આનન્દકન્દ · અધ્યાય 1.19

આક્, 1, 19
<ઋતુચર્યા, કાલવિભાગઃ>
શ્રીભૈરવી ।
ભગવન્ ત્વત્પ્રસાદેન નિત્યાચારક્રમઃ શ્રુતઃ ।
સ્વામિન્નૈમિત્તિકાચારં શ્રોતું વાઞ્છાસ્તિ મે વદ

શ્રીભૈરવઃ ।
તચ્છૃણુ ત્વં મહાદેવિ બ્રૂમિ નૈમિત્તિકીં વિધિમ્ ।
કાલાધીનઃ સ તુ ભવેદનપાયોઽમિતઃ સદા

અનાદિનિધનઃ સૂક્ષ્મઃ સ્થૂલો વ્યાપ્તઃ સદાતનઃ ।
બ્રહ્માદયશ્ચ સૂર્યાદ્યા મહાભૂતાદયઃ પરે

કાલાનુસારિણઃ સર્વે પ્રયત્ને કાલરૂપિણઃ ।
કાલાદેવ હિ જાયન્તે લીયન્તે તત્ર સર્વદા

યઃ કાલઃ સોઽહમેવેતિ ત્વં ચ કાલપ્રવર્તિની ।
તસ્માજ્જન્મભૃતાં જન્મનિધનાય નિવેદ્યતે

અવિભાજ્યો હિ કાલોઽયં તથાપિ પ્રવિભજ્યતે ।
તીક્ષ્ણસૂચ્યાબ્દપત્રં તુ યાવત્કાલેન ભિદ્યતે

સ કાલો લવ ઇત્યુક્તસ્ત્રુટી ત્રિંશલ્લવૈર્ ભવેત્ ।
તદ્યોઽયં સ્યાત્ત્રુટિઃ કાલો માત્રા સ્યાત્તદ્દ્વયાન્વિતા

દૃક્પક્ષ્મણોઃ પરિક્ષેપઃ સ તુ માત્રા પ્રશસ્યતે ।
માત્રાષ્ટાદશભિઃ કાષ્ઠા કાષ્ઠાત્રિંશદ્યુતા કલા

કલાત્રિંશત્ક્ષણઃ પ્રોક્તઃ ક્ષણૈઃ ષડ્ભિશ્ચ નાડિકા ।
નાડીદ્વયં મુહૂર્તઃ સ્યાત્તૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ યામકઃ

યામૈશ્ચતુર્ભિર્ દિવસસ્તથા રાત્રિર્ભવેત્પ્રિયે ।
એવં દિવાનિશં કિં તુ પૂર્વાહ્ણો દશ નાડિકાઃ

મધ્યાહ્ને દશ નાડી સ્યાદપરાહ્ણસ્તથૈવ ચ ।
પૂર્વરાત્રં ચાર્ધરાત્રં તથૈવાપરરાત્રકમ્

દિવસૈઃ પઞ્ચદશભિઃ પક્ષઃ સ્યાચ્છુક્લસંજ્ઞકઃ ।
દ્વિતીયઃ કૃષ્ણપક્ષઃ સ્યાદ્દ્વાભ્યાં માસસ્તુ જાયતે

માસાભ્યામૃતુસંજ્ઞા સ્યાદૃતુભ્યાં કાલસંજ્ઞકઃ ।
ઋતુત્રયં સ્યાદયનં દ્વાભ્યાં સંવત્સરો ભવેત્

અષ્ટાદશપ્રકારેણ કાલસ્તસ્માદ્વિભજ્યતે ।
માઘાદિમાસાઃ ક્રમશો ભવન્તિ શિશિરાદયઃ

શિશિરશ્ચ વસન્તશ્ચ ગ્રીષ્મો વર્ષા શરદ્ધિમઃ ।
ઋતવો દક્ષિણં તેષાં કથયામિ શૃણુ પ્રિયે

<હેમન્તર્તુસ્વરૂપમ્>
તત્ર સૂર્યો દિશશ્ચૈવ હિમાનીકલુષીકૃતાઃ ।
ધૂમધૂમ્રરજોમન્દો વાયુઃ શીતપ્રબોધનઃ

રોમાઞ્ચકારી કૌબેરો લવલ્યઃ પુષ્પિતાસ્તદા ।
પુંનાગલોધ્રફલિનીપુષ્પામોદિતષટ્પદાઃ

ગજવાજીગોમહિષીકાકાજાદ્યાશ્ચ ગર્વિતાઃ ।
સરિત્પ્રાલેયપટલસંછન્નશકુનાદયઃ

સોષ્ણબાષ્પજલાઃ કૂપાઃ પશ્ય હૈમન્તિકે ઋતૌ ।
<શિશિરર્તુસ્વરૂપમ્>
એવં હિ શિશિરે કાલે ચયં યાતિ કફઃ સ્વતઃ

<વસન્તર્તુસ્વરૂપમ્>
વસન્તે વિમલા દિક્કાઃ સૂર્યશ્ચારુણદીધિતઃ ।
મલયાનિલસઞ્ચારો નવપલ્લવશોભિતાઃ

નવીનત્વક્પલાશાઢ્યા વૃક્ષાઃ સર્વત્ર પુષ્પિતાઃ ।
સહકાશોકબકુલમાધવીચમ્પકોદ્ભવૈઃ

પલાશકાદિમૈઃ પુષ્પૈઃ પ્રવિભાતિ વનસ્થલી ।
ભ્રમદ્ભ્રમરનિધ્વાનકોકિલાલાપસંકુલા

શ્લેષ્મકોપશ્ચ ભવતિ કાલઃ સર્વોત્તમો હ્યયમ્ ।
<ગ્રીષ્મર્તુસ્વરૂપમ્>
ગ્રીષ્મે તીક્ષ્ણકરશ્ચણ્ડોઽતસીકુસુમસન્નિભઃ

સંતાપિતમહીદિક્કઃ શોષિતાશેષભૂરસઃ ।
દાવાગ્નિનાતિજ્વલિતા દિશો ભૂમિશ્ચ ધૂસરાઃ

નૈરૃતો વાયુરત્યુગ્રો વાત્યા ચોગ્રાસુખા ભવેત્ ।
આતપસ્વેદપવનૈઃ પ્રાણિનો જ્વરિતા ઇવ

સંતપ્તક્રોડમહિષમાતઙ્ગૈર્ આકુલીકૃતાઃ ।
ચણ્ડાશુકિરણોત્તપ્તશુષ્કસ્વલ્પજલાન્વિતાઃ

કલ્લોલિતાસ્તટાકાદ્યાઃ સંતપ્તજલજન્તવઃ ।
જીર્ણશુષ્કવિશીર્ણૈશ્ચ પર્ણૈશ્ચ પતિતૈર્ દ્રુમાઃ

સોષ્માશ્છાયાવિહીનાશ્ચ વાયુવ્યાકુલિતા ભૃશમ્ ।
શુષ્કપત્રલતાગુલ્માઃ શિરીષાઃ કુસુમોજ્જ્વલાઃ

શ્લેષ્મક્ષયશ્ચાનુદિનં તસ્માદ્વાયોશ્ચયો ભવેત્ ।
<વર્ષર્તુસ્વરૂપમ્>
વર્ષર્તૌ પશ્ચિમો વાયુર્મહી નવતૃણાવૃતા

ભિન્નૈસ્તથાઞ્જનાભૈશ્ચ જલદૈશ્છાદિતાખિલા ।
શક્રગોપાવૃતા પૃથ્વી સર્વસસ્યમનોહરા

ભૂલતાનિવહચ્છન્ના જલક્લિન્ના ચ પઙ્કિલા ।
મત્તકેકિકુલક્રીડાનૃત્તવિસ્તીર્ણપિઞ્છકા

ભેકભીકરનિધ્વાનબધિરીકૃતદિઙ્મુખા ।
કદમ્બકદલીજાતિકુટજામોદમેદુરા

ધારાધરામ્બુધારાભિઘાતનષ્ટસરોરુહા ।
પ્રભૂતસલિલાપૂર્ણસોપાના દીર્ઘિકા ભૃશમ્

પતિસંયોગસદૃશમહાકારા મહાજલાઃ ।
પૂર્ણોભયતટાન્તાશ્ચ નદ્યઃ સકલુષોદકાઃ

નભઃ સ્તનિતજીમૂતપ્રોદ્યદ્વિદ્યુત્પ્રદીપિતમ્ ।
અન્યોન્યામ્બુદસંઘટ્ટજાતનિર્ઘોષભીકરમ્

ઇન્દ્રચાપલસન્મેઘચ્છાદિતાર્કેન્દુમણ્ડલમ્ ।
વનં હૃષ્ટાજમહિષકિટિચાતકસઙ્કુલમ્

શ્લેષ્મા ક્ષીણતરો વાયોઃ કોપઃ પિત્તચયસ્તદા ।
<શરદૃતુસ્વરૂપમ્>
શરદિ સ્ફુરિતાભાશ્ચ ભાનોસ્તીક્ષ્ણા મરીચયઃ

પ્રક્ષીણવારિવિમલવારિદોન્મુક્તમાર્ગકાઃ ।
જ્યોત્સ્નામૃતરસાસિક્તમોદિતાખિલજન્તવઃ

સ્ફુરિતોડુકુલાકીર્ણા રાત્રયશ્ચ મનોહરાઃ ।
વિમલાકાશરુચિરાઃ કામલીલોત્સવપ્રદાઃ

મહી ચાશ્યાનપઙ્કા ચ કણિકાપૂર્ણશાલિકા ।
સદસ્યઃ ફુલ્લકમલકુમુદોત્પલમણ્ડિતાઃ

પ્રહૃષ્ટમીનહંસાલીલીલાલોલતરઙ્ગિકાઃ ।
અમલામ્બુસરાકીર્ણાઃ સ્નાનપાનહિતપ્રદાઃ

દિશઃ પ્રફુલ્લરુચિરકાશચામરશોભિતાઃ ।
વિમલામોદિતક્રોઞ્ચમલ્લિકાપરિમણ્ડિતાઃ

સપ્તચ્છદરજોયોગદૃપ્તદન્તિકુલં વનમ્ ।
પ્રક્ષીયતે તદા વાયુઃ પિત્તં કુપ્યતિ પાર્વતિ

<આદાનવિસર્ગકાલસ્વરૂપમ્>
દિવાનિશાદિમધ્યાન્તે શ્લેષ્મપિત્તસમીરણાઃ ।
કુપ્યન્તિ ઋતવઃ સર્વે પ્રવર્તન્તે ક્રમાચ્છિવે

દિનમાગ્નેયરૂપં સ્યાદ્ રાત્રિઃ સૌમ્યમયી ભવેત્ ।
દ્વૌ ચ પક્ષૌ તદા દેવિ ઋતૂ હેમન્તશૈશિરૌ

તૌ ઋતૂ હિમકાલઃ સ્યાદુષ્ણૌ મધુનિદાઘકૌ ।
પ્રાવૃટ્શરદૃતૂ જ્ઞેયૌ વર્ષાકાલઃ સ ઉચ્યતે

ઋતુભિઃ શિશિરાદ્યૈસ્તત્ત્રિભિઃ સ્યાદુત્તરાયણમ્ ।
તદા જ્ઞેયમિતિ જ્ઞેયમાદાનં તદ્ભવેત્પ્રિયે

સૂર્યાનિલૌ સ્વભાવેન ભૂમિસૌમ્યરસાપહૌ ।
કિંતુ માર્ગવશાદેતાવત્યુષ્ણખરરૂક્ષકૌ

આદદાતે બલં તેજઃ પ્રાણિનાં પ્રતિવાસરમ્ ।
તિક્તઃ કષાયકટુકૌ પ્રબલાઃ સ્યુર્યથોત્તરમ્

પ્રાવૃડાદ્યૈશ્ચ ઋતુભિસ્ત્રિભિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્ ।
એતત્સોમાત્મકં વિદ્ધિ વિસર્ગાખ્યમિતિ સ્મૃતમ્

પ્રકૃત્યા શીતલા વૃષ્ટ્યા વાયુસોમામ્બુદાઃ પરમ્ ।
બલિનઃ સ્યુર્યતસ્તસ્માત્સૂર્યઃ ક્ષીણરુચિર્ ભવેત્

ગતે ભૂતલતાપેઽસ્મિન્ પ્રાણિનાં પ્રતિવાસરમ્ ।
કાલો બલં વિસૃજતિ પ્રબલાઃ સ્યુર્યથોત્તરમ્

અત્રામ્લલવણૌ સ્વાદૂ રસાઃ સ્નિગ્ધા ભવન્તિ હિ ।
હેમન્તે શિશિરે પૂર્ણં મધૌ શરદિ મધ્યમમ્

ગ્રીષ્મે પ્રાવૃષિ શીતં સ્યાત્સર્વેષાં પ્રાણિનાં બલમ્ ।
<હેમન્તર્તુચર્યા>
રસસ્ય બલિનઃ શીતસંવૃતત્વાદ્ધિમાગમે

કોષ્ઠાગ્નેશ્ચાવિકીર્ણત્વાત્પિણ્ડિતો જઠરે યતઃ ।
તતો બલીયાન્ કોષ્ઠાગ્નિસ્ તસ્મિન્ સ્વલ્પાશનો યદિ

વાયુના દીપ્યતે વહ્નિઃ પચેદ્ધાતૂન્ રસાદિકાન્ ।
તસ્માદ્ધિમાગમે સેવ્યો મધુરો લવણામ્લકઃ

અથ દૈર્ઘ્યાન્નિશાનાં તુ ક્ષુધા પ્રાતસ્તરાં ભવેત્ ।
દિનચર્યાપ્રકારેણ વિસૃજન્મલમૂત્રકમ્

દન્તકાષ્ઠાદિકં સર્વં વિદધ્યાત્પરમેશ્વરિ ।
તતો મૂર્ધાર્હવાતઘ્નતૈલેનાભ્યઙ્ગમ્ આચરેત્

ગાત્રાભ્યઙ્ગં મર્દનં ચ યાવચ્છક્યં ચ યથાસુખમ્ ।
કુશલૈર્ બાહુયુદ્ધં ચ યાવચ્છક્યં ભજેત્તતઃ

ગોધૂમચણકૈર્ મુદ્ગૈર્ હૃતતૈલો યથાવિધિ ।
સ્નાત્વા કૌશેયેકે રક્તે લઘુન્યુષ્ણે સુસાન્દ્રકે

વાસસી પરિધાયૈવ કસ્તૂર્યા કુઙ્કુમેન ચ ।
કાલાગરુદ્રવેણૈવ ચર્ચાં કુર્વીત વિગ્રહે

ધૂપયેદ્દેહચિકુરાન્કાલાગરુજધૂપતઃ ।
ચમ્પકં બકુલં પુષ્પં શતપત્રં ચ કૈતકમ્

જવાદ્યૈરુપલિપ્તાનિ કૃત્વા શિરસિ ધારયેત્ ।
ગુડાસવં મદ્યમણ્ડં મદ્યં માંસં ચ મેદુરમ્

સ્નિગ્ધં માંસરસં સોષ્ણં માષગોધૂમપિષ્ટજાન્ ।
ઇક્ષુક્ષીરવિકારાંશ્ચ સોષ્ણમન્નં તિલોદ્ભવમ્

શૌચે સુખોષ્ણં સલિલં સોષ્મલં ચારુ મન્દિરમ્ ।
શયનં કૌથકશ્લક્ષ્ણમૃદુલાજિનકમ્બલૈઃ

પ્રાવારૈઃ શુભકૌશેયૈઃ ક્રમેણાસ્તૃતમુજ્જ્વલમ્ ।
ભજેદવૃદ્ધસૂર્યાંશૂન્ પૃષ્ઠભાગેન શામ્ભવિ

સ્વેદં ચોપાનહં નિત્યં હસન્તીતીવ્રતાપિતે ।
ગર્ભગેહે નિવાસં ચ વૃત્તપીનોન્નતસ્તનીઃ

રથાઙ્ગવૃત્તસુશ્રોણ્યો રમ્ભાસ્તમ્ભોરુમણ્ડિતાઃ ।
મદ્યપાનમદોન્મત્તા વસ્ત્રસ્રગ્ગન્ધશોભિતાઃ

પ્રિયાઃ પ્રીતાઃ સમાશ્લિષ્યેન્ન બાધા શીતદોષજા ।
કસ્તૂરી કુઙ્કુમં ચન્દ્રં લવઙ્ગં જાતિકાફલમ્

પ્રત્યેકં નિષ્કમેકં સ્યાત્સારઃ ખદિરસમ્ભવઃ ।
યુઞ્જ્યાત્ષોડશનિષ્કં ચ સર્વં પેષ્યં હિમામ્બુના

ગુલિકાં મરિચાકારાં કુર્યાદ્દૌર્ગન્ધ્યનાશિનીમ્ ।
વાતશ્લેષ્મહરા રુચ્યા ગુટિકૈષા પ્રકીર્તિતા

ગુટ્યન્વિતં ચ તામ્બૂલં યથેષ્ટં ભક્ષયેત્સદા ।
એવં હેમન્તચર્યા સ્યાત્ શિશિરે ઽપ્યમુમાચરેત્

શ્લેષ્મા ચિતઃ સ્યાન્નિતરાં ભજેદ્ધૈમન્તિકં વિધિમ્ ।
અત્રાદાનભવં રૂક્ષં ભવેચ્છીતો મહત્તરઃ

<વસન્તર્તુચર્યા>
શિશિરે તુ ચિતઃ શ્લેષ્મા વસન્તેઽર્કાંશુવિદ્રુતઃ ।
નાશયેજ્જાઠરં વહ્નિં સ્વયં તોયસ્વભાવતઃ

જનયેદ્રોગમખિલં તસ્માચ્છીઘ્રં કફં જયેત્ ।
અથ વાસન્તિકાં ચર્યાં કથયામિ મમ પ્રિયે

તીક્ષ્ણાઞ્જનચ્છર્દિનસ્યૈર્ વ્યાયામોદ્વર્તનૈરપિ ।
પાદાભ્યાં મર્દનેનોષ્મવારિસ્નાનેન તં હરેત્

કાષાયરક્તકૌસુમ્ભકૌશેયવસનાનિ ચ ।
પરિધાય સકર્પૂરાગરુણાઙ્ગાનિ ધૂપયેત્

કસ્તૂરીકુઙ્કુમહિમૈશ્ચન્દનૈર્લેપયેત્ તનુમ્ ।
ચૂતચમ્પકપુન્નાગપૂગકેસરપાટલમ્

માધવીકેતકીમલ્લિકાશોકનવમાલિકાઃ ।
જવાદ્યૈર્લેપિતાઃ કૃત્વા વહેત્કલ્હારમુત્પલમ્

મદ્યં પઞ્ચવિધં પ્રોક્તં સર્વવ્યાધિહરં પરમ્ ।
માધવારિષ્ટમાર્દ્વીકાસવશીથુર્ ઇતીરિતાઃ

ક્ષૌદ્રૈર્ મદકરદ્રવ્યૈ રચિતો માધવઃ સ્મૃતઃ ।
ચિરં મદકરદ્રવ્યં ખનિત્વા સ્થાપિતં ભુવિ

અરિષ્ટોઽયમિતિ જ્ઞેયો માર્દ્વીકો ગોસ્તનીભવઃ ।
આસવો મદકૃદ્દ્રવ્યસવનાદ્વા સમુદ્ભવઃ

શીથુર્ ઇક્ષુરસાજ્જાતઃ સેવ્યાઃ પઞ્ચ મયા મતાઃ ।
કામિનીવદનામ્ભોજવાસિતાશ્ ચિત્તહારિણઃ

પુષ્પાદિવાસિતા હૃદ્યાઃ કાન્તાનયનરઞ્જિતાઃ ।
પુરાણાઃ કટુકાસ્તિક્તાઃ કષાયાઃ શ્લેષ્મહારિણઃ

માતુલુઙ્ગામ્રજમ્બૂનાં પત્રપુષ્પફલાન્વિતાઃ ।
સુહૃદ્ભિઃ સહ જંબીરરસાર્દ્રકપલાણ્ડુકમ્

જાઙ્ગલં પલલં શૂલ્યં તદ્રસં ચ કૃતં નવમ્ ।
પુરાણક્ષૌદ્રગોધૂમયવષષ્ટિકશાલિકાન્

ભજેત્કફઘ્નં શાકં ચ વ્યઞ્જનં પાનકં તથા ।
અમદ્યપસ્તુ શુણ્ઠ્યમ્બુ મુસ્તામ્બુ ક્ષૌદ્રવારિ વા

ખદિરાસનસારોત્થક્વથિતં વારિ વા પિબેત્ ।
ઉદ્યાને સૌધકાચાદ્યૈર્મણિનીકાશરોચિભિઃ

કુટ્ટિમૈર્ મણ્ડિતે ચારુમણ્ડપે સુરતોચિતે ।
કોકિલાલાપરુચિરે સુગન્ધિકુસુમોજ્જ્વલે

બહુપાદપસચ્છાયાવારિતોષ્ણાશુદીધિતૌ ।
સમન્તાત્ સલિલાપૂર્ણકુલ્યાભિઃ શીતલીકૃતે

મલયાનિલસઞ્ચારશમિતશ્રમવારિણિ ।
નાનાપ્રસૂનસુભગશાખિનીનાલનન્દિતે

લમ્બમાનસુગન્ધસ્રઙ્મકરન્દાભિષેચિતે ।
ઉશીરપાટલીપઙ્ક્તિશોભિતે બિસવિસ્તૃતે

પુષ્પૈર્ આકીર્ણિતે મન્દતાલવૃન્તાનિલોજ્જ્વલે ।
સમાસીનઃ પ્રિયાલાપચતુરાઃ કામલોલુપાઃ

કન્દર્પદર્પસર્વસ્વાઃ સૂક્ષ્મસ્વચ્છાંબરાઃ પ્રિયાઃ ।
તરુણી રમયન્ ગોષ્ઠીઃ કુર્વંસ્તાભિર્મનોહરાઃ

સુહૃદ્ભિર્ આપ્તૈઃ સહિતો મધ્યાહ્નં ગમયેત્સુખી ।
અતિશીતગુરુસ્નિગ્ધસ્વાદ્વમ્લલવણાનિ ચ

તિલેક્ષુક્ષીરવિકૃતિદિવાસ્વપ્નાતિપિચ્છિલમ્ ।
મત્સ્યં ક્ષારોદકં પૂપં શ્લેષ્મલં વર્જયેન્મધૌ

<ગ્રીષ્મર્તુચર્યા>
ગ્રીષ્મે હ્યત્યર્થતીક્ષ્ણઃ સ્યાદ્ ઘર્મભાનુર્ભુવો રસાન્ ।
સ્નિગ્ધાન્ ગુણાંશ્ચ ક્ષપયેત્કફસ્તસ્માત્ક્ષયં વ્રજેત્

તેન વાયુશ્ચિતઃ સ્યાચ્ચ પૂરિતૈઃ શીતલૈર્જલૈઃ ।
ચન્દનાગરુકસ્તૂરીકુઙ્કુમૈશ્ચ સુગન્ધિભિઃ

પ્રસૂનૈર્વિવિધૈઃ ફુલ્લૈર્વાસિતે મલ્લિકાદિભિઃ ।
કામિનીપીનવક્ષોજદઘ્નામ્બુનિ સુશોધિતે

હ્રદે વા દીર્ઘિકાયાં વા સંસ્કૃતાયાં યથાવિધિ ।
આ કર્ણપૂર્ણનયનવિરાજિતમુખેન્દુભિઃ

મૃણાલભૂષણોદ્ભાસિશિરીષમૃદુબાહુભિઃ ।
કર્પૂરમુક્તાકુસુમમાલામલયજોજ્જ્વલૈઃ

સૂક્ષ્મકૌસુમ્ભવસનબદ્ધમધ્યનિતમ્બિભિઃ ।
સ્વનૂપુરરવાકૃષ્ટસારસારાવરઞ્જિતૈઃ

જલક્રીડાતિચતુરૈઃ સંયુક્તઃ કામિનીજનૈઃ ।
સંક્રીડેત કરોન્મુક્તવારિસિક્તાઙ્ગનામુખઃ

દ્રુતિશૃઙ્ગમુખોત્સૃષ્ટવારિસેચિતવિગ્રહઃ ।
તાભિર્ભુજાન્તરં શ્લિષ્યન્ કુર્વન્ લીલાં મુહુર્મુહુઃ

ઉત્તીર્ય ચ વપુર્વસ્ત્રૈર્ ઉદ્વર્ત્ય ચિકુરાન્સુખમ્ ।
સ્વચ્છે સૂક્ષ્મે કષાયે ચ વસને ધારયેત્તતઃ

ચન્દનાગરુકર્પૂરૈર્ધૂપયેત્કેશવિગ્રહૌ ।
શ્રીખણ્ડચન્દ્રકસ્તૂરીપઙ્કચર્ચિતવિગ્રહઃ

નેપાલમાલતીમલ્લીપાટલીશતપત્રકાઃ ।
સૌગન્ધિકં મરુવકં હ્રીવેરં ચ મૃગાણ્ડજૈઃ

સુગન્ધતૈલૈર્લિપ્તાનિ ધારયેત્ કુસુમાનિ ચ ।
અત્ર મદ્યં ન પેયં સ્યાદથવા મદ્યસાત્મ્યકૈઃ

સ્વલ્પં પેયં તુ તેનેષન્ન તૃપ્તિશ્ચેત્ તદા જલૈઃ ।
સ્વાદુભિર્બહુભિર્ યુક્તં પિબેન્મદ્યં યથાસુખમ્

તથા નોચેદ્ભવેદ્ ધાતુશોષો ઽન્તર્દાહમોહભાક્ ।
શિથિલાવયવક્ષીણપ્રાણબુદ્ધિબલઃ પ્રિયે

મધુરં શીતલં સ્નિગ્ધં દ્રવં લઘુ હિતં ભજેત્ ।
સદ્યઃ સશર્કરં લિહ્યાચ્છાલેયં જાઙ્ગલં પલમ્

અમેદુરં માંસરસં રસાલાં પાનકં પિબેત્ ।
પઞ્ચસારં ચ રાગં ચ ષાડવં ચાથવા હિતમ્

<રસાલાપાનકે>
શર્કરામરિચોપેતં દધિ હસ્તવિલોડિતમ્ ।
એતદ્રસાલા વિખ્યાતા રમ્ભાપનસચૂતજૈઃ

ફલૈઃ સશર્કરામ્ભોભિર્ નવમૃત્પાત્રગં કૃતમ્ ।
ઈષદમ્લમિતિ ખ્યાતં પાનકં તદ્ધિતંકરમ્

<પઞ્ચસારઃ>
મૃદ્વીકારાજખર્જૂરમધૂકકુસુમાનિ ચ ।
શ્રીપર્ણીક્ષુદ્રખર્જૂરીપરિપક્વફલાનિ ચ

સશર્કરામ્બુ નિક્ષિપ્ય દૃઢં હસ્તેન પેષયેત્ ।
સંસ્થાપ્ય નવમૃદ્ભાણ્ડે હ્યન્યેદ્યુર્ વસ્ત્રશોધિતમ્

પઞ્ચસાર ઇતિ ખ્યાતો હૃદ્યો વાતકફાપહઃ ।
<રાગષાડવૌ>
સિતાક્ષૌદ્રાદિમધુરદ્રવ્યયુક્તં ફલં ચ યત્

સ્વચ્છં રાગ ઇતિ જ્ઞેયઃ સર્વસન્તાપનાશનઃ ।
અયમેવ તુ સાન્દ્રશ્ ચેલ્ લેહ્યં ષાડવ ઈરિતઃ

સ ચ વસ્ત્રેણ સંશુદ્ધઃ પેયષાડવ ઉચ્યતે ।
એતત્પઞ્ચવિધં પાનં પાટલીચમ્પકાદિભિઃ

એલયા વાસિતં શુદ્ધં મૃદ્ભાણ્ડે સ્થાપિતે નવે ।
ઉશીરતાલવૃન્તસ્ય વાયુના શીતલીકૃતમ્

મોચચોચદલોપેતમેષા સામાન્યસંસ્કૃતિઃ ।
અથ નૂતનભાણ્ડાન્તઃ પૂરિતં સ્વાદુ નિર્મલમ્

પાટલીકેતકીપુષ્પકર્પૂરસુરભીકૃતમ્ ।
સાન્દ્રાંબરેણ સંવીતં તાલવૃન્તૈઃ સુશીતલમ્

પિબેજ્જલં તાલસાલપૂગખર્જૂરપાદપૈઃ ।
નાલિકેરામ્રપનસજમ્બૂપુન્નાગચમ્પકૈઃ

કરપ્રચેયવ્યાલમ્બિફલપુષ્પકગુચ્છકૈઃ ।
દ્રાક્ષાસ્તબકસંછન્નશાખાન્તરિતરાજિતૈઃ

માધવીસ્તબકાલીનભૃઙ્ગગીતાભિનન્દિતૈઃ ।
નાનાસુગન્ધિતરુભિર્ વાર્યમાણાર્કદીધિતૌ

હંસસારસકારણ્ડશોભમાનસરોવરે ।
પરિતઃ પ્રવહત્કુલ્યાતરઙ્ગાનિલશીતલે

નૃત્યત્કેકિકલાકીર્ણકોકિલાલાપશોભિતે ।
શારિકાશુકસંલાપમુહ્યન્માનવતીજને

ઉદ્યાને બાલકોશીરવૃતૌ સલિલસેચિતે ।
મૃણાલપદ્મકલ્હારોત્પલપલ્લવનિર્મિતે

સુગન્ધિપુષ્પમાલાભિર્લમ્બમાને સુશીતલે ।
આર્દ્રામ્બરૈશ્ચ રચિતચ્છાયાનવપટાલિકે

માધવીમણ્ડપે રમ્યે સર્વસન્તાપહારિણિ ।
કદલીમૃણાલકુસુમપલ્લવૈઃ પરિકલ્પિતામ્

ચારૂત્તમચ્છદપટાં હિમામ્બુપરિષેચિતામ્ ।
શય્યામત્યન્તમૃદુલાં સન્તાપશ્રમહારિણીમ્

તુષારશીતલતરૈશ્ચર્મવસ્ત્રાભિપૂરિતૈઃ ।
સૂક્ષ્મૈર્ જલલવૈઃ સિક્તઃ સવયોભિઃ સમન્વિતઃ

મધ્યાહ્નં ગમયેદેવં તથા ધારાગૃહેઽથવા ।
દીવ્યન્ પુસ્તમયીકાન્તાસ્તનહસ્તમુખચ્યુતૈઃ

બાલોશીરામ્બુભિઃ શીતે સ્વચ્છસ્ફટિકપટ્ટકે ।
કર્પૂરચન્દનાલિપ્તે લુઠંસ્તાપપ્રશાન્તયે

પ્રત્યગ્રસ્નાનશીતાઙ્ગ્યો મુક્તાભરણભૂષિતાઃ ।
મૃણાલચન્દનાલેપા મૃણાલવલયાન્વિતાઃ

સ્વચ્છામ્બરાતિરુચિરાઃ પ્રમદાસ્તાપહારિણીઃ ।
ચુમ્બનાલિઙ્ગનસ્પર્શૈસ્ તોષયન્ પરિહાસયન્

પુષ્પમાલાવિરચિતવિતાનપરિશોભિતે ।
શીતાંશુકિરણસ્પર્શદ્રવચ્ચન્દ્રોપલોજ્જ્વલે

ચન્દ્રિકાકાન્તિલસિતે મન્દાનિલવિરાજિતે ।
સૌધસ્થલે સમાસીનઃ શશાઙ્કકિરણાહ્વયાન્

ભક્ષાનશ્નીત તારેન્દુકિરણૈઃ શીતલીકૃતમ્ ।
સશર્કરં પિબેત્ક્ષીરં માહિષં બલકૃદ્ધિતમ્

નિદાઘહં શરીરસ્ય માલાચન્દનધારિણઃ ।
સ્વચ્છાંશુકાવૃતાઙ્ગસ્ય સમાપ્તરતિકર્મણઃ

જલાર્દ્રાંશુકવાતેન તાલવૃન્તાનિલેન ચ ।
વિસ્તારિતાબ્જપત્રસ્ય વીજનૈશ્ચામ્બુવર્ષિભિઃ

મયૂરતાલવૃન્તૈશ્ચ તથા ચ હરિચન્દનૈઃ ।
કર્પૂરમલ્લિકામુક્તામાલાભિર્ મધુરૈઃ પ્રિયે

શારિકાશુકબાલાનામ્ આલાપૈર્બિસભૂષણૈઃ ।
ફુલ્લકલ્હારકમલનીલોત્પલવિરાજિતૈઃ

કર્પૂરચન્દનાલેપૈઃ કાન્તૈશ્ચ પ્રમદાજનૈઃ ।
તાપઃ સંહ્રિયતે ચાસ્ય ચાદાનોષ્ણાભિતાપિનઃ

સક્તુકટ્વમ્લલવણરૂક્ષાયાસાતપાંસ્ત્યજેત્ ।
<વર્ષર્તુચર્યા>
અથાતો વાર્ષિકીં ચર્યાં શૃણુ વક્ષ્યામિ ભૈરવિ

આદાનક્ષીણધાતૂનાં નરાણાં જઠરાનલઃ ।
ક્ષીણોઽપિ વર્ષાસમયે દોષૈઃ સીદતિ સત્વરમ્

સવારિવારિદવ્રાતતિરોહિતદિવાકરે ।
વ્યોમ્નિ ઝઞ્ઝાસમીરેણ શીતલેન તુષારિણા

વાતઃ સ્યાત્કુપિતોઽત્યન્તં પ્રતપ્તાયા નિદાઘતઃ ।
ભૂમેર્મેઘાદિસિક્તાયા બાષ્પૈઃ કાલસ્વભાવતઃ

અમ્લપાકૈશ્ચ લૂતાદિમલિનૈઃ સલિલૈસ્તથા ।
પિત્તં કુપ્યતિ ચાત્યર્થં દુર્દિનત્વાચ્ચ જાઠરઃ

વહ્નિઃ સીદતિ તેનૈવ શ્લેષ્મા કુપ્યતિ દુસ્તરઃ ।
એવમન્યોન્યદુષ્ટાઃ સ્યુર્દોષાઃ સાધારણં તતઃ

મર્દનં ચ શિરોઽભ્યઙ્ગં તૈલૈર્નારાયણૈર્ભજેત્ ।
ઉષ્ણોદકૈશ્ચ બહુભિઃ સ્નાત્વા સંમાર્જયેત્તનુમ્

રક્તં ચાપ્યથવા શુક્લં માઞ્જિષ્ઠં વાથ ધારયેત્ ।
સાન્દ્રેણાગરુધૂપેન શરીરં ધૂપયેચ્છિવે

કસ્તૂરીં કુઙ્કુમં ચારુ ભજેત્કાલાગરુદ્રવમ્ ।
કુટજં કેતકીં જાતિં મરુવં કરવીરકમ્

સ્નિગ્ધજાઙ્ગલમાંસાનિ સંસ્કૃતાંસ્તદ્રસાન્ અપિ ।
મુદ્ગાઢકકુલુત્થાનાં પિબેદ્યૂષં ચ સંસ્કૃતમ્

અરિષ્ટાખ્યં ચ મૈરેયં પુરાણમથવા પિબેત્ ।
સૌવર્ચલયુતં મસ્તુ પઞ્ચકોલરજોયુતમ્

ભજેદુષ્ણકરં સર્વં શુદ્ધકોષ્ઠો ભવેન્નરઃ ।
કુર્યાત્કષાયબસ્તિં ચ જીર્ણધાન્યાશનં ભજેત્

દિવ્યં વા કૌપમુદકં શૃતં પેયં સુખાવહમ્ ।
અત્યન્તવાતવર્ષેઽહ્નિ પ્રાયેણ લવણામ્લકમ્

મધુરં લઘુ સક્ષૌદ્રં શુષ્કનિસ્તાલિતાનિ ચ ।
વ્યઞ્જનાનિ ચ તૈલં ચ વટકાન્પર્પટાન્ભજેત્

યથાસુખં ચ તામ્બૂલં કસ્તૂરીફલસંયુતમ્ ।
નેતેવનીસ્યાદ્ અગરુધૂપિતામ્બરમાવહેત્

સુગન્ધાવયવસ્તિષ્ઠેત્સૌધે ભૂબાષ્પવર્જિતે ।
તુષારશીતરહિતે સુરમ્યેઽગરુધૂપિતે

દિવાસુપ્તિં નદીતોયં સક્તું જલઘૃતાપ્લુતમ્ ।
વ્યાયામમર્કકિરણાન્ સંગમાત્યન્તિકં ત્યજેત્

<શરદૃતુચર્યા>
અથાતઃ શારદીં ચર્યાં વક્ષ્યામિ શૃણુ વાઙ્મયિ ।
વર્ષર્તૌ શીતવૃષ્ટિભ્યાં સહસૈવ રવેઃ કરૈઃ

તપ્તાઙ્ગાનાં નૃણાં પિત્તં ચિતં વૃષ્ટૌ તુ શારદે ।
સુતરાં કુપ્યતિ તદા તસ્માત્પિત્તાપનુત્તયે

પિત્તઘ્નતૈલેનાભ્યઙ્ગં મર્દનં મૃદુ કલ્પયેત્ ।
સુખોષ્ણવારિણા સ્નાનં શુક્લકાષાયમમ્બરમ્

ધૃત્વા ચાગરુકર્પૂરધૂમેનાઙ્ગાનિ લેપયેત્ ।
ભદ્રશ્રીહિમલિપ્તાઙ્ગઃ કેતકીભલ્લકાનિ ચ

ચમ્પકામ્બુજપત્રાણિ વહેન્મૃગમદાન્વિતમ્ ।
વિરેચનં સિરામોક્ષં તિક્તાજ્યાસ્વાદનં ભજેત્

શાલિગોધૂમમુદ્ગં ચ પટોલક્ષૌદ્રશર્કરાઃ ।
જાઙ્ગલં પિશિતં તિક્તં કષાયં મધુરાન્ ભજેત્

બુભુક્ષિતસ્તુ લઘ્વન્નં ધાત્રીં શીથું ઘૃતં પયઃ ।
પાનકં યાવસં ચેક્ષુનાલિકેરોદકં નવમ્

અગસ્ત્યોદયસંશુદ્ધનિર્વિષં લઘુ શીતલમ્ ।
અર્કેન્દુકિરણોત્તપ્તશીતં હંસોદકં પિબેત્

મૌદ્ગયૂષં પ્રદોષે તુ હિમચન્દનચર્ચિતઃ ।
સુગન્ધમાલાનિર્ધૌતવસનાલંકૃતઃ સુખી

મુક્તામાલાપરિષ્કારઃ સુગન્ધોશીરલેપિતઃ ।
રમ્યારામાપરિવૃતે હર્મ્યે જ્યોત્સ્નાતિસુન્દરે

સમાસીનશ્ચન્દ્રપાદાન્ સેવેત તરુણીયુતઃ ।
સ્વાદન્ સ્વાદંશ્ચેક્ષુદણ્ડાન્ પિત્તઘ્નમદિરામપિ

પાયં પાયં સુખં તિષ્ઠન્ક્રીડયન્કામિનીજનમ્ ।
યવક્ષારાદિકાન્ ક્ષારાન્ હિમમ્ આતૃપ્તિ ભોજનમ્

તિલતૈલં રવિકરાન્દિવા નિદ્રાં વસાં દધિ ।
તીક્ષ્ણં મદ્યં ત્યજેદ્વસ્તુ પ્રાચીવાયું ચ પિત્તકૃત્

<સર્વર્તુસાધારણી ચર્યા>
અથ સાધારણી ચર્યા સંક્ષેપાદ્વક્ષ્યતે શિવે ।
સ્વાદ્વમ્લલવણાન્પ્રાયો હિમવર્ષાગમે ભજેત્

તિક્તોષણકષાયાંશ્ચ વસન્તે નિતરાં ભજેત્ ।
નિદાઘે મધુરપ્રાયં ભજેદ્વર્ષાત્યયે પુનઃ

તિક્તસ્વાદુકષાયાંશ્ચ વર્ષર્તૌ ચ ભજેત્ક્રમાત્ ।
મધૌ રૂક્ષોષ્ણમશ્નીયાદ્ ગ્રીષ્મે સ્નિગ્ધં ચ શીતલમ્

પ્રાવૃટ્શિશિરહેમન્તે સ્નિગ્ધં ચોષ્ણતરં ભજેત્ ।
મેઘાત્યયે રૂક્ષશીતં વિધિનાનેન સેવયેત્

તત્તદૃતૂક્તાન્ અધિકાન્ રસાન્ સેવેત ચાન્વહમ્ ।
અન્યાનપિ રસાન્સર્વાનલ્પમાત્રં યથારુચિ

એકસ્યાન્ત્યં ચ સપ્તાહમન્યસ્ય દિનસપ્તકમ્ ।
એવં ચતુર્દશદિનમ્ ઋતુસંધિરિતિ સ્મૃતઃ

વર્તમાનામૃતોશ્ચર્યાં મન્દં મન્દં સમુત્સૃજેત્ ।
આગામિન ઋતોશ્ચર્યામ્ ઋતુસંધૌ ભજેત્ ક્રમાત્

સાત્મ્યદ્રવ્યવિસર્ગાચ્ચ હ્યસાત્મ્યદ્રવ્યસેવનાત્ ।
રોગા ભવન્તિ તસ્માત્તચ્છીલત્યાગૌ શનૈર્વ્રજેત્

ઋતુચર્યામિતિ ભજન્નાયુરારોગ્યમ્ આપ્નુયાત્ ।
<અન્નપાકક્રમો ધાતુમલાદ્યુત્પત્તિક્રમશ્ચ>
અન્નપાકક્રમં વક્ષ્યે સમાસેન સુરાર્ચિતે

ભુક્તમન્નં ચ સકલં કોષ્ઠકં પ્રાણવાયુના ।
આહૃતં તદ્દ્રવૈર્ભિન્નસંઘાતં માર્દવં પુનઃ

સ્નેહેન નીતં કોષ્ઠાગ્નિરામાશયગતં પચેત્ ।
સમાનવાયુનોદ્દીપ્તો જાઠરસ્તુ યથા બહિઃ

સ્થાલીસ્થં તણ્ડુલં તોયં પચેદન્નં ચ પાવકઃ ।
ભુક્તમાત્રેણ તત્સર્વં ષડ્રસં મધુરાયતે

પચ્યમાનં કફોત્પાદ્યૈઃ ફેનઃ સ્યાન્મધુરાદિભિઃ ।
ફેનસ્તુ કફતત્ત્વં યાત્યમ્લતાં ચ વિદાહતઃ

આમાશયાચ્ચ્યુતં તચ્ચ પિત્તં ભવતિ નિર્મલમ્ ।
પક્વાશયમનુપ્રાપ્તમગ્નિના પરિશોષિતમ્

પિણ્ડિતં પરિપક્વં સ્યાન્મહતઃ પાકતઃ કટુઃ ।
પાર્થિવશ્ચાપ્ય આગ્નેયો વાયવ્યશ્ચેતિ નાભસઃ

પઞ્ચોષ્માણઃ પાર્થિવાદીન્ અન્નાનનુ પચન્તિ ચ ।
પઞ્ચાહારગુણાન્ પક્વાંસ્તથા ભૂતગુણાનપિ

પૃથક્ પૃથક્ યથાસ્વં ચ પુષ્ણન્ત્યેતે યથાસુખમ્ ।
ભૌમો ભૌમાંસ્તથૈવાન્યાન્ અન્યે દેહગતાન્ક્રમાત્

પક્વં તદન્નં દ્વિવિધં કિટ્ટસારપ્રભેદતઃ ।
કિટ્ટં તુ દ્વિવિધં ચાચ્છં મૂત્રં સાન્દ્રં શકૃદ્ભવેત્

પુનઃ સારં પચન્ત્યેવ યથાસ્વં સપ્ત વહ્નયઃ ।
ધાતુગાસ્તુ તતો દેવિ રસાદ્રક્તં ભવેત્તતઃ

માંસં માંસાદ્ભવેન્મેદસ્તસ્માદસ્થિ પ્રજાયતે ।
અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ગર્ભો ભવેત્પ્રિયે

પ્રસાદશેષજાન્વક્ષ્યે રસાત્સ્તન્યમસૃક્તતઃ ।
સિરાશ્ચ કણ્ડરા માંસાત્ષટ્ ત્વચશ્ચ વસા ભવેત્

મેદસઃ સ્નાયુસન્ધી ચ શેષં નશ્યત્યતઃ પરમ્ ।
રસસ્ય કિટ્ટં શ્લેષ્મા સ્યાદસૃજઃ પિત્તમેવ ચ

માંસસ્ય કિટ્ટં ખમલા મેદસો ઘર્મવારિ ચ ।
અસ્થ્નો રોમાણિ કેશાઃ સ્યુર્મજ્જાયાસ્ત્વક્ષિવિટ્ત્વચામ્

સ્નેહઃ શુક્લસ્ય ચૌજઃ સ્યાત્ક્રમાદ્ધાતુમલાઃ સ્મૃતાઃ ।
કિટ્ટં પ્રસાદો ભવતિ ધાતૂનાં પરિપાકતઃ

ઇતરેતરસંસ્તમ્ભા ધાતુસ્નેહપરમ્પરા ।
આહારાત્સાધુ જીર્ણાદ્યો જાતઃ સારો રસો હિ સઃ

તસ્માદ્રસસ્તુ ધાતૂનાં રક્તાદીનાં ચ વર્ધનઃ ।
નરાણાં ધાતવઃ સપ્ત સન્તિ સ્ત્રીણાં યથા તથા

પુંસાં શુક્લં ચ શિરસિ નારીણાં હૃષ્ટમાનસે ।
પતિસઙ્ગે તુ તચ્છુક્લં સ્રવન્તિ સ્મરમન્દિરે

તચ્ચામ્બુસદૃશં સ્વચ્છં સૌમ્યં ગર્ભાય નો ભવેત્ ।
ભુક્તમન્નં દિવારાત્રં શુક્લવૃદ્ધિં કરોતિ તત્

સપ્તાહાદચ્છશુક્લં સ્યાન્માસાદ્ગર્ભક્ષમં હિ તત્ ।
એવં પાકક્રમેણૈવ ભવેત્ષાણ્માતુરાંબિકે

વૃષ્યૌષધપ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્લાદિ જાયતે ।
ચઙ્ક્રમદ્ભોજ્યધાતૂનાં પરિવૃત્તિઃ સદા ભવેત્

<પાચકાગ્નિસ્વરૂપમ્>
જાઠરો ભૌતિકશ્ચૈવ ધાતવીયોઽગ્નયઃ સ્મૃતાઃ ।
એતેષુ જાઠરઃ શ્રેષ્ઠો યેનાન્નં પરિપચ્યતે

સ એવ મૂલં સર્વેષામગ્નીનાં તત્ક્ષયે ક્ષયઃ ।
તદ્વૃદ્ધૌ ચ ભવેદ્વૃદ્ધિસ્તન્મૂલં જીવિતં બલમ્

દેવિ તસ્માદ્ધિતૈઃ સાત્મ્યૈરન્નપાનાખ્યદારુભિઃ ।
પાલયેત્તં પ્રયત્નેન તદાયત્તા હ્યરોગતા

ચતુર્વિધઃ સ એવાગ્નિસ્તીક્ષ્ણો મન્દઃ સમોઽસમઃ ।
પિત્તાભિમૂર્છિતે વાયૌ સમાને તીક્ષ્ણપાવકઃ

અસમ્યગ્બહુ વા ભુક્તં પચેચ્છીઘ્રં તુ પિત્તજાન્ ।
રોગાન્કુર્યાત્તુ મન્દાગ્નિઃ સમાને કફપીડિતે

સમ્યગ્ભુક્તં મિતં વાપિ હિતં ચાન્નં ચિરાત્પચેત્ ।
વક્ત્રશોષાધ્માનતાશ્ચ ગૌરવં ચાન્ત્રકૂજનમ્

આટોપમસકૃત્કુર્યાચ્છ્લેષ્મજાન્ આમયાનપિ ।
સ્વસ્થાનસ્થે સમાને તુ સમોઽગ્નિરભિધીયતે

સમ્યગ્ભુક્તં પચેત્કાલે ત્વારોગ્યફલદો ભવેત્ ।
અસમોઽગ્નિર્ અમાર્ગસ્થે સમાને સ્યાત્સુભોજનમ્

ચિરાત્પચેત્તુ દુર્ભુક્તમ્ અચિરાદ્ વાતજાન્ ગદાન્ ।
કુર્યાત્તસ્માદપ્રમત્તઃ સમાગ્નિં રક્ષયેત્પ્રિયે

યામદ્વયે પચેત્તીક્ષ્ણઃ ષડ્યામાન્મન્દપાવકઃ ।
કૃચ્છ્રાદન્નં સમાગ્નિસ્તુ ચતુર્યામાત્પચેત્સુખમ્

અસમાગ્નિઃ કદાચિત્ તુ શીઘ્રં વા મન્દમેવ વા ।
નાભિસ્થાને સ્થિતો વહ્નિઃ સર્વેષાં પ્રાણિનામપિ

ગજોષ્ટ્રતુરગાદીનાં વહ્નિરઙ્ગુષ્ઠમાત્રકઃ ।
પશુમર્ત્યમૃગાણાં ચ યવમાત્રાનલો ભવેત્

ગૃધ્રોલૂકબકાદીનાં જાઠરાગ્નિસ્તિલોન્મિતઃ ।
કૃમિકીટાદિજન્તૂનાં કેશમાત્રો હુતાશનઃ

પ્રદીપ્તો જાઠરો વહ્નિરાદાવન્નં પચેત્તતઃ ।
અન્નાભાવે પચેદ્દોષાન્દોષે ક્ષીણે પચેત્તતઃ

ધાતૂન્ધાતુક્ષયે પ્રાણાન્સંહરેત્પ્રાણિનાં પરમ્