Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ānandakanda · Chapter 1.26

1.26.1

Āk, 1, 26
<yantrāṇi>
raso niyantryate yena yantraṃ taditi kathyate /
<1. khalvayantram>
khalvayantraṃ dvidhā proktaṃ mardanādikakarmaṇi

1.26.2

khalvaṃ lohamayaṃ devi pāṣāṇotthamathāpi vā /
khalvayogyā śilā nīlā śyāmā snigdhā dṛḍhā guruḥ

1.26.3

khalvayantraṃ dvidhā proktaṃ rasādimukhamardane /
ṣoḍaśāṅgulikotsedhā navāṅgulisuvistarā

1.26.4

caturviṃśāṅgulīdīrghagharṣaṇī dvādaśāṅgulā /
viṃśatyaṅguladīrghā vā syādutsedhe daśāṅgulā

1.26.5

khalvapramāṇaṃ tajjñeyaṃ śreṣṭhaṃ syādrasamardane /
ṣoḍaśāṅgulavistāraḥ khalvo bhavati vartulaḥ

1.26.6

caturaṅgulanimnaṃ ca madhye 'timasṛṇīkṛtam /
mardanī cipiṭādhastāt sugrahā ca śikhopari

1.26.7

ayaṃ hi vartulaḥ khalvo mardane'tisukhapradaḥ /
ayasā kāntalohena lohakhalvamapīdṛśam

1.26.8

adhastād droṇikā kāryā vahniprajvālanocitā /
utsedhena navāṅgulaḥ khalu kalātulyāṅgulāyāmavān vistāreṇa navāṅgulo rasamitair nimnaistathaivāṅgulaiḥ /
kaṇṭhe dvyaṅgulavistaro'timasṛṇo droṇārdhacandrākṛtir gharṣaścaiva daśāṅgulaśca tadidaṃ khalvākhyayantraṃ matam

1.26.9

asminpañcapalaḥ sūto mardanīyo viśuddhaye

1.26.10

tattadaucityayogena khalveṣvanyeṣu śodhayet /
<taptakhalvaḥ>
lohe navāṅgulaḥ khalvo nimnaścaiva ṣaḍaṅgulaḥ

1.26.11

mardako'ṣṭāṅgulaścaiva taptakhalvābhidho hyayam /
kṛtvā khalvākṛtiṃ cullīmaṅgāraiḥ paripūrya tām

1.26.12

tasminniveśya taṃ khalvaṃ pārśve bhastrikayā dhamet /
tasminvimarditā piṣṭiḥ kṣārāmlaiśca susaṃyutā

1.26.13

pradravatyativegena sveditā nātra saṃśayaḥ /
kṛtaḥ kāntāyasā so'yaṃ bhavetkoṭiguṇo rasaḥ

1.26.14

<2. khavalabhīyantram (valabhīyantraṃ vā)>
yantre lohamaye pātre pārśvayorvalayadvayam /
tādṛk svalpataraṃ pātraṃ valayadyotakoṣṭhakam

1.26.15

pūrvapātropari nyasya svalpapātropari kṣipet /
rasaṃ saṃmūrchitaṃ sthūlapātramāpūrya kāñjikaiḥ

1.26.16

dviyāmaṃ svedayedevaṃ rasotthāpanahetave /
tatsyāt khavalabhīyantraṃ rasasādguṇyakārakam

1.26.17

sūkṣmakāntamaye pātre rasaḥ syādguṇavattaraḥ /
<3. ūrdhvapātanayantram>
aṣṭāṅgulamitā samyak vartulā cipiṭā tale

1.26.18

caturaṅgulataḥ kaṇṭhādadho droṇyā samanvitā /
caturaṅgulavistārā nimnayā dṛḍhabaddhayā

1.26.19

tadvidhā ca ghaṭī mūle ṣoḍaśāṅgulavistṛtā /
navāṅgulakavistārakarṇena ca samanvitā

1.26.20

pūrve ghaṭe rasaṃ kṣiptvā nyubjāṃ dadyātparāṃ ghaṭīm /
sordhvaṃ nimnā ca parito dṛḍhapālikayānvitā

1.26.21

pālyāṃ droṇyāṃ kṣipettoyaṃ pāvakaṃ jvālayedadhaḥ /
ūrdhvapātanayantraṃ hi nandinā parikīrtitam

1.26.22

<4. adhaḥpātanayantram>
upariṣṭāttu tatsthālyāṃ kṣipedanyāmadhomukhīm /
sthālikāṃ cipiṭībhūtāṃ talāntarliptapāradām

1.26.23

kṣiptvā tatpaṅkile garte jvālayenmūrdhni pāvakam /
adhaḥpātanayantraṃ hi tadetatparikīrtitam

1.26.24

<5. tiryakpātanayantram>
kṣipedrasaṃ ghaṭe dīrghe natādhonālasaṃyute /
tannālaṃ nikṣipedanyaghaṭakukṣyantare khalu

1.26.25

tatra ruddhvā mṛdā samyagvadane ghaṭayoradhaḥ /
adhastādrasakumbhasya jvālayettīvrapāvakam

1.26.26

itarasmin ghaṭe toyaṃ prakṣipetsvāduśītalam /
tiryakpātanametaddhi vārtikairabhidhīyate

1.26.27

pātanātritayasyoktaṃ yantrāṇāṃ tritayaṃ khalu /
pātanaiśca vinā sūto nitarāṃ doṣamṛcchati

1.26.28

tribhirevordhvapātaiḥ sa kasmāddoṣairna mucyate /
dvivibhāgena vipākena dravyān anyonyayogataḥ

1.26.29

pātrāntaraparikṣepādguṇāḥ syur vividhāḥ khalu /
khaṇḍānyulūkhalāṃbhobhis taṇḍulāsyurjalojjhitāḥ

1.26.30

pātanaiva mahāśuddhistaṇḍulī parikīrtitā /
<6. kacchapayantram>
viśālavadane bhāṇḍe toyapūrṇe niveśayet

1.26.31

aparaṃ pṛthulaṃ samyak pratarastasya madhyame /
ālavālaṃ biḍaiḥ kṛtvā tanmadhye pāradaṃ kṣipet

1.26.32

ūrdhvādhaśca biḍaṃ dattvā mallenārudhya yatnataḥ /
puṭamaucityayogena dīyate tannigadyate

1.26.33

yantraṃ kacchapasaṃjñaṃ hi taduktaṃ rasajāraṇe /
<7. āntarālikayantram>
kṛtvā lohamayīṃ mūṣāṃ vartulādhārakāriṇīm

1.26.34

vitastyā samitāṃ kāntalohena parinirmitām /
muṇḍalohodbhavāṃ vāpi kaṇṭhādho dvyaṅgulādadhaḥ

1.26.35

dvyaṅgulaṃ valayaṃ dadyānmadhyadeśe ca kaṇṭhataḥ /
pidhānadhārakaṃ ciñcāpatravistīrṇakaṅkaṇam

1.26.36

pidhānamantarāviṣṭaṃ saśikhaṃ śliṣṭasandhikam /
tale pravihatacchidraṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā hyadhomukham

1.26.37

yantreṇālambayenmūrdhni nirudhya ca viśoṣya ca /
sthālīkaṇṭhaṃ tato dadyātpuṭānalavidhāraṇam

1.26.38

evaṃrūpaṃ bhavedyantram āntarālikasaṃjñakam /
anena jārayedgandhaṃ drutiṃ garbhakṛtāmapi

1.26.39

<8. tāpikāyantram>
tāpīmūṣāṃ mṛdā kṛtvā dṛḍhāṃ cāratnimātrikām /
sudṛḍhāṃ madhyadeśe ca dvyaṅgulacchidrasaṃyutām

1.26.40

kāntalohamayīṃ khārīṃ dadyāddravyasya copari /
tāpikāṃ pūrayecchuddhasikatābhiḥ samantataḥ

1.26.41

tāṃ ca cullyāṃ samāropya kṣepaṃ kṣepaṃ biḍadravam /
pādāṅguṣṭhamitāṃ jvālāṃ jvālayedanalaṃ tataḥ

1.26.42

lohābhrakādikaṃ sarvaṃ rasasyopari jārayet /
tāpikāyantramityuktaṃ sukaraṃ rasajāraṇe

1.26.43

<9. garbhayantram>
sthālyāṃ vinikṣipya rasādivastu svarṇādi khoryāṃ pravidhāya bhūyaḥ /
amlena cordhvaṃ lavaṇāni dattvā cullyāṃ pacettatpratigarbhayantram

1.26.44

<garbhayantra>
khorīmallaṃ tataḥ sthālīṃ nirundhyād atiyatnataḥ /
sthālyāṃ mallena vā khoryāṃ kṣiptvā vastu nirudhya ca

1.26.45

kṣiptvā paṭṭādikaṃ ruddhvā pākaḥ syādgarbhayantrakam /
<10. pālikāyantram>
caṣakaṃ vartulaṃ lohaṃ vinatāgrordhvadaṇḍakam

1.26.46

etaddhi pālikāyantraṃ balijāraṇahetave /
<11. ghaṭīyantram>
catuḥprasthajalādhāraṃ caturaṅgulakānanam

1.26.47

ghaṭīyantramidaṃ proktaṃ tadāpyāyanake smṛtam /
<12. iṣṭikāyantram>
vidhāya vartulaṃ gartaṃ mallamatra nidhāya ca

1.26.48

vinidhāyeṣṭakāṃ tatra madhyagartavatīṃ śubhām /
gartasya paritaḥ kuryātpālikāmaṅgulocchrayām

1.26.49

tatra sūtaṃ vinikṣipya gartāsye vasanaṃ kṣipet /
nikṣipedgandhakaṃ tatra mallenāsyaṃ nirudhya ca

1.26.50

mallapālikayormadhye mṛdā samyaṅnirudhya ca /
vanotpalaiḥ puṭaṃ deyaṃ kapotākhyaṃ na cādhikam

1.26.51

iṣṭikāyantram etatsyādgandhakaṃ tena jārayet /
<13. vidyādharayantram>
sthālikopari vinyasya sthālīṃ samyaṅnirudhya ca

1.26.52

ūrdhvasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
etadvidyādharaṃ yantraṃ hiṅgulākṛṣṭihetave

1.26.53

<14. ḍamarukayantram>
yantraṃ sthālyupari sthālīṃ nyubjāṃ dattvā nirudhyate /
yantraṃ ḍamarukākhyaṃ tadrasabandhakṛte hitam

1.26.54

<15. nābhiyantram>
mallamadhye caredgartaṃ tatra sūtaṃ sagandhakam /
gartasya paritaḥ kuḍyaṃ prakuryāttryaṅgulocchritam

1.26.55

tataścācchādayetsamyaggostanākāramūṣayā /
samyaktoyamṛdā ruddhvā samyagatrocyamānayā

1.26.56

<jalamṛtsnā>
lehavat kṛtabarbūrakvāthena parimiśritam /
jīrṇakiṭṭarajaḥ sūkṣmaṃ guḍacūrṇaiḥ samanvitam

1.26.57

iyaṃ hi jalamṛtproktā durbhedyā salilaiḥ khalu /
<vahnimṛtsnā>
khaṭikāpaṭukiṭṭaiśca mahiṣīdugdhamarditaiḥ

1.26.58

vahnimṛtsā bhavedghoravahnitāpasahā khalu /
etayormṛtsnayo ruddho na gantuṃ kṣamate rasaḥ

1.26.59

<nābhiyantra (cont.)>
tato jalaṃ vinikṣipya vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
nābhiyantramidaṃ proktaṃ nandinā tattvavedinā

1.26.60

anena jīryate sūte nirdhūmaḥ śuddhagandhakaḥ /
<16. grastayantram>
mūṣā mūṣodarāviṣṭā ādyantasamavartulā

1.26.61

cipiṭā ca tale proktaṃ grastayantraṃ manīṣibhiḥ /
sūtendrabandhanārthaṃ hi rasavidbhirudīritam

1.26.62

<17. tulāyantram>
vṛntākākāramūṣe dve tayoḥ kaṇṭhādadhaḥ khalu /
prādeśamātrāṃ nalikāmṛjvīṃ lagnāṃ sagandhakām

1.26.63

tatraikasyāṃ kṣipetsūtamanyasyāṃ gandhacūrṇakam /
nirudhya mūṣayorvaktraṃ vālukāyantrake kṣipet

1.26.64

adho'gniṃ jvālayedetattulāyantramudāhṛtam /
śilātālakagandhāśmajāraṇāya prakīrtitam

1.26.65

<18. sthālīyantram>
sthālyāṃ tāmrādi nikṣipya mallenāsyaṃ nirudhya ca /
pacyate sthālisaṃsthaṃ yatsthālīyantramiti smṛtam

1.26.66

<19 koṣṭhikāyantram>
sthūlabhāṇḍodarasyāntarvālukāṃ nikṣipecchubhām /
vitastipramitotsedhāṃ tatastatra niveśayet

1.26.67

supakvāṃ mṛṇmayīṃ koṣṭhīṃ dvādaśāṅgulakocchrayām /
ṣaḍaṅgulakavistīrṇāṃ madhye'timasṛṇīkṛtām

1.26.68

pañcāṅgulapidhānaṃ ca tīkṣṇāgraṃ mukulīkṛtam /
na nyūnaṃ nādhikaṃ koṣṭhe kaṇṭhato masṛṇā bahiḥ

1.26.69

koṣṭhyāṃ ca nikṣipedgandhaṃ ṣaṭpalaṃ ślakṣṇacūrṇitam /
tatastraipādikīṃ lauhīṃ niveśya ca sthirīkṛtām

1.26.70

tasyāṃ ca vinyasetkhorīṃ lauhīṃ vā kāntalohajām /
tasyāṃ sūtaṃ kṣipecchuddhaṃ palaviṃśatimānataḥ

1.26.71

ṭaṅkagandhakasūtaṃ ca bhāvayellaśunadravaiḥ /
adhaḥśikhena pūrvoktapidhānena pidhāya ca

1.26.72

saṃdhibandhaṃ prakurvīta sudhāmṛtsnāguḍādibhiḥ /
sandhibandhe viśuṣke ca kṣipedupari vālukām

1.26.73

bhāṇḍavaktraṃ nirudhyātha jvālayettadadho'nalam /
evaṃ yāmatrayaṃ yāvattato gandhakasambhavaḥ

1.26.74

pidhānalagnadhūmo'sau galitvā nipatedrase /
evaṃ ca ṣaḍguṇaṃ gandhaṃ bhuktvā sūto 'ruṇo bhavet

1.26.75

karoti kalpanirdiṣṭānviśiṣṭānakhilānguṇān /
koṣṭhikāyantrametaddhi nandinā parikīrtitam

1.26.76

<20. vālukāyantram>
pañcāḍhavālukācūrṇaṃ bhāṇḍe nikṣipya yatnataḥ /
pacyate rasagolādyaṃ vālukāyantrakaṃ hi tat

1.26.77

<21. lavaṇayantram>
evaṃ lavaṇanikṣepātproktaṃ lavaṇayantrakam /
<22. dhūpayantram>
vidhāyāṣṭāṅgulaṃ pātraṃ lohamaṣṭāṃgulocchrayam

1.26.78

kaṇṭhādho dvyaṅgule deśe jātādhāraṃ ca tatra ca /
tiryaglohaśalākāṃ ca tasmiṃstiryagvinikṣipet

1.26.79

tanūni svarṇapatrāṇi tasyāmupari vinyaset /
pātrādho nikṣipeddhūpaṃ vakṣyamāṇamihaiva hi

1.26.80

tatpātraṃ nyubjapātreṇa chādayedapareṇa hi /
mṛdā vilipya sandhiṃ ca vahniṃ prajvālayedadhaḥ

1.26.81

tena kṛṣṇāni patrāṇi hatānyuktavidhānataḥ /
rasaścarati vegena drutiṃ garbhe dravanti ca

1.26.82

gandhālakaśilānāṃ hi kajjalyā vā mṛtāhinā /
dhūpanaṃ svarṇapatrāṇāṃ paramaṃ parikīrtitam

1.26.83

tārārthaṃ tārapatrāṇi mṛtavaṅgena dhūpayet /
dhūpayecca yathāyogaṃ rasairuparasairapi

1.26.84

dhūpayantramidaṃ proktaṃ jāraṇādravyaśodhane /
<23. kandukayantram>
sthūlasthālyāṃ dravaṃ kṣiptvā vāso baddhvā mukhe dṛḍham

1.26.85

tatra svedyaṃ vinikṣipya mṛdāsyaṃ prapidhāya ca /
adhastājjvālayedagniṃ yantraṃ tatkandukāhvayam

1.26.86

<24. ḍhekīyantram>
bhāṇḍakaṇṭhādadhaśchidre veṇunālaṃ vinikṣipet /
kāntakāṃsyapātradvayaṃ kṛtvā sampuṭaṃ jalagarbhitam

1.26.87

nālāsyaṃ tatra saṃyojyaṃ dṛḍhaṃ taccāpi kārayet /
yuktadravyair vinikṣiptaḥ pūrvaṃ tatra puṭe rasaḥ

1.26.88

agninā tāpito nālāttoye tasminpatatyadhaḥ /
yāvaduṣṇaṃ bhavetsarvaṃ bhājanaṃ tāvadeva hi

1.26.89

jāyate rasasaṃdhānaṃ ḍhekīyantramidaṃ bhavet /
<25. somānalayantram>
ūrdhvaṃ vahniradhaścāpo madhye tu rasasaṅgrahaḥ

1.26.90

somānalamidaṃ proktaṃ jārayedgaganādikam /
<26. nālikāyantram>
lohanālagataṃ sūtaṃ bhāṇḍe lavaṇapūritam

1.26.91

niruddhaṃ vipacedetannālikāyantramīritam /
<27. pātālayantram>
susaṃdhisaṃdhitaṃ kṛtvā divyabhāṇḍe tu sammukham

1.26.92

aṣṭāṅgulamukhaṃ taṃ tu dīrghaṃ syātṣoḍaśāṅgulam /
susaṃdhisaṃdhitaṃ kṛtvā vastramṛttikālepanam

1.26.93

tatra pātālayantre tu sūtakādi nipātayet /
<28. dīpikāyantram>
kacchapayantrāntargatamṛṇmayapīṭhasthadīpikāsaṃsthaḥ

1.26.94

yasminnipatati sūtaḥ proktaṃ tad dīpikāyantram /
<29. gaṅgāsāgara(bhaṭṭī)yantram>
dvādaśāṅgulamutsedhaṃ ṣoḍaśāṅgulamāyatam

1.26.95

tāmrīyaṃ mṛṇmayaṃ vātha suślakṣṇaṃ cipiṭaṃ śubham /
pātraṃ karṇādadho droṇīṃ dvyaṅgulotsedhamātrakām

1.26.96

droṇyāṃ pātraṃ nyased anyattāvanmātraṃ susaṃdhitam /
nyubjaṃ sandhau tayornālaṃ kuryādgomukhasannibham

1.26.97

pācyadravyamadhaḥ pātre dravadravyeṇa yojitam /
kṣiptvā nidhāya mṛtsaṃdhiṃ yantrordhve jalasecanam

1.26.98

cullyāmāropya tadyantraṃ caṇḍāgniṃ jvālayedadhaḥ /
tasmānnānyadviniryāti tattaddravyāśrito rasaḥ

1.26.99

gaṅgāsāgarayantraṃ hi bhaṭṭiyantramidaṃ smṛtam /
guḍapuṣpaphalādīnām āhared drutimuttamām

1.26.100

<30. ḍo(do)lāyantram>
dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūritārdhodarasya ca /
mukhe tiryakkṛte daṇḍe rasaṃ sūtreṇa lambitam

1.26.101

svedayettattalagataṃ ḍolāyantramiti smṛtam /
<31. koṣṭhīyantram>
cullīṃ caturmukhīṃ kṛtvā tatra bhāṇḍaṃ niveśayet

1.26.102

tatrauṣadhaṃ vinikṣipya ruddhvā tadbhāṇḍakānanam /
koṣṭhīyantramidaṃ nāmnā tatratyaiḥ parikīrtitam

1.26.103

<32. garbhayantram>
tryaṅgulāṃ pariṇāhena dairghyeṇa caturaṅgulām /
mṛṇmayīṃ sudṛḍhāṃ mūṣāṃ vartulaṃ kārayenmukham

1.26.104

loṇasya viṃśatiṃ bhāgānbhāgamekaṃ tu gugguloḥ /
suślakṣṇaṃ peṣayitvā tu vāraṃ vāraṃ punaḥ punaḥ

1.26.105

mūṣālepaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā lavaṇārdhamṛdā budhaḥ /
kārīṣe vā tuṣāgnau vā bhūmau tu svedayenmṛdu

1.26.106

ahorātraṃ trirātraṃ vā rasendro bhasmatāṃ vrajet /
garbhayantramidaṃ proktaṃ piṣṭikābhasmakārakam

1.26.107

<33. haṃsapākayantram>
kharparaṃ sikatāpūrṇaṃ kṛtvā tasyopari nyaset /
aparaṃ kharparaṃ tatra śanairmṛdvagninā pacet

1.26.108

pañcakṣāraistathā mūtrairlavaṇaiśca biḍaṃ tataḥ /
haṃsapākaḥ samākhyāto yantraṃ tadvārtikottamaiḥ

1.26.109

<34. mūṣāyantram>
lohamūṣādvayaṃ kṛtvā dvādaśāṅgulamānataḥ /
mūṣayor mukhayornālaṃ dattvā samyaṅnirodhayet

1.26.110

ekasyāṃ sūtakaṃ śuddhamanyasyāṃ śuddhagandhakam /
deyaṃ jalaṃ sūtakādho vahniṃ gandhopari kṣipet

1.26.111

jārayetṣaḍguṇaṃ gandham anenaiva krameṇa hi /
mūṣāyantramidaṃ jñeyaṃ siddhanāgārjuneritam

1.26.112

<35. stanayantram>
kāntalohamayaṃ pātramāyataṃ dvādaśāṅgulam /
dīrghamaṣṭāṅgulaṃ devi pātrādhastryaṅgulaṃ śubham

1.26.113

nimnaṃ pātraṃ pidhānīṃ ca lohotthāṃ cipiṭāṃ śubhām /
stanayantramidaṃ sūtapiṣṭīnāṃ jāraṇe varam

1.26.114

<36. nāgamāyūrayantram>
vṛntākamūṣāyugalaṃ padmavartalohena kārayet /
ekasyāṃ nikṣipetsūtamanyasyāṃ garalaṃ kṣipet

1.26.115

nāgākāraṃ vaktranālaṃ viṣamūṣāmukhe nyaset /
mayūrākāranālaṃ hi rasamūṣāmukhe nyaset

1.26.116

mayūravadane nāgamukhaṃ saṃyojayetsudhīḥ /
sandhitrayaṃ vajramṛdā lepaṃ kuryādyathā dṛḍham

1.26.117

salilaṃ rasamūṣādho viṣādho'ṅgārapāvakaḥ /
nāgamāyūrayantraṃ hi viṣadhūpe varaṃ priye

1.26.118

<37. cakrayantram>
hastamātrāyataṃ gartaṃ vitastidvayanimnakam /
koṣṭhīṃ gartasya madhye tu dvādaśāṃgulamāyatām

1.26.119

vitastidvayam utsedhāṃ koṣṭhyāmāpūrayecchubhām /
vālukāṃ tadbahiśchāṇavahniṃ koṣṭhyāṃ rasaṃ priye

1.26.120

cakrayantramidaṃ sūtabhasmakarmaṇi śasyate /
<38. khecarayantram>
susthālyāṃ kadalīpuṣpanibhāṃ sacchidramūṣikām

1.26.121

adhomukhīṃ prakurvīta lipedvajramṛdā dṛḍham /
upariṣṭād adhovaktrāṃ sthālīmanyāṃ susaṃdhitām

1.26.122

mūṣāyāṃ vatsanābhaṃ tu nikṣiped ūrdhvabhājane /
rasaṃ vilepayedyuktyā yantrordhvaṃ kaitavo rasaḥ

1.26.123

adho mṛdvagninā pākastvetat khecarayantrakam /
prāyaḥ siddharasendrasya viṣadhūpe varaṃ priye

1.26.124

<39. kāpāliyantram>
sthālyāṃ sūtādikānkṣiptvā hemarūpyādi khorikām /
nyubjāṃ sandhiṃ mṛdā liptvā vālukāṃ khorikāntagām

1.26.125

kṛtvā mṛdvagninā pākastvetat kāpāliyantrakam /
<40. vālukāyantram>
sarasāṃ gūḍhavaktrāṃ ca mṛdvastrāṅgulasaṃyutām

1.26.126

śoṣitāṃ kācakalaśīṃ pūrayettriṣu bhāgayoḥ /
bhāṇḍe vitastigambhīre vālukāsu pratiṣṭhitā

1.26.127

bhāgasya pūrayitrībhir anyābhir avakuṇṭhayet /
bhāṇḍavaktraṃ maṇikayā sandhiṃ limpenmṛdā pacet

1.26.128

cullyāṃ tṛṇasya cādāhānmaṇikāpṛṣṭhavartinaḥ /
etaddhi vālukāyantraṃ rasagolādikānpacet

1.26.129

<41. lavaṇayantram>
evaṃ lavaṇanikṣepātproktaṃ lavaṇayantrakam /
antaḥkṛtarasālepatāmrapātramukhasya ca

1.26.130

liptvā mṛllavaṇenaiva sandhiṃ bhāṇḍatalasya ca /
tadbhāṇḍaṃ paṭunāpūrya kṣārairvā pūrvavatpacet

1.26.131

<42. bhūdharayantram>
vālukāgūḍhasarvāṅgāṃ yantre mūṣāṃ rasānvitām /
dīptotpalaiḥ saṃvṛṇuyādyantraṃ tadbhūdharāhvayam

1.26.132

<43. nālikāyantram>
kumbhasya pārśve suṣiraṃ kuryādaṅguṣṭhamātrakam /
tāvat sthūlam ayonālaṃ veṇunālamathāpi vā

1.26.133

chidre saṃyojayennālaṃ nālāgre ghaṭikāṃ nyaset /
kumbhe sarjādiniryāsaṃ kṣiptvā vaktraṃ nirodhayet

1.26.134

adho'gniṃ jvālayedetannālikāyantramucyate /
<44. puṭayantram>
śarāvasampuṭāntasthaṃ karīṣeṣvagnimānavit

1.26.135

paceta cullyāṃ yāmaṃ vā rasaṃ tatpuṭayantrakam /
<45. pātālayantram>
viśālavadanāṃ sthālīṃ garte sajalagomaye

1.26.136

vinyasya vadanāntaśca pūrayedaparaṃ ghaṭam /
pañcasacchidrasahitāṃ sthālīṃ vaktre niveśayet

1.26.137

tadghaṭaṃ pūrayet tailapātyaṃdravyair nirodhayet /
bhāṇḍavaktraṃ śarāveṇa puṭaṃ dadyātsamantataḥ

1.26.138

chidrebhyaḥ patitaṃ tailaṃ tattadyogeṣu yojayet /
idaṃ pātālayantraṃ hi sarvatailaṃ nipātayet

1.26.139

kāṣṭhatvagbījamāṃsāsthivaṃśatalaṃ samāharet /
<46. dhūpayantram>
sthālyāṃ laddiṃ kharādīnāṃ kṣiptvāsye kāṃsyapātrakam

1.26.140

sajalaṃ vinyaseddevi vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
kāntapātrasthitaṃ tailaṃ sarvavraṇaviropaṇam

1.26.141

dhūpayantramidaṃ devi nandinā parikīrtitam /
<47. adhaḥpātanayantram>
vṛttālābusamasthūlaṃ dīrghanālaṃ sarandhrakam

1.26.142

tasminkṣipettailapātyadravyaṃ bījādikaṃ priye /
tanmukhe nikṣipetkeśānvinyasettadadhomukham

1.26.143

sacchidre ca ghaṭe nālaṃ bhāṇḍacchidre niveśayet /
ghaṭamadhye puṭaṃ dadyānnālādho ghaṭikāṃ nyaset

1.26.144

adhaḥpātanayantraṃ hi śreṣṭhaṃ syāttailapātane /
<48. anyat adhaḥpātanayantram>
viśālakāṃsyapātrāntarnyaseduttambhanaṃ samam

1.26.145

tadūrdhve mṛṇmayaṃ pātraṃ sudṛḍhaṃ caturaṅgulam /
vinyasedaparaṃ pātraṃ saṃtaptaṃ pūrvapātrake

1.26.146

vinyasya tasmin śrīkhaṇḍakṛṣṇāgarumadhuplutam /
evaṃ dvitīyaṃ pātraṃ tu tṛtīyamapi tadvidham

1.26.147

uparyupari vinyasya tadūrdhvaṃ mṛtkaṭāhakam /
nyubjaṃ nyasetkāṃsyapātre kaṭāhaṃ mārjayejjalaiḥ

1.26.148

adhaḥpātanayantraṃ hi gandhatailaṃ nipātayet /
<mūṣā>
mūṣā hi krauñcikā proktā kumudī karahāṭikā

1.26.149

pācanī vahnimitrā ca rasavādibhiriṣyate /
muṣṇāti doṣānmūṣeyaṃ sā mūṣeti nigadyate

1.26.150

upādānaṃ bhavettasyā mṛttikā lohameva ca /
mūṣāmukhaviniṣkrāntā varam ekāpi kākinī

1.26.151

durjanapraṇipātena dhiglakṣamapi māninām /
<saṃdhilepa>
mūṣāpidhānayorbandhe randhrāṇaṃ suvilepayet

1.26.152

andhraṇaṃ randhanaṃ caiva saṃśliṣṭaṃ sandhibandhanam /
<mūṣārthe śreṣṭhā mṛt>
mṛttikā pāṇḍurasthūlaśoṇapāṇḍuramūṣarā

1.26.153

cirādhmānasahā sā hi mūṣārthamatiśasyate /
tadabhāve ca vālmīkī kaulālī vā samīryate

1.26.154

yā mṛttikā dagdhatuṣaiḥ śaṇena śikhitrakairvā hayaladdinā ca /
lohena daṇḍena ca kuṭṭitā sā sādhāraṇā syātkhalu mūṣikārtham

1.26.155

śvetāśmānastuṣā dagdhāḥ śikhitrāḥ śaṇakarpaṭam /
laddikiṭṭaṃ yathāyogaṃ saṃyojyā mūṣikāmṛdi

1.26.156

<vajramūṣā>
mṛdastribhāgaṃ śaṇaladdibhāgau nāgaśca nirdagdhatuṣopalādeḥ /
kiṭṭārdhabhāgaṃ parikhaṇḍya vajramūṣāṃ vidadhyātkhalu sattvapāte

1.26.157

<yogamūṣā>
dagdhāṅgāratuṣopetamṛtsnā valmīkasambhavā /
tattadbiḍasamāyuktā tattadbiḍavilepitā

1.26.158

tayā yā vihitā mūṣā yogamūṣeti kathyate /
anayā sādhitaḥ sūto jāyate guṇavattaraḥ

1.26.159

<vajradrāvaṇamūṣā>
gārabhūnāgadhautābhyāṃ śaṇairdagdhatuṣairapi /
samaiḥ samā ca mūṣāmṛnmahiṣīdugdhasaṃyutā

1.26.160

krauñcikā vakṣyamāṇā hi bahudhā parikīrtitā /
tayā viracitā mūṣā vajradrāvaṇake hitā

1.26.161

yāmayugmaparidhmānānnāsau dravati vahninā /
<gāramūṣā>
dagdhaṣaḍguṇagārāḍhyā kiṭṭāṅgāraśaṇānvitā

1.26.162

kṛṣṇamṛdbhiḥ kṛtā mūṣā gāramūṣetyudāhṛtā /
<vajramūṣā>
vastrāṅgāratuṣās tulyās taccaturguṇamṛttikā

1.26.163

gārāśca mṛttikā tulyā sarvairetairvinirmitā /
vajramūṣeti nirdiṣṭā yāmamagniṃ saheta sā

1.26.164

<svarṇa(vara)mūṣā>
raktavargarajoyuktā raktavargāmbusādhitā /
varamūṣeti nirdiṣṭā svarṇamūṣetyudāhṛtā

1.26.165

<varṇamūṣā>
mṛṇmayā sādhitā mūṣā kṣitikhecaralepitā /
varṇamūṣeti sā proktā varṇotkarṣe niyujyate

1.26.166

<rūpyamūṣā>
evaṃ hi śvetavargeṇa rūpyamūṣā samīritā /
<biḍamūṣā>
tattadbiḍamṛdodbhūtā tattadbiḍavilepitā

1.26.167

dehalohārthayogārthaṃ biḍamūṣetyudāhṛtā /
sahate'gniṃ caturyāmaṃ draveṇa vyathitā satī

1.26.168

<mūṣāpyāyanam>
dravībhāvam upeyośca mūṣāyāṃ dhmānayogataḥ /
kṣaṇamuddharaṇaṃ yat tanmūṣāpyāyanam ucyate

1.26.169

<vṛntākamūṣā>
vṛntākākāramūṣāyāṃ nālaṃ dvādaśakāṅgulam /
dhuttūrapuṣpavaccordhvaṃ sudṛḍhaṃ śliṣṭasandhikam

1.26.170

aṣṭāṅgulaṃ ca sacchidraṃ sā syād vṛntākamūṣikā /
anayā kharparādīnāṃ mṛdūnāṃ sattvamāharet

1.26.171

<gostanī mūṣā>
mūṣā yā gostanākārā śikhāyuktapidhānakā /
sattvānāṃ drāvaṇe śuddhau mūṣā sā gostanī bhavet

1.26.172

<mallamūṣā>
nirdiṣṭā mallamūṣā yā malladvitayasampuṭāt /
parpaṭyādirasādīnāṃ svedanāya prakīrtitā

1.26.173

<pakvamūṣā>
kulālabhāṇḍarūpā yā dṛḍhā ca paripācitā /
pakvamūṣeti sā proktā poṭṭalyādivipācane

1.26.174

<golamūṣā>
nirvaktrā golakākārā puṭanadravyagarbhiṇī /
golamūṣeti sā proktā gatvaradravyarodhinī

1.26.175

<mañjumūṣā>
tale yā kūrparākārā kramādupari vistṛtā /
sthūlavṛntākavatsthūlā mañjumūṣeti saṃsmṛtā

1.26.176

sā cāyo'bhrakasatvādeḥ puṭāya drāvaṇāya ca /
<mañjūṣāmūṣā>
mañjūṣākāramūṣā yā nimnatāyāmavistarā

1.26.177

ṣaḍaṅgulapramāṇena mūṣā mañjūṣāsaṃjñakā /
bhūmau nikhanya tāṃ mūṣāṃ dadyātpuṭamathopari

1.26.178

<musalamūṣā>
mūṣā yā cipiṭā mūle vartulāṣṭāṅgulocchrayā /
mūṣā sā musalākhyā ca cakribaddharase tathā

1.26.179

<anyā vajramūṣā>
dagdhāṅgārasya ṣaḍbhāgā gairikaṃ kṛṣṇamṛttikā /
gāram aṅgārakiṭṭaṃ ca vajramūṣā prakīrtitā

1.26.180

gārā dagdhāstuṣā dagdhā valmīkamṛttikā /
śaṇatvak ca samāyuktā mūṣā vajropamā matā

1.26.181

<andhamūṣā prakāśamūṣā ca>
prakāśā cāndhramūṣā ca mūṣā ca dvividhā smṛtā /
prakāśamūṣā vijñeyā śarāvākārasaṃyutā

1.26.182

dravyanirvahaṇe sā ca vārtikaistu praśasyate /
andhramūṣā ca kartavyā gostanākārasannibhā

1.26.183

pidhānena samāyuktā kiṃcid unnatamastakā /
patralepe tathā raṅge dvandvamelāpake hitam

1.26.184

saiva chidrānvitā nandagambhīrā sāraṇocitā /
<bhasmamūṣā>
tilabhasma dviraṃśaṃ tu iṣṭakāṃśasamanvitam

1.26.185

bhasmamūṣeti vijñeyā tārasaṃśodhane hitā /
<anyā vajramūṣā>
tuṣaṃ vastraṃ samaṃ dagdhaṃ mṛttikā caturaṃśikā

1.26.186

kūpīpāṣāṇasaṃyuktā vajramūṣā prakīrtitā /
<mūṣāvaṅkanālakoṣṭhikopayuktamṛllakṣaṇam>
kṛṣṇā raktā ca pītā ca śuklavarṇā ca mṛttikā

1.26.187

ādyā śreṣṭhā kaniṣṭhāntyā madhyame madhyame mate /
gajāśvānāṃ malaṃ dagdhvā yāvatkṛṣṇatvatāṃ gatam

1.26.188

vāśā vajralatā patraṃ valmīkasya mṛdā saha /
peṣayedvajratoyena yāvacchuklatvatāṃ gatam

1.26.189

mardayettena badhnīyādvaṅkanālaṃ ca koṣṭhikām /
valmīkamṛttikālohakiṭṭaśvetāśmanāṃ pṛthak

1.26.190

ekāṃśau dvau tu dagdhasya tuṣasya strīśiroruhām /
samāṃśastatsamastaṃ tu chāgīdugdhena mardayet

1.26.191

yāmadvayaṃ dṛḍhaṃ tena kuryānmūṣāṃ ca sampuṭam /
śoṣayitvā rasaṃ kṣiptvā tatra kaṃsaṃ nirodhayet

1.26.192

vajramūṣādikaṃ proktaṃ samyaksūtasya māraṇe /
mokṣakṣārasya bhāgau dvāv iṣṭikakāṃśasaṃyutau

1.26.193

yatkṛtau sā tu mūṣā syāduttamā tāraśodhane /
raktavargeṇa saṃmiśrā raktavargapariplutā

1.26.194

raktavargakṛtālepā samuktā svarṇakarmasu /
śuklavargeṇa saṃmiśrā śuklavargapariplutā

1.26.195

śuklavargakṛtālepā śuklaśuddhiṣu śasyate /
viḍvargeṇa tu saṃmiśrā viḍvargeṇa pariplutā

1.26.196

viḍvargeṇa kṛtālepā mūṣā syāddrutijāraṇe /
kṣāravargeṇa saṃmiśrā kṣāravargapariplutā

1.26.197

kṣāravargakṛtālepā mūṣā nirvahaṇe hitā /
<mūṣāyāmāvartanavidhiḥ; varṇapuṭa (!)>
viṣaṭaṅkaṇaguñjābhir mūṣālepaṃ tu kārayet

1.26.198

prakāśāyāṃ prakurvīta yadi vāṅgāralepanam /
tasyāṃ vinyasya mūṣāyāṃ dravyamāvartayedbudhaḥ

1.26.199

lepavarṇe puṭe yojyā raktamṛtpaṭubhūkhagāḥ /
<āvartitadravyasvarūpam>
āvartamāne kanake pītā tāre sitaprabhā

1.26.200

śulbe jalanibhā tīkṣṇe śuklavarṇā praśasyate /
yantram evauṣadhībhyaḥ syācchreṣṭhaṃ sūtasya yantraṇe

1.26.201

oṣadhīsahite'pyeṣāṃ raso yantreṇa badhyate /
<koṣṭhī>
sattvānāṃ pātanārthāya patitānāṃ viśuddhaye

1.26.202

koṣṭhikā vividhākārāstāsāṃ lakṣaṇamucyate /
<ākarakoṣṭhī aṅgārakoṣṭhī vā>
rājahastasamutsedhā tadardhāyāmavistarā

1.26.203

caturaśrā ca kuḍyena veṣṭitā mṛṇmayena sā /
ekabhittau careddvāraṃ vitastyābhogasaṃyutam

1.26.204

dvāraṃ sārdhavitastyā ca saṃmitaṃ sudṛḍhaṃ śubham /
dohalyadho vidhātavyaṃ dhamanāya yathocitam

1.26.205

prādeśapramitā bhittiruttarāṅgasya cordhvataḥ /
dvāraṃ copari kartavyaṃ prādeśapramitaṃ khalu

1.26.206

tataśceṣṭikayā ruddhvā dvārasandhiṃ vilipya ca /
śikhitraistāṃ samāpūrya dhamedbhastrādvayena ca

1.26.207

śikhitrādhamanadravyam ūrdhvadvāreṇa nikṣipet /
sattvapātanagolāṃśca pañca pañca punaḥ punaḥ

1.26.208

bhaved ākarakoṣṭhīyaṃ kharāṇāṃ sattvapātane /
<pātālakoṣṭhī>
dṛḍhabhūmau caredgartaṃ vitastyā saṃmitaṃ śubham

1.26.209

vartulaṃ cātha tanmadhye gartamanyaṃ prakalpayet /
caturaṅgulavistāranimnatvena samanvitam

1.26.210

gartāddharaṇiparyantaṃ tiryagdalasamanvitam /
kiṃcit samunnataṃ bāhyagartābhimukhanimnakam

1.26.211

mṛccakrīṃ pañcarandhrāḍhyāṃ garbhagartopari kṣipet /
āpūrya kokilaiḥ koṣṭhīṃ pradhamedekabhastrayā

1.26.212

pātālakoṣṭhikā hyeṣā mṛdūnāṃ sattvapātane /
dhmānasādhyapadārthānāṃ nandinā parikīrtitā

1.26.213

<gārakoṣṭhī>
dvādaśāṅgulanimnā yā prādeśapramitā tathā /
caturaṅgulataścordhvaṃ valayena samanvitā

1.26.214

bhūricchidravatīṃ cakrīṃ valayopari nikṣipet /
śikhitrāṃstatra nikṣipya pradhamedvaṅkanālataḥ

1.26.215

<vaṅkanālam>
mūṣāmṛdbhiḥ prakartavyam aratnipramitaṃ dṛḍham /
adhomukhaṃ ca tadvaktre nālaṃ pañcāṅgulaṃ khalu

1.26.216

vaṅkanālamiti proktaṃ dṛḍhādhmānāya kīrtitam /
<gārakoṣṭhī (cont.!)>
gāragoṣṭhīyamādiṣṭā sṛṣṭalohavināśinī

1.26.217

koṣṭhī bandharasādīnāṃ vidhānāya vidhīyate /
dvādaśāṅgulakotsedhā sā budhnā caturaṅgulā

1.26.218

tiryakpradhamanā yā sā mṛdudravyaviśodhanī /
rasādidravyapākānāṃ pramāṇajñāpanaṃ puṭam

1.26.219

neṣṭo nyūnādhikaḥ pākaḥ supākaṃ hitamauṣadham /
lohāderapunarbhāvo guṇādhikyaṃ tathogratā

1.26.220

anapsu majjanaṃ rekhāpūrṇatā puṭato bhavet /
puṭādrāgo laghutvaṃ ca śīghraṃ vyāptiśca dīpanam

1.26.221

jāritādapi sūtendrāllohānāmadhiko guṇaḥ /
yathāśmani viśedvahnirbahiḥsthaḥ puṭayogataḥ

1.26.222

cūrṇatvāddhi guṇāvāptistathā loheṣu niścitam /
pācyamānauṣadhaṃ kṣiptvā śarāvadvayasampuṭe

1.26.223

ruddhvā garuṇḍapacanaṃ puṭaṃ taditi kathyate /
<mahāpuṭam>
nimnavistarataḥ kuṇḍe dvihaste caturaśrake

1.26.224

vanotpalasahasreṇa pūrite puṭanauṣadham /
koṣṭhyāṃ ruddhaṃ prayatnena piṣṭikopari nikṣipet

1.26.225

vanotpalasahasrārdhaṃ kovikopari nikṣipet /
vahniṃ prajvālayettatra mahāpuṭamidaṃ smṛtam

1.26.226

<gajapuṭam>
rājahastapramāṇena caturaśraṃ ca nimnakam /
pūrṇaṃ copalaśāṭhībhiḥ kaṇṭhāvadhyatha vinyaset

1.26.227

vinyasetkumudīṃ tatra puṭanadravyapūritām /
pūrvacchagaṇato'rdhāni garuṇḍāni vinikṣipet

1.26.228

etadgajapuṭaṃ proktaṃ mahāguṇavidhāyakam /
<vārāhapuṭam>
itthaṃ cāratnike kuṇḍe puṭaṃ vārāhamucyate

1.26.229

<kukkuṭapuṭam>
puṭaṃ bhūmitale yattadvitastidvitayocchrayam /
tāvacca talavistīrṇaṃ tatsyātkukkuṭakaṃ puṭam

1.26.230

<kapotapuṭam>
yatpuṭaṃ dīyate bhūmāvaṣṭasaṃkhyairvanotpalaiḥ /
tadbālasūtabhasmārthaṃ kapotapuṭamucyate

1.26.231

<gorvarapuṭam>
goṣṭhāntargokhurakṣuṇṇaṃ śuṣkaṃ cūrṇitagomayam /
gorvaraṃ tatsamādiṣṭaṃ variṣṭhaṃ rasasādhane

1.26.232

<govarapuṭa>
gorvarairvā tuṣairvāpi puṭaṃ yatra pradīyate /
tadgorvarapuṭaṃ proktaṃ rasabhasmaprasiddhaye

1.26.233

<bhāṇḍapuṭam>
sthūlabhāṇḍe tuṣāpūrṇe madhye mūṣāsamanvite /
vahninā vihite pāke tadbhāṇḍapuṭamucyate

1.26.234

<vālukāpuṭam>
adhastādupariṣṭācca kovikā chādyate khalu /
vālukābhiḥ prataptābhiryantraṃ tadvālukāpuṭam

1.26.235

<bhūdharapuṭam>
vahnimatyāṃ kṣitau samyaṅnikhanyāddvyaṅgulādadhaḥ /
upariṣṭātpuṭaṃ yantraṃ puṭaṃ tadbhūdharāhvayam

1.26.236

<lāvakapuṭam>
ūrdhvaṃ ṣoḍaśikāmātraistuṣairvā gorvaraiḥ puṭam /
yantraṃ tallāvakākhyaṃ syānmṛdudravyasusādhane

1.26.237

anuktapuṭamāne tu sādhyadravyabalābalāt /
puṭaṃ vijñāya dātavyamūhāpohavicakṣaṇaiḥ

1.26.238

<kūpikādisvarūpam>
kācāyomṛdghaṭīnāṃ ca kūpikā caṣakāṇi ca /
rūpikā kūpikā siddhā golaṃ caiva karaṇḍakam

1.26.239

caṣakaṃ ca kaṭhorī ca vāṭikā khorikā tathā /
kañcolī grāhikā ceti nāmānyekārthakāni hi

1.26.240

rasoparasalohānāṃ tridhā saṃskāravahnayaḥ /
garuṇḍakāṣṭhakolīśasādhanāste pṛthaktridhā

1.26.241

garuṇḍasādhanāsteṣu puṭaṃ kukkuṭasaṃjñakam /
varāhapuṭasaṃjñaṃ hi gajasaṃjñaṃ puṭe bhavet

1.26.242

śreṣṭhā vanodbhavacchāṇā madhyamā goṣṭhasambhavāḥ /
adhamā kṛtrimaṃ kāṣṭhaṃ khadirāsanasambhavam

1.26.243

athavā sāravṛkṣotthaṃ vitastidvayadīrghakam /
sthūlaprakoṣṭhamātraṃ tu śreṣṭhaṃ sūtendrapācane

1.26.244

mṛdumadhyamacaṇḍāgnisaṃjñaṃ syāddārusādhanam /
aṅgārāḥ khadirodbhūtās triphalāvṛkṣasambhavāḥ

1.26.245

karṣāḥ sāratarūdbhūtāḥ śreṣṭhā dhamanakarmaṇi

Original text: Ānandakanda · Edition: S.V. Radhakrishna Sastri, Srirangam: Sri Vilasam Press, 1952. · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc