અલંકારસર્વસ્વ · ભાગ 101110

અતઃશબ્દસામ્યાત્સઙ્ગતિઃ ।
તદેતદાહ-ઉદાત્તશબ્દેત્યાદિ ।
તદિદમિતિ-અત્રારણ્યં તદ્વૃત્તાન્તઃ પાતાદઙ્ગી, યદ્વૃત્તાન્તઃપાતાત્ રામચરિતમઙ્ગમ્ ।
તદેતદાહ-અત્રારણ્ય ઇતિ ।
અસ્ય ચેહ કીર્તનં દર્શનાન્તરાનુસારેણ ।
ધ્વનિદર્શને તુ દ્વિતીયોદાત્તવિષયે રસવદાદય એવ ।
વિવેચયિષ્યતે ચૈતત્ ।
અઙ્ગ્યન્તરે ઽઙ્ગતાપન્નં મહચ્ચરિતલક્ષણમ્ ।
દ્વિતીયોદાત્તવિષયો વ્યાત્પો રસવદાદિભિઃ ॥
રસવદાદ્યર્થં સૂત્રમ્-
રસભાવતદાભાસતત્પ્રશમાનાં નિબન્ધે રસવત્પ્રેયઊર્જસ્વસમાહિતાનિ
વિભાવાદિભિઃ અભિવ્યઞ્જિતોરત્યાદિભાવો રસઃ ।
તથા વિભાવાનુભાવૈઃ સૂચિતા વ્યભિચારિણઃ દેવતાવિષયા રતિશ્ચ ભાવઃ ।
તાવેવાવિષયપ્રવૃત્તાવાભાસૌ ।
પ્રયાસ્યદવસ્થા તુ પ્રશમઃ ।
એષાં ચતુર્ણામુપનિબન્ધે પરિપાટ્યા રસવાન્ પ્રેયઃ ઊર્જસ્વિ સમાહિતમિતિ અલઙ્કારા ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સસઙ્ગતિકં વ્યાચષ્ટે-ઉદાત્તે મહાપુરુષેત્યાદિના ।
તદલઙ્કારાણાં ચિત્તવૃત્તિવિચ્છિત્ત્યાત્મનામલઙ્કારાણામિત્યર્થઃ ।
અત એવેતિ ।
યતશ્વત્વારો ઽપિ ચિત્તવૃત્ત્યાત્માનઃ અતઃસમાનયોગક્ષેમતયા યુગપદેકસૂત્રક્રોડીકારેણ લક્ષિતાઃ ।
રસસ્વરૂપં વિવેચયતિ-તત્ર વિભાવેતિ ।
રતિહાસશોકાદીનાં વાસનાત્મનાં સ્થાયિભાવાનાં યાનિ લોકે કાર્યકારણસહકારીણિ તાનિ કાવ્યે સન્દૃબ્ધાનિ નાટ્યે ચાભિનીતાનિ ગુણાલઙ્કારમહિમ્ના ચતુર્વિધાભિનયમહિમ્ના ચ વિભાવના દનુભાવનાદ્વિશિષ્યાભિમુખ્યચરણાચ્ચ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણા ઉચ્ચન્તે ।
તૈઃ પ્રકાશિતો વ્યઞ્ચિતો રત્યાદિઃ સામાજિકચિત્તવૃત્તિવિશેષઃ શૃઙ્ગારાદિકો રસ ઇતિ દિક્ ।
વિશેષઃ સમ્પ્રદાયપ્રકાશિન્યાદૌ જ્ઞેયમ્ ।
ઇહાનુપયોગાન્ન પ્રપઞ્ચ્યતે ।
ભાવસ્વરૂપમાહ-ભાવો વિભાવેત્યાદિ ।
વિભાવાનુભાવાભ્યામિતિ ।
વ્યભિચારિવ્યઞ્જને વ્યભિચાર્યન્તરાભાવોવ્યઞ્જિતઃ ।
વિભાવાનુભાવાભ્યાં વ્યઞ્જિતો વ્યભિચારિ વાક્યાર્થીભાવદશાયાં ભાવ ઉચ્યતે ।
સો ઽપિ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ભેદઃ ।
નિર્વેદગ્લાન્યાદિરૂપતયા ।
તથા કાન્તાવ્યતિરિક્તે દેવતાદિવિષયે વ્યઞ્જિતો રત્યાદિરપિ ભાવઃ ।
તસ્માદ્વૂયભિચારિસ્થાય્યાત્મકતયા ભાવો દ્વિજાતિકો ઽવગન્તવ્યઃ ।
યદાહ- રતિર્દેવાદિવિષયા વ્યભિચારી તથાઞ્જિતઃ ।
ભાવઃ પ્રોક્તઃ...................... ॥
આભાસયોઃસ્વરૂપમાહ-તદાભાસો રસેત્યાદિ ।
તચ્છબ્દેન રસભાવપ્રત્યવમર્શઃ ।
આભાસીભાવસ્તુ અવિષયપ્રવૃત્ત્યાનૌચિત્યાત્ ।
ભાવપ્રશમસ્વરૂપમાહ-તત્પ્રશમ ઉક્તેત્યાદિ ।
ઉક્તભાવપ્રકારાણાં નિવૃત્તૌ પ્રયાસ્યદવસ્થા ભાવપ્રશમ ઉચ્યતે ।

નનુ રસે ઽપિ પ્રશમઃ કિં નોચ્યતે ઇત્યત આહ-તત્રાપીત્યાદિ ।
રસસ્ય હિ અખણ્ડનિરન્તરાયપ્રતીતિ ચર્વણીયસ્ય પરમવિશ્રાન્તિરૂપત્વાત્ મધ્યે પ્રયાસ્ય દવસ્થા દુર્લક્ષ્યેતિ રસવ્યતિરિક્તપરિશિષ્ટભેદવિષયો ઽયં પ્રશમો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
એષાં ચ રસભાવાદીનામુપનિબન્ધે પરિપાટ્યા રસવદાદયો ઽલઙ્કારાઃ ।
ચત્વાર્યપિ લક્ષ્યપદાનિ નિર્વક્તિ-રસો વિદ્યત ઇત્યાદિના ।
યત્ર હિ વ્યઞ્જનોપસ્કૃતે ઽર્ભિધાદિવ્યાપારાત્મનિ નિબન્ધે રસો ઽસ્તિ તદ્રસવત્ ।
પ્રિયતરનિબન્ધનમેવ પ્રેયોજ્ઞેયમ્ ।
ઊર્જો બલં તદ્યોગિનિબન્ધનમેવ ઊર્જસ્વિ ।
નનુ નિબન્ધને બલં નામ કિમિત્યત આહ-અનૌચિત્યેતિ ।
રસસ્યાનૌચિત્યેન પ્રવૃત્તત્વાત્ દૌર્બલ્યમ્ ।
નિબન્ધને તુ તદુપકૃતે બલયોગઃ ।
સમાહિતઃ પરિહારઃ ।
કસ્ય? પ્રકૃતત્વાદુક્તસ્ય ભાવભેદસ્ય યસ્ય પ્રશમ ઇત્યપિ પર્યાયઃ ।
નનુ રસવદાદિના દ્વિતાયોદાત્તસ્ય ચ કા કક્ષ્યેત્યત આહ-તત્ર યસ્મિન્નિત્યાદિ ।
યત્ર હિ ભામહાદિદર્શને વાક્યાર્થીભાવાત્ પ્રધાનભૂતા એવ રસાદયો રસવદાદ્યલઙ્કારાઃ તત્ર અઙ્ગભૂતરસાદિવિષય ઉપપદ્યતે ।
કલ્પો(?)દ્વિતીય ઉદાત્તાલઙ્કારઃ ।
યસ્મિંમસ્તુ રસવદાદિરલઙ્કારો અઙ્ગભૂતરસાદિવિષય એવ અઙ્ગિનસ્તુ રસાદેરલઙ્કાર્યભાવાપન્નસ્ય રસભાવાદિધ્વનિરૂપતયા વ્યાત્પત્વાત્ તત્ર ધવ નિદર્શને દ્વિતીયસ્યાઙ્ગભૂતમહાપુરુષચરિતલક્ષણસ્યોદાત્તાલઙ્કારસ્ય વિષયો નાવશિષ્યતે ।
કુત ઇત્યત આહ-તદ્વિષયસ્યેતિ ।
ઇયમિહ પ્રક્રિયા ।
યત્ર રસાદયો વાક્યાર્(થી)ભૂતાઃ તત્ર રસવદાદયો ઽલઙ્કારા ઇત્યલઙ્કારમાત્રરસિકાનાં ભામહાદીનાં દર્શને ।
યદા તુ અવાક્યાર્થીભાવાદઙ્ગભૂતો રસાદિઃ, તદાઙ્ગભૂતમહાપુરુષચરિતલક્ષણો દ્વિતીય ઉદાત્ત ઉપપદ્યતે નામ ।
ધ્વનિદર્શને તુ કાવ્યાત્મનો રસાદેઃ પ્રાધાન્યદશાયાં અલઙ્કાર્યત્વાદલઙ્કારભાવાનુપપત્તૌ અઙ્ગભૂતા રસાદયો રસવદાદ્યલઙ્કારાઃ ।
તથા ચ સતિ રસભાવાદિનાયકમહાપુરુષચરિતાવિર્ભાવો ઽપિ રસભાવાદ્યઙ્ગભાવાનતિરેકી વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકમન્બન્ધાત્ ।
વ્યઞ્જકં હિ મહાપુરુષચરિતમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યં રસભાવાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યભાવાવિનાભૂતાઙ્ગભાવં રસવદલઙ્કારસ્યૈવ વિષયઃ ।
વ્યઞ્જકમાત્ર વિશ્રાન્તાનાં અનવગાઢધિયાં દ્વિતીયોદાત્તભ્રમ ઇતિ ।
કિં હાસ્યેનેતિ-સ્વપ્નદૃષ્ટ નાયકં સ્વરૂપસન્દર્શનનિહ્નવપરિહાસપ્રવૃત્તં મન્યમાનસ્ય રિપુસ્ત્રીજનસ્યોક્તિવર્ણનમ્ ।
કિં હાસ્યેન ચિરાત્પ્રાત્પ્રઃસન્ પુનર્મે દર્શનં ન પ્રયાસ્યસિ? નિષ્કરુણતા તવેયં પ્રાત્પિસમકાલમેવ પ્રવાસરુચિતા ઇત્યુદીરયન્નેવતમદૃષ્ટ્વા "કેનાસિ દૂરીકૃતઃ"ઇતિ વદન્ વ્યાસક્તકણ્ઠગ્રહો બુદ્ધ્વા રિક્તબાહુલયચસ્તારં રોદિતીતિ ।
અત્રાઙ્ગાઙ્ગિનૌ દ્વાવપિ રસાવઙ્ગી રસઃ ।
રસવાન્ મતાન્તરે ।
સ્વમતે ત્વઙ્ગભૂતો રસવાન્ ।
અત ઉદાહરણમેતન્મતદ્વયાર્હમ્ ।
તદેતદભિસન્ધાયાહ-એતન્મતદ્વયે ઽપીતિ ।
તદેતદ્વિભજ્ય દર્શયિતુમાહ-અત્ર વાક્યાર્થીભૂત ઇતિ ।
વાક્યાર્થીભાવાત્ કરુણે રસવાન્ ।
મતાન્તર ઇતિ શેષઃ ।
અઙ્ગભાવાદ્વિપ્રલંભશૃઙ્ગારો રસવાન્ ।
અસ્મન્મત ઇતિ શેષઃ ।
એવંવિધે હિ વિષયે વાક્યાર્થીભાવાત્ અઙ્ગિનં રસં રસવન્તમન્યે પ્રતિપેદિરે ।
અઙ્ગિભૂતં તુ દ્વિતતીયોદાત્તમ્ ।

ધ્વનિદર્શનવિદસ્તુ અઙ્ગિનો અલઙ્કાર્યતાં અઙ્ગિભૂતસ્ય રસવદાદિરૂપતાં દ્વિતીયોદાત્તાસંભવં ચ સિદ્ધાન્તિતવન્તઃ ।
ઇયં ચ પ્રક્રિયા રસાન્તરેષ્વપિ જ્ઞેયેત્યાહ-એવં રસાન્તરેષ્વિતિ ।
ઉદાહાર્યં ઉદાહર્તુમર્હં શક્યમ્ ।
પ્રાત્પકાલતા વોદાહરણસ્ય ।
અર્હે શક્યે પ્રાત્પકાલતાયાં ચ કૃત્યઃ ।
ઇત્થં રસવદલઙ્કારે મતદ્વયં કક્ષ્યાનિભાગેનોદાહૃતમ્ ।
પ્રેયો ઽલઙ્કારાદૌ તુ વિશેષાંશસ્તુ જ્ઞાત ઇતિ સાધારણ્યેનોદાહીર્ષુરાહ-પ્રેયો ઽલઙ્કારાદાવિતિ ।
ગાઢાલિઙ્ગનેતિ ।
માનદ માનખણ્ડન મામેત્યર્ધોક્ત્યા ભાવાવસાનહર્ષઃ પ્રત્યાય્યતે ।
લક્ષ્યયોદજનાયાહ-અત્ર નિયિકાયા ઇતિ ।
હર્ષાખ્યો વ્યભિચારિભાવઃ સમ્ભોગશૃઙ્ગારંપ્રતિ ગુણાત્વાત્ પ્રેયો ઽલઙ્કાર ઇતિ શેષઃ ।
વ્યભિચારિભાવઃ સમ્ભોગશૃઙ્ગારંપ્રતિ ગુણાત્વાત્ પ્રેયો ઽલઙ્કાર ઇતિ શેષઃ ।
વ્યભિચાર્યન્તરાયોદાહરતિ-તદ્વક્ત્રેતિ ।
અત્ર ચિન્તાલક્ષણોવ્યભિચારી વિપ્રલંભશૃઙ્ગારાઙ્ગતયા પ્રેયાન્ ।
તદેતદાહ-અત્ર ચિન્તાખ્યા ઇતિ ।
અલઙ્કારાન્તરભ્રમૌ મા ભૂદેતિ પર્યાયમસ્યાહ-એષ એવ ચેતિ ।
પ્રેયાન્ ભાવાલઙ્કારશ્ચેતિ પર્યાયૌ ।
ભાવશાન્ત્યુદયાદિભ્યો ઽસ્ય ભેદમાહ-ભાવસ્ય ચાત્રેતિ ।
સ્થિતિરૂપતાયાં ભાવાલઙ્કારઃ ।
શાન્ત્યુદયાદ્યવસ્થા તુ પૃથગલઙ્કારા ઇતિ ભાવઃ ।
કૌ તૌ શાન્ત્યુદયાવિતિ અત આહ-શાન્ત્યુદયેતિ ।
શાન્ત્યવસ્થા ઊર્જસ્વી સમનન્તરં સમાહિતત્વેન વક્ષ્યતે ।
ઉદયાવસ્થા તુ સન્ધિશબલતાભ્યાં સહ પૃથગલઙ્કારત્વેનેત્યર્થઃ ।
દૂરાકર્ષણેતિ ।
કાલકલામપિ નાવસ્થિતિં પ્રકુરુતે ।
અત્ર વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારો ઽનૌચિત્યેન પ્રવૃત્તઃ દેવ્યાઃસીતાયા અવિષયત્વાદ્ ।
અતો રસં ગુણીકૃત્ય નિબન્ધનમેવ બલાદિતિ ઊર્જસ્વી ।
ઔત્સુક્યવ્યભિચારિણો ઽપ્યનૌચિત્યાત્ પ્રેયો ઽલઙ્કારસઙ્કરઃ ।
તદેતદભિપ્રેત્યાહ-અત્ર રાવણસ્યેત્યાદિ ।
શાન્ત્યવસ્થા લક્ષ્યત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતમુદાજિહીર્ષુરાહ-સમાહિતં યથેતિ ।
અક્ષ્ણોરિતિ ।
ઉત્ક્ષુભિતેનાશ્રુણા પર્યાવિલો ઽરુણિમા ચક્ષુષોરપગત ઇત્યાદિના રોષાપગમઃ ।
કટાક્ષવિલાસતારકાતારલ્યાદ્યનાવિર્ભાવાત્ પ્રસરાપ્રદાનમ્ ।
અતઃ પ્રશામ્યદવસ્થા કોપસ્યેત્યાહ-અત્ર કોપસ્યેતિ ।
ઇત્થં વ્યભિચાર્યન્તેરે ઽપિ પ્રશમો જ્ઞેય ઇત્યાહ-એવમન્યત્રાપીતિ ।
રસભાવગુણીભાવાદનૌચિત્યપ્રવૃત્તિતઃ ।
રસવત્પ્રેયઊર્જસ્વિસમાહિતચતુષ્ટયમ્ ॥
રસવત્ત્વપ્રિયત્વાભ્યામ્ ઊર્જઃપ્રશમયોગતઃ ।
નિબન્ધનં રસવદાદ્યાખ્યાં સમ્પ્રતિપદ્યતે ॥
ભાવોદયાદ્યર્થં સૂત્રમ્-

ભાવોદયસન્ધિશબલતાશ્ચ પૃથગલઙ્કારાઃ
ઉક્તસર્વાલઙ્કારાન્યત્વાત્ સર્વાલઙ્કારશેષતયૌતત્ ત્રયોક્તિઃ ।
પૃથગ્રસવદાદિવિવિક્તવિષયતયેત્યર્થઃ ।
વ્યાચષ્ટે-ભાવસ્યાઙ્કુરરૂપેત્યાદિ ।
અઙ્કુરરૂપસ્યોદ્ગમદશોદયઃ ।
વિરુદ્ધયોઃ તુલ્યકક્ષ્યતયા વિનિવેશનં સન્ધિઃ ।
પૂર્વપૂર્વોપમર્દેન બહૂનામુત્તરોત્તરનિબન્ધઃશબલતા ।
પૃથક્પ્રતિપાદને હેતુમાહ-એતત્પ્રતિપાદનં ચેતિ ।
કેવલાલઙ્કારત્વાત્સંસૃષ્ટિસંકરવૈલક્ષણ્યમ્ ।
તયોઃ સમ્પૃક્તત્વં સ્વરૂપમિત્યાહ-સંસૃષ્ટિસંકરયોર્હીતિ ।
એકસ્મિન્નિતિ-વિપક્ષનામગ્રહણં ગ્લપિતત્વે, ગ્લપિતત્વમાવેગે, આવેગો ઽવધીરણે,, અવધીરણં પ્રિયતમતૂષ્ણીંભાવે, તૂષ્ણીંભાવસ્તુ પુનર્વીક્ષણે હેતુઃ ।
અત્રૌત્સુક્યં ભાવસ્યોદયઃ તસ્ય ચ ગુણભાવ ઇહ વિવક્ષણીયઃ ।
વામેન નારીતિ ।
વામેન કરેણ પ્રિયતમાયા નયનાશ્રુધારાં દક્ષિણીન કૃપાણાધારાં પ્રમાર્જયન્ કર્તવ્યમૂઢો ઽભૂદિત્યત્થઃ ।
અત્ર રતિભાવરણૌત્સુક્યયોઃ સન્ધિઃ ।
તદેતદાહ-અત્ર સ્નેહાખ્ય ઇતિ ।
સ્નેહગ્રહણાદૃતે શૃઙ્ગારસ્થાયિતામાહ ભાવિસ્થાયિત્વે (ભાવઃ, અસ્યયિત્વે?) તુ રતિઃ પ્રીતિમાત્રમ્ ।
ક્કાકાર્યમિતિ ।
અત્ર ક્કાકાર્યં ક્વ ચ શશલક્ષ્મણઃ કુલમિતિ વિતર્કઃ ।
ભૂયો ઽપિ દૃશ્યેત સા ઇતિ ઔત્સુક્યમ્ ।
શ્રુતં દોષપ્રશમાયેતિ મતિઃ ।
અહો કોપે ઽપિ મુખં કાન્તમિતિ સ્મૃતિઃ ।
કિં વક્ષ્યન્ત્યપકલ્મષા ઇતિ શઙ્કા ।
સ્વપ્ને ઽપિ દુર્લભેતિ દૈન્યમ્ ।
ચેતઃ સ્વાસ્થ્યં ઉપેહીતિ ધૃતિઃ ।
કો ધન્યો ઽધરં પાસ્યતીતિ ચિન્તા ।
અત્રોત્તરોત્તરેષાં પૂર્વપૂર્વોપમર્દેન અવસ્થાનાત્ શબલતા ।
તદેતદાહ-અત્ર વિતર્કેત્યાદિ ।
તાનિમાન્નિગમયતિ-તદે[ત]ઇત્યાદિ ।
સ્થિતિપ્રશમવદ્ભાવસ્યોદયઃસન્ધિરેવ ચ ।
શાબલ્યં ચ ગુણીભાવે પૃથક્પૃથગલઙ્ક્રિયા ॥
સઙ્કરસંસૃષ્ટી પ્રસ્તુષ્ટૂષુરાહ-અધુના એષામિતિ ।
સંશ્લેષઃસમ્બન્ધઃ ।
તસ્યદ્વૈવિધ્યમાહ-તત્ર સંશ્લેષ ઇત્યાદિ ।
ભેદકોટેરુદ્ભટતાયાં સંયોગન્યાયઃ અનુત્કટત્વે તુ સમવાયન્યાયઃ ।
દૃષ્ટાન્તેન ન્યાયભેદમવસ્થાપયતિ-તિલતણ્ડુલન્યાયઃ ક્ષીરનીરસાદૃશ્યમિતિ ચ ।
ઉભયમપિ પરિપાટ્યા સૂત્રયિતુમાહ-ક્રમેણેતિ ।
એષાં તિલતણ્ડુલન્યાયેન મિશ્રત્ધે સંસૃષ્ટિઃ
વ્યાચષ્ટે-ઉક્તાલઙ્કારાણામિત્યાદિ ।
ય એતે અનુપ્રાસાદયો ભાવશબલતાન્તાઃ પૃથગુક્તાઃ તેષાં સંભવાનુસારેણ યદિ કુત્રચિત્ વિષયે સહભાવઃ તદૈતે કિં પૃથક્પૃથગેવાલઙ્કારાઃ ઉત્ત સહભાવવૈચિત્ર્યમલઙ્કારાન્તરમેવેતિ ચિન્તાયાં સિદ્ધાન્તયિતુમાહ-તત્ર યથેત્યાદિ ।

સૌવર્ણ મણિમયાનાં પૃથક્ ચારુત્વહેતુત્વે ઽપિ સંશ્લેષતો યથા ચારુત્વાન્તરં તથાનુપ્રાસાદીનાં અપ્યલઙ્કારાન્તરમેવ ।
સંશ્લેષે ઽપિ ભેદાંશસ્ફુટત્વાસ્ફુટત્વાભ્યાં વિચ્છ્રિત્તિદ્વયમાહ-અલઙ્કારાન્તરત્વે ચેતિ ।
તત્ર સઙ્કરસંસૃષ્ટી વ્યવસ્થાપયતિ-પૂર્વત્રેત્યાદિ ।
યતોભેદ ઉત્કટો ઽનુત્કટશ્ચ અતો દૃષ્ટાન્તૌ સમઞ્જસાવિત્યાહ-અત એવેત્યાદિ ।
ઉત્કટામુત્કટત્વે ભેદસ્ય યથાર્થતા ।
સંસૃષ્ટિસ્ત્રિધેત્યાહ-તત્ર તિલતણ્ડુલેત્યાદિ ।
સઙ્કરઃ સપ્રભેદં જિજ્ઞાસિતો ઽપિ સંસૃષ્ટ્યનન્તરં વક્ષ્યત ઇત્યાહ-સઙ્કરસ્ત્વિતિ ।
કુસુમસૌરભેતિ ।
અલકૈર્વ્યાકુલૈઃ લોલદૃશા ।
અત્ર પૂર્વાર્ધે ભકારાપેક્ષયા ઉત્તરાર્ધે ચ લકારાપેક્ષયા વૃત્ત્યનુપ્રાસઃ ।
લકલોલકલો ઇત્યાદૌ યમકમિતિ વિજાતીયયોઃસંસૃષ્ટિઃ ।
તથા લકલોલકલો ઇતિ કલોલકલોલ ઇતિ ચ સજાતીયયમકયોરપિ ।
તદેતદાહ-અત્રાનુપ્રાસેત્યાદિ ।
દેવિ ક્ષપેતિ ।
અત્ર નલિનીવ રુચેવેતિ ઉપમાદ્વયં સંસૃષ્ટમ્ ।
તદેતદાહ-અત્ર સજાદીયયોરિતિ ।
લિમ્પતીવેત્યત્ર તુ વિજાતીયસંસૃષ્ઠિઃ સ્ફુટા ।
આનન્દમન્થરેતિ ।
મન્થરો મન્દક્રિયઃ ।
હઠેન બલેન ।
અત્રોપમાવૃત્ત્યનુપ્રાસયોઃ ઉભયા લઙ્કારયોઃ સંસૃષ્ટિઃ ।
નન્વત્રોપમાવ્યવસ્થા કુત ઇત્યત આહ-પાદામ્બુજમિતિ ।
પાદામ્બુજમિવેત્યુપમાયા મઞ્જીરશિઞ્જિતયોગો વ્યવસ્થાપકઃ ।
પાદ એવામ્બુજમિતિ રૂપકપક્ષેસ પ્રતિકૂલઃ અમ્બકૂલઃ અમ્બુજે તદયોગાત્ ।
અતઃશિઞ્જિતયોગો ઽયં પારિશેષ્યાદુપમાં પ્રસાદયતિ ।
નિગમયતિ-તદેવમિતિ ।
તિલતણ્ડુલનીત્યા સંશ્લેષઃ સંસૃષ્ટિરિષ્યતે ।
સા શબ્દાર્થોભયગતૈરલઙ્કારૈસ્ત્રિધા મતા ॥
સંકરમ્ ઉપક્ષિપતિ-અધુનેત્યાદિ ।
ક્ષીરનીરન્યાયેન સઙ્કરઃ
અધિકારમનુસ્મારયતિ-મિશ્રત્વમેવેતિ ।
ચર્ચિતં સઙ્કરસ્વરૂપમનુવદતિ-અનુત્કટેતિ ।
તત્ર ત્રૈવિધ્યાયાહ-તચ્ચેતિ ।
અઙ્ગાઙ્ગીભાવાત્ સંશયાદેકવાચકાનુપ્રવેશાચ્ચ ત્રિધા તુ સઙ્કરોત્થાનમ્ ।
અઙ્ગુલીભિરિવેતિ ।
અત્ર અઙ્ગુલીભિરિવેત્યુપમા સરોજં લોચનમિવેત્યુપમાં સાધયતિ ।
રૂપકાપોહનં સાધને પ્રકર્ષઃ ।
મુખશબ્દેન પ્રારમ્ભવદનયોરભિધાનાત્ શ્લેષઃ ।
મુખયોરભેદાધ્યવસાયાત્ શ્લેષમૂલાતિશયોક્તઃ ।
અતો ઽનયોરઙ્ગિભાવઃ ।

એવં ચ સતિ અઙ્ગુલીભિરિવેતિ યા વાક્યેનોક્તા યા ચ સરોજલોચનમ્ ઇતિ સમાસેન તાભ્યામુપમાભ્યાં શ્લેષેણ ચાનુગૃહીતા મુખમ્ ઇતિ અતિશયો(ક્તિઃ)ચુમ્બતીવેત્યુત્પ્રેક્ષાયા અનુગ્રાહિકા ।
તેષાં બલેન સમુત્થાનાદુત્થિતા ચોત્થાપકાનાં ચમત્કાનાં ચમત્કારકત્વહેતુઃ ઇત્યઙ્ગાઙ્ગિતા ।
અતો ઽઙ્ગાઙ્ગિભાવે મિથો ઽપ્યુપકારપ્રથનાયોદાહરણાન્તરમ્-ત્રયીમયો ઽપીતિ ।
વારુણી પશ્ચિમા દિક્ સુરા ચ ।
પતનમવતરણમુપહતિશ્ચ ।
વ્યાચષ્ટે-અત્ર પ્રથમ ઇત્યાદિના ।
અત્ર વારુણીતિ શ્લેષઃ ત્રયીમયો ઽપ્યગમદિતિ વિરોધપ્રતિભોત્થાપકઃ તદ્વાધકશ્ચ ।
શ્લેષસ્ય નિરવકાશત્વાનઙ્ગીકારિણાં મતે દ્વાવપિ ।
તદનુગ્રાહશ્ચ "મન્યે પતિત"ઇતિ શુદ્ધિં પ્રતિ હેતૂત્પ્રેક્ષા ।
શુદ્ધ્યૈ વિવેશેતિ ફલોત્પ્રેક્ષા ચ ।
એતદ્વિશિષ્યોપપાદયતિ-તથાહીત્યાદિ ।
વારુણીગમનં પાતાદિકારણમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
તત્ર વિરોધશ્લેષા વનુપ્રવિષ્ટૌ યચ્ચ કારણોત્પ્રેક્ષાનિમિત્તં પાતાદિકાર્યં તત્ર વાસ્તવૌ પાતાગ્રિપ્રવેશાવુપહતિહેતુકપાતાગ્રિપ્રવેશાભ્યામભેદેન અધ્યવસિતૌ ।
તેન શ્લેષેણ સહ હેતુફલોત્પ્રેક્ષયોરઙ્ગાઙ્ગિતા ।
નનુ વિરોધશ્લેષયોરતિશયોક્ત્યુત્પ્રેક્ષયોશ્ચ કુતો નાઙ્ગાઙ્ગિભાવ ઇત્ત્યાહ-ન ચ વિરોધેત્યાદિ ।
યદ્યપિ શ્લેષો વિરિધપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ યદ્યપિ ચાતિશયોક્તિઃ ઉત્પ્રેક્ષાનિમિત્તં તથાપિ નાનયોઃ શ્લેષાભ્યાં સહાઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ।
તત્ર હેતુઃ-તાભ્યાં વિનેતિ ।
વિરોધાતિશયોક્તિભ્યાં વિના શ્લેષોત્પ્રેક્ષયોઃ અનુત્થાનાત્ ।
અતો નિરવકાશયોઃ શ્લેષોત્પ્રેક્ષયોર્બાધકત્વમેવ ।
નન્વભેદાધ્યવસાયમન્તરેણાનુત્થાનાત્ ઉત્પ્રેક્ષા વા માભૂત્ ।
અતિશયોક્તિર્વિવિક્તૌ વિષયઃ ।
શ્લેષસ્ય તુ વિવિક્તૌઽસ્ત્યેવેત્યત આહ-ન ચ મન્તવ્યમિત્યાદિ ।
અલઙ્કારાન્તરવિવિક્તશ્લેષયો નાસ્તીતિ શ્લેષવિવેચને વિતત્યૌક્તમ્ ।
અતઃ શ્લેષેણ અન્યબાધ ઇતિ તમ્નધ્યાનુપ્રવિષ્ટો વિરોધો ઽપિ બાધ્ય એવ ।
અર્થાલઙ્કારસઙ્કરં નિગમયતિ-એવમર્થેતિ ।
શબ્દાલઙ્કારેતિ ।
કૈશ્ચિદિત્યવધીરણા ।
રાજતીતિ ।
દાનવાનાં રાસઃ આક્રોશસ્તદતિપાતિનઃ ।
સારાવા તદા યત્ર સેયમદ્રેસ્તટી રાજતિ ।
ગજતા ગજસમૂહઃ ।
સ ચ યૂથમતિપાતિ અતિતરાં રક્ષતિ ।
કીદૃશી? અવિરતેન દાનેન મદેન ।
વરા ઉક્તૃષ્ટા સા પ્રસિદ્ધા ।
સારા બલવતી ।
વનદા વનસ્ય ખણ્ડયિત્રી ।
યોજનાયાહ-અત્ર યમકેત્યાદિ ।
પાદાવૃત્તિલક્ષણં યમકમ્ ।
આદિતો અન્યતશ્ચ પાઠે સન્દર્ભૈક્યાદનુલોભપ્રતિલોમતા ચ ।
તદેતદુભયં સાપેક્ષમિતિ શબ્દાલઙ્કારસઙ્કરઃ ।

તદેતદ્દૂષયતિ-એતત્ત્વિતિ ।
અનાવર્જકત્વે હેતુમાહ-શબ્દાલઙ્કારયોરિતિ ।
યથા હિ શબ્દયોર્મિથો નોપકારઃ તથા શબ્દાલઙ્કારયોરપિ ।
કસ્તર્હિર્ ઇદૃશિ વિષયે પ્રકાર ઇત્યત આહ-શબ્દાલઙ્કારેતિ ।
મિથો ઽનુપકારાત્ નૈરપેક્ષ્યમ્ ।
અતઃ સંસૃષ્ટિઃ શ્રેયસી ।
સઙ્કરતયા ચૈકવાચકાનુપ્રવેશઃ સ્યાદિત્યાહ-યદ્વેતિ ।
અતઃ શબ્દાલઙ્કારપરિહારેણ અઙ્ગાઙ્ગિભાવ ઇતિ નિર્ણાયતિ-એવમેષ ઇતિ ।
સન્દેહસઙ્કરં વિવેચયતિ-દ્વિતીય ઇતિ ।
સન્દેહં દર્શયતિ-યત્રોભયોરિત્યાદિ ।
યઃ કૌમારેતિ ।
વ્યાખ્યાતં પ્રાક્ ।
યોજયતિ-અત્ર વિભાવનેત્યાદિ ।
અન્યત્ર કાવ્યપ્રકાશાદૌ ।
ઇત્થમુપમરૂપકયોઃ સન્દેહં દર્શયિતુમાહ-યથા ચેતિ ।
યદ્વાક્ત્રચન્દ્રેતિ ।
શ્મશ્રુચ્છ્લેન નવયૌવનેનોલ્લિખિતો મન્ત્રશ્ચકાસ્તીવ ।
યોજયતિ-અત્ર વક્ત્રેત્યાદિ ।
સંશયસ્ય હેતુમાહ-સમાસસ્યોભયથાપીતિ ।
વ્યાઘ્રાદીનામાકૃતિગણાત્વાદ્વિશિષ્ટગુણાનાં ચન્દ્રાદીનામ્ ઉપસઙ્ગ્રહ ઇતિ ।
મુખં ચન્દ્ર ઇવેત્યુપમાસમાસઃ ।
"અવિહિતલક્ષણસ્તત્પુરુષો મયૂરવ્યંસકાદિષુ દ્રષ્ટવ્ય"ઇતિ નીત્યા ।
મયૂરવ્યંસકાદીનામાકૃતિગણત્વાત્ ।
મુખમેવ ચન્દ્ર ઇતિ રૂપકસમાસશ્ચ સાધકબાધક પ્રમાણવિરહાદનયોઃસન્દેહઃ ।
સાધકબાધકાન્તતરસદ્ભાવે તુ નિયતપરિગ્રહ ઇત્યાહ-યત્ર ત્વિતિ ।
સાધકબાધકસ્વરૂપં વિવેચયતિ-તત્રાનુકૂલમિતિ ।
પ્રસરદ્વિન્દ્વિતિ ।
બિન્દુઃ શુદ્ધાધ્વોપાદાનમહામાયા નાદો ઽનાહતઃ તૌ પ્રસરતોયસ્માત્ સિસૃક્ષોસ્તસ્મૈ ।
શુદ્ધમ્ અમૃતમ્, નિષ્કૃષ્ટં ચૈતન્યં તન્મયાત્મને ।
અનન્તો દેશકાલાદ્યનવચ્છિન્નઃ પ્રકાશો યશ્ચ તસ્મૈ ।
અન્યદા તુ બિન્દવઃ શીકરાઃ ।
નાદો લહરીઘોષઃ ।
અમૃતં સુધા ।
અનન્તઃ શેષો મથનાદૌ શેષીભૂતઃ , તેન પ્રકાશઃ પ્રથિતઃ ।
ઇહ શઙ્કર એવ ક્ષીરસિન્ધુરિતિ રૂપકે સાધકમ્ ।
દર્શયતિ-અત્ર શઙ્કર એવેત્યાદિ ।
અમૃતશબ્દો હિ સુધાયાં પ્રચુરપ્રસિદ્ધિકઃ ક્ષીરસિન્ધાવનુકૂલતરર ઇતિ રૂપકસમાસ એવાયમ્ ।
અમૃતમયત્વં ચ નોપમાં પ્રતિ બાધકમિત્યાહ-ઉપમાયાસ્ત્વિતિ ।
ન બાઘકં કિન્તુ તટસ્થમિતિ ભાવઃ ।
તત્ર હેતુઃ-શઙ્કરે ઽપ્યુપચરિતસ્યેતિ ।

શઙ્કરત્વેનોપચરિતસ્ય હિ સિદ્ધો રૂપકત્વસિદ્ધિઃ ।
અત ઉપમોત્થાપિતે રૂપકે વિશ્રાન્તિરિતિ યાવત્ ।
ઉદાહરણાન્તરેણાપિ ન્યાયમિમં દ્રઢયિતુમ્ આહ-યથા વેતિ ।
એતાન્યવન્તીતિ ।
અવન્તીશ્ચરરૂપાત્ પારિજાતાત્ જાતાનિ યશોરૂપાણિ પ્રસૂનાનિ દિગ્રૂપાણાં વધૂનામવતંસયામિ, પશ્યત ।
અત્રાપ્યુપમાબાધવૈમુખ્યેન રૂપકસાધકં દર્શયતિ-અત્રાવતંસનમિતિ ।
બાધકાર્થમુદાહરતિ-શરદીવેતિ ।
હરિઃ સિંહો વિષ્ણુશ્ચ ।
ઉપમાબાધકં દર્શયતિ-અત્ર વિન્ધ્ય ઇત્યાદિ ।
વિનિદ્રજૃમ્ભિતહરિત્વં હિ સાધારણમુપમાસમાસં બાધતે ।
ઉપમિતં વ્યાઘ્રાદિભિઃ સામાન્યાપ્રયેગે ઇતિ વાચનાત્ ।
નનુ રૂપકસિદ્ધિસાધકાભાવે કથમિત્તયત આહ-અતશ્ચ પારિશેષ્યાદિતિ ।
નનુ શરદીવેતિ સમભિવ્યાહૃતેયમ્ ઉપમા કથં નોપમાસાધિકેત્યત આહ- નતુ શરદીવેતિ ।
ન્યાયતો વાક્યાર્થીભૂતં રૂપકમાભાસત એકદેશવિર્તિન્યુપમા ન હિ બાધિતુર્મ્ ઇષ્ટે ।
યાવતા સ્વયમપ્યાભાસીભવતીતિ ભાવઃ ।
અત્રોપહાસાયાહ-ન હિ ચાષેણેતિ ।
ચાષથાણાં સમૂહઃ ચાષમિતિ સ્થિતૌ પઞ્ચાશબ્ધ્રબ્દઃ(દે?)શષયોરભેદાશ્રયણા(ણો?)પ્યવ્યુત્પન્નપ્રતીતેયં ચાષશ્રુતિઃ ।
ન ખલુ તન્નિબન્ધના પઞ્ચાશદ્રૂપસમૂહસિદ્ધિઃ ।
નન્વતરથા અલઙ્કારપ્રક્રમભેદઃ સ્યાદિત્યત આહ-ન હ્યેકેનેતિ ।
પ્રકાન્તેનૈકેનૈવ નિર્વહણીયમિતિ નૈષા રાજાજ્ઞા યેન દૃષ્ટબાધ આશઙ્ક્યતે ।
યલ્લઙ્ઘનેનદૃષ્ટબાદૃષ્ટયોર્દ્વયોરપિ બાધઃસ્યાત્ યતો ન્યાયો ઽયમિત્યતત આહ-નાપ્યેષ ઇતિ ।
પ્રક્રાન્તેન નિર્વહણીયમિતિ ન સાર્વત્રિકો ન્યાયઃ ।
કિન્તુ વિશેષા વિવક્ષાયામેવ ।
ઇહ તુ ઉત્તરોત્તરં પ્રકર્ષવિવક્ષેતિ ઉપમાપેક્ષયા રૂપકે સામ્યપ્રકર્ષઃ ।
અતો ઽવયવગતોપમાપરિત્યાગેન વાક્યાર્થી ભૂતરૂપક પરિગ્રહ એવોચિતઃ ।
વિપર્યયસ્તુ સામ્યનિકર્ષાદ્દુષ્ટ એવ ।
તદેતત્પ્રત્યુદાહરણેન દ્રઢયતિ-યેનેન્દુરિતિ ।
અત્રેન્દુમલયજયોઃ દહનવિષયત્વરૂપણાત્ સામ્યપ્રકર્ષઃ પ્રક્રાન્તઃ ।
હારઃ કુઠારાયત ઇતિ તૂપમયા પ્રકર્ષ નીતઃ ।
ચર્ચાં નિગમયતિ-તસ્માત્પ્રકૃત ઇતિ ।
સામાન્યપ્રયોગે ઉપમાબાધક ઇતિ ન્યાયોપન્નો રૂપકપ્રક્રમ એવ નિર્વહીણીય ઇતિ યાવત્ ।
ન્યાયો ઽયમત્રાપિ જ્ઞેય ઇત્યાહ-ભાષ્યાબ્ધૈરિતિ ।
ગામ્ભીર્યસાધારણ્યાદુપમાબાધે રૂપકમેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સાધકબાધકાભાવે તુ સન્દેહ ઇત્યુક્તમનુસ્મારયતિ-સાધકબાધકેતિ ।
ઇત્થમઙ્ગાઙ્ગિભાવસન્દેહ રૂપં પ્રકારદ્વયં વિવિચ્ય તૃતીયં પ્રકારં વિવેચયતિ-તૃતીયસ્ત્વિતિ ।
તં વિશદયતિ-યત્રૈકસ્મિન્નિતિ ।
મુરારિ નિર્ગતેતિ ।
નરકો ઽસુરો નિરયશ્ચ ।
(ગઙ્ગેવેતિ)સદ્ગતિપ્રાત્પિહેતુત્વમ્ ।
યોજયતિ-અત્ર મુરારીતિ ।

ગઙ્ગેવેત્યુપમા મુરારિનિર્ગતેત્યર્થભેદાભાવાત્ સાધારણવિશેષણેન સમુત્થાપિતા ।
નરકેતિ શ્લિષ્ટવિશેષણોત્થોર્ઽથઃ શ્લેષશ્ચાપમાપ્રતિપત્તિહેતુઃ ।
એકત્રૈવ નરકશબ્દે ઽનુપ્રવિષ્ટૌ શ્લિષ્ટશબ્દેનોભયોપકારાત્ શબ્દશ્લેષેણાપ્યુપમા સઙ્કરાર્થમાહ-અત્ર ચ યથેત્યાદિ ।
સત્પુષ્કરેતિ ।
પુષ્કારં વાદ્યભાણ્ડમુખં પદ્મં ચ ।
દ્યોતિનસ્તરઙ્ગા દ્યોતિતો રઙ્ગશ્ચ ।
રજ્યન્તે ઽસ્મિન્ સામાજિકમનાંસિ ઇતિ રઙ્ગો નાટ્યારમ્ભક્રિયા ।
મૃદઙ્ગસદૃશં જલાસ્ફાલનવાદ્યં મૃદઙ્ગવાદ્યં ચ ।
યોજયતિ-અત્ર પયસીવેત્યાદિના ।
રમન્ત ઇતિ સાધારણે ધર્મઃ ।
અતઃ સામગ્રીયોગાત્ સમ્પન્ના દ્યોતિતરઙ્ગશોભિનીત્યેકસ્મિન્નેવ શબ્દે સભઙ્ગપદત્વાત્ શબ્દશ્લેષેણ સંકીર્ણમ્ ।
શબ્દાલઙ્કારયોરેકવાચકાનુપ્રવેશમુદાહૃતચરમનુસ્મારયતિ-શબ્દાલઙ્કારયોઃ પુનરિત્યાદિ ।
વિજાતીયયોરેવૈકવાચકકાનુપ્રેશં(શ?)વ્યવસ્થેતિ યદન્યૈરુક્તં તદપ્રયોજકમિત્યાહ એકવાચકેત્યાદિ ।
અત્ર ઽરાજતિ તટીયમિઽત્યાદૌ ।
એવકારેણાઙ્ગાઙ્ગિભાવસન્દેહસઙ્કરાવપોહતિ ।
શબ્દાલઙ્કારત્વં તુલ્યજાતીયતા ।
ઉદ્ભાટપ્રકાશિતસ્તુ પ્રકારાન્તરગોચરશબ્દાર્થાલઙ્કારસંકરઃ સંસૃષ્ટૌ અન્તર્ભાવિત ઇતિ તસ્ય સંકરત્વમઙ્ગાઙ્ગિભાવ એવોક્તમિત્યાહ-શબ્દાર્થાલઙ્કારેત્યાદિ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવાત્સન્દેહાત્ પ્રવેશાદેકવાચકે ।
ત્રિધા તુ સંકરઃ શબ્દાલઙ્કૃત્યોરેકવાચકે ॥
પ્રકરણામુપસઞ્જિહીર્ષુરાહ-ઇદાનીમિતિ ।
તત્ર સૂત્રમ્-
એવમેતે શબ્દાર્થોભયાલઙ્કારાઃ સંક્ષેપતઃસૂત્રિતાઃ
વ્યાચષ્ટે - એવમિતીતિ ।
તત્ર પુનરુક્તવદાભાસોર્ઽથસ્ય પૌનરુક્ત્યે ।
છેકવૃત્ત્યનુપ્રાસૌ વ્યઞ્જનમાત્રસ્ય ।
યમકં સ્વરવ્યઞ્જનસમુદાયસ્ય ।
લાટાનુપ્રાસઃ શબ્દાર્થયોરિતિ પૌનરુક્ત્યે પઞ્ચકમ્ ।
સ્થાનવિશેષશ્લિષ્ટવર્ણાપૌનરુક્ત્યે ચિત્રમ્ ।
અથ સાદૃશ્યવિચ્છિત્તૌ ભેદાભેદતુલ્યાતાયાં ઉપમાનાન્વયોપમેયોપમા સ્મરણાનિ ।
અભેદપ્રાધાન્ય આરોપાશ્રયતયા રૂપકપરિણામસન્દેહભ્રાન્તિમદુલ્લેખાપહ્નુતયઃ ।
અધ્યવસાયાશ્રયેણાત્પ્રેક્ષાતિશયોક્તી ।
ગમ્યમાનૌપમ્યાશ્રયેણ તુલ્યયોગિતાદીપકપ્રતિવસ્તૂપમાદૃષ્ટાન્તનિદર્શનાવ્યતિરેકસહોક્તિવિનોક્તયઃ ।
વિશેષણ વિચ્છિત્ત્યા સમાસોક્તિપરિકરૌ ।
વિશેષણ વિશેષ્યવિચ્છિત્ત્યા શ્લેષઃ ।
અપ્રસ્તુતાત્પ્રસ્તુતાવગતાવપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
સામાન્યવિશેષ ભાવાદિના નિર્દિષ્ટપ્રકૃતસમર્થનેર્ઽથાન્તરન્યાસઃ ।
ગમ્યસ્ય ભઙ્ગ્યન્તરેણોક્તૌ પર્યાયોક્તમ્ ।
સ્તુત્યા નિન્દાયાઃ નિન્દાયા વા સ્તુતેર્ગમ્યત્વે વ્યાજસ્તુતિઃ ।
પ્રાકરણિકયોઃ વિશેષાર્થનિષેધાભાસે અનિષ્ટવિધ્યાભાસે ચ આક્ષેપઃ ।
વિરોધગર્ભતયા વિરોધવિભાવનાવિશેષાર્થનિષેધાભાસે અનિષ્ટવિધ્યાભાસે ચ આક્ષેપઃ ।

વિરોધગર્ભતયા વિરોધવિભાવનાવિશેષાર્થનિષેધાભાસે અનિષ્ટવિધ્યાભાસે ચ આક્ષેપઃ ।
વિરોધગર્ભતયા વિરોધવિભાવનાવિશેષોક્ત્યતિશયોક્તી અન્તરા સઙ્ગતિવિષમસમવિચિત્રાધિકાન્યોન્યવિશેષવ્યાઘાતદ્વયાનિ ।
શૃઙ્ખલાવૈચિત્ર્યેણ કારણામાલૈકાવલીમાલાદીપકસારાઃ ।
તર્કન્યાયેન કાવ્યલિઙ્ગાનુમાને ।
વાક્યન્યાયેન યથાસઙ્ખ્યપર્યાયપરિવૃત્તિપરિસઙ્ખ્યાર્થાપત્તિવિકલ્પસમુચ્ચયદુયસમાધયઃ ।
લોકન્યાયેન પ્રત્યનીક પ્રતીપનિમીલિતસામાન્યતદ્દ્ગુણાતદ્ગુણોત્તરાણિ ।
ગૂઢાર્થપરત્વે સૂક્ષ્મવ્યાજોક્તિવક્રોક્તિસ્વભાવોક્તયઃ ।
સ્ફુટાર્થત્વે ભાવિકમ્ ।
ઔદાત્ત્યેન ઉદાત્તદ્વયમ્ ।
ચિત્તવૃત્ત્યાલમ્બેન રસવત્પ્રેયઊર્જસ્વિત્સમાહિતભાવોદયસન્ધિશબલત્વાનીતિ શુદ્ધાઃ ।
મિશ્રતયા તુ સઙ્કુરસંસૃષ્ટી ।
તદિદમભિસન્ધાયાહ-એવમિતિ ।
પૂર્વોક્તપ્રકારપરામર્શઃ-એત ઇતિ ।
પ્રક્રાન્તસ્વરૂપનિર્દેશ ઇતિ ।
શબ્દાર્થોભયાલઙ્કારાન્ વર્ગશો વિવિનક્તિ-તત્ર શબ્દાલઙ્કારા ઇત્યાદિ ।
લાટાનુપ્રાસાદય ઇત્યાદિ ।
શેષાનુદ્ઘાટયતિ-સંસૃષ્ટિસઙ્કરેતિ ।
નનુ ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામુક્તિ(ક્ત)વ્યવસ્થાભાઙ્ગ ઇત્યત આહ-લોકવદાશ્રયા શ્રયીતિ ।
તદલઙ્કાર્યેતિ ।
તચ્છબ્દેન શબ્દાર્થોભયપરામર્શઃ ।
ચર્ચિતં ચૈતત્ શ્લેષપ્રસ્તાવે ।
તર્હિ અન્વયવ્યતિરેકૌ કુત્ર નિબન્ધનમિત્યત આહ-અન્વયવ્યતિરેકકૌત્વતિ ।
અલઙ્કારાણાં શબ્દાદિકાર્યત્વે શબ્દાશબ્દાદ્યન્વયવ્યતિરેકૌ તત્ર નિબન્ધનમ્ ।
નનુ શબ્દાદ્યલઙ્કારત્વે કો દોષ ઇત્યત આહ-તદલઙ્કારત્વપ્રયોજકત્વ ઇતિ ।
શ્રૌતોપમાદૌ શબ્દાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત્ શબ્દાલઙ્કારત્વં પ્રસજેત્ ।
નિગમયતિ-તસ્માદાશ્રયાશ્રયીતિ ।
ચિરન્તરમતેત્યુક્તાર્થે સંવાદસમુદ્ઘાટનમ્ ।
શબ્દન્યાસો વિષયમિષયો દુર્ઘટાર્થવ્યવસ્થા વ્યાત્પવ્યાત્પિપ્રકટનપરન્યાસ(ય?)ચર્ચો ગભીરઃ ।
ઇત્થં ભૂમ્રા રુચકવચસાં વિસ્તરઃ કર્કશો ઽયં ટીકાસ્માભિઃ સમુપરચિતાનેન સઞ્જીવનીયમ્ ॥
સૂક્ષ્મામવ્યાકુલામત્ર શાસ્ત્રયુક્ત્યુપંબૃહિતામ્ ।
મીમાંસામુપજીવન્તુ કૃતિનઃ કાવ્યતાન્ત્રિકાઃ ॥
કાવ્યપ્રકાશે ઽલઙ્કારસર્વસ્વે ચ વિપશ્ચિતામ્ ।
અત્યાદરો જગત્યસ્મિન્ વ્યાખ્યાતમુભયં તતઃ ॥
ઇત્યાલઙ્કારિકચક્રવર્તિધ્વનિપ્રસ્થાનપરમાચાર્યકાવ્યમીમાંસાપ્રભાકરસહજસર્વજ્ઞમહાકવિશ્રીવિદ્યાચક્રવર્તિવિરચિતાયાં સઞ્જીવન્યામલઙ્કારસર્વસ્વટીકાયામર્થાલઙ્કારપ્રકરણં સમાત્પમ્ ॥