Ānandakanda · Chapter 1.6
Āk, 1, 6
<dehavedhakramaḥ>
praṇamya śirasā śambhuṃ papraccha girijātmajā /
śrībhairavī /
dehavedhastvayā pūrvaṃ saṃkṣepāt kathitaḥ prabho
taṃ dehavedham ācakṣva samyak jānāmyahaṃ yathā /
śrībhairavaḥ /
devi pravakṣyāmi devānāmapi durlabham
yogināṃ bhogayuktānāṃ dehavedhaṃ sureśvari /
pācanādi prakurvīta pañcakarmavidhānataḥ
<pañcakarmāṇi; 1. pācanam>
lavaṇādisamutkliṣṭān doṣān saṃśodhayet kramāt /
tato jīrṇarasaṃ cādyāt kramād evaṃ sureśvari
laghvāhāro divā bhūtvā kṣudrādhānyākanāgaram /
etattrayaṃ palonmeyam udakeṣvavaloḍayet
aṣṭāvaśiṣṭaṃ saṃkvāthya pratirātraṃ pibettryaham /
anantaraṃ varākvāthaṃ pūrvavat tridinaṃ pibet
iti pācanam ātanyād atha snehanam ācaret /
<2. snehanam>
ghṛtaudanaṃ chāgarasaṃ divā bhuñjīta mātrayā
ājyānnaṃ vā mudgarasaṃ laghvāśī syāddine sudhīḥ /
rātrau pibedghṛtaṃ gavyaṃ saindhavena samanvitam
niṣkamekaṃ saindhavaṃ ca ghṛtaṃ niṣkacatuṣṭayam /
bhṛṅgāmalakatailena sarvāṅgam abhiṣecayet
evaṃ saptadinaṃ kuryāt snehanaṃ paramaṃ hitam /
<3. svedanam>
matsyamāṃsaṃ māṣatilayavajāmalasaktavaḥ
sarvam etad bhavet prastham ekāṣṭhīlāgarūbalā /
rāsnā vyāghrī ghanāpatraṃ kauśikātiviṣā niśā
sarvametaddvayapalaṃ takrakṣīrāmbukāṃjikam /
dvyāḍhake nikṣipet sarvaṃ mṛtpātre kvāthayet sudhīḥ
kuryāt tasyoṣmaṇā gātraṃ svinnaṃ dvighaṭikāvadhi /
evaṃ saptadinaṃ kuryāt svedanaṃ paramaṃ hitam
<4 vamanam>
madanasya phalaṃ caikaṃ pāṭhā ṣoḍaśikaṃ jalam /
pādāvaśiṣṭaṃ saṃkvāthya tajjale vastraśodhite
pippalīndrayavā yaṣṭilavaṇaṃ karṣamātrakam /
nikṣipecca pibet prātar vāntiḥ syāt sarvarogahā
<5. virecanam>
sūtaṭaṅkaṇagandhāśma trikaṭuṃ triphalāṃ samam /
etaiḥ samaṃ tu jepālaṃ ślakṣṇaṃ tat parimardayet
guñjādvitayamātraṃ tu guḍena saha bhakṣayet /
virecanam iti proktaṃ sarvavyādhivināśanam
pañcakarmeti kathitaṃ kramāt kuryād virecane /
<doṣaśodhakayogāḥ>
ketakīstanajambīraṃ pratyahaṃ kuḍuvaṃ pibet
saptavāsaraparyantaṃ prātar lavaṇadoṣahṛt /
salile ṣoḍaśapale triphalaikapalaṃ kṣipet
kvāthayet pādaśeṣaṃ tat tasmin śīte madhoḥ palam /
pibet prabhāte tridinaṃ kṣāradoṣaharaṃ param
viḍaṅgaṃ savacākuṣṭhaṃ ketakīstanasaṃyutam /
kvathitaṃ tridinaṃ pītamamladoṣaharaṃ pibet
athavā tintriṇīkṣārasalilaṃ palamātrakam /
yavakṣārasitākarṣaṃ saṃyojya tridinaṃ pibet
amladoṣavināśo 'yaṃ kathitaśca rasāyane /
vacābiḍālapālāśabījajantughnakarṣakam
karṣaṃ guḍaṃ ca tat sarvaṃ bhakṣayed uṣṇavāri ca /
pibet prātastridivasaṃ bhavet tat krimipātanam
śyāmāvahniviḍaṅgāni vāśā tryūṣaṃ phalatrayam /
saindhavaṃ devadāruṃ ca mustā caitatsamaṃ samam
ghṛtaiḥ karṣaṃ lihet prātaḥ saptāhāt sarvarogajit /
evaṃ kṛtvā dehaśuddhiṃ śālyannaṃ kṣīrabhojanam
samyagjātabalo bhūtvā tataḥ kuryād rasāyanam /
<rasāyanopayogaḥ>
kṣīrājyāmalakarasakṣaudraiḥ suratarūdbhavam
tailaṃ nirmathya tatsarvaṃ dvipalaṃ pratyahaṃ pibet /
māsena kāntirmedhā ca bhavatyeva na saṃśayaḥ
dvitīyamāsi pūrvoktaṃ tat pibet taccatuḥpalam /
tena śāmyanti doṣāśca vikārā netrasambhavāḥ
punastṛtīye māse tu sevyaṃ ṣaṭpalamātrakam /
tenāmaravapur bhūyānmahātejā bhaved dhruvam
<āroṭarasasevākramaḥ>
athāroṭarasaḥ sevyaḥ krameṇa parameśvari /
ayaḥśulbābhratāpyebhyaḥ pātito māritaḥ kramāt
ayamāroṭakaraso dehasiddhikaraḥ paraḥ /
svedanādyaiśca saṃskāraiḥ saptabhiḥ saṃskṛto rasaḥ
mūrchito rañjito devi sūtas tvāroṭakaḥ smṛtaḥ /
rasāyane rogaśāntyāṃ śreṣṭhaḥ sarvaguṇapradaḥ
kāntābhrasatvāroṭāśca samaṃ guñjādvayonmitam /
madhvājyatriphalābhiśca māsamekaṃ bhajediti
evaṃ krameṇa saṃsevyaṃ dvitrivedeṣuṣaṭkramāt /
evaṃ ṣoḍaśamāsāntaṃ guñjāṣoḍaśamātrakam
āroṭakarase cetthaṃ kuryānmatprāṇavallabhe /
valīpalitanirmukto jīvecca śaradaḥ śatam
<āroṭarasaḥ>
kāntasattvābhrasattvaṃ ca svarṇajīrṇarasastathā /
sarvametat samīkṛtya bhajed āroṭakaṃ tathā
kṣetrīkaraṇametaddhi sahasrāyuṣyakārakam /
abhūmau yojitaḥ sūto na prarohati kutracit
tasmātkṣetramakṛtvaiva yojayed yastu sūtakam /
na prarohedasya śubhaṃ bījam ivoṣare
<khoṭabaddharasasevākramaḥ>
pūrvoktakhoṭabaddhasya sūtasya vidhim uttamam /
krāmaṇaṃ ca kramādvakṣye tathā vidhiniṣedhanam
śṛṇu pārvati yatnena tvatprītyā kathayāmyaham /
kāntābhrasvarṇavajrāṇi rasasya krāmaṇaṃ param
krāmaṇena vinā sūto na sidhyed dehalohayoḥ /
guñjāmātraṃ khoṭabaddhaṃ krāmaṇakṣaudrasaṃyutam
māsamekaṃ bhajed itthaṃ punar vidhikrameṇa vai /
māsaṣoḍaśaparyantaṃ yathāroṭarasastathā
sa śatāyuṣyam āpnoti sarvarogavivarjitaḥ /
palamātropayogena vyādhibhir nābhibhūyate
dvitīye śukravṛddhiḥ syāt tṛtīye balavān bhavet /
caturthe palitaṃ hanti valiṃ jayati pañcame
ṣaṣṭhe śrutidharo vāgmī saptame netrarogahṛt /
aṣṭame tārkṣyadṛṣṭiḥ syād brahmāyurbrahmavikramaḥ
upayuñjyānnavapalaṃ siddhimelāpakaṃ bhavet /
viniyuñjyād daśapalaṃ dvitīyaḥ śaṅkaro bhavet
sahasrāyuṣyakaraṃ sūtaṃ māṣamātraṃ bhajennaraḥ /
ayutāyuṣkaraṃ sūtaṃ yavamātraṃ bhajetpriye
lakṣāyuṣyakaraṃ sūtaṃ vrīhimātraṃ bhajetsudhīḥ /
koṭyāṃ bhajet sūtaṃ khādayan mudgamātrakam
etat sarvaṃ rasānāṃ tu krāmaṇaṃ pūrvavad bhavet /
sahasrāyuḥpradaḥ sūto brahmatvaṃ vidadhāti saḥ
ayutāyuṣkaraḥ sūto viṣṇutāṃ pradadāti ca /
lakṣāyuṣyakaraḥ sūto rudratvam upapādayet
koṭyāyuṣyapradaḥ sūtaḥ śivatvaṃ vidadhāti ca /
mākṣīkajīrṇasūtastu dhanadatvaṃ dadāti vai
indratvaṃ vimalājīrṇastvabhrajīrṇo'rkatāṃ dadet /
brahmatāṃ śulbajīrṇaśca viṣṇutāṃ tārajāritaḥ
rudratā hemajīrṇe syādīśatvaṃ vajrajārite /
sadāśivatvaṃ ca dadetpārado drutijāritaḥ
saccidānandarūpatvaṃ sūtako bījajāritaḥ /
sāmānyena tu tīkṣṇena rudratvaṃ prāpnuyānnaraḥ
evaṃ yo lohajīrṇaṃ tu bhakṣayed bhasmasūtakam /
jalena jalarūpī syātsthalena sthalatāṃ vrajet
tejastvaṃ tejasā devi vāyunā vāyurūpabhāk /
kartā hartā svayaṃ sākṣācchāpānugrahakārakaḥ
yatra mūtrapurīṣaṃ tu sādhakastu parityajet /
pāṣāṇaṃ mṛṇmayaṃ tatra spṛṣṭaṃ bhavati kāñcanam
prasvedāt tasya gātrasya lohānyaṣṭau ca vedhayet /
tatsarvaṃ kanakaṃ divyaṃ bhakṣite dvādaśe pale
athavā tārajīrṇaṃ tu bhakṣayed bhasmasūtakam /
śulbāraṃ vaṅgaghoṣaṃ ca tatsvedāt tāratā bhavet
athavā tīkṣṇajīrṇaṃ tu bhakṣayed bhasmasūtakam /
mūtreṇa tasya spṛṣṭaṃ tu vaṅgaṃ vrajati tāratām
ekaikena niṣekena stambhanaṃ nāgavaṅgayoḥ /
guñjāmātraṃ rasaṃ devi hemajīrṇaṃ tu bhakṣayet
dviguñjaṃ tārajīrṇasya ravijīrṇasya ca trayam /
tīkṣṇābhrakāntamāṣaikaṃ guṃjaikā dve'thavā bhavet
vajravaikrāntajīrṇaṃ tu bhakṣayet sarṣaponmitam /
nāgavaṅgavasākīṭaviṣopaviṣasaṃyutam
mūtrayuktaṃ haṭhād baddhaṃ tyajet kalkaṃ rasāyane /
hematārapraveśena jāto yo'gnisahaḥ kramāt
baddhaśca rasarājo'yaṃ dehasiddhiprado bhavet /
vajrāyaskāntamākṣīkavaikrāntābhrakakāñcanam
etairjīrṇo yathālābhaṃ rasaḥ śasto rasāyane /
ṣaḍ evoparasāścaiva bhakṣaṇārthaṃ rasāyane
bhasmanastīkṣṇajīrṇasya palam ekaṃ tu bhakṣayet /
daśavarṣasahasrāṇi vajrakāyaḥ sa jīvati
evaṃ ca dvādaśapalaṃ tīkṣṇajīrṇasya bhakṣayet /
evaṃ jīvanmahākalpaṃ pralayānte śivaṃ vrajet
bhasmanaḥ śulbajīrṇasya palena brāhmamāyuṣam /
dvipale vaiṣṇavāyuṣyaṃ rudrāyustripalena tu
caturthe tu pale devi śivatvaṃ prāpnuyānnaraḥ /
hemajīrṇe bhasmasūte tripale bhakṣite kramāt
aṣṭāśītisahasrāṇi yoginyo madadarpitāḥ /
tasya tiṣṭhanti kiṃkaryaḥ kāmarūpī bhavennaraḥ
yad yad bhāvayate rūpaṃ tattadrūpadharo bhavet /
yatra yatra vilīyante siddhistatraiva līyate
mite pale dvādaśabhir hemabhasmani bhakṣite /
guṃjaikamātraṃ deveśi jñātvā cāgnibalaṃ nijam
ghṛtena madhunā cādyāt tāmbūlaṃ kāminīṃ bhajet /
eko hi doṣaḥ sūkṣmo'pi bhakṣite bhasmasūtake
triḥsaptāhādvarārohe kāmāndho jāyate naraḥ /
kāminīnāṃ sahasraṃ tu kṣobhayed divasāntare
nārīsaṅgād varārohe dehe krāmati sūtakaḥ /
nārīsaṅgād vinā devi hyajīrṇaṃ tasya jīryate
maithunāccalite śukle trisaptāhād adhaḥ kṛtāt /
jāyate prāṇasaṃdehas tāvanmaithunaṃ tyajet
yuvatyā jalpanaṃ kāryaṃ yuvatyā cāṅgamardanam /
yasyāḥ sparśanamātreṇa rasaḥ krāmati vigrahe
yathā tathā hlādayate sustrīrūpanirīkṣaṇam /
tathā krāmati deveśi sūtako'sau tataḥ kṣaṇāt
aśvatthasadṛśo yasyā ādhāraśca samaḥ śubhaḥ /
tādṛśastu bhago devi bhājane tu rasāyane
nirmāṃsaścaiva dīrghaśca bhagaḥ śuṣkaśirāstathā /
duḥkhadāridryakartāraṃ varjayettaṃ rasāyane
pakṣe śukle śubhadine candratārābalānvite /
sumuhūrte cintya śivānalavipragurūndvijaḥ
saṃtuṣṭaḥ sumanā bhūtvā rasaṃ seveta siddhidam /
payasā hemaśuṇṭhībhyāṃ nasyaṃ krāmaṇamuttamam
hemādi ṣaḍlohakṛtam añjanaṃ krāmaṇaṃ param /
<rasasevāyāṃ pathyāpathyam>
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi rasasevāhitāhitam
raktaśālyannagodhūmaṃ gavyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi /
jāṅgalaṃ palalaṃ mudgaṃ śarkarā madhu saindhavam
haṃsodakaṃ vāstukaṃ ca meghanādaḥ punarnavā /
paṭolālābukadalīdhānyakekṣukadāḍimam
nālikerāmbu viśvaṃ ca sadā tāmbūlacarvaṇam /
gandhasāraṃ kuṅkumaṃ ca mṛganābhiṃ vilepayet
surabhīṇi supuṣpāṇi mṛduśayyeṣṭakāminīḥ /
śivātmajñānakathanaṃ mṛdubhāṣā sukhāsikā
divyāmbarāṇi śuddhāni chāyā cālpaviparyaṭam /
mṛtyuñjayajapo harṣo mandahāsaśca śuddhatā
nartanālokanaṃ gītaśravaṇaṃ śivapūjanam /
devāgniguruviprāṇāṃ vandanaṃ śrutipālanam
samādhiḥ prāṇikaruṇā satyavākyaṃ hitaṃ priyam /
vāgdehamanasā ceṣṭā yathā duḥkhanirodhinī
etatsarvaṃ rasendrasya krāmaṇaṃ kathitaṃ priye /
ahitaṃ rasasevāyāḥ kathayāmi śṛṇu priye
atyaśanaṃ cātipānam atinidrātijāgaram /
akāle bhojanaṃ strīṇāmatisaṅgo'pyasaṅgitā
asthānamadahāsāśca harṣaḥ kopo'dhikaspṛhā /
bahujalpo jalakrīḍā duḥkham atyantacintanam
kaliṅgaṃ kāravellaṃ ca kūṣmāṇḍaḥ karkaṭī tathā /
kākamācī kulatthaṃ ca kārkoṭī ca kusumbhikā
tilātasītailamāṣakapotakamasūrakāḥ /
takrabhaktaṃ ca sauvīraṃ tiktakaṭvamlalāvaṇam
kṣāraṃ kṣaudraṃ picchilaṃ ca pittalaṃ ca parūṣakam /
māhiṣīḥ kṣīravikṛtīr vidaraṃ sahakārakam
nāraṅgabilvalikucaśigrunaivedyabhojanam /
agnisparśanam aṅghribhyāṃ tāḍanaṃ godvijanmanoḥ
kumārībālaturagapaśvādīnāṃ ca tāḍanam /
pātakaṃ prāṇihiṃsā ca chedanaṃ bhūruhām api
akṣādisaptavyasanaṃ chāyāśvatthakapitthayoḥ /
liṅgastrīnarakhaṭvānāṃ tathā dvīpivibhītayoḥ
catuṣpathātinirviktasthāne viṇmūtramocanam /
śivadvijagurustrīṇāṃ vīrayoniyatātmanām
samayaśrutisūtānāṃ nadītīrthāmbhasāṃ nṛṇām /
palāṇḍuhiṅgulaśunarājikābṛhatīdvayam
niṣpāvalaṅghanodvartiniśāśābharaṇanditā /
suptir madyāsavau tāmracūḍaśca jalajāmiṣam
tīkṣṇoṣṇaguruviṣṭambhirūkṣaśuṣkāmiṣaṃ madhu /
kadalīpatrakāṃsyeṣu bhojanaṃ gharmasevanam
etāni dravyajālāni niṣiddhāni rasāyane /
<apathyajanitā rogāḥ>
seveta cetpramādena vikṛtirjāyate kṣaṇāt
rasājīrṇe bhavetkānte śoṣo mūrcchā bhramo jvaraḥ /
klamaḥ kampaḥ śakṛnmūtrarodhanaṃ śūlavepathuḥ
anidrālasyahikkā ca kāsaśvāsavijṛmbhikāḥ /
arocakātisāraśca liṅgastambho 'kṣikukṣiṣu
vakṣaḥkarṇodarāṅghrau ca meḍhre śirasi sandhiṣu /
dāho'ṅgabhaṅgasarve'nye vyādhayaḥ sambhavanti vai
rasājīrṇapraśāntyarthaṃ yogo'yaṃ kathyate mayā /
rājakośātakī puṅkhā garuḍī kāravallikā
kārkoṭī kākamācī ca devadālī parājitā /
sarvam etaccaikapalaṃ gomūtre tu catuṣpale
kvāthayet pādaśeṣaṃ tu kārṣikaṃ svacchasaindhavam /
nikṣipet tat pibet kvāthaṃ rasājīrṇe hitaṃkaram
sukhībhavet tridivase rasasya krāmaṇaṃ bhavet /
raso vyathayate tattadaṅgaṃ saṃparimardayet
vā stanena ca tanvaṅgyā nirvyathaḥ kramate rasaḥ /
<saptadhātuvedhaḥ>
tvagvedhaḥ prathamaṃ devi raktavedho dvitīyakaḥ
tṛtīyo māṃsavedhaḥ syānmedovedhaścaturthakaḥ /
asthivedhaḥ pañcamaḥ syātṣaṣṭho majjātmako bhavet
saptamaḥ śuklavedhaḥ syāt nāḍīvedhastathāṣṭamaḥ /
navamaścakṣuṣo vedho daśamaḥ sarvavedhakaḥ
rasavedhena bhujagaḥ svarṇaṃ syād raktavedhataḥ /
trapu svarṇaṃ bhavenmāṃsavedhāt tīkṣṇaṃ ca kāñcanam
medovedhena śulbaṃ tu svarṇaṃ syādasthivedhataḥ /
rūpyaṃ svarṇaṃ bhavenmajjavedhāllohāni kāṃcanam
śuklavedhena mṛtpātraṃ kāñcanaṃ bhavati priye /
vajrajīrṇo vīryavedhī majjāmabhrakajāritaḥ
hemajīrṇastvasthivedhī rūpyajīrṇo rasaṃ priye /
medovedhī tāpyajīrṇo māṃsavedhī tu pāradaḥ
śulbajīrṇo raktavedhī kāntajīrṇo rasātmakaḥ /
tīkṣṇabaddhena nīlābhas tāmreṇāruṇasaprabhaḥ
rajatenendusaṃkāśo hemnā kāñcanasaprabhaḥ /
dhūmāvalokī vaktrastho māsātkhecaratāṃ nayet
sparśavedhī tu vaktrastho dvimāsātsiddhidāyakaḥ /
śatakoṭistribhirmāsaiś caturbhir daśakoṭikṛt
pañcabhiḥ koṭivedhī syād aṣṭabhiścāyutaṃ punaḥ /
sāhasraṃ navabhirmāsair daśamāse śataṃ punaḥ
tasya mūtrapurīṣaistu śleṣmaṇāṅgamalais tathā /
lepāddhematvam āyānti yāni lohāni bhūtale
catuḥṣaṣṭyaṃśato vedhī māsam ekādaśasya tu /
dvātriṃśakavedhī tu varṣād dehaṃ tu vedhayet
sarvarogair vinirmukto valīpalitavarjitaḥ /
nāsau chidyeta śastraiśca pāvakena na dahyate
vāyuvegī mahātejāḥ kāmadeva ivāparaḥ /
icchayā jāyate dṛśyo'pyadṛśyacaiva jāyate
yasya saṃsparśamātreṇa sarvalohāni kāñcanam /
tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame
devā yatra vilīyante siddhastatraiva līyate
Original text: Ānandakanda · Edition: S.V. Radhakrishna Sastri, Srirangam: Sri Vilasam Press, 1952. · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0