આનન્દકન્દ · અધ્યાય 1.25

આક્, 1, 25
<પરિભાષા>
પરિભાષાં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ત્વં સાવધાનતઃ ।
<વૈદ્યભાગઃ>
અર્ધં સિદ્ધરસં દેવિ ત્રિષ્વેકં હેમભસ્મ ચ

પાદાંશકં રૂપ્યભસ્મ ષષ્ઠાંશં તામ્રભસ્મ ચ ।
અષ્ટમાંશં હિ કાન્તાભ્રં કલાંશં નવરત્નકમ્

રસેશ્વરં સમુદ્દિશ્ય રસવૈદ્યાય ધીમતે ।
રસાચાર્યાય સિદ્ધાય દદ્યાદિષ્ટાર્થસિદ્ધયે

<કજ્જલી પઙ્કરસશ્ચ>
ધાતુભિર્ગન્ધકાદ્યૈશ્ચ નિર્દ્રવૈર્મર્દિતો રસઃ ।
સુશ્લક્ષ્ણઃ કજ્જલાભોઽસૌ કજ્જલી સાભિધીયતે

સદ્રવે મર્દિતઃ સોઽપિ ઇતિ પાકરસઃ સ્મૃતઃ ।
<પિષ્ટી>
અર્કાંશતુલ્યાદ્રસતોઽથ ગન્ધાન્નિષ્કાર્ધતુલ્યાત્ત્રુટિશોઽપિ ખલ્વે ।
અર્કાતપે તીવ્રતરે વિમર્દ્યાત્પિષ્ટિર્ભવેત્સા નવનીતરૂપા

ખલ્વે વિમર્દ્ય ગન્ધેન દુગ્ધેન સહ પારદમ્

પેષણાત્પિષ્ટિતાં યાતિ સા પિષ્ટીતિ મતા પરૈઃ ।
<પાતનપિષ્ટી>
ચતુર્થાંશસુવર્ણેન રસેન કૃતપિષ્ટિકા

ભવેત્પાતનપિષ્ટી સા તથા રૂપ્યાદિભિઃ કૃતા ।
<હેમપિષ્ટી તારપિષ્ટી ચ>
રૂપ્યં વા જાતરૂપં વા રસગન્ધાદિભિર્હતમ્

સમુત્થિતં ચ બહુશઃ સા કૃષ્ટી હેમતારયોઃ ।
કૃષ્ટીં ક્ષિપ્ત્વા સુવર્ણાન્તે ન વર્ણો હીયતે તયા

સ્વર્ણકૃષ્ટ્યા કૃતં બીજં રસસ્ય પરિરઞ્જનમ્ ।
<લોહકમ્>
તામ્રં તીક્ષ્ણસમાયુક્તં દ્રુતં નિક્ષિપ્ય ભૂરિશઃ

સગન્ધે લિકુચદ્રાવે નિર્ગતં વરલોહકમ્ ।
<હેમરક્તી તારરક્તી ચ>
તેન રક્તીકૃતં સ્વર્ણં હેમરક્તીત્યુદાહૃતા

નિક્ષિપ્તા સા દ્રુતે સ્વર્ણે વર્ણોત્કર્ષવિધાયિની ।
તારસ્ય રઞ્જની ચાપિ બીજરાગવિધાયિની

એવમેવ પ્રકર્તવ્યા તારરક્તી મનોહરા ।
રઞ્જની ખલુ રૂપ્યસ્ય બીજાનામપિ રઞ્જની

<ચન્દ્રાનલદલમ્>
મૃતેન વા બદ્ધરસેન વાન્યલોહેન વા સાધિતમન્યલોહમ્ ।
સિતં હિ પીતત્વમુપાગતં તદ્દલં હિ ચન્દ્રાનલયોઃ પ્રસિદ્ધમ્

આભાસમૃતબન્ધેન રસેન સહ યોજિતમ્ ।
સાધિતં વાન્યલોહેન સિતં પીતં હિ તદ્દલમ્

<અયોનાગમ્>
તાપ્યેન નિહતં કાન્તં સપ્તવારં સમુત્થિતમ્ ।
તદ્દ્વયં દ્વિપલં વાથ તામ્રભસ્મ પલદ્વયમ્

સર્વં નિક્ષિપ્ય મૂષાયાં સપ્તવારં ધમેદ્દૃઢમ્ ।
તદયોનાગમિત્યુક્તં સાધકં દેહલોહયોઃ

રસેન સારણાયન્ત્રે તદીયા ગુલિકા કૃતા ।
સા ધૃતા વદને હન્તિ મેહરોગાનશેષતઃ

કુરુતે દન્તદાર્ઢ્યં ચ દૃશૌ ગૃધ્રદૃશાવિવ ।
તથાન્યાન્ ક્ષેત્રજાન્રોગાન્ રોગાઞ્ જત્રૂર્ધ્વસંભવાન્

<શુલ્વનાગમ્>
માક્ષિકેણ હતં તામ્રં દશવારં સમુત્થિતમ્ ।
તદ્વદ્વિશુદ્ધનાગં હિ દ્વિતયં તચ્ચતુષ્પલમ્

નીલાઞ્જનહતં ભૂયઃ સપ્તવારં સમુત્થિતમ્ ।
ઇતિ સંસિદ્ધમેતદ્ધિ શુલ્બનાગં પ્રકીર્તિતમ્

સાધિતસ્તેન સૂતેન્દ્રો વદને વિધૃતો નૃણામ્ ।
નિહન્તિ માસમાત્રેણ મેહવ્યૂહમશેષતઃ

પથ્યાશનસ્ય વર્ષેણ પલિતં વલિભિઃ સહ ।
ગૃધ્રદૃષ્ટિર્ લસદ્દૃષ્ટિઃ સર્વારોગ્યસમન્વિતઃ

<પિઞ્જરી>
લોહં લોહાન્તરે ક્ષિપ્તં ધ્માતં નિર્વાપિતં દ્રવે ।
પાણ્ડુપીતપ્રભં જાતં પિઞ્જરીત્યભિધીયતે

<ચન્દ્રાર્કમ્>
ભાગાઃ ષોડશ તારસ્ય તથા દ્વાદશ ભાસ્વતઃ ।
એકત્રાવર્તિતાસ્તે તુ ચન્દ્રાર્કમિતિ કથ્યતે

<નિર્વાપહણમ્>
ધાર્યલોહે ઽન્યલોહશ્ચેત્પ્રક્ષિપ્તો વઙ્કનાલતઃ ।
નિર્વાપણં તુ તત્પ્રોક્તં વૈદ્યૈર્નિર્વાહણં ખલુ

ક્ષિપેન્નિર્વાહણં દ્રવ્યે નિર્વાહ્યે સમભાગિકમ્ ।
આવાપ્યં વાપનીયં ચ ભાગે દૃષ્ટે ચ દૃષ્ટવત્

<વાર્તિતર (દેf.)>
મૃતં તરતિ યત્તોયે લોહં વારિતરં હિ તત્ ।
<રેખાપૂર્ણ (દેf.)>
અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીઘૃષ્ટં યત્તદ્રેખાન્તરે વિશેત્

મૃતં લોહં તદુદ્દિષ્ટં રેખાપૂર્ણાભિધાનતઃ ।
<નિરુત્થભસ્મલક્ષણમ્>
ગુડગુઞ્જાસુખસ્પર્શમધ્વાજ્યૈઃ સહ યોજિતમ્

ન યાતિ પ્રકૃતિં ધ્માનાદપુનર્ભવમુચ્યતે ।
<નિરુત્થ>
લોહેન સહ સંયુક્તં ધ્માતં રૂપ્યેણ ચેલ્ લિહેત્

તદા નિરુત્થમિત્યુક્તં લોહં તદપુનર્ભવમ્ ।
એવં રૂપ્યં સતામ્રં ચેદ્ધ્માતં તામ્રે લગેન્ન હિ

તદા નિરુત્થં મન્તવ્યં રજતં ચ ભિષગ્વરૈઃ ।
<બીજમ્>
નિર્વાહણવિશેષેણ તદ્વદ્વર્ણં ભવેદ્યદા

મૃદુલં ચિત્રસઙ્કાશં તદ્ બીજમિતિ કથ્યતે ।
<ઉત્તારણમ્>
ઇદમેવ હિ નિર્દિષ્ટં વૈદ્યૈરુત્તારણં ખલુ

સંસૃષ્ટલોહયોરેકલોહસ્ય પરિનાશનમ્ ।
<તાડનમ્>
પ્રધ્માતં વઙ્કનાલેન તત્તાડનમુદાહૃતમ્

<ધાન્યાભ્રમ્>
ચૂર્ણાભ્રં શાલિસંયુક્તં વસ્ત્રબદ્ધં હિ કાઞ્જિકે ।
નિર્યાતં મર્દનાદ્વસ્ત્રાદ્ધાન્યાભ્રમિતિ કથ્યતે

<સત્ત્વમ્>
ક્ષારામ્લદ્રાવકૈર્યુક્તં ધ્માતમાકરકોષ્ઠકે ।
યસ્તતો નિર્ગતઃ સારઃ સત્ત્વમ્ ઇત્યભિધીયતે

<એકકોલીસકઃ>
કોષ્ઠિકાશિખરાપૂર્ણૈઃ કોકિલાધ્માનયોગતઃ ।
મૂષાકર્ણમ્ અનુપ્રાપ્તૈર્ એકકોલીશકો મતઃ

<સ્વેદનાદ્યર્હાઃ કોકિલાઃ>
શિખિત્રાઃ પાવકોચ્છિષ્ટા મૃતાઙ્ગારાશ્ચ કોકિલાઃ ।
કૃષ્ણાઙ્ગાઃ કોકિલાશ્ચેતિ પર્યાયાસ્તે પરસ્પરમ્

<છર્ચોઅલ્:: wઓઓદ્>
દ્રાવણે સત્ત્વપાતે ચ માધૂકાઃ ખાદિરાઃ શુભાઃ ।
દુર્દ્રાવે વંશજાપેસ્તુ સ્વેદને બાદરાઃ શુભાઃ

<હિઙ્ગુલાકૃષ્ટરસઃ>
વિદ્યાધરાખ્યયન્ત્રસ્થાદ્ આર્દ્રકદ્રવમર્દિતાત્ ।
સમાકૃષ્ટો રસો યોઽસૌ હિઙ્ગુલાકૃષ્ટ ઉચ્યતે

<ઘોષાકૃષ્ટં વઙ્ગમ્>
સ્વલ્પતાલયુતં કાંસ્યં વઙ્કનાલેન તાડિતમ્ ।
મુક્તવઙ્ગં હિ તત્તામ્રં ઘોષાકૃષ્ટમુદાહૃતમ્

<ગુહ્યનાગમ્>
પલવિંશતિ નાગસ્ય શુદ્ધસ્ય કૃતચક્રિકમ્ ।
રૂપિકાદુગ્ધસમ્પિષ્ટશિલાયાં પરિલેપિતમ્

શરાવસંપુટે રુદ્ધ્વા પચેત્ ક્રોડપુટેન તામ્ ।
તાવદ્વારં પચેદ્યત્નાદ્યાવદ્ભસ્મ પ્રજાયતે

ગુડગુગ્ગુલુગુઞ્જાજ્યટઙ્કણૈઃ પરિમર્દ્ય તમ્ ।
મૂષામધ્યે નિરુધ્યાથ ધ્માનાદુત્થાપિતં પુનઃ

ચક્રીં તેન પુનઃ કૃત્વા પલપ્રમિતપારદૈઃ ।
લિપ્ત્વા લિમ્પેત્સિતાર્કસ્ય પયસા શિલયાપિ ચ

પચેદ્ગજપુટૈરેવં વારાણાં ખલુ વિંશતિઃ ।
પુટે પુટે ચ નાગસ્ય કુર્યાદુત્થાપનં ખલુ

નીલજ્યોતિર્દ્રવૈઃ સમ્યગ્દશવારાણિ ઢાલયેત્ ।
ઇતિ સિદ્ધં હિ તત્ સીસં કર્ષમાત્રાવશેષિતમ્

ગુહ્યનાગાખ્યયા પ્રોક્તં શ્રેષ્ઠં રસરસાયને ।
નિષ્કમાત્રં તુ નાગેઽસ્મિન્ લોહાખ્યે યા દ્રુતે સતિ

સ્વતો લક્ષગુણાં હૈમીં શલાકાં ગ્રસતે ધ્રુવમ્ ।
લગેત્તૈલપ્રતપ્તં તત્સ્વર્ણમુદ્ગિરતિ ધ્રુવમ્

ગુહ્યનાગોઽયમુદ્દિષ્ટઃ શક્તિસ્વચ્છન્દભૈરવઃ ।
<વરનાગમ્>
તીક્ષ્ણં નીલાઞ્જનોપેતં ધ્માતં હિ બહુશો દૃઢમ્

મૃદુ કૃષ્ણં દ્રુતદ્રાવં વરનાગં તદુચ્યતે ।
<ઉત્થાપનમ્>
મૃતસ્ય પુનરુદ્ભૂતિઃ સા પ્રોક્તોત્થાપનાખ્યયા

<ઢાલનમ્>
દ્રુતદ્રવ્યસ્ય નિક્ષેપો દ્રવે તત્ ઢાલનં મતમ્ ।
<ચપલઃ>
ત્રિંશત્પલમિતં નાગં ભાનુદુગ્ધેન મર્દિતમ્

વિમૃદ્ય પુટયેત્ તાવદ્ યાવત્ કર્ષાવશેષકમ્ ।
ન તત્પુટસહસ્રેણ ક્ષયમાયાતિ સર્વદા

ચપલોઽયં સમાદિષ્ટો વાર્તિકૈર્નાગસમ્ભવઃ ।
ઇત્થં હિ ચપલઃ કાર્યો વઙ્ગસ્યાપિ ન સંશયઃ

તત્સ્પૃષ્ટહસ્તસંસ્પૃષ્ટઃ કેવલો બધ્યતે રસઃ ।
સ રસો ધાતુવાદેષુ શસ્યતે ન રસાયને

અયં હિ કર્પણાખ્યેન લોકનાથેન કીર્તિતઃ ।
ભ્રામકાશ્મરજઃ સૂક્ષ્મં પઞ્ચમાંશસમન્વિતમ્

કુમારીમૂલતોયેન મર્દયેદેકવાસરમ્ ।
શાર્ઙ્ગેરીસ્વરસે વાપિ દિનમેકમનારતમ્

એવં ભૂનાગધૌતં ચ મર્દયેદ્દિવસદ્વયમ્ ।
અથૈકપલનાગેન તાવતા ત્રપુણાપિ ચ

દશનિષ્કરસેન્દ્રેણ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં સમાચરેત્ ।
યોજયિત્વાદ્યકલ્કેન યથાપૂર્વં વિમર્દયેત્

તતઃ શાણરસેન્દ્રેણ સત્ત્વેન રસકસ્ય ચ ।
પિષ્ટીં કૃત્વા તુ પૂર્વેણ પૂર્વકલ્કૈશ્ચ યોજયેત્

અથ પ્રક્ષાલ્ય સોષ્ણેન કાઞ્જિકેન પ્રશોષયેત્ ।
પલાર્ધં શુદ્ધસસ્યેન અષ્ટગુઞ્જારસેન ચ

વિમર્દ્ય કાઞ્જિકૈઃ કુર્યાન્મરિચપ્રમિતા વટીઃ ।
નિરુધ્ય વજ્રમૂષાયાં સન્ધિબન્ધં વિધાય ચ

શિખિત્રૈર્ નવભિઃ સમ્યગ્ભસ્ત્રાભ્યાં પ્રધમેત્ખલુ ।
તતો મૂષાગતં સત્ત્વં સમાદાય સમન્તતઃ

ધમેત્પ્રકટમૂષાયાં વઙ્કનાલેન શોધયેત્ ।
દશશાણં હિ તત્સત્વં ભસ્મના લવણેન ચ

સકાઞ્જિકેન સંપેષ્ય પુટયોગેન શોધયેત્ ।
ત્રિનિષ્કપ્રમિતે તસ્મિન્પૂર્વપ્રોક્તેન ભસ્મના

અશીતિગુણિતં નાગં ધ્માત્વા નિર્વાહયેત્ ખલુ ।
ઇયતા પૂર્વસૂતોઽસૌ ક્ષીયતે ન કથંચન

ચપલોઽયં સમુદ્દિષ્ટો લોકનાથેન શમ્ભુના ।
અનેનાપિ રસઃ શીઘ્રં પૂર્વવદ્ બધ્યતે સુખમ્

કારવલ્લીજટાચૂર્ણૈર્દશધા પુટિતો હિ સઃ ।
ભવેન્નાગવિનિર્મુક્તો ગ્રાસં ગૃહ્ણાત્યશેષતઃ

સુખં પ્રકટમૂષાયાં ભવેચ્ ચાતિગુણોત્તરઃ ।
જીર્ણગ્રાસો રસો હ્યેષાં દેહલોહકરો ભવેત્

<ભૂનાગધૌતમ્>
ભૂભુજઙ્ગશકૃત્તોયૈઃ પ્રક્ષાલ્યાપહૃતં મલમ્ ।
કૃષ્ણવર્ણં હિ તત્પ્રોક્તં ધૌતાખ્યં રસવાદિભિઃ

<દ્વન્દ્વાનમ્>
દ્રવ્યયોર્મેલનં ધ્માનાદ્ દ્વંદ્વાનં પરિકીર્તિતમ્ ।
<ભઞ્જની>
ભાગાદ્રૂપ્યાધિકે ક્ષેપમનુવર્ણસવર્ણકમ્

દલૈર્વા વર્ણિકાગ્રાસો ભઞ્જની વાદિનિર્મિતા ।
<ફુલ્લિકા>
પતઙ્ગીકલ્કતો જાતા લોહે તારત્વહેમતા

દિનાનિ કતિચિત્ સ્થિત્વા યાત્યસૌ ફુલ્લિકા મતા ।
<પતઙ્ગીરાગઃ>
રઞ્જિતાર્ધરસાલ્લોહાદન્યદ્વા ચિરકાલતઃ

વિનિર્યાતિ સ નિર્દિષ્ટઃ પતઙ્ગીરાગસંજ્ઞકઃ ।
<આવાપઃ>
દ્રુતે દ્રવ્યાન્તરક્ષેપાલ્લોહાદ્યૈઃ ક્રિયતે હિ યઃ

સ આવાપઃ પ્રતીવાપસ્તદેવાચ્છાદનં મતમ્ ।
<અભિષેકઃ>
દ્રુતે વહ્નિસ્થિતે લોહે વિરમ્યાષ્ટનિમેષકમ્

સલિલસ્ય પરિક્ષેપઃ સોઽભિષેક ઇતિ સ્મૃતઃ ।
નાગં વા વઙ્ગં વા પ્રદ્રાવ્ય નિષેચયેચ્છતં વારાન્

ઉક્તદ્રવ્યે તદ્દ્રવતાડનમેતદ્ધિ સોઽભિષેકસ્તુ ।
<નિર્વાપ>
તપ્તસ્યાપ્સુ પરિક્ષેપો નિર્વાપસ્તપનં ચ તત્

પ્રતિવાપ્યાદિકં કાર્યં દ્રુતલોહે સુનિર્મલે ।
<શુદ્ધાવર્તઃ>
યદા હુતાશો દીપ્તાર્ચિઃ શુક્લોત્થાનસમન્વિતઃ

શુદ્ધાવર્તસ્તદા જ્ઞેયઃ સ કાલઃ સત્ત્વનિર્ગમે ।
<રેખાવર્તઃ>
દ્રાવ્યદ્રવ્યનિભા જ્વાલા દૃશ્યતે ધમને યદા

દ્રવસ્યોન્મુખતા સેયં રેખાવર્તઃ સ કથ્યતે ।
<સ્વાઙ્ગશીતં વહ્નિ(બહિઃ)શીતં ચ>
વહ્નિસ્થમેવ શીતં યત્તદુક્તં સ્વાઙ્ગશીતલમ્

અગ્નેરાકૃષ્ટશીતં યદ્વહ્નિશીતં તદીરિતમ્ ।
<સ્વેદનમ્>
ક્ષારામ્લૈર્ ઔષધૈર્વાપિ ડોલાયન્ત્રે સ્થિતસ્ય હિ

પચનં સ્વેદનાખ્યં સ્યાન્મલશૈથિલ્યકારકમ્ ।
<મર્દનમ્>
ઉદ્દિષ્ટૈરૌષધૈઃ સાર્ધં સર્વામ્લૈઃ કાઞ્જિકૈરપિ

પેષણં મર્દનાખ્યં સ્યાદ્બહિર્મલવિનાશનમ્ ।
<મૂર્છનમ્>
મર્દનાદિષ્ટભૈષજ્યૈર્ નષ્ટપિષ્ટિત્વકારકમ્

તન્મૂર્ચ્છનં હિ વાર્યદ્રિભૂજકઞ્ચુકનાશનમ્ ।
<નષ્ટપિષ્ટિઃ>
સ્વરૂપસ્ય વિનાશેન પિષ્ટિત્વાપાદનં હિ યત્

વિવૃદ્ધિર્ જિતસૂતેન નષ્ટપિષ્ટિઃ સ ઉચ્યતે ।
<ઉત્થાપનમ્>
સ્વેદતાપાદિયોગેન સ્વરૂપાપાદનં પુનઃ

તદુત્થાપનમિત્યુક્તં મૂર્ચ્છાવ્યાપત્તિનાશનમ્ ।
<પાતનમ્>
ઉક્તૌષધૈર્મર્દિતપારદસ્ય યન્ત્રસ્થિતસ્યોર્ધ્વમધશ્ચ તિર્યક્ ।
નિર્યાપનં પાતનસંજ્ઞયોક્તં વઙ્ગાહિસંપર્કજકઞ્ચુકઘ્નમ્

<રોધનમ્>
જલસૈન્ધવયુક્તસ્ય રસસ્ય દિવસત્રયમ્

સ્થિતિરાપ્યાયિની કુમ્ભે યોઽસૌ રોધનમુચ્યતે ।
<નિયમનમ્>
રોધનાલ્લબ્ધવીર્યસ્ય ચપલત્વનિવૃત્તયે

ક્રિયતે યો ઘટે સ્વેદઃ પ્રોક્તં નિયમનં હિ તત્ ।
<દીપનમ્>
ધાતુપાષાણમૂલાદ્યૈઃ સંયુક્તો ઘટમધ્યતઃ

ગ્રાસાર્થં ત્રિદિનં સ્વેદો દીપનં તન્મતં બુધૈઃ ।
<ગ્રાસમાનમ્>
ઇયન્માનસ્ય સૂતસ્ય ભોજ્યદ્રવ્યાત્મિકા મિતિઃ

ઇયતીત્યુચ્યતે યોઽસૌ ગ્રાસમાનમિતીરિતમ્ ।
<જારણા>
ગ્રાસસ્ય ચારણં ગર્ભદ્રાવણં જારણં તથા

ઇતિ ત્રિરૂપા નિર્દિષ્ટા જારણા વરવાર્તિકૈઃ ।
ગ્રાસઃ પિણ્ડઃ પરીણામસ્તિસ્રશ્ચાખ્યાઃ પરાઃ પુનઃ

સમુખા નિર્મુખા ચેતિ જારણા દ્વિવિધા મતા ।
નિર્મુખા જારણા પ્રોક્તા બીજાદાનેન ભાગતઃ

<સમુખજારણા>
શુદ્ધં સ્વર્ણં ચ રૂપ્યં ચ બીજમિત્યભિધીયતે ।
ચતુઃષષ્ટ્યંશતો બીજપ્રક્ષેપો મુખમુચ્યતે

એવં કૃતે રસો ગ્રાસલોલુપો મુખવાન્ ભવેત્ ।
કઠિનાન્યપિ લોહાનિ ક્ષમો ભવતિ ભક્ષિતુમ્

ઇયં હિ સમુખી પ્રોક્તા જારણામૃતજારણા ।
<નિર્મુખચારણા>
દિવ્યૌષધિસમાયોગાત્ સ્થિતઃ પ્રકટકોષ્ઠિષુ

ભુઙ્ક્તે નિખિલલોહાદ્યાન્યોઽસૌ રાક્ષસવક્ત્રવાન્ ।
<ચારણા>
રસસ્ય જઠરે ગ્રાસક્ષેપણં ચારણા મતા

<ગર્ભદ્રુતિઃ>
ગ્રસ્તસ્ય દ્રાવણં ગર્ભે ગર્ભદ્રુતિરુદાહૃતા ।
<બાહ્યદ્રુતિઃ>
બહિરેવ દ્રુતીકૃત્ય ઘનસત્વાદિકં ખલુ

જારણાય રસેન્દ્રસ્ય સા બાહ્યદ્રુતિર્ ઉચ્યતે ।
<દ્રુતિ (સુબ્સ્તન્ચે)>
નિર્લેપિત્વં દ્રવત્વં ચ તેજસ્ત્વં લઘુતા તથા

અસંયોગશ્ચ સૂતેન પઞ્ચધા દ્રુતિલક્ષણમ્ ।
<દ્રુતિ (પ્રોચેસ્સ્)>
ઔષધાજ્યાદિયોગેન લોહધાત્વાદિકં સદા

ઉત્તિષ્ઠતે દ્રવાકારા સા દ્રુતિઃ પરિકીર્તિતા ।
<જારણા>
દ્રુતગ્રાસપરીણામો બિડયન્ત્રાદિયોગતઃ

જારણેત્યુચ્યતે તસ્યાઃ પ્રકારાઃ સન્તિ કોટિશઃ ।
<વિડમ્>
ક્ષારૈરમ્લૈશ્ચ ગન્ધાદ્યૈર્મૂત્રૈઃ સપટુભિસ્તથા

રસગ્રાસસ્ય જીર્ણાર્થં તદ્બિડં પરિકીર્તિતમ્ ।
<રઞ્જનમ્>
સંસિદ્ધબીજસત્ત્વાદિજારણેન રસસ્ય હિ

પીતાદિરાગજનનં રઞ્જનં સમુદીરિતમ્ ।
<સારણા>
સૂતે સતૈલયન્ત્રસ્થે સ્વર્ણાદિક્ષેપણં હિ યત્

વેધાધિક્યકરં લોહે સારણા સા પ્રકીર્તિતા ।
<વેધઃ>
વ્યવાયિભેષજોપેતો દ્રવ્યે ક્ષિપ્તો રસઃ ખલુ

વેધ ઇત્યુચ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ સ ચાનેકવિધઃ સ્મૃતઃ ।
<વેધભેદાઃ>
લેપઃ ક્ષેપશ્ચ કુન્તશ્ચ શબ્દાખ્યો ધૂમસંજ્ઞકઃ

<લેપવેધઃ>
લેપેન કુરુતે લોહં સ્વર્ણં વા રજતં તથા ।
લેપવેધઃ સ વિજ્ઞેયઃ પુટમત્ર ચ સૌકરમ્

<ક્ષેપવેધઃ>
પ્રક્ષેપણં દ્રુતે લોહે વેધઃ સ્યાત્ક્ષેપસંજ્ઞકઃ ।
<કુન્તવેધઃ>
સંદંશધૃતસૂતેન દ્રુતદ્રવ્યાહતિશ્ચ યઃ

સુવર્ણત્વાદિકરણઃ કુન્તવેધઃ સ ઉચ્યતે ।
<ધૂપવેધઃ>
વહ્નૌ ધૂમાયમાને ઽન્તઃપ્રક્ષિપ્તરસધૂમતઃ

સ્વર્ણાદ્યાપાદનં લોહે ધૂમવેધઃ સ ઈરિતઃ ।
<શબ્દવેધઃ>
મુખસ્થિતે રસે નાલ્યા લોહસ્ય ધમનાત્ખલુ

સ્વર્ણરૂપ્યત્વજનનં શબ્દવેધઃ સ કીર્તિતઃ ।
<ઉત્પાટનમ્>
પિણ્ડદ્રવ્યસ્ય સૂતેન કાલુષ્યાદિનિવારણમ્

પ્રકાશનં ચ વર્ણસ્ય તદુત્પાટનમીરિતમ્ ।
<સ્વેદનમ્>
ક્ષારામ્લૈરૌષધૈઃ સાર્ધં ભાણ્ડે રુદ્ધ્વાતિયત્નતઃ

ભૂમૌ નિખન્યતે યત્તત્સ્વેદનં સમુદીરિતમ્ ।
<સંન્યાસઃ>
રસસ્યૌષધયુક્તસ્ય ભાણ્ડે રુદ્ધસ્ય યત્નતઃ

સદાગ્નિયુતચુલ્લ્યન્તઃક્ષેપઃ સંન્યાસ ઉચ્યતે ।
<સ્વેદનસંન્યાસગુણાઃ>
દ્વાવેતૌ સ્વેદસંન્યાસૌ રસરાજસ્ય નિશ્ચિતમ્

ગુણપ્રભાવજનનૌ શીઘ્રવ્યાપ્તિકરૌ તથા