛtiṃ cullīmaṅgāraiḥ paripūrya tām
tasminniveśya taṃ khalvaṃ pārśve bhastrikayā dhamet /
tasminvimarditā piṣṭiḥ kṣārāmlaiśca susaṃyutā
pradravatyativegena sveditā nātra saṃśayaḥ /
kṛtaḥ kāntāyasā so'yaṃ bhavetkoṭiguṇo rasaḥ
<2. khavalabhīyantram (valabhīyantraṃ vā)>
yantre lohamaye pātre pārśvayorvalayadvayam /
tādṛk svalpataraṃ pātraṃ valayadyotakoṣṭhakam
pūrvapātropari nyasya svalpapātropari kṣipet /
rasaṃ saṃmūrchitaṃ sthūlapātramāpūrya kāñjikaiḥ
dviyāmaṃ svedayedevaṃ rasotthāpanahetave /
tatsyāt khavalabhīyantraṃ rasasādguṇyakārakam
sūkṣmakāntamaye pātre rasaḥ syādguṇavattaraḥ /
<3. ūrdhvapātanayantram>
aṣṭāṅgulamitā samyak vartulā cipiṭā tale
caturaṅgulataḥ kaṇṭhādadho droṇyā samanvitā /
caturaṅgulavistārā nimnayā dṛḍhabaddhayā
tadvidhā ca ghaṭī mūle ṣoḍaśāṅgulavistṛtā /
navāṅgulakavistārakarṇena ca samanvitā
pūrve ghaṭe rasaṃ kṣiptvā nyubjāṃ dadyātparāṃ ghaṭīm /
sordhvaṃ nimnā ca parito dṛḍhapālikayānvitā
pālyāṃ droṇyāṃ kṣipettoyaṃ pāvakaṃ jvālayedadhaḥ /
ūrdhvapātanayantraṃ hi nandinā parikīrtitam
<4. adhaḥpātanayantram>
upariṣṭāttu tatsthālyāṃ kṣipedanyāmadhomukhīm /
sthālikāṃ cipiṭībhūtāṃ talāntarliptapāradām
kṣiptvā tatpaṅkile garte jvālayenmūrdhni pāvakam /
adhaḥpātanayantraṃ hi tadetatparikīrtitam
<5. tiryakpātanayantram>
kṣipedrasaṃ ghaṭe dīrghe natādhonālasaṃyute /
tannālaṃ nikṣipedanyaghaṭakukṣyantare khalu
tatra ruddhvā mṛdā samyagvadane ghaṭayoradhaḥ /
adhastādrasakumbhasya jvālayettīvrapāvakam
itarasmin ghaṭe toyaṃ prakṣipetsvāduśītalam /
tiryakpātanametaddhi vārtikairabhidhīyate
pātanātritayasyoktaṃ yantrāṇāṃ tritayaṃ khalu /
pātanaiśca vinā sūto nitarāṃ doṣamṛcchati
tribhirevordhvapātaiḥ sa kasmāddoṣairna mucyate /
dvivibhāgena vipākena dravyān anyonyayogataḥ
pātrāntaraparikṣepādguṇāḥ syur vividhāḥ khalu /
khaṇḍānyulūkhalāṃbhobhis taṇḍulāsyurjalojjhitāḥ
pātanaiva mahāśuddhistaṇḍulī parikīrtitā /
<6. kacchapayantram>
viśālavadane bhāṇḍe toyapūrṇe niveśayet
aparaṃ pṛthulaṃ samyak pratarastasya madhyame /
ālavālaṃ biḍaiḥ kṛtvā tanmadhye pāradaṃ kṣipet
ūrdhvādhaśca biḍaṃ dattvā mallenārudhya yatnataḥ /
puṭamaucityayogena dīyate tannigadyate
yantraṃ kacchapasaṃjñaṃ hi taduktaṃ rasajāraṇe /
<7. āntarālikayantram>
kṛtvā lohamayīṃ mūṣāṃ vartulādhārakāriṇīm
vitastyā samitāṃ kāntalohena parinirmitām /
muṇḍalohodbhavāṃ vāpi kaṇṭhādho dvyaṅgulādadhaḥ
dvyaṅgulaṃ valayaṃ dadyānmadhyadeśe ca kaṇṭhataḥ /
pidhānadhārakaṃ ciñcāpatravistīrṇakaṅkaṇam
pidhānamantarāviṣṭaṃ saśikhaṃ śliṣṭasandhikam /
tale pravihatacchidraṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā hyadhomukham
yantreṇālambayenmūrdhni nirudhya ca viśoṣya ca /
sthālīkaṇṭhaṃ tato dadyātpuṭānalavidhāraṇam
evaṃrūpaṃ bhavedyantram āntarālikasaṃjñakam /
anena jārayedgandhaṃ drutiṃ garbhakṛtāmapi
<8. tāpikāyantram>
tāpīmūṣāṃ mṛdā kṛtvā dṛḍhāṃ cāratnimātrikām /
sudṛḍhāṃ madhyadeśe ca dvyaṅgulacchidrasaṃyutām
kāntalohamayīṃ khārīṃ dadyāddravyasya copari /
tāpikāṃ pūrayecchuddhasikatābhiḥ samantataḥ
tāṃ ca cullyāṃ samāropya kṣepaṃ kṣepaṃ biḍadravam /
pādāṅguṣṭhamitāṃ jvālāṃ jvālayedanalaṃ tataḥ
lohābhrakādikaṃ sarvaṃ rasasyopari jārayet /
tāpikāyantramityuktaṃ sukaraṃ rasajāraṇe
<9. garbhayantram>
sthālyāṃ vinikṣipya rasādivastu svarṇādi khoryāṃ pravidhāya bhūyaḥ /
amlena cordhvaṃ lavaṇāni dattvā cullyāṃ pacettatpratigarbhayantram
<garbhayantra>
khorīmallaṃ tataḥ sthālīṃ nirundhyād atiyatnataḥ /
sthālyāṃ mallena vā khoryāṃ kṣiptvā vastu nirudhya ca
kṣiptvā paṭṭādikaṃ ruddhvā pākaḥ syādgarbhayantrakam /
<10. pālikāyantram>
caṣakaṃ vartulaṃ lohaṃ vinatāgrordhvadaṇḍakam
etaddhi pālikāyantraṃ balijāraṇahetave /
<11. ghaṭīyantram>
catuḥprasthajalādhāraṃ caturaṅgulakānanam
ghaṭīyantramidaṃ proktaṃ tadāpyāyanake smṛtam /
<12. iṣṭikāyantram>
vidhāya vartulaṃ gartaṃ mallamatra nidhāya ca
vinidhāyeṣṭakāṃ tatra madhyagartavatīṃ śubhām /
gartasya paritaḥ kuryātpālikāmaṅgulocchrayām
tatra sūtaṃ vinikṣipya gartāsye vasanaṃ kṣipet /
nikṣipedgandhakaṃ tatra mallenāsyaṃ nirudhya ca
mallapālikayormadhye mṛdā samyaṅnirudhya ca /
vanotpalaiḥ puṭaṃ deyaṃ kapotākhyaṃ na cādhikam
iṣṭikāyantram etatsyādgandhakaṃ tena jārayet /
<13. vidyādharayantram>
sthālikopari vinyasya sthālīṃ samyaṅnirudhya ca
ūrdhvasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
etadvidyādharaṃ yantraṃ hiṅgulākṛṣṭihetave
<14. ḍamarukayantram>
yantraṃ sthālyupari sthālīṃ nyubjāṃ dattvā nirudhyate /
yantraṃ ḍamarukākhyaṃ tadrasabandhakṛte hitam
<15. nābhiyantram>
mallamadhye caredgartaṃ tatra sūtaṃ sagandhakam /
gartasya paritaḥ kuḍyaṃ prakuryāttryaṅgulocchritam
tataścācchādayetsamyaggostanākāramūṣayā /
samyaktoyamṛdā ruddhvā samyagatrocyamānayā
<jalamṛtsnā>
lehavat kṛtabarbūrakvāthena parimiśritam /
jīrṇakiṭṭarajaḥ sūkṣmaṃ guḍacūrṇaiḥ samanvitam
iyaṃ hi jalamṛtproktā durbhedyā salilaiḥ khalu /
<vahnimṛtsnā>
khaṭikāpaṭukiṭṭaiśca mahiṣīdugdhamarditaiḥ
vahnimṛtsā bhavedghoravahnitāpasahā khalu /
etayormṛtsnayo ruddho na gantuṃ kṣamate rasaḥ
<nābhiyantra (cont.)>
tato jalaṃ vinikṣipya vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
nābhiyantramidaṃ proktaṃ nandinā tattvavedinā
anena jīryate sūte nirdhūmaḥ śuddhagandhakaḥ /
<16. grastayantram>
mūṣā mūṣodarāviṣṭā ādyantasamavartulā
cipiṭā ca tale proktaṃ grastayantraṃ manīṣibhiḥ /
sūtendrabandhanārthaṃ hi rasavidbhirudīritam
<17. tulāyantram>
vṛntākākāramūṣe dve tayoḥ kaṇṭhādadhaḥ khalu /
prādeśamātrāṃ nalikāmṛjvīṃ lagnāṃ sagandhakām
tatraikasyāṃ kṣipetsūtamanyasyāṃ gandhacūrṇakam /
nirudhya mūṣayorvaktraṃ vālukāyantrake kṣipet
adho'gniṃ jvālayedetattulāyantramudāhṛtam /
śilātālakagandhāśmajāraṇāya prakīrtitam
<18. sthālīyantram>
sthālyāṃ tāmrādi nikṣipya mallenāsyaṃ nirudhya ca /
pacyate sthālisaṃsthaṃ yatsthālīyantramiti smṛtam
<19 koṣṭhikāyantram>
sthūlabhāṇḍodarasyāntarvālukāṃ nikṣipecchubhām /
vitastipramitotsedhāṃ tatastatra niveśayet
supakvāṃ mṛṇmayīṃ koṣṭhīṃ dvādaśāṅgulakocchrayām /
ṣaḍaṅgulakavistīrṇāṃ madhye'timasṛṇīkṛtām
pañcāṅgulapidhānaṃ ca tīkṣṇāgraṃ mukulīkṛtam /
na nyūnaṃ nādhikaṃ koṣṭhe kaṇṭhato masṛṇā bahiḥ
koṣṭhyāṃ ca nikṣipedgandhaṃ ṣaṭpalaṃ ślakṣṇacūrṇitam /
tatastraipādikīṃ lauhīṃ niveśya ca sthirīkṛtām
tasyāṃ ca vinyasetkhorīṃ lauhīṃ vā kāntalohajām /
tasyāṃ sūtaṃ kṣipecchuddhaṃ palaviṃśatimānataḥ
ṭaṅkagandhakasūtaṃ ca bhāvayellaśunadravaiḥ /
adhaḥśikhena pūrvoktapidhānena pidhāya ca
saṃdhibandhaṃ prakurvīta sudhāmṛtsnāguḍādibhiḥ /
sandhibandhe viśuṣke ca kṣipedupari vālukām
bhāṇḍavaktraṃ nirudhyātha jvālayettadadho'nalam /
evaṃ yāmatrayaṃ yāvattato gandhakasambhavaḥ
pidhānalagnadhūmo'sau galitvā nipatedrase /
evaṃ ca ṣaḍguṇaṃ gandhaṃ bhuktvā sūto 'ruṇo bhavet
karoti kalpanirdiṣṭānviśiṣṭānakhilānguṇān /
koṣṭhikāyantrametaddhi nandinā parikīrtitam
<20. vālukāyantram>
pañcāḍhavālukācūrṇaṃ bhāṇḍe nikṣipya yatnataḥ /
pacyate rasagolādyaṃ vālukāyantrakaṃ hi tat
<21. lavaṇayantram>
evaṃ lavaṇanikṣepātproktaṃ lavaṇayantrakam /
<22. dhūpayantram>
vidhāyāṣṭāṅgulaṃ pātraṃ lohamaṣṭāṃgulocchrayam
kaṇṭhādho dvyaṅgule deśe jātādhāraṃ ca tatra ca /
tiryaglohaśalākāṃ ca tasmiṃstiryagvinikṣipet
tanūni svarṇapatrāṇi tasyāmupari vinyaset /
pātrādho nikṣipeddhūpaṃ vakṣyamāṇamihaiva hi
tatpātraṃ nyubjapātreṇa chādayedapareṇa hi /
mṛdā vilipya sandhiṃ ca vahniṃ prajvālayedadhaḥ
tena kṛṣṇāni patrāṇi hatānyuktavidhānataḥ /
rasaścarati vegena drutiṃ garbhe dravanti ca
gandhālakaśilānāṃ hi kajjalyā vā mṛtāhinā /
dhūpanaṃ svarṇapatrāṇāṃ paramaṃ parikīrtitam
tārārthaṃ tārapatrāṇi mṛtavaṅgena dhūpayet /
dhūpayecca yathāyogaṃ rasairuparasairapi
dhūpayantramidaṃ proktaṃ jāraṇādravyaśodhane /
<23. kandukayantram>
sthūlasthālyāṃ dravaṃ kṣiptvā vāso baddhvā mukhe dṛḍham
tatra svedyaṃ vinikṣipya mṛdāsyaṃ prapidhāya ca /
adhastājjvālayedagniṃ yantraṃ tatkandukāhvayam
<24. ḍhekīyantram>
bhāṇḍakaṇṭhādadhaśchidre veṇunālaṃ vinikṣipet /
kāntakāṃsyapātradvayaṃ kṛtvā sampuṭaṃ jalagarbhitam
nālāsyaṃ tatra saṃyojyaṃ dṛḍhaṃ taccāpi kārayet /
yuktadravyair vinikṣiptaḥ pūrvaṃ tatra puṭe rasaḥ
agninā tāpito nālāttoye tasminpatatyadhaḥ /
yāvaduṣṇaṃ bhavetsarvaṃ bhājanaṃ tāvadeva hi
jāyate rasasaṃdhānaṃ ḍhekīyantramidaṃ bhavet /
<25. somānalayantram>
ūrdhvaṃ vahniradhaścāpo madhye tu rasasaṅgrahaḥ
somānalamidaṃ proktaṃ jārayedgaganādikam /
<26. nālikāyantram>
lohanālagataṃ sūtaṃ bhāṇḍe lavaṇapūritam
niruddhaṃ vipacedetannālikāyantramīritam /
<27. pātālayantram>
susaṃdhisaṃdhitaṃ kṛtvā divyabhāṇḍe tu sammukham
aṣṭāṅgulamukhaṃ taṃ tu dīrghaṃ syātṣoḍaśāṅgulam /
susaṃdhisaṃdhitaṃ kṛtvā vastramṛttikālepanam
tatra pātālayantre tu sūtakādi nipātayet /
<28. dīpikāyantram>
kacchapayantrāntargatamṛṇmayapīṭhasthadīpikāsaṃsthaḥ
yasminnipatati sūtaḥ proktaṃ tad dīpikāyantram /
<29. gaṅgāsāgara(bhaṭṭī)yantram>
dvādaśāṅgulamutsedhaṃ ṣoḍaśāṅgulamāyatam
tāmrīyaṃ mṛṇmayaṃ vātha suślakṣṇaṃ cipiṭaṃ śubham /
pātraṃ karṇādadho droṇīṃ dvyaṅgulotsedhamātrakām
droṇyāṃ pātraṃ nyased anyattāvanmātraṃ susaṃdhitam /
nyubjaṃ sandhau tayornālaṃ kuryādgomukhasannibham
pācyadravyamadhaḥ pātre dravadravyeṇa yojitam /
kṣiptvā nidhāya mṛtsaṃdhiṃ yantrordhve jalasecanam
cullyāmāropya tadyantraṃ caṇḍāgniṃ jvālayedadhaḥ /
tasmānnānyadviniryāti tattaddravyāśrito rasaḥ
gaṅgāsāgarayantraṃ hi bhaṭṭiyantramidaṃ smṛtam /
guḍapuṣpaphalādīnām āhared drutimuttamām
<30. ḍo(do)lāyantram>
dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūritārdhodarasya ca /
mukhe tiryakkṛte daṇḍe rasaṃ sūtreṇa lambitam
svedayettattalagataṃ ḍolāyantramiti smṛtam /
<31. koṣṭhīyantram>
cullīṃ caturmukhīṃ kṛtvā tatra bhāṇḍaṃ niveśayet
tatrauṣadhaṃ vinikṣipya ruddhvā tadbhāṇḍakānanam /
koṣṭhīyantramidaṃ nāmnā tatratyaiḥ parikīrtitam
<32. garbhayantram>
tryaṅgulāṃ pariṇāhena dairghyeṇa caturaṅgulām /
mṛṇmayīṃ sudṛḍhāṃ mūṣāṃ vartulaṃ kārayenmukham
loṇasya viṃśatiṃ bhāgānbhāgamekaṃ tu gugguloḥ /
suślakṣṇaṃ peṣayitvā tu vāraṃ vāraṃ punaḥ punaḥ
mūṣālepaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā lavaṇārdhamṛdā budhaḥ /
kārīṣe vā tuṣāgnau vā bhūmau tu svedayenmṛdu
ahorātraṃ trirātraṃ vā rasendro bhasmatāṃ vrajet /
garbhayantramidaṃ proktaṃ piṣṭikābhasmakārakam
<33. haṃsapākayantram>
kharparaṃ sikatāpūrṇaṃ kṛtvā tasyopari nyaset /
aparaṃ kharparaṃ tatra śanairmṛdvagninā pacet
pañcakṣāraistathā mūtrairlavaṇaiśca biḍaṃ tataḥ /
haṃsapākaḥ samākhyāto yantraṃ tadvārtikottamaiḥ
<34. mūṣāyantram>
lohamūṣādvayaṃ kṛtvā dvādaśāṅgulamānataḥ /
mūṣayor mukhayornālaṃ dattvā samyaṅnirodhayet
ekasyāṃ sūtakaṃ śuddhamanyasyāṃ śuddhagandhakam /
deyaṃ jalaṃ sūtakādho vahniṃ gandhopari kṣipet
jārayetṣaḍguṇaṃ gandham anenaiva krameṇa hi /
mūṣāyantramidaṃ jñeyaṃ siddhanāgārjuneritam
<35. stanayantram>
kāntalohamayaṃ pātramāyataṃ dvādaśāṅgulam /
dīrghamaṣṭāṅgulaṃ devi pātrādhastryaṅgulaṃ śubham
nimnaṃ pātraṃ pidhānīṃ ca lohotthāṃ cipiṭāṃ śubhām /
stanayantramidaṃ sūtapiṣṭīnāṃ jāraṇe varam
<36. nāgamāyūrayantram>
vṛntākamūṣāyugalaṃ padmavartalohena kārayet /
ekasyāṃ nikṣipetsūtamanyasyāṃ garalaṃ kṣipet
nāgākāraṃ vaktranālaṃ viṣamūṣāmukhe nyaset /
mayūrākāranālaṃ hi rasamūṣāmukhe nyaset
mayūravadane nāgamukhaṃ saṃyojayetsudhīḥ /
sandhitrayaṃ vajramṛdā lepaṃ kuryādyathā dṛḍham
salilaṃ rasamūṣādho viṣādho'ṅgārapāvakaḥ /
nāgamāyūrayantraṃ hi viṣadhūpe varaṃ priye
<37. cakrayantram>
hastamātrāyataṃ gartaṃ vitastidvayanimnakam /
koṣṭhīṃ gartasya madhye tu dvādaśāṃgulamāyatām
vitastidvayam utsedhāṃ koṣṭhyāmāpūrayecchubhām /
vālukāṃ tadbahiśchāṇavahniṃ koṣṭhyāṃ rasaṃ priye
cakrayantramidaṃ sūtabhasmakarmaṇi śasyate /
<38. khecarayantram>
susthālyāṃ kadalīpuṣpanibhāṃ sacchidramūṣikām
adhomukhīṃ prakurvīta lipedvajramṛdā dṛḍham /
upariṣṭād adhovaktrāṃ sthālīmanyāṃ susaṃdhitām
mūṣāyāṃ vatsanābhaṃ tu nikṣiped ūrdhvabhājane /
rasaṃ vilepayedyuktyā yantrordhvaṃ kaitavo rasaḥ
adho mṛdvagninā pākastvetat khecarayantrakam /
prāyaḥ siddharasendrasya viṣadhūpe varaṃ priye
<39. kāpāliyantram>
sthālyāṃ sūtādikānkṣiptvā hemarūpyādi khorikām /
nyubjāṃ sandhiṃ mṛdā liptvā vālukāṃ khorikāntagām
kṛtvā mṛdvagninā pākastvetat kāpāliyantrakam /
<40. vālukāyantram>
sarasāṃ gūḍhavaktrāṃ ca mṛdvastrāṅgulasaṃyutām
śoṣitāṃ kācakalaśīṃ pūrayettriṣu bhāgayoḥ /
bhāṇḍe vitastigambhīre vālukāsu pratiṣṭhitā
bhāgasya pūrayitrībhir anyābhir avakuṇṭhayet /
bhāṇḍavaktraṃ maṇikayā sandhiṃ limpenmṛdā pacet
cullyāṃ tṛṇasya cādāhānmaṇikāpṛṣṭhavartinaḥ /
etaddhi vālukāyantraṃ rasagolādikānpacet
<41. lavaṇayantram>
evaṃ lavaṇanikṣepātproktaṃ lavaṇayantrakam /
antaḥkṛtarasālepatāmrapātramukhasya ca
liptvā mṛllavaṇenaiva sandhiṃ bhāṇḍatalasya ca /
tadbhāṇḍaṃ paṭunāpūrya kṣārairvā pūrvavatpacet
<42. bhūdharayantram>
vālukāgūḍhasarvāṅgāṃ yantre mūṣāṃ rasānvitām /
dīptotpalaiḥ saṃvṛṇuyādyantraṃ tadbhūdharāhvayam
<43. nālikāyantram>
kumbhasya pārśve suṣiraṃ kuryādaṅguṣṭhamātrakam /
tāvat sthūlam ayonālaṃ veṇunālamathāpi vā
chidre saṃyojayennālaṃ nālāgre ghaṭikāṃ nyaset /
kumbhe sarjādiniryāsaṃ kṣiptvā vaktraṃ nirodhayet
adho'gniṃ jvālayedetannālikāyantramucyate /
<44. puṭayantram>
śarāvasampuṭāntasthaṃ karīṣeṣvagnimānavit
paceta cullyāṃ yāmaṃ vā rasaṃ tatpuṭayantrakam /
<45. pātālayantram>
viśālavadanāṃ sthālīṃ garte sajalagomaye
vinyasya vadanāntaśca pūrayedaparaṃ ghaṭam /
pañcasacchidrasahitāṃ sthālīṃ vaktre niveśayet
tadghaṭaṃ pūrayet tailapātyaṃdravyair nirodhayet /
bhāṇḍavaktraṃ śarāveṇa puṭaṃ dadyātsamantataḥ
chidrebhyaḥ patitaṃ tailaṃ tattadyogeṣu yojayet /
idaṃ pātālayantraṃ hi sarvatailaṃ nipātayet
kāṣṭhatvagbījamāṃsāsthivaṃśatalaṃ samāharet /
<46. dhūpayantram>
sthālyāṃ laddiṃ kharādīnāṃ kṣiptvāsye kāṃsyapātrakam
sajalaṃ vinyaseddevi vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
kāntapātrasthitaṃ tailaṃ sarvavraṇaviropaṇam
dhūpayantramidaṃ devi nandinā parikīrtitam /
<47. adhaḥpātanayantram>
vṛttālābusamasthūlaṃ dīrghanālaṃ sarandhrakam
tasminkṣipettailapātyadravyaṃ bījādikaṃ priye /
tanmukhe nikṣipetkeśānvinyasettadadhomukham
sacchidre ca ghaṭe nālaṃ bhāṇḍacchidre niveśayet /
ghaṭamadhye puṭaṃ dadyānnālādho ghaṭikāṃ nyaset
adhaḥpātanayantraṃ hi śreṣṭhaṃ syāttailapātane /
<48. anyat adhaḥpātanayantram>
viśālakāṃsyapātrāntarnyaseduttambhanaṃ samam
tadūrdhve mṛṇmayaṃ pātraṃ sudṛḍhaṃ caturaṅgulam /
vinyasedaparaṃ pātraṃ saṃtaptaṃ pūrvapātrake
vinyasya tasmin śrīkhaṇḍakṛṣṇāgarumadhuplutam /
evaṃ dvitīyaṃ pātraṃ tu tṛtīyamapi tadvidham
uparyupari vinyasya tadūrdhvaṃ mṛtkaṭāhakam /
nyubjaṃ nyasetkāṃsyapātre kaṭāhaṃ mārjayejjalaiḥ
adhaḥpātanayantraṃ hi gandhatailaṃ nipātayet /
<mūṣā>
mūṣā hi krauñcikā proktā kumudī karahāṭikā
pācanī vahnimitrā ca rasavādibhiriṣyate /
muṣṇāti doṣānmūṣeyaṃ sā mūṣeti nigadyate
upādānaṃ bhavettasyā mṛttikā lohameva ca /
mūṣāmukhaviniṣkrāntā varam ekāpi kākinī
durjanapraṇipātena dhiglakṣamapi māninām /
<saṃdhilepa>
mūṣāpidhānayorbandhe randhrāṇaṃ suvilepayet
andhraṇaṃ randhanaṃ caiva saṃśliṣṭaṃ sandhibandhanam /
<mūṣārthe śreṣṭhā mṛt>
mṛttikā pāṇḍurasthūlaśoṇapāṇḍuramūṣarā
cirādhmānasahā sā hi mūṣārthamatiśasyate /
tadabhāve ca vālmīkī kaulālī vā samīryate
yā mṛttikā dagdhatuṣaiḥ śaṇena śikhitrakairvā hayaladdinā ca /
lohena daṇḍena ca kuṭṭitā sā sādhāraṇā syātkhalu mūṣikārtham
śvetāśmānastuṣā dagdhāḥ śikhitrāḥ śaṇakarpaṭam /
laddikiṭṭaṃ yathāyogaṃ saṃyojyā mūṣikāmṛdi
<vajramūṣā>
mṛdastribhāgaṃ śaṇaladdibhāgau nāgaśca nirdagdhatuṣopalādeḥ /
kiṭṭārdhabhāgaṃ parikhaṇḍya vajramūṣāṃ vidadhyātkhalu sattvapāte
<yogamūṣā>
dagdhāṅgāratuṣopetamṛtsnā valmīkasambhavā /
tattadbiḍasamāyuktā tattadbiḍavilepitā
tayā yā vihitā mūṣā yogamūṣeti kathyate /
anayā sādhitaḥ sūto jāyate guṇavattaraḥ
<vajradrāvaṇamūṣā>
gārabhūnāgadhautābhyāṃ śaṇairdagdhatuṣairapi /
samaiḥ samā ca mūṣāmṛnmahiṣīdugdhasaṃyutā
krauñcikā vakṣyamāṇā hi bahudhā parikīrtitā /
tayā viracitā mūṣā vajradrāvaṇake hitā
yāmayugmaparidhmānānnāsau dravati vahninā /
<gāramūṣā>
dagdhaṣaḍguṇagārāḍhyā kiṭṭāṅgāraśaṇānvitā
kṛṣṇamṛdbhiḥ kṛtā mūṣā gāramūṣetyudāhṛtā /
<vajramūṣā>
vastrāṅgāratuṣās tulyās taccaturguṇamṛttikā
gārāśca mṛttikā tulyā sarvairetairvinirmitā /
vajramūṣeti nirdiṣṭā yāmamagniṃ saheta sā
<svarṇa(vara)mūṣā>
raktavargarajoyuktā raktavargāmbusādhitā /
varamūṣeti nirdiṣṭā svarṇamūṣetyudāhṛtā
<varṇamūṣā>
mṛṇmayā sādhitā mūṣā kṣitikhecaralepitā /
varṇamūṣeti sā proktā varṇotkarṣe niyujyate
<rūpyamūṣā>
evaṃ hi śvetavargeṇa rūpyamūṣā samīritā /
<biḍamūṣā>
tattadbiḍamṛdodbhūtā tattadbiḍavilepitā
dehalohārthayogārthaṃ biḍamūṣetyudāhṛtā /
sahate'gniṃ caturyāmaṃ draveṇa vyathitā satī
<mūṣāpyāyanam>
dravībhāvam upeyośca mūṣāyāṃ dhmānayogataḥ /
kṣaṇamuddharaṇaṃ yat tanmūṣāpyāyanam ucyate
<vṛntākamūṣā>
vṛntākākāramūṣāyāṃ nālaṃ dvādaśakāṅgulam /
dhuttūrapuṣpavaccordhvaṃ sudṛḍhaṃ śliṣṭasandhikam
aṣṭāṅgulaṃ ca sacchidraṃ sā syād vṛntākamūṣikā /
anayā kharparādīnāṃ mṛdūnāṃ sattvamāharet
<gostanī mūṣā>
mūṣā yā gostanākārā śikhāyuktapidhānakā /
sattvānāṃ drāvaṇe śuddhau mūṣā sā gostanī bhavet
<mallamūṣā>
nirdiṣṭā mallamūṣā yā malladvitayasampuṭāt /
parpaṭyādirasādīnāṃ svedanāya prakīrtitā
<pakvamūṣā>
kulālabhāṇḍarūpā yā dṛḍhā ca paripācitā /
pakvamūṣeti sā proktā poṭṭalyādivipācane
<golamūṣā>
nirvaktrā golakākārā puṭanadravyagarbhiṇī /
golamūṣeti sā proktā gatvaradravyarodhinī
<mañjumūṣā>
tale yā kūrparākārā kramādupari vistṛtā /
sthūlavṛntākavatsthūlā mañjumūṣeti saṃsmṛtā
sā cāyo'bhrakasatvādeḥ puṭāya drāvaṇāya ca /
<mañjūṣāmūṣā>
mañjūṣākāramūṣā yā nimnatāyāmavistarā
ṣaḍaṅgulapramāṇena mūṣā mañjūṣāsaṃjñakā /
bhūmau nikhanya tāṃ mūṣāṃ dadyātpuṭamathopari
<musalamūṣā>
mūṣā yā cipiṭā mūle vartulāṣṭāṅgulocchrayā /
mūṣā sā musalākhyā ca cakribaddharase tathā
<anyā vajramūṣā>
dagdhāṅgārasya ṣaḍbhāgā gairikaṃ kṛṣṇamṛttikā /
gāram aṅgārakiṭṭaṃ ca vajramūṣā prakīrtitā
gārā dagdhāstuṣā dagdhā valmīkamṛttikā /
śaṇatvak ca samāyuktā mūṣā vajropamā matā
<andhamūṣā prakāśamūṣā ca>
prakāśā cāndhramūṣā ca mūṣā ca dvividhā smṛtā /
prakāśamūṣā vijñeyā śarāvākārasaṃyutā
dravyanirvahaṇe sā ca vārtikaistu praśasyate /
andhramūṣā ca kartavyā gostanākārasannibhā
pidhānena samāyuktā kiṃcid unnatamastakā /
patralepe tathā raṅge dvandvamelāpake hitam
saiva chidrānvitā nandagambhīrā sāraṇocitā /
<bhasmamūṣā>
tilabhasma dviraṃśaṃ tu iṣṭakāṃśasamanvitam
bhasmamūṣeti vijñeyā tārasaṃśodhane hitā /
<anyā vajramūṣā>
tuṣaṃ vastraṃ samaṃ dagdhaṃ mṛttikā caturaṃśikā
kūpīpāṣāṇasaṃyuktā vajramūṣā prakīrtitā /
<mūṣāvaṅkanālakoṣṭhikopayuktamṛllakṣaṇam>
kṛṣṇā raktā ca pītā ca śuklavarṇā ca mṛttikā
ādyā śreṣṭhā kaniṣṭhāntyā madhyame madhyame mate /
gajāśvānāṃ malaṃ dagdhvā yāvatkṛṣṇatvatāṃ gatam
vāśā vajralatā patraṃ valmīkasya mṛdā saha /
peṣayedvajratoyena yāvacchuklatvatāṃ gatam
mardayettena badhnīyādvaṅkanālaṃ ca koṣṭhikām /
valmīkamṛttikālohakiṭṭaśvetāśmanāṃ pṛthak
ekāṃśau dvau tu dagdhasya tuṣasya strīśiroruhām /
samāṃśastatsamastaṃ tu chāgīdugdhena mardayet
yāmadvayaṃ dṛḍhaṃ tena kuryānmūṣāṃ ca sampuṭam /
śoṣayitvā rasaṃ kṣiptvā tatra kaṃsaṃ nirodhayet
vajramūṣādikaṃ proktaṃ samyaksūtasya māraṇe /
mokṣakṣārasya bhāgau dvāv iṣṭikakāṃśasaṃyutau
yatkṛtau sā tu mūṣā syāduttamā tāraśodhane /
raktavargeṇa saṃmiśrā raktavargapariplutā
raktavargakṛtālepā samuktā svarṇakarmasu /
śuklavargeṇa saṃmiśrā śuklavargapariplutā
śuklavargakṛtālepā śuklaśuddhiṣu śasyate /
viḍvargeṇa tu saṃmiśrā viḍvargeṇa pariplutā
viḍvargeṇa kṛtālepā mūṣā syāddrutijāraṇe /
kṣāravargeṇa saṃmiśrā kṣāravargapariplutā
kṣāravargakṛtālepā mūṣā nirvahaṇe hitā /
<mūṣāyāmāvartanavidhiḥ; varṇapuṭa (!)>
viṣaṭaṅkaṇaguñjābhir mūṣālepaṃ tu kārayet
prakāśāyāṃ prakurvīta yadi vāṅgāralepanam /
tasyāṃ vinyasya mūṣāyāṃ dravyamāvartayedbudhaḥ
lepavarṇe puṭe yojyā raktamṛtpaṭubhūkhagāḥ /
<āvartitadravyasvarūpam>
āvartamāne kanake pītā tāre sitaprabhā
śulbe jalanibhā tīkṣṇe śuklavarṇā praśasyate /
yantram evauṣadhībhyaḥ syācchreṣṭhaṃ sūtasya yantraṇe
oṣadhīsahite'pyeṣāṃ raso yantreṇa badhyate /
<koṣṭhī>
sattvānāṃ pātanārthāya patitānāṃ viśuddhaye
koṣṭhikā vividhākārāstāsāṃ lakṣaṇamucyate /
<ākarakoṣṭhī aṅgārakoṣṭhī vā>
rājahastasamutsedhā tadardhāyāmavistarā
caturaśrā ca kuḍyena veṣṭitā mṛṇmayena sā /
ekabhittau careddvāraṃ vitastyābhogasaṃyutam
dvāraṃ sārdhavitastyā ca saṃmitaṃ sudṛḍhaṃ śubham /
dohalyadho vidhātavyaṃ dhamanāya yathocitam
prādeśapramitā bhittiruttarāṅgasya cordhvataḥ /
dvāraṃ copari kartavyaṃ prādeśapramitaṃ khalu
tataśceṣṭikayā ruddhvā dvārasandhiṃ vilipya ca /
śikhitraistāṃ samāpūrya dhamedbhastrādvayena ca
śikhitrādhamanadravyam ūrdhvadvāreṇa nikṣipet /
sattvapātanagolāṃśca pañca pañca punaḥ punaḥ
bhaved ākarakoṣṭhīyaṃ kharāṇāṃ sattvapātane /
<pātālakoṣṭhī>
dṛḍhabhūmau caredgartaṃ vitastyā saṃmitaṃ śubham
vartulaṃ cātha tanmadhye gartamanyaṃ prakalpayet /
caturaṅgulavistāranimnatvena samanvitam
gartāddharaṇiparyantaṃ tiryagdalasamanvitam /
kiṃcit samunnataṃ bāhyagartābhimukhanimnakam
mṛccakrīṃ pañcarandhrāḍhyāṃ garbhagartopari kṣipet /
āpūrya kokilaiḥ koṣṭhīṃ pradhamedekabhastrayā
pātālakoṣṭhikā hyeṣā mṛdūnāṃ sattvapātane /
dhmānasādhyapadārthānāṃ nandinā parikīrtitā
<gārakoṣṭhī>
dvādaśāṅgulanimnā yā prādeśapramitā tathā /
caturaṅgulataścordhvaṃ valayena samanvitā
bhūricchidravatīṃ cakrīṃ valayopari nikṣipet /
śikhitrāṃstatra nikṣipya pradhamedvaṅkanālataḥ
<vaṅkanālam>
mūṣāmṛdbhiḥ prakartavyam aratnipramitaṃ dṛḍham /
adhomukhaṃ ca tadvaktre nālaṃ pañcāṅgulaṃ khalu
vaṅkanālamiti proktaṃ dṛḍhādhmānāya kīrtitam /
<gārakoṣṭhī (cont.!)>
gāragoṣṭhīyamādiṣṭā sṛṣṭalohavināśinī
koṣṭhī bandharasādīnāṃ vidhānāya vidhīyate /
dvādaśāṅgulakotsedhā sā budhnā caturaṅgulā
tiryakpradhamanā yā sā mṛdudravyaviśodhanī /
rasādidravyapākānāṃ pramāṇajñāpanaṃ puṭam
neṣṭo nyūnādhikaḥ pākaḥ supākaṃ hitamauṣadham /
lohāderapunarbhāvo guṇādhikyaṃ tathogratā
anapsu majjanaṃ rekhāpūrṇatā puṭato bhavet /
puṭādrāgo laghutvaṃ ca śīghraṃ vyāptiśca dīpanam
jāritādapi sūtendrāllohānāmadhiko guṇaḥ /
yathāśmani viśedvahnirbahiḥsthaḥ puṭayogataḥ
cūrṇatvāddhi guṇāvāptistathā loheṣu niścitam /
pācyamānauṣadhaṃ kṣiptvā śarāvadvayasampuṭe
ruddhvā garuṇḍapacanaṃ puṭaṃ taditi kathyate /
<mahāpuṭam>
nimnavistarataḥ kuṇḍe dvihaste caturaśrake
vanotpalasahasreṇa pūrite puṭanauṣadham /
koṣṭhyāṃ ruddhaṃ prayatnena piṣṭikopari nikṣipet
vanotpalasahasrārdhaṃ kovikopari nikṣipet /
vahniṃ prajvālayettatra mahāpuṭamidaṃ smṛtam
<gajapuṭam>
rājahastapramāṇena caturaśraṃ ca nimnakam /
pūrṇaṃ copalaśāṭhībhiḥ kaṇṭhāvadhyatha vinyaset
vinyasetkumudīṃ tatra puṭanadravyapūritām /
pūrvacchagaṇato'rdhāni garuṇḍāni vinikṣipet
etadgajapuṭaṃ proktaṃ mahāguṇavidhāyakam /
<vārāhapuṭam>
itthaṃ cāratnike kuṇḍe puṭaṃ vārāhamucyate
<kukkuṭapuṭam>
puṭaṃ bhūmitale yattadvitastidvitayocchrayam /
tāvacca talavistīrṇaṃ tatsyātkukkuṭakaṃ puṭam
<kapotapuṭam>
yatpuṭaṃ dīyate bhūmāvaṣṭasaṃkhyairvanotpalaiḥ /
tadbālasūtabhasmārthaṃ kapotapuṭamucyate
<gorvarapuṭam>
goṣṭhāntargokhurakṣuṇṇaṃ śuṣkaṃ cūrṇitagomayam /
gorvaraṃ tatsamādiṣṭaṃ variṣṭhaṃ rasasādhane
<govarapuṭa>
gorvarairvā tuṣairvāpi puṭaṃ yatra pradīyate /
tadgorvarapuṭaṃ proktaṃ rasabhasmaprasiddhaye
<bhāṇḍapuṭam>
sthūlabhāṇḍe tuṣāpūrṇe madhye mūṣāsamanvite /
vahninā vihite pāke tadbhāṇḍapuṭamucyate
<vālukāpuṭam>
adhastādupariṣṭācca kovikā chādyate khalu /
vālukābhiḥ prataptābhiryantraṃ tadvālukāpuṭam
<bhūdharapuṭam>
vahnimatyāṃ kṣitau samyaṅnikhanyāddvyaṅgulādadhaḥ /
upariṣṭātpuṭaṃ yantraṃ puṭaṃ tadbhūdharāhvayam
<lāvakapuṭam>
ūrdhvaṃ ṣoḍaśikāmātraistuṣairvā gorvaraiḥ puṭam /
yantraṃ tallāvakākhyaṃ syānmṛdudravyasusādhane
anuktapuṭamāne tu sādhyadravyabalābalāt /
puṭaṃ vijñāya dātavyamūhāpohavicakṣaṇaiḥ
<kūpikādisvarūpam>
kācāyomṛdghaṭīnāṃ ca kūpikā caṣakāṇi ca /
rūpikā kūpikā siddhā golaṃ caiva karaṇḍakam
caṣakaṃ ca kaṭhorī ca vāṭikā khorikā tathā /
kañcolī grāhikā ceti nāmānyekārthakāni hi
rasoparasalohānāṃ tridhā saṃskāravahnayaḥ /
garuṇḍakāṣṭhakolīśasādhanāste pṛthaktridhā
garuṇḍasādhanāsteṣu puṭaṃ kukkuṭasaṃjñakam /
varāhapuṭasaṃjñaṃ hi gajasaṃjñaṃ puṭe bhavet
śreṣṭhā vanodbhavacchāṇā madhyamā goṣṭhasambhavāḥ /
adhamā kṛtrimaṃ kāṣṭhaṃ khadirāsanasambhavam
athavā sāravṛkṣotthaṃ vitastidvayadīrghakam /
sthūlaprakoṣṭhamātraṃ tu śreṣṭhaṃ sūtendrapācane
mṛdumadhyamacaṇḍāgnisaṃjñaṃ syāddārusādhanam /
aṅgārāḥ khadirodbhūtās triphalāvṛkṣasambhavāḥ
karṣāḥ sāratarūdbhūtāḥ śreṣṭhā dhamanakarmaṇi
Original text: Ānandakanda · Edition: S.V. Radhakrishna Sastri, Srirangam: Sri Vilasam Press, 1952. · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0