આનન્દકન્દ · અધ્યાય 1.26

આક્, 1, 26
<યન્ત્રાણિ>
રસો નિયન્ત્ર્યતે યેન યન્ત્રં તદિતિ કથ્યતે ।
<1. ખલ્વયન્ત્રમ્>
ખલ્વયન્ત્રં દ્વિધા પ્રોક્તં મર્દનાદિકકર્મણિ

ખલ્વં લોહમયં દેવિ પાષાણોત્થમથાપિ વા ।
ખલ્વયોગ્યા શિલા નીલા શ્યામા સ્નિગ્ધા દૃઢા ગુરુઃ

ખલ્વયન્ત્રં દ્વિધા પ્રોક્તં રસાદિમુખમર્દને ।
ષોડશાઙ્ગુલિકોત્સેધા નવાઙ્ગુલિસુવિસ્તરા

ચતુર્વિંશાઙ્ગુલીદીર્ઘઘર્ષણી દ્વાદશાઙ્ગુલા ।
વિંશત્યઙ્ગુલદીર્ઘા વા સ્યાદુત્સેધે દશાઙ્ગુલા

ખલ્વપ્રમાણં તજ્જ્ઞેયં શ્રેષ્ઠં સ્યાદ્રસમર્દને ।
ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તારઃ ખલ્વો ભવતિ વર્તુલઃ

ચતુરઙ્ગુલનિમ્નં ચ મધ્યે ઽતિમસૃણીકૃતમ્ ।
મર્દની ચિપિટાધસ્તાત્ સુગ્રહા ચ શિખોપરિ

અયં હિ વર્તુલઃ ખલ્વો મર્દનેઽતિસુખપ્રદઃ ।
અયસા કાન્તલોહેન લોહખલ્વમપીદૃશમ્

અધસ્તાદ્ દ્રોણિકા કાર્યા વહ્નિપ્રજ્વાલનોચિતા ।
ઉત્સેધેન નવાઙ્ગુલઃ ખલુ કલાતુલ્યાઙ્ગુલાયામવાન્ વિસ્તારેણ નવાઙ્ગુલો રસમિતૈર્ નિમ્નૈસ્તથૈવાઙ્ગુલૈઃ ।
કણ્ઠે દ્વ્યઙ્ગુલવિસ્તરોઽતિમસૃણો દ્રોણાર્ધચન્દ્રાકૃતિર્ ઘર્ષશ્ચૈવ દશાઙ્ગુલશ્ચ તદિદં ખલ્વાખ્યયન્ત્રં મતમ્

અસ્મિન્પઞ્ચપલઃ સૂતો મર્દનીયો વિશુદ્ધયે

તત્તદૌચિત્યયોગેન ખલ્વેષ્વન્યેષુ શોધયેત્ ।
<તપ્તખલ્વઃ>
લોહે નવાઙ્ગુલઃ ખલ્વો નિમ્નશ્ચૈવ ષડઙ્ગુલઃ

મર્દકોઽષ્ટાઙ્ગુલશ્ચૈવ તપ્તખલ્વાભિધો હ્યયમ્ ।
કૃત્વા ખલ્વાકૃતિં ચુલ્લીમઙ્ગારૈઃ પરિપૂર્ય તામ્

તસ્મિન્નિવેશ્ય તં ખલ્વં પાર્શ્વે ભસ્ત્રિકયા ધમેત્ ।
તસ્મિન્વિમર્દિતા પિષ્ટિઃ ક્ષારામ્લૈશ્ચ સુસંયુતા

પ્રદ્રવત્યતિવેગેન સ્વેદિતા નાત્ર સંશયઃ ।
કૃતઃ કાન્તાયસા સોઽયં ભવેત્કોટિગુણો રસઃ

<2. ખવલભીયન્ત્રમ્ (વલભીયન્ત્રં વા)>
યન્ત્રે લોહમયે પાત્રે પાર્શ્વયોર્વલયદ્વયમ્ ।
તાદૃક્ સ્વલ્પતરં પાત્રં વલયદ્યોતકોષ્ઠકમ્

પૂર્વપાત્રોપરિ ન્યસ્ય સ્વલ્પપાત્રોપરિ ક્ષિપેત્ ।
રસં સંમૂર્છિતં સ્થૂલપાત્રમાપૂર્ય કાઞ્જિકૈઃ

દ્વિયામં સ્વેદયેદેવં રસોત્થાપનહેતવે ।
તત્સ્યાત્ ખવલભીયન્ત્રં રસસાદ્ગુણ્યકારકમ્

સૂક્ષ્મકાન્તમયે પાત્રે રસઃ સ્યાદ્ગુણવત્તરઃ ।
<3. ઊર્ધ્વપાતનયન્ત્રમ્>
અષ્ટાઙ્ગુલમિતા સમ્યક્ વર્તુલા ચિપિટા તલે

ચતુરઙ્ગુલતઃ કણ્ઠાદધો દ્રોણ્યા સમન્વિતા ।
ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારા નિમ્નયા દૃઢબદ્ધયા

તદ્વિધા ચ ઘટી મૂલે ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તૃતા ।
નવાઙ્ગુલકવિસ્તારકર્ણેન ચ સમન્વિતા

પૂર્વે ઘટે રસં ક્ષિપ્ત્વા ન્યુબ્જાં દદ્યાત્પરાં ઘટીમ્ ।
સોર્ધ્વં નિમ્ના ચ પરિતો દૃઢપાલિકયાન્વિતા

પાલ્યાં દ્રોણ્યાં ક્ષિપેત્તોયં પાવકં જ્વાલયેદધઃ ।
ઊર્ધ્વપાતનયન્ત્રં હિ નન્દિના પરિકીર્તિતમ્

<4. અધઃપાતનયન્ત્રમ્>
ઉપરિષ્ટાત્તુ તત્સ્થાલ્યાં ક્ષિપેદન્યામધોમુખીમ્ ।
સ્થાલિકાં ચિપિટીભૂતાં તલાન્તર્લિપ્તપારદામ્

ક્ષિપ્ત્વા તત્પઙ્કિલે ગર્તે જ્વાલયેન્મૂર્ધ્નિ પાવકમ્ ।
અધઃપાતનયન્ત્રં હિ તદેતત્પરિકીર્તિતમ્

<5. તિર્યક્પાતનયન્ત્રમ્>
ક્ષિપેદ્રસં ઘટે દીર્ઘે નતાધોનાલસંયુતે ।
તન્નાલં નિક્ષિપેદન્યઘટકુક્ષ્યન્તરે ખલુ

તત્ર રુદ્ધ્વા મૃદા સમ્યગ્વદને ઘટયોરધઃ ।
અધસ્તાદ્રસકુમ્ભસ્ય જ્વાલયેત્તીવ્રપાવકમ્

ઇતરસ્મિન્ ઘટે તોયં પ્રક્ષિપેત્સ્વાદુશીતલમ્ ।
તિર્યક્પાતનમેતદ્ધિ વાર્તિકૈરભિધીયતે

પાતનાત્રિતયસ્યોક્તં યન્ત્રાણાં ત્રિતયં ખલુ ।
પાતનૈશ્ચ વિના સૂતો નિતરાં દોષમૃચ્છતિ

ત્રિભિરેવોર્ધ્વપાતૈઃ સ કસ્માદ્દોષૈર્ન મુચ્યતે ।
દ્વિવિભાગેન વિપાકેન દ્રવ્યાન્ અન્યોન્યયોગતઃ

પાત્રાન્તરપરિક્ષેપાદ્ગુણાઃ સ્યુર્ વિવિધાઃ ખલુ ।
ખણ્ડાન્યુલૂખલાંભોભિસ્ તણ્ડુલાસ્યુર્જલોજ્ઝિતાઃ

પાતનૈવ મહાશુદ્ધિસ્તણ્ડુલી પરિકીર્તિતા ।
<6. કચ્છપયન્ત્રમ્>
વિશાલવદને ભાણ્ડે તોયપૂર્ણે નિવેશયેત્

અપરં પૃથુલં સમ્યક્ પ્રતરસ્તસ્ય મધ્યમે ।
આલવાલં બિડૈઃ કૃત્વા તન્મધ્યે પારદં ક્ષિપેત્

ઊર્ધ્વાધશ્ચ બિડં દત્ત્વા મલ્લેનારુધ્ય યત્નતઃ ।
પુટમૌચિત્યયોગેન દીયતે તન્નિગદ્યતે

યન્ત્રં કચ્છપસંજ્ઞં હિ તદુક્તં રસજારણે ।
<7. આન્તરાલિકયન્ત્રમ્>
કૃત્વા લોહમયીં મૂષાં વર્તુલાધારકારિણીમ્

વિતસ્ત્યા સમિતાં કાન્તલોહેન પરિનિર્મિતામ્ ।
મુણ્ડલોહોદ્ભવાં વાપિ કણ્ઠાધો દ્વ્યઙ્ગુલાદધઃ

દ્વ્યઙ્ગુલં વલયં દદ્યાન્મધ્યદેશે ચ કણ્ઠતઃ ।
પિધાનધારકં ચિઞ્ચાપત્રવિસ્તીર્ણકઙ્કણમ્

પિધાનમન્તરાવિષ્ટં સશિખં શ્લિષ્ટસન્ધિકમ્ ।
તલે પ્રવિહતચ્છિદ્રં ભાણ્ડં કૃત્વા હ્યધોમુખમ્

યન્ત્રેણાલમ્બયેન્મૂર્ધ્નિ નિરુધ્ય ચ વિશોષ્ય ચ ।
સ્થાલીકણ્ઠં તતો દદ્યાત્પુટાનલવિધારણમ્

એવંરૂપં ભવેદ્યન્ત્રમ્ આન્તરાલિકસંજ્ઞકમ્ ।
અનેન જારયેદ્ગન્ધં દ્રુતિં ગર્ભકૃતામપિ

<8. તાપિકાયન્ત્રમ્>
તાપીમૂષાં મૃદા કૃત્વા દૃઢાં ચારત્નિમાત્રિકામ્ ।
સુદૃઢાં મધ્યદેશે ચ દ્વ્યઙ્ગુલચ્છિદ્રસંયુતામ્

કાન્તલોહમયીં ખારીં દદ્યાદ્દ્રવ્યસ્ય ચોપરિ ।
તાપિકાં પૂરયેચ્છુદ્ધસિકતાભિઃ સમન્તતઃ

તાં ચ ચુલ્લ્યાં સમારોપ્ય ક્ષેપં ક્ષેપં બિડદ્રવમ્ ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠમિતાં જ્વાલાં જ્વાલયેદનલં તતઃ

લોહાભ્રકાદિકં સર્વં રસસ્યોપરિ જારયેત્ ।
તાપિકાયન્ત્રમિત્યુક્તં સુકરં રસજારણે

<9. ગર્ભયન્ત્રમ્>
સ્થાલ્યાં વિનિક્ષિપ્ય રસાદિવસ્તુ સ્વર્ણાદિ ખોર્યાં પ્રવિધાય ભૂયઃ ।
અમ્લેન ચોર્ધ્વં લવણાનિ દત્ત્વા ચુલ્લ્યાં પચેત્તત્પ્રતિગર્ભયન્ત્રમ્

<ગર્ભયન્ત્ર>
ખોરીમલ્લં તતઃ સ્થાલીં નિરુન્ધ્યાદ્ અતિયત્નતઃ ।
સ્થાલ્યાં મલ્લેન વા ખોર્યાં ક્ષિપ્ત્વા વસ્તુ નિરુધ્ય ચ

ક્ષિપ્ત્વા પટ્ટાદિકં રુદ્ધ્વા પાકઃ સ્યાદ્ગર્ભયન્ત્રકમ્ ।
<10. પાલિકાયન્ત્રમ્>
ચષકં વર્તુલં લોહં વિનતાગ્રોર્ધ્વદણ્ડકમ્

એતદ્ધિ પાલિકાયન્ત્રં બલિજારણહેતવે ।
<11. ઘટીયન્ત્રમ્>
ચતુઃપ્રસ્થજલાધારં ચતુરઙ્ગુલકાનનમ્

ઘટીયન્ત્રમિદં પ્રોક્તં તદાપ્યાયનકે સ્મૃતમ્ ।
<12. ઇષ્ટિકાયન્ત્રમ્>
વિધાય વર્તુલં ગર્તં મલ્લમત્ર નિધાય ચ

વિનિધાયેષ્ટકાં તત્ર મધ્યગર્તવતીં શુભામ્ ।
ગર્તસ્ય પરિતઃ કુર્યાત્પાલિકામઙ્ગુલોચ્છ્રયામ્

તત્ર સૂતં વિનિક્ષિપ્ય ગર્તાસ્યે વસનં ક્ષિપેત્ ।
નિક્ષિપેદ્ગન્ધકં તત્ર મલ્લેનાસ્યં નિરુધ્ય ચ

મલ્લપાલિકયોર્મધ્યે મૃદા સમ્યઙ્નિરુધ્ય ચ ।
વનોત્પલૈઃ પુટં દેયં કપોતાખ્યં ન ચાધિકમ્

ઇષ્ટિકાયન્ત્રમ્ એતત્સ્યાદ્ગન્ધકં તેન જારયેત્ ।
<13. વિદ્યાધરયન્ત્રમ્>
સ્થાલિકોપરિ વિન્યસ્ય સ્થાલીં સમ્યઙ્નિરુધ્ય ચ

ઊર્ધ્વસ્થાલ્યાં જલં ક્ષિપ્ત્વા વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદધઃ ।
એતદ્વિદ્યાધરં યન્ત્રં હિઙ્ગુલાકૃષ્ટિહેતવે

<14. ડમરુકયન્ત્રમ્>
યન્ત્રં સ્થાલ્યુપરિ સ્થાલીં ન્યુબ્જાં દત્ત્વા નિરુધ્યતે ।
યન્ત્રં ડમરુકાખ્યં તદ્રસબન્ધકૃતે હિતમ્

<15. નાભિયન્ત્રમ્>
મલ્લમધ્યે ચરેદ્ગર્તં તત્ર સૂતં સગન્ધકમ્ ।
ગર્તસ્ય પરિતઃ કુડ્યં પ્રકુર્યાત્ત્ર્યઙ્ગુલોચ્છ્રિતમ્

તતશ્ચાચ્છાદયેત્સમ્યગ્ગોસ્તનાકારમૂષયા ।
સમ્યક્તોયમૃદા રુદ્ધ્વા સમ્યગત્રોચ્યમાનયા

<જલમૃત્સ્ના>
લેહવત્ કૃતબર્બૂરક્વાથેન પરિમિશ્રિતમ્ ।
જીર્ણકિટ્ટરજઃ સૂક્ષ્મં ગુડચૂર્ણૈઃ સમન્વિતમ્

ઇયં હિ જલમૃત્પ્રોક્તા દુર્ભેદ્યા સલિલૈઃ ખલુ ।
<વહ્નિમૃત્સ્ના>
ખટિકાપટુકિટ્ટૈશ્ચ મહિષીદુગ્ધમર્દિતૈઃ

વહ્નિમૃત્સા ભવેદ્ઘોરવહ્નિતાપસહા ખલુ ।
એતયોર્મૃત્સ્નયો રુદ્ધો ન ગન્તું ક્ષમતે રસઃ

<નાભિયન્ત્ર (ચોન્ત્.)>
તતો જલં વિનિક્ષિપ્ય વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદધઃ ।
નાભિયન્ત્રમિદં પ્રોક્તં નન્દિના તત્ત્વવેદિના

અનેન જીર્યતે સૂતે નિર્ધૂમઃ શુદ્ધગન્ધકઃ ।
<16. ગ્રસ્તયન્ત્રમ્>
મૂષા મૂષોદરાવિષ્ટા આદ્યન્તસમવર્તુલા

ચિપિટા ચ તલે પ્રોક્તં ગ્રસ્તયન્ત્રં મનીષિભિઃ ।
સૂતેન્દ્રબન્ધનાર્થં હિ રસવિદ્ભિરુદીરિતમ્

<17. તુલાયન્ત્રમ્>
વૃન્તાકાકારમૂષે દ્વે તયોઃ કણ્ઠાદધઃ ખલુ ।
પ્રાદેશમાત્રાં નલિકામૃજ્વીં લગ્નાં સગન્ધકામ્

તત્રૈકસ્યાં ક્ષિપેત્સૂતમન્યસ્યાં ગન્ધચૂર્ણકમ્ ।
નિરુધ્ય મૂષયોર્વક્ત્રં વાલુકાયન્ત્રકે ક્ષિપેત્

અધોઽગ્નિં જ્વાલયેદેતત્તુલાયન્ત્રમુદાહૃતમ્ ।
શિલાતાલકગન્ધાશ્મજારણાય પ્રકીર્તિતમ્

<18. સ્થાલીયન્ત્રમ્>
સ્થાલ્યાં તામ્રાદિ નિક્ષિપ્ય મલ્લેનાસ્યં નિરુધ્ય ચ ।
પચ્યતે સ્થાલિસંસ્થં યત્સ્થાલીયન્ત્રમિતિ સ્મૃતમ્

<19 કોષ્ઠિકાયન્ત્રમ્>
સ્થૂલભાણ્ડોદરસ્યાન્તર્વાલુકાં નિક્ષિપેચ્છુભામ્ ।
વિતસ્તિપ્રમિતોત્સેધાં તતસ્તત્ર નિવેશયેત્

સુપક્વાં મૃણ્મયીં કોષ્ઠીં દ્વાદશાઙ્ગુલકોચ્છ્રયામ્ ।
ષડઙ્ગુલકવિસ્તીર્ણાં મધ્યેઽતિમસૃણીકૃતામ્

પઞ્ચાઙ્ગુલપિધાનં ચ તીક્ષ્ણાગ્રં મુકુલીકૃતમ્ ।
ન ન્યૂનં નાધિકં કોષ્ઠે કણ્ઠતો મસૃણા બહિઃ

કોષ્ઠ્યાં ચ નિક્ષિપેદ્ગન્ધં ષટ્પલં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્ ।
તતસ્ત્રૈપાદિકીં લૌહીં નિવેશ્ય ચ સ્થિરીકૃતામ્

તસ્યાં ચ વિન્યસેત્ખોરીં લૌહીં વા કાન્તલોહજામ્ ।
તસ્યાં સૂતં ક્ષિપેચ્છુદ્ધં પલવિંશતિમાનતઃ

ટઙ્કગન્ધકસૂતં ચ ભાવયેલ્લશુનદ્રવૈઃ ।
અધઃશિખેન પૂર્વોક્તપિધાનેન પિધાય ચ

સંધિબન્ધં પ્રકુર્વીત સુધામૃત્સ્નાગુડાદિભિઃ ।
સન્ધિબન્ધે વિશુષ્કે ચ ક્ષિપેદુપરિ વાલુકામ્

ભાણ્ડવક્ત્રં નિરુધ્યાથ જ્વાલયેત્તદધોઽનલમ્ ।
એવં યામત્રયં યાવત્તતો ગન્ધકસમ્ભવઃ

પિધાનલગ્નધૂમોઽસૌ ગલિત્વા નિપતેદ્રસે ।
એવં ચ ષડ્ગુણં ગન્ધં ભુક્ત્વા સૂતો ઽરુણો ભવેત્

કરોતિ કલ્પનિર્દિષ્ટાન્વિશિષ્ટાનખિલાન્ગુણાન્ ।
કોષ્ઠિકાયન્ત્રમેતદ્ધિ નન્દિના પરિકીર્તિતમ્

<20. વાલુકાયન્ત્રમ્>
પઞ્ચાઢવાલુકાચૂર્ણં ભાણ્ડે નિક્ષિપ્ય યત્નતઃ ।
પચ્યતે રસગોલાદ્યં વાલુકાયન્ત્રકં હિ તત્

<21. લવણયન્ત્રમ્>
એવં લવણનિક્ષેપાત્પ્રોક્તં લવણયન્ત્રકમ્ ।
<22. ધૂપયન્ત્રમ્>
વિધાયાષ્ટાઙ્ગુલં પાત્રં લોહમષ્ટાંગુલોચ્છ્રયમ્

કણ્ઠાધો દ્વ્યઙ્ગુલે દેશે જાતાધારં ચ તત્ર ચ ।
તિર્યગ્લોહશલાકાં ચ તસ્મિંસ્તિર્યગ્વિનિક્ષિપેત્

તનૂનિ સ્વર્ણપત્રાણિ તસ્યામુપરિ વિન્યસેત્ ।
પાત્રાધો નિક્ષિપેદ્ધૂપં વક્ષ્યમાણમિહૈવ હિ

તત્પાત્રં ન્યુબ્જપાત્રેણ છાદયેદપરેણ હિ ।
મૃદા વિલિપ્ય સન્ધિં ચ વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદધઃ

તેન કૃષ્ણાનિ પત્રાણિ હતાન્યુક્તવિધાનતઃ ।
રસશ્ચરતિ વેગેન દ્રુતિં ગર્ભે દ્રવન્તિ ચ

ગન્ધાલકશિલાનાં હિ કજ્જલ્યા વા મૃતાહિના ।
ધૂપનં સ્વર્ણપત્રાણાં પરમં પરિકીર્તિતમ્

તારાર્થં તારપત્રાણિ મૃતવઙ્ગેન ધૂપયેત્ ।
ધૂપયેચ્ચ યથાયોગં રસૈરુપરસૈરપિ

ધૂપયન્ત્રમિદં પ્રોક્તં જારણાદ્રવ્યશોધને ।
<23. કન્દુકયન્ત્રમ્>
સ્થૂલસ્થાલ્યાં દ્રવં ક્ષિપ્ત્વા વાસો બદ્ધ્વા મુખે દૃઢમ્

તત્ર સ્વેદ્યં વિનિક્ષિપ્ય મૃદાસ્યં પ્રપિધાય ચ ।
અધસ્તાજ્જ્વાલયેદગ્નિં યન્ત્રં તત્કન્દુકાહ્વયમ્

<24. ઢેકીયન્ત્રમ્>
ભાણ્ડકણ્ઠાદધશ્છિદ્રે વેણુનાલં વિનિક્ષિપેત્ ।
કાન્તકાંસ્યપાત્રદ્વયં કૃત્વા સમ્પુટં જલગર્ભિતમ્

નાલાસ્યં તત્ર સંયોજ્યં દૃઢં તચ્ચાપિ કારયેત્ ।
યુક્તદ્રવ્યૈર્ વિનિક્ષિપ્તઃ પૂર્વં તત્ર પુટે રસઃ

અગ્નિના તાપિતો નાલાત્તોયે તસ્મિન્પતત્યધઃ ।
યાવદુષ્ણં ભવેત્સર્વં ભાજનં તાવદેવ હિ

જાયતે રસસંધાનં ઢેકીયન્ત્રમિદં ભવેત્ ।
<25. સોમાનલયન્ત્રમ્>
ઊર્ધ્વં વહ્નિરધશ્ચાપો મધ્યે તુ રસસઙ્ગ્રહઃ

સોમાનલમિદં પ્રોક્તં જારયેદ્ગગનાદિકમ્ ।
<26. નાલિકાયન્ત્રમ્>
લોહનાલગતં સૂતં ભાણ્ડે લવણપૂરિતમ્

નિરુદ્ધં વિપચેદેતન્નાલિકાયન્ત્રમીરિતમ્ ।
<27. પાતાલયન્ત્રમ્>
સુસંધિસંધિતં કૃત્વા દિવ્યભાણ્ડે તુ સમ્મુખમ્

અષ્ટાઙ્ગુલમુખં તં તુ દીર્ઘં સ્યાત્ષોડશાઙ્ગુલમ્ ।
સુસંધિસંધિતં કૃત્વા વસ્ત્રમૃત્તિકાલેપનમ્

તત્ર પાતાલયન્ત્રે તુ સૂતકાદિ નિપાતયેત્ ।
<28. દીપિકાયન્ત્રમ્>
કચ્છપયન્ત્રાન્તર્ગતમૃણ્મયપીઠસ્થદીપિકાસંસ્થઃ

યસ્મિન્નિપતતિ સૂતઃ પ્રોક્તં તદ્ દીપિકાયન્ત્રમ્ ।
<29. ગઙ્ગાસાગર(ભટ્ટી)યન્ત્રમ્>
દ્વાદશાઙ્ગુલમુત્સેધં ષોડશાઙ્ગુલમાયતમ્

તામ્રીયં મૃણ્મયં વાથ સુશ્લક્ષ્ણં ચિપિટં શુભમ્ ।
પાત્રં કર્ણાદધો દ્રોણીં દ્વ્યઙ્ગુલોત્સેધમાત્રકામ્

દ્રોણ્યાં પાત્રં ન્યસેદ્ અન્યત્તાવન્માત્રં સુસંધિતમ્ ।
ન્યુબ્જં સન્ધૌ તયોર્નાલં કુર્યાદ્ગોમુખસન્નિભમ્

પાચ્યદ્રવ્યમધઃ પાત્રે દ્રવદ્રવ્યેણ યોજિતમ્ ।
ક્ષિપ્ત્વા નિધાય મૃત્સંધિં યન્ત્રોર્ધ્વે જલસેચનમ્

ચુલ્લ્યામારોપ્ય તદ્યન્ત્રં ચણ્ડાગ્નિં જ્વાલયેદધઃ ।
તસ્માન્નાન્યદ્વિનિર્યાતિ તત્તદ્દ્રવ્યાશ્રિતો રસઃ

ગઙ્ગાસાગરયન્ત્રં હિ ભટ્ટિયન્ત્રમિદં સ્મૃતમ્ ।
ગુડપુષ્પફલાદીનામ્ આહરેદ્ દ્રુતિમુત્તમામ્

<30. ડો(દો)લાયન્ત્રમ્>
દ્રવદ્રવ્યેણ ભાણ્ડસ્ય પૂરિતાર્ધોદરસ્ય ચ ।
મુખે તિર્યક્કૃતે દણ્ડે રસં સૂત્રેણ લમ્બિતમ્

સ્વેદયેત્તત્તલગતં ડોલાયન્ત્રમિતિ સ્મૃતમ્ ।
<31. કોષ્ઠીયન્ત્રમ્>
ચુલ્લીં ચતુર્મુખીં કૃત્વા તત્ર ભાણ્ડં નિવેશયેત્

તત્રૌષધં વિનિક્ષિપ્ય રુદ્ધ્વા તદ્ભાણ્ડકાનનમ્ ।
કોષ્ઠીયન્ત્રમિદં નામ્ના તત્રત્યૈઃ પરિકીર્તિતમ્

<32. ગર્ભયન્ત્રમ્>
ત્ર્યઙ્ગુલાં પરિણાહેન દૈર્ઘ્યેણ ચતુરઙ્ગુલામ્ ।
મૃણ્મયીં સુદૃઢાં મૂષાં વર્તુલં કારયેન્મુખમ્

લોણસ્ય વિંશતિં ભાગાન્ભાગમેકં તુ ગુગ્ગુલોઃ ।
સુશ્લક્ષ્ણં પેષયિત્વા તુ વારં વારં પુનઃ પુનઃ

મૂષાલેપં દૃઢં કૃત્વા લવણાર્ધમૃદા બુધઃ ।
કારીષે વા તુષાગ્નૌ વા ભૂમૌ તુ સ્વેદયેન્મૃદુ

અહોરાત્રં ત્રિરાત્રં વા રસેન્દ્રો ભસ્મતાં વ્રજેત્ ।
ગર્ભયન્ત્રમિદં પ્રોક્તં પિષ્ટિકાભસ્મકારકમ્

<33. હંસપાકયન્ત્રમ્>
ખર્પરં સિકતાપૂર્ણં કૃત્વા તસ્યોપરિ ન્યસેત્ ।
અપરં ખર્પરં તત્ર શનૈર્મૃદ્વગ્નિના પચેત્

પઞ્ચક્ષારૈસ્તથા મૂત્રૈર્લવણૈશ્ચ બિડં તતઃ ।
હંસપાકઃ સમાખ્યાતો યન્ત્રં તદ્વાર્તિકોત્તમૈઃ

<34. મૂષાયન્ત્રમ્>
લોહમૂષાદ્વયં કૃત્વા દ્વાદશાઙ્ગુલમાનતઃ ।
મૂષયોર્ મુખયોર્નાલં દત્ત્વા સમ્યઙ્નિરોધયેત્

એકસ્યાં સૂતકં શુદ્ધમન્યસ્યાં શુદ્ધગન્ધકમ્ ।
દેયં જલં સૂતકાધો વહ્નિં ગન્ધોપરિ ક્ષિપેત્

જારયેત્ષડ્ગુણં ગન્ધમ્ અનેનૈવ ક્રમેણ હિ ।
મૂષાયન્ત્રમિદં જ્ઞેયં સિદ્ધનાગાર્જુનેરિતમ્

<35. સ્તનયન્ત્રમ્>
કાન્તલોહમયં પાત્રમાયતં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ।
દીર્ઘમષ્ટાઙ્ગુલં દેવિ પાત્રાધસ્ત્ર્યઙ્ગુલં શુભમ્

નિમ્નં પાત્રં પિધાનીં ચ લોહોત્થાં ચિપિટાં શુભામ્ ।
સ્તનયન્ત્રમિદં સૂતપિષ્ટીનાં જારણે વરમ્

<36. નાગમાયૂરયન્ત્રમ્>
વૃન્તાકમૂષાયુગલં પદ્મવર્તલોહેન કારયેત્ ।
એકસ્યાં નિક્ષિપેત્સૂતમન્યસ્યાં ગરલં ક્ષિપેત્

નાગાકારં વક્ત્રનાલં વિષમૂષામુખે ન્યસેત્ ।
મયૂરાકારનાલં હિ રસમૂષામુખે ન્યસેત્

મયૂરવદને નાગમુખં સંયોજયેત્સુધીઃ ।
સન્ધિત્રયં વજ્રમૃદા લેપં કુર્યાદ્યથા દૃઢમ્

સલિલં રસમૂષાધો વિષાધોઽઙ્ગારપાવકઃ ।
નાગમાયૂરયન્ત્રં હિ વિષધૂપે વરં પ્રિયે

<37. ચક્રયન્ત્રમ્>
હસ્તમાત્રાયતં ગર્તં વિતસ્તિદ્વયનિમ્નકમ્ ।
કોષ્ઠીં ગર્તસ્ય મધ્યે તુ દ્વાદશાંગુલમાયતામ્

વિતસ્તિદ્વયમ્ ઉત્સેધાં કોષ્ઠ્યામાપૂરયેચ્છુભામ્ ।
વાલુકાં તદ્બહિશ્છાણવહ્નિં કોષ્ઠ્યાં રસં પ્રિયે

ચક્રયન્ત્રમિદં સૂતભસ્મકર્મણિ શસ્યતે ।
<38. ખેચરયન્ત્રમ્>
સુસ્થાલ્યાં કદલીપુષ્પનિભાં સચ્છિદ્રમૂષિકામ્

અધોમુખીં પ્રકુર્વીત લિપેદ્વજ્રમૃદા દૃઢમ્ ।
ઉપરિષ્ટાદ્ અધોવક્ત્રાં સ્થાલીમન્યાં સુસંધિતામ્

મૂષાયાં વત્સનાભં તુ નિક્ષિપેદ્ ઊર્ધ્વભાજને ।
રસં વિલેપયેદ્યુક્ત્યા યન્ત્રોર્ધ્વં કૈતવો રસઃ

અધો મૃદ્વગ્નિના પાકસ્ત્વેતત્ ખેચરયન્ત્રકમ્ ।
પ્રાયઃ સિદ્ધરસેન્દ્રસ્ય વિષધૂપે વરં પ્રિયે

<39. કાપાલિયન્ત્રમ્>
સ્થાલ્યાં સૂતાદિકાન્ક્ષિપ્ત્વા હેમરૂપ્યાદિ ખોરિકામ્ ।
ન્યુબ્જાં સન્ધિં મૃદા લિપ્ત્વા વાલુકાં ખોરિકાન્તગામ્

કૃત્વા મૃદ્વગ્નિના પાકસ્ત્વેતત્ કાપાલિયન્ત્રકમ્ ।
<40. વાલુકાયન્ત્રમ્>
સરસાં ગૂઢવક્ત્રાં ચ મૃદ્વસ્ત્રાઙ્ગુલસંયુતામ્

શોષિતાં કાચકલશીં પૂરયેત્ત્રિષુ ભાગયોઃ ।
ભાણ્ડે વિતસ્તિગમ્ભીરે વાલુકાસુ પ્રતિષ્ઠિતા

ભાગસ્ય પૂરયિત્રીભિર્ અન્યાભિર્ અવકુણ્ઠયેત્ ।
ભાણ્ડવક્ત્રં મણિકયા સન્ધિં લિમ્પેન્મૃદા પચેત્

ચુલ્લ્યાં તૃણસ્ય ચાદાહાન્મણિકાપૃષ્ઠવર્તિનઃ ।
એતદ્ધિ વાલુકાયન્ત્રં રસગોલાદિકાન્પચેત્

<41. લવણયન્ત્રમ્>
એવં લવણનિક્ષેપાત્પ્રોક્તં લવણયન્ત્રકમ્ ।
અન્તઃકૃતરસાલેપતામ્રપાત્રમુખસ્ય ચ

લિપ્ત્વા મૃલ્લવણેનૈવ સન્ધિં ભાણ્ડતલસ્ય ચ ।
તદ્ભાણ્ડં પટુનાપૂર્ય ક્ષારૈર્વા પૂર્વવત્પચેત્

<42. ભૂધરયન્ત્રમ્>
વાલુકાગૂઢસર્વાઙ્ગાં યન્ત્રે મૂષાં રસાન્વિતામ્ ।
દીપ્તોત્પલૈઃ સંવૃણુયાદ્યન્ત્રં તદ્ભૂધરાહ્વયમ્

<43. નાલિકાયન્ત્રમ્>
કુમ્ભસ્ય પાર્શ્વે સુષિરં કુર્યાદઙ્ગુષ્ઠમાત્રકમ્ ।
તાવત્ સ્થૂલમ્ અયોનાલં વેણુનાલમથાપિ વા

છિદ્રે સંયોજયેન્નાલં નાલાગ્રે ઘટિકાં ન્યસેત્ ।
કુમ્ભે સર્જાદિનિર્યાસં ક્ષિપ્ત્વા વક્ત્રં નિરોધયેત્

અધોઽગ્નિં જ્વાલયેદેતન્નાલિકાયન્ત્રમુચ્યતે ।
<44. પુટયન્ત્રમ્>
શરાવસમ્પુટાન્તસ્થં કરીષેષ્વગ્નિમાનવિત્

પચેત ચુલ્લ્યાં યામં વા રસં તત્પુટયન્ત્રકમ્ ।
<45. પાતાલયન્ત્રમ્>
વિશાલવદનાં સ્થાલીં ગર્તે સજલગોમયે

વિન્યસ્ય વદનાન્તશ્ચ પૂરયેદપરં ઘટમ્ ।
પઞ્ચસચ્છિદ્રસહિતાં સ્થાલીં વક્ત્રે નિવેશયેત્

તદ્ઘટં પૂરયેત્ તૈલપાત્યંદ્રવ્યૈર્ નિરોધયેત્ ।
ભાણ્ડવક્ત્રં શરાવેણ પુટં દદ્યાત્સમન્તતઃ

છિદ્રેભ્યઃ પતિતં તૈલં તત્તદ્યોગેષુ યોજયેત્ ।
ઇદં પાતાલયન્ત્રં હિ સર્વતૈલં નિપાતયેત્

કાષ્ઠત્વગ્બીજમાંસાસ્થિવંશતલં સમાહરેત્ ।
<46. ધૂપયન્ત્રમ્>
સ્થાલ્યાં લદ્દિં ખરાદીનાં ક્ષિપ્ત્વાસ્યે કાંસ્યપાત્રકમ્

સજલં વિન્યસેદ્દેવિ વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદધઃ ।
કાન્તપાત્રસ્થિતં તૈલં સર્વવ્રણવિરોપણમ્

ધૂપયન્ત્રમિદં દેવિ નન્દિના પરિકીર્તિતમ્ ।
<47. અધઃપાતનયન્ત્રમ્>
વૃત્તાલાબુસમસ્થૂલં દીર્ઘનાલં સરન્ધ્રકમ્

તસ્મિન્ક્ષિપેત્તૈલપાત્યદ્રવ્યં બીજાદિકં પ્રિયે ।
તન્મુખે નિક્ષિપેત્કેશાન્વિન્યસેત્તદધોમુખમ્

સચ્છિદ્રે ચ ઘટે નાલં ભાણ્ડચ્છિદ્રે નિવેશયેત્ ।
ઘટમધ્યે પુટં દદ્યાન્નાલાધો ઘટિકાં ન્યસેત્

અધઃપાતનયન્ત્રં હિ શ્રેષ્ઠં સ્યાત્તૈલપાતને ।
<48. અન્યત્ અધઃપાતનયન્ત્રમ્>
વિશાલકાંસ્યપાત્રાન્તર્ન્યસેદુત્તમ્ભનં સમમ્

તદૂર્ધ્વે મૃણ્મયં પાત્રં સુદૃઢં ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
વિન્યસેદપરં પાત્રં સંતપ્તં પૂર્વપાત્રકે

વિન્યસ્ય તસ્મિન્ શ્રીખણ્ડકૃષ્ણાગરુમધુપ્લુતમ્ ।
એવં દ્વિતીયં પાત્રં તુ તૃતીયમપિ તદ્વિધમ્

ઉપર્યુપરિ વિન્યસ્ય તદૂર્ધ્વં મૃત્કટાહકમ્ ।
ન્યુબ્જં ન્યસેત્કાંસ્યપાત્રે કટાહં માર્જયેજ્જલૈઃ

અધઃપાતનયન્ત્રં હિ ગન્ધતૈલં નિપાતયેત્ ।
<મૂષા>
મૂષા હિ ક્રૌઞ્ચિકા પ્રોક્તા કુમુદી કરહાટિકા

પાચની વહ્નિમિત્રા ચ રસવાદિભિરિષ્યતે ।
મુષ્ણાતિ દોષાન્મૂષેયં સા મૂષેતિ નિગદ્યતે

ઉપાદાનં ભવેત્તસ્યા મૃત્તિકા લોહમેવ ચ ।
મૂષામુખવિનિષ્ક્રાન્તા વરમ્ એકાપિ કાકિની

દુર્જનપ્રણિપાતેન ધિગ્લક્ષમપિ માનિનામ્ ।
<સંધિલેપ>
મૂષાપિધાનયોર્બન્ધે રન્ધ્રાણં સુવિલેપયેત્

અન્ધ્રણં રન્ધનં ચૈવ સંશ્લિષ્ટં સન્ધિબન્ધનમ્ ।
<મૂષાર્થે શ્રેષ્ઠા મૃત્>
મૃત્તિકા પાણ્ડુરસ્થૂલશોણપાણ્ડુરમૂષરા

ચિરાધ્માનસહા સા હિ મૂષાર્થમતિશસ્યતે ।
તદભાવે ચ વાલ્મીકી કૌલાલી વા સમીર્યતે

યા મૃત્તિકા દગ્ધતુષૈઃ શણેન શિખિત્રકૈર્વા હયલદ્દિના ચ ।
લોહેન દણ્ડેન ચ કુટ્ટિતા સા સાધારણા સ્યાત્ખલુ મૂષિકાર્થમ્

શ્વેતાશ્માનસ્તુષા દગ્ધાઃ શિખિત્રાઃ શણકર્પટમ્ ।
લદ્દિકિટ્ટં યથાયોગં સંયોજ્યા મૂષિકામૃદિ

<વજ્રમૂષા>
મૃદસ્ત્રિભાગં શણલદ્દિભાગૌ નાગશ્ચ નિર્દગ્ધતુષોપલાદેઃ ।
કિટ્ટાર્ધભાગં પરિખણ્ડ્ય વજ્રમૂષાં વિદધ્યાત્ખલુ સત્ત્વપાતે

<યોગમૂષા>
દગ્ધાઙ્ગારતુષોપેતમૃત્સ્ના વલ્મીકસમ્ભવા ।
તત્તદ્બિડસમાયુક્તા તત્તદ્બિડવિલેપિતા

તયા યા વિહિતા મૂષા યોગમૂષેતિ કથ્યતે ।
અનયા સાધિતઃ સૂતો જાયતે ગુણવત્તરઃ

<વજ્રદ્રાવણમૂષા>
ગારભૂનાગધૌતાભ્યાં શણૈર્દગ્ધતુષૈરપિ ।
સમૈઃ સમા ચ મૂષામૃન્મહિષીદુગ્ધસંયુતા

ક્રૌઞ્ચિકા વક્ષ્યમાણા હિ બહુધા પરિકીર્તિતા ।
તયા વિરચિતા મૂષા વજ્રદ્રાવણકે હિતા

યામયુગ્મપરિધ્માનાન્નાસૌ દ્રવતિ વહ્નિના ।
<ગારમૂષા>
દગ્ધષડ્ગુણગારાઢ્યા કિટ્ટાઙ્ગારશણાન્વિતા

કૃષ્ણમૃદ્ભિઃ કૃતા મૂષા ગારમૂષેત્યુદાહૃતા ।
<વજ્રમૂષા>
વસ્ત્રાઙ્ગારતુષાસ્ તુલ્યાસ્ તચ્ચતુર્ગુણમૃત્તિકા

ગારાશ્ચ મૃત્તિકા તુલ્યા સર્વૈરેતૈર્વિનિર્મિતા ।
વજ્રમૂષેતિ નિર્દિષ્ટા યામમગ્નિં સહેત સા

<સ્વર્ણ(વર)મૂષા>
રક્તવર્ગરજોયુક્તા રક્તવર્ગામ્બુસાધિતા ।
વરમૂષેતિ નિર્દિષ્ટા સ્વર્ણમૂષેત્યુદાહૃતા

<વર્ણમૂષા>
મૃણ્મયા સાધિતા મૂષા ક્ષિતિખેચરલેપિતા ।
વર્ણમૂષેતિ સા પ્રોક્તા વર્ણોત્કર્ષે નિયુજ્યતે

<રૂપ્યમૂષા>
એવં હિ શ્વેતવર્ગેણ રૂપ્યમૂષા સમીરિતા ।
<બિડમૂષા>
તત્તદ્બિડમૃદોદ્ભૂતા તત્તદ્બિડવિલેપિતા

દેહલોહાર્થયોગાર્થં બિડમૂષેત્યુદાહૃતા ।
સહતેઽગ્નિં ચતુર્યામં દ્રવેણ વ્યથિતા સતી

<મૂષાપ્યાયનમ્>
દ્રવીભાવમ્ ઉપેયોશ્ચ મૂષાયાં ધ્માનયોગતઃ ।
ક્ષણમુદ્ધરણં યત્ તન્મૂષાપ્યાયનમ્ ઉચ્યતે

<વૃન્તાકમૂષા>
વૃન્તાકાકારમૂષાયાં નાલં દ્વાદશકાઙ્ગુલમ્ ।
ધુત્તૂરપુષ્પવચ્ચોર્ધ્વં સુદૃઢં શ્લિષ્ટસન્ધિકમ્

અષ્ટાઙ્ગુલં ચ સચ્છિદ્રં સા સ્યાદ્ વૃન્તાકમૂષિકા ।
અનયા ખર્પરાદીનાં મૃદૂનાં સત્ત્વમાહરેત્

<ગોસ્તની મૂષા>
મૂષા યા ગોસ્તનાકારા શિખાયુક્તપિધાનકા ।
સત્ત્વાનાં દ્રાવણે શુદ્ધૌ મૂષા સા ગોસ્તની ભવેત્

<મલ્લમૂષા>
નિર્દિષ્ટા મલ્લમૂષા યા મલ્લદ્વિતયસમ્પુટાત્ ।
પર્પટ્યાદિરસાદીનાં સ્વેદનાય પ્રકીર્તિતા

<પક્વમૂષા>
કુલાલભાણ્ડરૂપા યા દૃઢા ચ પરિપાચિતા ।
પક્વમૂષેતિ સા પ્રોક્તા પોટ્ટલ્યાદિવિપાચને

<ગોલમૂષા>
નિર્વક્ત્રા ગોલકાકારા પુટનદ્રવ્યગર્ભિણી ।
ગોલમૂષેતિ સા પ્રોક્તા ગત્વરદ્રવ્યરોધિની

<મઞ્જુમૂષા>
તલે યા કૂર્પરાકારા ક્રમાદુપરિ વિસ્તૃતા ।
સ્થૂલવૃન્તાકવત્સ્થૂલા મઞ્જુમૂષેતિ સંસ્મૃતા

સા ચાયોઽભ્રકસત્વાદેઃ પુટાય દ્રાવણાય ચ ।
<મઞ્જૂષામૂષા>
મઞ્જૂષાકારમૂષા યા નિમ્નતાયામવિસ્તરા

ષડઙ્ગુલપ્રમાણેન મૂષા મઞ્જૂષાસંજ્ઞકા ।
ભૂમૌ નિખન્ય તાં મૂષાં દદ્યાત્પુટમથોપરિ

<મુસલમૂષા>
મૂષા યા ચિપિટા મૂલે વર્તુલાષ્ટાઙ્ગુલોચ્છ્રયા ।
મૂષા સા મુસલાખ્યા ચ ચક્રિબદ્ધરસે તથા

<અન્યા વજ્રમૂષા>
દગ્ધાઙ્ગારસ્ય ષડ્ભાગા ગૈરિકં કૃષ્ણમૃત્તિકા ।
ગારમ્ અઙ્ગારકિટ્ટં ચ વજ્રમૂષા પ્રકીર્તિતા

ગારા દગ્ધાસ્તુષા દગ્ધા વલ્મીકમૃત્તિકા ।
શણત્વક્ ચ સમાયુક્તા મૂષા વજ્રોપમા મતા

<અન્ધમૂષા પ્રકાશમૂષા ચ>
પ્રકાશા ચાન્ધ્રમૂષા ચ મૂષા ચ દ્વિવિધા સ્મૃતા ।
પ્રકાશમૂષા વિજ્ઞેયા શરાવાકારસંયુતા

દ્રવ્યનિર્વહણે સા ચ વાર્તિકૈસ્તુ પ્રશસ્યતે ।
અન્ધ્રમૂષા ચ કર્તવ્યા ગોસ્તનાકારસન્નિભા

પિધાનેન સમાયુક્તા કિંચિદ્ ઉન્નતમસ્તકા ।
પત્રલેપે તથા રઙ્ગે દ્વન્દ્વમેલાપકે હિતમ્

સૈવ છિદ્રાન્વિતા નન્દગમ્ભીરા સારણોચિતા ।
<ભસ્મમૂષા>
તિલભસ્મ દ્વિરંશં તુ ઇષ્ટકાંશસમન્વિતમ્

ભસ્મમૂષેતિ વિજ્ઞેયા તારસંશોધને હિતા ।
<અન્યા વજ્રમૂષા>
તુષં વસ્ત્રં સમં દગ્ધં મૃત્તિકા ચતુરંશિકા

કૂપીપાષાણસંયુક્તા વજ્રમૂષા પ્રકીર્તિતા ।
<મૂષાવઙ્કનાલકોષ્ઠિકોપયુક્તમૃલ્લક્ષણમ્>
કૃષ્ણા રક્તા ચ પીતા ચ શુક્લવર્ણા ચ મૃત્તિકા

આદ્યા શ્રેષ્ઠા કનિષ્ઠાન્ત્યા મધ્યમે મધ્યમે મતે ।
ગજાશ્વાનાં મલં દગ્ધ્વા યાવત્કૃષ્ણત્વતાં ગતમ્

વાશા વજ્રલતા પત્રં વલ્મીકસ્ય મૃદા સહ ।
પેષયેદ્વજ્રતોયેન યાવચ્છુક્લત્વતાં ગતમ્

મર્દયેત્તેન બધ્નીયાદ્વઙ્કનાલં ચ કોષ્ઠિકામ્ ।
વલ્મીકમૃત્તિકાલોહકિટ્ટશ્વેતાશ્મનાં પૃથક્

એકાંશૌ દ્વૌ તુ દગ્ધસ્ય તુષસ્ય સ્ત્રીશિરોરુહામ્ ।
સમાંશસ્તત્સમસ્તં તુ છાગીદુગ્ધેન મર્દયેત્

યામદ્વયં દૃઢં તેન કુર્યાન્મૂષાં ચ સમ્પુટમ્ ।
શોષયિત્વા રસં ક્ષિપ્ત્વા તત્ર કંસં નિરોધયેત્

વજ્રમૂષાદિકં પ્રોક્તં સમ્યક્સૂતસ્ય મારણે ।
મોક્ષક્ષારસ્ય ભાગૌ દ્વાવ્ ઇષ્ટિકકાંશસંયુતૌ

યત્કૃતૌ સા તુ મૂષા સ્યાદુત્તમા તારશોધને ।
રક્તવર્ગેણ સંમિશ્રા રક્તવર્ગપરિપ્લુતા

રક્તવર્ગકૃતાલેપા સમુક્તા સ્વર્ણકર્મસુ ।
શુક્લવર્ગેણ સંમિશ્રા શુક્લવર્ગપરિપ્લુતા

શુક્લવર્ગકૃતાલેપા શુક્લશુદ્ધિષુ શસ્યતે ।
વિડ્વર્ગેણ તુ સંમિશ્રા વિડ્વર્ગેણ પરિપ્લુતા

વિડ્વર્ગેણ કૃતાલેપા મૂષા સ્યાદ્દ્રુતિજારણે ।
ક્ષારવર્ગેણ સંમિશ્રા ક્ષારવર્ગપરિપ્લુતા

ક્ષારવર્ગકૃતાલેપા મૂષા નિર્વહણે હિતા ।
<મૂષાયામાવર્તનવિધિઃ; વર્ણપુટ (!)>
વિષટઙ્કણગુઞ્જાભિર્ મૂષાલેપં તુ કારયેત્

પ્રકાશાયાં પ્રકુર્વીત યદિ વાઙ્ગારલેપનમ્ ।
તસ્યાં વિન્યસ્ય મૂષાયાં દ્રવ્યમાવર્તયેદ્બુધઃ

લેપવર્ણે પુટે યોજ્યા રક્તમૃત્પટુભૂખગાઃ ।
<આવર્તિતદ્રવ્યસ્વરૂપમ્>
આવર્તમાને કનકે પીતા તારે સિતપ્રભા

શુલ્બે જલનિભા તીક્ષ્ણે શુક્લવર્ણા પ્રશસ્યતે ।
યન્ત્રમ્ એવૌષધીભ્યઃ સ્યાચ્છ્રેષ્ઠં સૂતસ્ય યન્ત્રણે

ઓષધીસહિતેઽપ્યેષાં રસો યન્ત્રેણ બધ્યતે ।
<કોષ્ઠી>
સત્ત્વાનાં પાતનાર્થાય પતિતાનાં વિશુદ્ધયે

કોષ્ઠિકા વિવિધાકારાસ્તાસાં લક્ષણમુચ્યતે ।
<આકરકોષ્ઠી અઙ્ગારકોષ્ઠી વા>
રાજહસ્તસમુત્સેધા તદર્ધાયામવિસ્તરા

ચતુરશ્રા ચ કુડ્યેન વેષ્ટિતા મૃણ્મયેન સા ।
એકભિત્તૌ ચરેદ્દ્વારં વિતસ્ત્યાભોગસંયુતમ્

દ્વારં સાર્ધવિતસ્ત્યા ચ સંમિતં સુદૃઢં શુભમ્ ।
દોહલ્યધો વિધાતવ્યં ધમનાય યથોચિતમ્

પ્રાદેશપ્રમિતા ભિત્તિરુત્તરાઙ્ગસ્ય ચોર્ધ્વતઃ ।
દ્વારં ચોપરિ કર્તવ્યં પ્રાદેશપ્રમિતં ખલુ

તતશ્ચેષ્ટિકયા રુદ્ધ્વા દ્વારસન્ધિં વિલિપ્ય ચ ।
શિખિત્રૈસ્તાં સમાપૂર્ય ધમેદ્ભસ્ત્રાદ્વયેન ચ

શિખિત્રાધમનદ્રવ્યમ્ ઊર્ધ્વદ્વારેણ નિક્ષિપેત્ ।
સત્ત્વપાતનગોલાંશ્ચ પઞ્ચ પઞ્ચ પુનઃ પુનઃ

ભવેદ્ આકરકોષ્ઠીયં ખરાણાં સત્ત્વપાતને ।
<પાતાલકોષ્ઠી>
દૃઢભૂમૌ ચરેદ્ગર્તં વિતસ્ત્યા સંમિતં શુભમ્

વર્તુલં ચાથ તન્મધ્યે ગર્તમન્યં પ્રકલ્પયેત્ ।
ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારનિમ્નત્વેન સમન્વિતમ્

ગર્તાદ્ધરણિપર્યન્તં તિર્યગ્દલસમન્વિતમ્ ।
કિંચિત્ સમુન્નતં બાહ્યગર્તાભિમુખનિમ્નકમ્

મૃચ્ચક્રીં પઞ્ચરન્ધ્રાઢ્યાં ગર્ભગર્તોપરિ ક્ષિપેત્ ।
આપૂર્ય કોકિલૈઃ કોષ્ઠીં પ્રધમેદેકભસ્ત્રયા

પાતાલકોષ્ઠિકા હ્યેષા મૃદૂનાં સત્ત્વપાતને ।
ધ્માનસાધ્યપદાર્થાનાં નન્દિના પરિકીર્તિતા

<ગારકોષ્ઠી>
દ્વાદશાઙ્ગુલનિમ્ના યા પ્રાદેશપ્રમિતા તથા ।
ચતુરઙ્ગુલતશ્ચોર્ધ્વં વલયેન સમન્વિતા

ભૂરિચ્છિદ્રવતીં ચક્રીં વલયોપરિ નિક્ષિપેત્ ।
શિખિત્રાંસ્તત્ર નિક્ષિપ્ય પ્રધમેદ્વઙ્કનાલતઃ

<વઙ્કનાલમ્>
મૂષામૃદ્ભિઃ પ્રકર્તવ્યમ્ અરત્નિપ્રમિતં દૃઢમ્ ।
અધોમુખં ચ તદ્વક્ત્રે નાલં પઞ્ચાઙ્ગુલં ખલુ

વઙ્કનાલમિતિ પ્રોક્તં દૃઢાધ્માનાય કીર્તિતમ્ ।
<ગારકોષ્ઠી (ચોન્ત્.!)>
ગારગોષ્ઠીયમાદિષ્ટા સૃષ્ટલોહવિનાશિની

કોષ્ઠી બન્ધરસાદીનાં વિધાનાય વિધીયતે ।
દ્વાદશાઙ્ગુલકોત્સેધા સા બુધ્ના ચતુરઙ્ગુલા

તિર્યક્પ્રધમના યા સા મૃદુદ્રવ્યવિશોધની ।
રસાદિદ્રવ્યપાકાનાં પ્રમાણજ્ઞાપનં પુટમ્

નેષ્ટો ન્યૂનાધિકઃ પાકઃ સુપાકં હિતમૌષધમ્ ।
લોહાદેરપુનર્ભાવો ગુણાધિક્યં તથોગ્રતા

અનપ્સુ મજ્જનં રેખાપૂર્ણતા પુટતો ભવેત્ ।
પુટાદ્રાગો લઘુત્વં ચ શીઘ્રં વ્યાપ્તિશ્ચ દીપનમ્

જારિતાદપિ સૂતેન્દ્રાલ્લોહાનામધિકો ગુણઃ ।
યથાશ્મનિ વિશેદ્વહ્નિર્બહિઃસ્થઃ પુટયોગતઃ

ચૂર્ણત્વાદ્ધિ ગુણાવાપ્તિસ્તથા લોહેષુ નિશ્ચિતમ્ ।
પાચ્યમાનૌષધં ક્ષિપ્ત્વા શરાવદ્વયસમ્પુટે

રુદ્ધ્વા ગરુણ્ડપચનં પુટં તદિતિ કથ્યતે ।
<મહાપુટમ્>
નિમ્નવિસ્તરતઃ કુણ્ડે દ્વિહસ્તે ચતુરશ્રકે

વનોત્પલસહસ્રેણ પૂરિતે પુટનૌષધમ્ ।
કોષ્ઠ્યાં રુદ્ધં પ્રયત્નેન પિષ્ટિકોપરિ નિક્ષિપેત્

વનોત્પલસહસ્રાર્ધં કોવિકોપરિ નિક્ષિપેત્ ।
વહ્નિં પ્રજ્વાલયેત્તત્ર મહાપુટમિદં સ્મૃતમ્

<ગજપુટમ્>
રાજહસ્તપ્રમાણેન ચતુરશ્રં ચ નિમ્નકમ્ ।
પૂર્ણં ચોપલશાઠીભિઃ કણ્ઠાવધ્યથ વિન્યસેત્

વિન્યસેત્કુમુદીં તત્ર પુટનદ્રવ્યપૂરિતામ્ ।
પૂર્વચ્છગણતોઽર્ધાનિ ગરુણ્ડાનિ વિનિક્ષિપેત્

એતદ્ગજપુટં પ્રોક્તં મહાગુણવિધાયકમ્ ।
<વારાહપુટમ્>
ઇત્થં ચારત્નિકે કુણ્ડે પુટં વારાહમુચ્યતે

<કુક્કુટપુટમ્>
પુટં ભૂમિતલે યત્તદ્વિતસ્તિદ્વિતયોચ્છ્રયમ્ ।
તાવચ્ચ તલવિસ્તીર્ણં તત્સ્યાત્કુક્કુટકં પુટમ્

<કપોતપુટમ્>
યત્પુટં દીયતે ભૂમાવષ્ટસંખ્યૈર્વનોત્પલૈઃ ।
તદ્બાલસૂતભસ્માર્થં કપોતપુટમુચ્યતે

<ગોર્વરપુટમ્>
ગોષ્ઠાન્તર્ગોખુરક્ષુણ્ણં શુષ્કં ચૂર્ણિતગોમયમ્ ।
ગોર્વરં તત્સમાદિષ્ટં વરિષ્ઠં રસસાધને

<ગોવરપુટ>
ગોર્વરૈર્વા તુષૈર્વાપિ પુટં યત્ર પ્રદીયતે ।
તદ્ગોર્વરપુટં પ્રોક્તં રસભસ્મપ્રસિદ્ધયે

<ભાણ્ડપુટમ્>
સ્થૂલભાણ્ડે તુષાપૂર્ણે મધ્યે મૂષાસમન્વિતે ।
વહ્નિના વિહિતે પાકે તદ્ભાણ્ડપુટમુચ્યતે

<વાલુકાપુટમ્>
અધસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ કોવિકા છાદ્યતે ખલુ ।
વાલુકાભિઃ પ્રતપ્તાભિર્યન્ત્રં તદ્વાલુકાપુટમ્

<ભૂધરપુટમ્>
વહ્નિમત્યાં ક્ષિતૌ સમ્યઙ્નિખન્યાદ્દ્વ્યઙ્ગુલાદધઃ ।
ઉપરિષ્ટાત્પુટં યન્ત્રં પુટં તદ્ભૂધરાહ્વયમ્

<લાવકપુટમ્>
ઊર્ધ્વં ષોડશિકામાત્રૈસ્તુષૈર્વા ગોર્વરૈઃ પુટમ્ ।
યન્ત્રં તલ્લાવકાખ્યં સ્યાન્મૃદુદ્રવ્યસુસાધને

અનુક્તપુટમાને તુ સાધ્યદ્રવ્યબલાબલાત્ ।
પુટં વિજ્ઞાય દાતવ્યમૂહાપોહવિચક્ષણૈઃ

<કૂપિકાદિસ્વરૂપમ્>
કાચાયોમૃદ્ઘટીનાં ચ કૂપિકા ચષકાણિ ચ ।
રૂપિકા કૂપિકા સિદ્ધા ગોલં ચૈવ કરણ્ડકમ્

ચષકં ચ કઠોરી ચ વાટિકા ખોરિકા તથા ।
કઞ્ચોલી ગ્રાહિકા ચેતિ નામાન્યેકાર્થકાનિ હિ

રસોપરસલોહાનાં ત્રિધા સંસ્કારવહ્નયઃ ।
ગરુણ્ડકાષ્ઠકોલીશસાધનાસ્તે પૃથક્ત્રિધા

ગરુણ્ડસાધનાસ્તેષુ પુટં કુક્કુટસંજ્ઞકમ્ ।
વરાહપુટસંજ્ઞં હિ ગજસંજ્ઞં પુટે ભવેત્

શ્રેષ્ઠા વનોદ્ભવચ્છાણા મધ્યમા ગોષ્ઠસમ્ભવાઃ ।
અધમા કૃત્રિમં કાષ્ઠં ખદિરાસનસમ્ભવમ્

અથવા સારવૃક્ષોત્થં વિતસ્તિદ્વયદીર્ઘકમ્ ।
સ્થૂલપ્રકોષ્ઠમાત્રં તુ શ્રેષ્ઠં સૂતેન્દ્રપાચને

મૃદુમધ્યમચણ્ડાગ્નિસંજ્ઞં સ્યાદ્દારુસાધનમ્ ।
અઙ્ગારાઃ ખદિરોદ્ભૂતાસ્ ત્રિફલાવૃક્ષસમ્ભવાઃ

કર્ષાઃ સારતરૂદ્ભૂતાઃ શ્રેષ્ઠા ધમનકર્મણિ