Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ānandakanda · Chapter 1.25

1.25.1

Āk, 1, 25
<paribhāṣā>
paribhāṣāṃ pravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ sāvadhānataḥ /
<vaidyabhāgaḥ>
ardhaṃ siddharasaṃ devi triṣvekaṃ hemabhasma ca

1.25.2

pādāṃśakaṃ rūpyabhasma ṣaṣṭhāṃśaṃ tāmrabhasma ca /
aṣṭamāṃśaṃ hi kāntābhraṃ kalāṃśaṃ navaratnakam

1.25.3

raseśvaraṃ samuddiśya rasavaidyāya dhīmate /
rasācāryāya siddhāya dadyādiṣṭārthasiddhaye

1.25.4

<kajjalī paṅkarasaśca>
dhātubhirgandhakādyaiśca nirdravairmardito rasaḥ /
suślakṣṇaḥ kajjalābho'sau kajjalī sābhidhīyate

1.25.5

sadrave marditaḥ so'pi iti pākarasaḥ smṛtaḥ /
<piṣṭī>
arkāṃśatulyādrasato'tha gandhānniṣkārdhatulyāttruṭiśo'pi khalve /
arkātape tīvratare vimardyātpiṣṭirbhavetsā navanītarūpā

1.25.6

khalve vimardya gandhena dugdhena saha pāradam

1.25.7

peṣaṇātpiṣṭitāṃ yāti sā piṣṭīti matā paraiḥ /
<pātanapiṣṭī>
caturthāṃśasuvarṇena rasena kṛtapiṣṭikā

1.25.8

bhavetpātanapiṣṭī sā tathā rūpyādibhiḥ kṛtā /
<hemapiṣṭī tārapiṣṭī ca>
rūpyaṃ vā jātarūpaṃ vā rasagandhādibhirhatam

1.25.9

samutthitaṃ ca bahuśaḥ sā kṛṣṭī hematārayoḥ /
kṛṣṭīṃ kṣiptvā suvarṇānte na varṇo hīyate tayā

1.25.10

svarṇakṛṣṭyā kṛtaṃ bījaṃ rasasya parirañjanam /
<lohakam>
tāmraṃ tīkṣṇasamāyuktaṃ drutaṃ nikṣipya bhūriśaḥ

1.25.11

sagandhe likucadrāve nirgataṃ varalohakam /
<hemaraktī tāraraktī ca>
tena raktīkṛtaṃ svarṇaṃ hemaraktītyudāhṛtā

1.25.12

nikṣiptā sā drute svarṇe varṇotkarṣavidhāyinī /
tārasya rañjanī cāpi bījarāgavidhāyinī

1.25.13

evameva prakartavyā tāraraktī manoharā /
rañjanī khalu rūpyasya bījānāmapi rañjanī

1.25.14

<candrānaladalam>
mṛtena vā baddharasena vānyalohena vā sādhitamanyaloham /
sitaṃ hi pītatvamupāgataṃ taddalaṃ hi candrānalayoḥ prasiddham

1.25.15

ābhāsamṛtabandhena rasena saha yojitam /
sādhitaṃ vānyalohena sitaṃ pītaṃ hi taddalam

1.25.16

<ayonāgam>
tāpyena nihataṃ kāntaṃ saptavāraṃ samutthitam /
taddvayaṃ dvipalaṃ vātha tāmrabhasma paladvayam

1.25.17

sarvaṃ nikṣipya mūṣāyāṃ saptavāraṃ dhameddṛḍham /
tadayonāgamityuktaṃ sādhakaṃ dehalohayoḥ

1.25.18

rasena sāraṇāyantre tadīyā gulikā kṛtā /
sā dhṛtā vadane hanti meharogānaśeṣataḥ

1.25.19

kurute dantadārḍhyaṃ ca dṛśau gṛdhradṛśāviva /
tathānyān kṣetrajānrogān rogāñ jatrūrdhvasaṃbhavān

1.25.20

<śulvanāgam>
mākṣikeṇa hataṃ tāmraṃ daśavāraṃ samutthitam /
tadvadviśuddhanāgaṃ hi dvitayaṃ taccatuṣpalam

1.25.21

nīlāñjanahataṃ bhūyaḥ saptavāraṃ samutthitam /
iti saṃsiddhametaddhi śulbanāgaṃ prakīrtitam

1.25.22

sādhitastena sūtendro vadane vidhṛto nṛṇām /
nihanti māsamātreṇa mehavyūhamaśeṣataḥ

1.25.23

pathyāśanasya varṣeṇa palitaṃ valibhiḥ saha /
gṛdhradṛṣṭir lasaddṛṣṭiḥ sarvārogyasamanvitaḥ

1.25.24

<piñjarī>
lohaṃ lohāntare kṣiptaṃ dhmātaṃ nirvāpitaṃ drave /
pāṇḍupītaprabhaṃ jātaṃ piñjarītyabhidhīyate

1.25.25

<candrārkam>
bhāgāḥ ṣoḍaśa tārasya tathā dvādaśa bhāsvataḥ /
ekatrāvartitāste tu candrārkamiti kathyate

1.25.26

<nirvāpahaṇam>
dhāryalohe 'nyalohaścetprakṣipto vaṅkanālataḥ /
nirvāpaṇaṃ tu tatproktaṃ vaidyairnirvāhaṇaṃ khalu

1.25.27

kṣipennirvāhaṇaṃ dravye nirvāhye samabhāgikam /
āvāpyaṃ vāpanīyaṃ ca bhāge dṛṣṭe ca dṛṣṭavat

1.25.28

<vārtitara (Def.)>
mṛtaṃ tarati yattoye lohaṃ vāritaraṃ hi tat /
<rekhāpūrṇa (Def.)>
aṅguṣṭhatarjanīghṛṣṭaṃ yattadrekhāntare viśet

1.25.29

mṛtaṃ lohaṃ taduddiṣṭaṃ rekhāpūrṇābhidhānataḥ /
<nirutthabhasmalakṣaṇam>
guḍaguñjāsukhasparśamadhvājyaiḥ saha yojitam

1.25.30

na yāti prakṛtiṃ dhmānādapunarbhavamucyate /
<niruttha>
lohena saha saṃyuktaṃ dhmātaṃ rūpyeṇa cel lihet

1.25.31

tadā nirutthamityuktaṃ lohaṃ tadapunarbhavam /
evaṃ rūpyaṃ satāmraṃ ceddhmātaṃ tāmre lagenna hi

1.25.32

tadā nirutthaṃ mantavyaṃ rajataṃ ca bhiṣagvaraiḥ /
<bījam>
nirvāhaṇaviśeṣeṇa tadvadvarṇaṃ bhavedyadā

1.25.33

mṛdulaṃ citrasaṅkāśaṃ tad bījamiti kathyate /
<uttāraṇam>
idameva hi nirdiṣṭaṃ vaidyairuttāraṇaṃ khalu

1.25.34

saṃsṛṣṭalohayorekalohasya parināśanam /
<tāḍanam>
pradhmātaṃ vaṅkanālena tattāḍanamudāhṛtam

1.25.35

<dhānyābhram>
cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ vastrabaddhaṃ hi kāñjike /
niryātaṃ mardanādvastrāddhānyābhramiti kathyate

1.25.36

<sattvam>
kṣārāmladrāvakairyuktaṃ dhmātamākarakoṣṭhake /
yastato nirgataḥ sāraḥ sattvam ityabhidhīyate

1.25.37

<ekakolīsakaḥ>
koṣṭhikāśikharāpūrṇaiḥ kokilādhmānayogataḥ /
mūṣākarṇam anuprāptair ekakolīśako mataḥ

1.25.38

<svedanādyarhāḥ kokilāḥ>
śikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā mṛtāṅgārāśca kokilāḥ /
kṛṣṇāṅgāḥ kokilāśceti paryāyāste parasparam

1.25.39

<charcoal:: wood>
drāvaṇe sattvapāte ca mādhūkāḥ khādirāḥ śubhāḥ /
durdrāve vaṃśajāpestu svedane bādarāḥ śubhāḥ

1.25.40

<hiṅgulākṛṣṭarasaḥ>
vidyādharākhyayantrasthād ārdrakadravamarditāt /
samākṛṣṭo raso yo'sau hiṅgulākṛṣṭa ucyate

1.25.41

<ghoṣākṛṣṭaṃ vaṅgam>
svalpatālayutaṃ kāṃsyaṃ vaṅkanālena tāḍitam /
muktavaṅgaṃ hi tattāmraṃ ghoṣākṛṣṭamudāhṛtam

1.25.42

<guhyanāgam>
palaviṃśati nāgasya śuddhasya kṛtacakrikam /
rūpikādugdhasampiṣṭaśilāyāṃ parilepitam

1.25.43

śarāvasaṃpuṭe ruddhvā pacet kroḍapuṭena tām /
tāvadvāraṃ pacedyatnādyāvadbhasma prajāyate

1.25.44

guḍagugguluguñjājyaṭaṅkaṇaiḥ parimardya tam /
mūṣāmadhye nirudhyātha dhmānādutthāpitaṃ punaḥ

1.25.45

cakrīṃ tena punaḥ kṛtvā palapramitapāradaiḥ /
liptvā limpetsitārkasya payasā śilayāpi ca

1.25.46

pacedgajapuṭairevaṃ vārāṇāṃ khalu viṃśatiḥ /
puṭe puṭe ca nāgasya kuryādutthāpanaṃ khalu

1.25.47

nīlajyotirdravaiḥ samyagdaśavārāṇi ḍhālayet /
iti siddhaṃ hi tat sīsaṃ karṣamātrāvaśeṣitam

1.25.48

guhyanāgākhyayā proktaṃ śreṣṭhaṃ rasarasāyane /
niṣkamātraṃ tu nāge'smin lohākhye yā drute sati

1.25.49

svato lakṣaguṇāṃ haimīṃ śalākāṃ grasate dhruvam /
lagettailaprataptaṃ tatsvarṇamudgirati dhruvam

1.25.50

guhyanāgo'yamuddiṣṭaḥ śaktisvacchandabhairavaḥ /
<varanāgam>
tīkṣṇaṃ nīlāñjanopetaṃ dhmātaṃ hi bahuśo dṛḍham

1.25.51

mṛdu kṛṣṇaṃ drutadrāvaṃ varanāgaṃ taducyate /
<utthāpanam>
mṛtasya punarudbhūtiḥ sā proktotthāpanākhyayā

1.25.52

<ḍhālanam>
drutadravyasya nikṣepo drave tat ḍhālanaṃ matam /
<capalaḥ>
triṃśatpalamitaṃ nāgaṃ bhānudugdhena marditam

1.25.53

vimṛdya puṭayet tāvad yāvat karṣāvaśeṣakam /
na tatpuṭasahasreṇa kṣayamāyāti sarvadā

1.25.54

capalo'yaṃ samādiṣṭo vārtikairnāgasambhavaḥ /
itthaṃ hi capalaḥ kāryo vaṅgasyāpi na saṃśayaḥ

1.25.55

tatspṛṣṭahastasaṃspṛṣṭaḥ kevalo badhyate rasaḥ /
sa raso dhātuvādeṣu śasyate na rasāyane

1.25.56

ayaṃ hi karpaṇākhyena lokanāthena kīrtitaḥ /
bhrāmakāśmarajaḥ sūkṣmaṃ pañcamāṃśasamanvitam

1.25.57

kumārīmūlatoyena mardayedekavāsaram /
śārṅgerīsvarase vāpi dinamekamanāratam

1.25.58

evaṃ bhūnāgadhautaṃ ca mardayeddivasadvayam /
athaikapalanāgena tāvatā trapuṇāpi ca

1.25.59

daśaniṣkarasendreṇa ślakṣṇapiṣṭaṃ samācaret /
yojayitvādyakalkena yathāpūrvaṃ vimardayet

1.25.60

tataḥ śāṇarasendreṇa sattvena rasakasya ca /
piṣṭīṃ kṛtvā tu pūrveṇa pūrvakalkaiśca yojayet

1.25.61

atha prakṣālya soṣṇena kāñjikena praśoṣayet /
palārdhaṃ śuddhasasyena aṣṭaguñjārasena ca

1.25.62

vimardya kāñjikaiḥ kuryānmaricapramitā vaṭīḥ /
nirudhya vajramūṣāyāṃ sandhibandhaṃ vidhāya ca

1.25.63

śikhitrair navabhiḥ samyagbhastrābhyāṃ pradhametkhalu /
tato mūṣāgataṃ sattvaṃ samādāya samantataḥ

1.25.64

dhametprakaṭamūṣāyāṃ vaṅkanālena śodhayet /
daśaśāṇaṃ hi tatsatvaṃ bhasmanā lavaṇena ca

1.25.65

sakāñjikena saṃpeṣya puṭayogena śodhayet /
triniṣkapramite tasminpūrvaproktena bhasmanā

1.25.66

aśītiguṇitaṃ nāgaṃ dhmātvā nirvāhayet khalu /
iyatā pūrvasūto'sau kṣīyate na kathaṃcana

1.25.67

capalo'yaṃ samuddiṣṭo lokanāthena śambhunā /
anenāpi rasaḥ śīghraṃ pūrvavad badhyate sukham

1.25.68

kāravallījaṭācūrṇairdaśadhā puṭito hi saḥ /
bhavennāgavinirmukto grāsaṃ gṛhṇātyaśeṣataḥ

1.25.69

sukhaṃ prakaṭamūṣāyāṃ bhavec cātiguṇottaraḥ /
jīrṇagrāso raso hyeṣāṃ dehalohakaro bhavet

1.25.70

<bhūnāgadhautam>
bhūbhujaṅgaśakṛttoyaiḥ prakṣālyāpahṛtaṃ malam /
kṛṣṇavarṇaṃ hi tatproktaṃ dhautākhyaṃ rasavādibhiḥ

1.25.71

<dvandvānam>
dravyayormelanaṃ dhmānād dvaṃdvānaṃ parikīrtitam /
<bhañjanī>
bhāgādrūpyādhike kṣepamanuvarṇasavarṇakam

1.25.72

dalairvā varṇikāgrāso bhañjanī vādinirmitā /
<phullikā>
pataṅgīkalkato jātā lohe tāratvahematā

1.25.73

dināni katicit sthitvā yātyasau phullikā matā /
<pataṅgīrāgaḥ>
rañjitārdharasāllohādanyadvā cirakālataḥ

1.25.74

viniryāti sa nirdiṣṭaḥ pataṅgīrāgasaṃjñakaḥ /
<āvāpaḥ>
drute dravyāntarakṣepāllohādyaiḥ kriyate hi yaḥ

1.25.75

sa āvāpaḥ pratīvāpastadevācchādanaṃ matam /
<abhiṣekaḥ>
drute vahnisthite lohe viramyāṣṭanimeṣakam

1.25.76

salilasya parikṣepaḥ so'bhiṣeka iti smṛtaḥ /
nāgaṃ vā vaṅgaṃ vā pradrāvya niṣecayecchataṃ vārān

1.25.77

uktadravye taddravatāḍanametaddhi so'bhiṣekastu /
<nirvāpa>
taptasyāpsu parikṣepo nirvāpastapanaṃ ca tat

1.25.78

prativāpyādikaṃ kāryaṃ drutalohe sunirmale /
<śuddhāvartaḥ>
yadā hutāśo dīptārciḥ śuklotthānasamanvitaḥ

1.25.79

śuddhāvartastadā jñeyaḥ sa kālaḥ sattvanirgame /
<rekhāvartaḥ>
drāvyadravyanibhā jvālā dṛśyate dhamane yadā

1.25.80

dravasyonmukhatā seyaṃ rekhāvartaḥ sa kathyate /
<svāṅgaśītaṃ vahni(bahiḥ)śītaṃ ca>
vahnisthameva śītaṃ yattaduktaṃ svāṅgaśītalam

1.25.81

agnerākṛṣṭaśītaṃ yadvahniśītaṃ tadīritam /
<svedanam>
kṣārāmlair auṣadhairvāpi ḍolāyantre sthitasya hi

1.25.82

pacanaṃ svedanākhyaṃ syānmalaśaithilyakārakam /
<mardanam>
uddiṣṭairauṣadhaiḥ sārdhaṃ sarvāmlaiḥ kāñjikairapi

1.25.83

peṣaṇaṃ mardanākhyaṃ syādbahirmalavināśanam /
<mūrchanam>
mardanādiṣṭabhaiṣajyair naṣṭapiṣṭitvakārakam

1.25.84

tanmūrcchanaṃ hi vāryadribhūjakañcukanāśanam /
<naṣṭapiṣṭiḥ>
svarūpasya vināśena piṣṭitvāpādanaṃ hi yat

1.25.85

vivṛddhir jitasūtena naṣṭapiṣṭiḥ sa ucyate /
<utthāpanam>
svedatāpādiyogena svarūpāpādanaṃ punaḥ

1.25.86

tadutthāpanamityuktaṃ mūrcchāvyāpattināśanam /
<pātanam>
uktauṣadhairmarditapāradasya yantrasthitasyordhvamadhaśca tiryak /
niryāpanaṃ pātanasaṃjñayoktaṃ vaṅgāhisaṃparkajakañcukaghnam

1.25.87

<rodhanam>
jalasaindhavayuktasya rasasya divasatrayam

1.25.88

sthitirāpyāyinī kumbhe yo'sau rodhanamucyate /
<niyamanam>
rodhanāllabdhavīryasya capalatvanivṛttaye

1.25.89

kriyate yo ghaṭe svedaḥ proktaṃ niyamanaṃ hi tat /
<dīpanam>
dhātupāṣāṇamūlādyaiḥ saṃyukto ghaṭamadhyataḥ

1.25.90

grāsārthaṃ tridinaṃ svedo dīpanaṃ tanmataṃ budhaiḥ /
<grāsamānam>
iyanmānasya sūtasya bhojyadravyātmikā mitiḥ

1.25.91

iyatītyucyate yo'sau grāsamānamitīritam /
<jāraṇā>
grāsasya cāraṇaṃ garbhadrāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā

1.25.92

iti trirūpā nirdiṣṭā jāraṇā varavārtikaiḥ /
grāsaḥ piṇḍaḥ parīṇāmastisraścākhyāḥ parāḥ punaḥ

1.25.93

samukhā nirmukhā ceti jāraṇā dvividhā matā /
nirmukhā jāraṇā proktā bījādānena bhāgataḥ

1.25.94

<samukhajāraṇā>
śuddhaṃ svarṇaṃ ca rūpyaṃ ca bījamityabhidhīyate /
catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaprakṣepo mukhamucyate

1.25.95

evaṃ kṛte raso grāsalolupo mukhavān bhavet /
kaṭhinānyapi lohāni kṣamo bhavati bhakṣitum

1.25.96

iyaṃ hi samukhī proktā jāraṇāmṛtajāraṇā /
<nirmukhacāraṇā>
divyauṣadhisamāyogāt sthitaḥ prakaṭakoṣṭhiṣu

1.25.97

bhuṅkte nikhilalohādyānyo'sau rākṣasavaktravān /
<cāraṇā>
rasasya jaṭhare grāsakṣepaṇaṃ cāraṇā matā

1.25.98

<garbhadrutiḥ>
grastasya drāvaṇaṃ garbhe garbhadrutirudāhṛtā /
<bāhyadrutiḥ>
bahireva drutīkṛtya ghanasatvādikaṃ khalu

1.25.99

jāraṇāya rasendrasya sā bāhyadrutir ucyate /
<druti (substance)>
nirlepitvaṃ dravatvaṃ ca tejastvaṃ laghutā tathā

1.25.100

asaṃyogaśca sūtena pañcadhā drutilakṣaṇam /
<druti (process)>
auṣadhājyādiyogena lohadhātvādikaṃ sadā

1.25.101

uttiṣṭhate dravākārā sā drutiḥ parikīrtitā /
<jāraṇā>
drutagrāsaparīṇāmo biḍayantrādiyogataḥ

1.25.102

jāraṇetyucyate tasyāḥ prakārāḥ santi koṭiśaḥ /
<viḍam>
kṣārairamlaiśca gandhādyairmūtraiḥ sapaṭubhistathā

1.25.103

rasagrāsasya jīrṇārthaṃ tadbiḍaṃ parikīrtitam /
<rañjanam>
saṃsiddhabījasattvādijāraṇena rasasya hi

1.25.104

pītādirāgajananaṃ rañjanaṃ samudīritam /
<sāraṇā>
sūte satailayantrasthe svarṇādikṣepaṇaṃ hi yat

1.25.105

vedhādhikyakaraṃ lohe sāraṇā sā prakīrtitā /
<vedhaḥ>
vyavāyibheṣajopeto dravye kṣipto rasaḥ khalu

1.25.106

vedha ityucyate tajjñaiḥ sa cānekavidhaḥ smṛtaḥ /
<vedhabhedāḥ>
lepaḥ kṣepaśca kuntaśca śabdākhyo dhūmasaṃjñakaḥ

1.25.107

<lepavedhaḥ>
lepena kurute lohaṃ svarṇaṃ vā rajataṃ tathā /
lepavedhaḥ sa vijñeyaḥ puṭamatra ca saukaram

1.25.108

<kṣepavedhaḥ>
prakṣepaṇaṃ drute lohe vedhaḥ syātkṣepasaṃjñakaḥ /
<kuntavedhaḥ>
saṃdaṃśadhṛtasūtena drutadravyāhatiśca yaḥ

1.25.109

suvarṇatvādikaraṇaḥ kuntavedhaḥ sa ucyate /
<dhūpavedhaḥ>
vahnau dhūmāyamāne 'ntaḥprakṣiptarasadhūmataḥ

1.25.110

svarṇādyāpādanaṃ lohe dhūmavedhaḥ sa īritaḥ /
<śabdavedhaḥ>
mukhasthite rase nālyā lohasya dhamanātkhalu

1.25.111

svarṇarūpyatvajananaṃ śabdavedhaḥ sa kīrtitaḥ /
<utpāṭanam>
piṇḍadravyasya sūtena kāluṣyādinivāraṇam

1.25.112

prakāśanaṃ ca varṇasya tadutpāṭanamīritam /
<svedanam>
kṣārāmlairauṣadhaiḥ sārdhaṃ bhāṇḍe ruddhvātiyatnataḥ

1.25.113

bhūmau nikhanyate yattatsvedanaṃ samudīritam /
<saṃnyāsaḥ>
rasasyauṣadhayuktasya bhāṇḍe ruddhasya yatnataḥ

1.25.114

sadāgniyutacullyantaḥkṣepaḥ saṃnyāsa ucyate /
<svedanasaṃnyāsaguṇāḥ>
dvāvetau svedasaṃnyāsau rasarājasya niścitam

1.25.115

guṇaprabhāvajananau śīghravyāptikarau tathā

Original text: Ānandakanda · Edition: S.V. Radhakrishna Sastri, Srirangam: Sri Vilasam Press, 1952. · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc