અલંકારસર્વસ્વ · ભાગ 120

શ્રીમદ્વિદ્યાચક્રવર્તિવિરચિતા સઞ્જીવન્યાખ્યા વ્યાખ્યા વિશ્વં પ્રકાશયતિ યા જાતિગુણાદ્યાત્મકૈઃ નિજૈઃ પ્રસરૈઃ ।
સંસ્કારગુણસમૃદ્ધા વાણી મામવતુ સરલસન્દર્ભી ॥
રુચકાચાર્યોપજ્ઞે સેયમલઙ્કારસર્વસ્વે ।
સઞ્જીવનીતિ ટીકા શ્રીવિદ્યાચક્રવર્તિના ક્રિયતે ॥
ઉદાહરણશેષો ઽત્ર ધ્વનૌ ગ્રન્થકૃતાકૃતઃ ।
તદીયન્યાયસમ્પનૈઃ સ્વપદ્યૈઃ પૂરયામિ તમ્ ॥
ધ્વનિદર્શનાનુરક્તાઃ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા નિરીક્ષ્ય ટીકાં મે ।
કવયઃસચેતના અપિ વિતનુત સાહિત્યસામ્રાજ્યમ્ ॥
કિં વિસ્તરેણ બહુના ટીકાં સઞ્જીવનીમિમાં કશ્ચિત્ ।
યદ્યભ્યસૂયતિ જડઃ સ્વમેવ પાણ્ડિત્યમભ્યસૂયતિ સઃ ॥
તત્ર તાવદધિકૃતેષ્ટદેવતાનમસ્કાર પુરસ્કારેણ પ્રકરણપ્રતિપાદ્યમર્થં પ્રતિજાનીતે નમસ્કૃત્ય પરમિતિ ।
સર્વૈવ ખલ્વિયં વાક્ પરા પશ્યન્તી મધ્યમા વૈખરીતિ ચતુર્ભિઃ પદૈઃ પરિમીયતે ।
યચ્છુતિઃ - "ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ"ઇત્યાદિકા ।
તત્ર પરા નામ નિરુપધિકં રૂપમ્ ।
પશ્યન્ત્યાદીનિ ત્રીણિ પુનરૌપાધિકાનિ સ્થૂલત્વાત્ વિગ્રહસ્થાનીયાનિ ।
યથા ચાગમઃ-
સ્વરૂપ જ્યોતિરેવાન્તઃ પરા વાગનપાયિની ।
યસ્યાં દૃષ્ટસ્વરૂપાયામ્ ત્રધિકારો નિવર્તતે ॥
અવિભાગેન વર્ણાનાં સર્વકતઃસંહૃતક્રમા ।
પ્રાણાશ્રયા તુ પશ્યન્તી મયૂરાણ્ડરસોપમા ॥
મધ્યમા બુદ્ધ્યુપાદાના કૃતવર્ણપરિગ્રહા ।
અન્તઃસઞ્જલ્પ રૂપા સા ન શ્રોત્રમુપસર્પતિ ॥
તાલ્વોષ્ઠ વ્યાપૃત્તિ વ્યઙ્ગ્યા પરબોધપ્રકાશિની ।
ભનુષ્યમાત્રસુલભા બાહ્યા વાગ્વૈખરી મતા ॥
ઇતિ ॥
તત્ર પશ્યન્ત્યાદ્ય પરવાક્ત્રયાપેક્ષયા જ્યેષ્ઠત્વાદાદ્ય પરા ।
દ્વિતીયા વિશ્વાભિમુખીભાવાત્પશ્યન્તી ।
તૃતીયા નાભ્યન્તરી ન ચ બાહ્યેતિ કૃત્વા મધ્યમા ।
તુરીયા તુપરાવબોધાર્થં પ્રવૃત્તેતિ વૈખરી ।
યદ્વા "ખં સુખં દુઃખં ચ; તદ્વિશિષ્ય રાતિ દદાતીતિ વિખરો દેહેન્દ્રિયસઙ્ઘાતઃ તત્ર ભવા વૈખરીતિ" જ્ઞેયમ્ ।
તદેવાભિસન્ધાયોક્તમ્-વાચં ત્રિવિધવિગ્રહામિતિ ।
ચતુર્વિધામપિ ।
કીદૃશીં દેવીમ્? પરાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ પદૈઃ ક્રીડન્તીં નામપૂર્વકત્વાત્ સર્વસ્યૈવ રૂપસ્ય જગદેતદ્વિજિગીષમાણાં સમસ્તવ્યવહારાત્મિકાં સ્વરૂપાવબોધક્ષમતયા દ્યુતિમયીમન્યસ્તુતૌસ્તોતવ્યતાયાં ચ પ્રભવન્તીમવિમર્શાન્ધતમસ ધ્વંસનાત્ કાન્તિમયીમપ્રતિહતપ્રસરત્વાત્ ગત્યાત્મિકાઞ્ચેત્યર્થઃ ।
તામિમાં નમસ્કૃત્ય ।
નમસ્કારો હિ નામ પૃથગહઙ્કારપરિત્યાગેન નમસ્કર્તવ્યમહિમોદ્ઘાટનં સામરસ્યમિતિ યાવત્ ।
તથાહિ-યેયં પરા સા શક્તત્વમ્ ।
યા પશ્યન્તી સોદ્યુક્તતા ।
યા તુ મધ્યમા સા પ્રવૃત્તતા ।
યા પુનર્વૈખરી સા નિર્વાહકતેતિ ।
શક્તિમતો વક્તુરેવ સ્વરૂપં પરાદિશક્તયઃ ।

ઇત્થમિમાં વાચં નમસ્કૃત્ય નિજાનાં સ્વેનૈવ પ્રણીતાનામ્ અલઙ્કારસૂત્રાણાં તાત્પર્યમુચ્યતે ।
હૃદયમુદ્ઘાટ્યતે ।
કેન પ્રકારેણ? વૃત્ત્યા વૃત્તિ સ્વરૂપેણ સન્દર્ભેણ ।
અથ ધ્વનિદર્શનાનુસારેણ પ્રકારણં પ્રણિનીષુઃ ભામહોદ્ભટાદીનાં દર્શનસ્થિતિં પૂર્વપક્ષત્વેનો પન્યસ્યતિ-ઇહ હિ તાવદ્ભામહોદ્ભટેત્યાદિના ।
અત્રેયં દર્શનસ્થિતિ દિક્ ।
કાવ્યં હિ નામ વિશિષ્ટશબ્દાર્થાત્મકમ્ ।
તત્રાર્થો વાચ્યઃ, પ્રતીયમાનશ્ચ ।
યથા- ભમ ધંમિઅ વીસત્થો સો સુણાઓ અજ્જ મારિઓ દેણ ।
ગોલાણૈ કચ્છ કુડઙ્ગ વાસિણા દરિઅ સીહેણ ॥
અત્ર સ્વૈરિણ્યુક્તૌ શ્વભયનિવૃત્ત્યા ધાર્મિકભ્રમણાવિધિર્વાચ્યત્વેન સ્થિતઃ, સાક્ષાત્સઙ્કેતિતત્વેના વ્યવધાન પ્રતીતિકત્વાત્; ગોદાવરીતીરે સિંહોપલબ્ધ્યા ભ્રમણનિષેધસ્તુ પ્રતીયમાનઃ, વાક્યાર્થસમન્વયસમનન્તરમસઙ્કેતિતત્વેન પ્રતીતેઃ ।
ઇત્થં વાચ્યવિલક્ષિણઃ પ્રતીયમાનો યોર્ઽથઃ સ યથાયોગં રસવસ્ત્વલઙ્કારસ્વરૂપેણ ત્રિસ્કન્ધઃ સન્ સચમત્કારત્વાત્ કવિસંરમ્ભ ગોચરત્વાત્ સહૃદયપ્રતીતિ વિશ્રાન્તિવિષયત્વાઞ્ચ કાવ્યાત્મા ।
તસ્ય માધુર્યાદયો ગુણાઃ શૌર્યાદિવત્સમવાયવૃત્ત્યા ઉપકુર્વતે ।
ઉપમાદયઃ પુનઃ કટકાદિત્સંયોગતવૃત્ત્યેતિ ધ્વન્યાચાર્યાઃ ।
ત્રિવિધો ઽપિ પ્રતીયમાનો વાચ્યોપસ્કારકત્વાદલઙ્કારકક્ષ્યૈવેત્યન્યે ।
અથ ગ્રન્થમવયવશો વ્યાકુર્મઃ ।
ઇહ કાવ્યમાર્ગે ।
અલઙ્કારપક્ષ નિક્ષિપ્તં મન્યન્તે, તત્ત્વં પુનરન્યથેતિ યાવત્ ।
યન્મન્યન્તે તત્સવિશેષં દર્શિયિતુમાહ-તથાહીત્યાદિના ।
પર્યાયોક્તમપ્રસ્તુતપ્રશંસા સમાસોક્તિ રાક્ષેપઃ વ્યાજસ્તુતિરુપમેયોપમા અનન્વયઃ ઇત્યાદિષુ વસ્તુમાત્રમેવ પ્રતીયતે ન તુ રસાલઙ્કારૌ ।
વ્યઞ્જનાવ્યાપારસ્યેહ લક્ષઘણામૂલત્વાત્ ।
લક્ષણામૂલત્વે રસાલઙ્કારયોર્વ્યઙ્ગ્યત્વાસમ્ભવાત્ ।
તત્ર પ્રતીયમાનલસ્યાર્થસ્ય પ્રકારાન્તરેણાભિધાનં પર્યાયોક્તમ્ ।
યદ્વક્ષ્યતિ "ગમ્યસ્યાપિ ભઙ્ગ્યન્તરેણાભિધાનં પર્યાયોક્તમ્" ઇતિ ।
યથા- સ્પૃષ્ટાસ્તા નન્દને શચ્યાઃ કેશસંભોગલાલિતાઃ ।
સાવઘજ્ઞં પારિજાતસ્ય મઞ્જર્યો યસ્ય સૈનિકૈઃ ॥
અત્ર હયગ્રીવસ્ય સ્વર્ગવિજયઃ સૈનિકસાવઘજ્ઞપારિજાતમઞ્જરી સ્પર્શલક્ષણેન કાર્યેણ પ્રત્યાય્યતે ।
સામાન્યવિશેષભાવાદીનાં સમ્બન્ધેન યદપ્રસ્તુતાત્પ્રસ્તુતપ્રતીતિઃ સેયમપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
યદ્વક્ષ્યતિ - "અપ્રસ્તુતાત્સામાન્યવિશેષભાવે કાર્યકારણભાવે સારૂપ્યે ચ પ્રસ્તુતપ્રતીતાવપ્રસ્તુતપ્રશંસા" ઇતિ ।
યથા- તણ્ણાત્થિં કિંપિ પહણો પકપ્પિયં જં ણ ણિઐ ઘરણીએ ।
અણાવરઅગમણસીલઃસ કાલપહિઅઃસ પાહિજ્જં ॥
[કન્નાસ્તિ કિમપિ પત્યુઃ પ્રકલ્પિતં યન્ન નિયતિગૃહિણ્યા ।
અનવરતગમનશીલસ્ય કાલપથિકસ્ય પાથેયમ્ ॥
ઇતિ ચ્છ્રાયા] ।
અત્ર અનવરતગમનશીલસ્ય પત્યુર્નિજગૃહિણ્યા પાથેયત્વેન યન્ન કલ્પિતં તદ્યથા નાસ્તિ, તથા કાલપથિકસ્ય પાથેમત્વેન યદકલ્પિતં તન્નાસ્તીત્યત્ર કાલઃસવ ગ્રસતીતિ સામાન્યરૂપાદપ્રસ્તુતાત્ પ્રસ્તુતો વિશેષાત્મા પ્રહસ્તવધઃ પ્રત્યાય્યતે ।
વિશેષણાસામ્યાદપ્રસ્તુતોર્ઽથો યદવગમ્યતે સા સમાસોક્તિઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ-"વિશેષણસામ્યાદપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે સમાસોક્તિઃ" ઇતિ ।
યથા- ઉપોઢરાગેણ વિલોલતારકં તથા ગૃહીતં શશિના નિશામુખમ્ ।
યથા સમસ્તં તિમિરાંશુકં તયા પુરો ઽપિ રાગાદ્ગલિતં ન લક્ષ્યિતમ્ ॥
અત્રોપોઢરાગત્વાદિના વિશેષણસામ્યેનાપ્રસ્તુતો નાયકવૃત્તાન્તઃ પ્રતીયતે ।
ઉક્તસ્ય વક્ષ્યમાણસ્ય વા પ્રાકારણિકસ્ય વિશેષપ્રતીત્યર્થમ્ આભાસતો નિષેધનમાક્ષેપઃ ।

યદ્વક્ષ્યતિ ઉક્તવક્ષ્યમાણયોઃ પ્રાકરણિકયોર્વિશેષપ્રતીત્યર્થં નિષેધાભાસ આક્ષેપઃ ઇતિ ।
યથા - બાલગ્ર!ણાહં દૂરિ તીએ પિઓસિત્ તિ ણામ્હવાવારો ।
સા મરૈ તુજ્ભ્ફ અયસો એઅં ધંમક્ખરં ભણિમો ॥
[ઽબાલક!નાહં દૂતિ તસ્યાઃ પ્રિયો ઽસીતિ નાસ્મદ્વ્યાપારઃ ।
સા મ્રિયતે તવાયશ એતદ્ધર્માક્ષરં ભણામઃ ॥
ઇતિ ચ્છ્રાયા ઽ] અત્ર ઽનાહં દીતિતિઽ દીતિત્વનિષેધો વિશિષ્ટાસ્મિ દૂતીત્યવગમયતિ ।
સ્તુતિનિન્દયોઃ નિન્દાસ્તુતિગમકત્વે વ્યાજસ્તુતિઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ-"સ્તુતિનિન્દાભ્યાં નિન્દાસ્તુત્યોર્ગમ્યત્વે વ્યાજસ્તુતિઃ" ઇતિ ।
યથા - હે હેલાજિતબોધિસત્ત્વ વચસાં કિં વિસ્તરૈસ્તોયધે! નાસ્તિ ત્વત્સદૃશઃ પરઃ પરહિતાધાને ગૃહીતવ્રતઃ ।
તૃષ્યત્પાન્થજનોપકારઘટનાવૈમુખ્યલબ્ધાયશો ભારપ્રોદ્વહને કરોષિ કૃપયા સાહાયકં યન્મરોઃ ॥
અત્ર મરોરુપકારં કરોષીતિ સ્તુતિર્નિન્દામવગમયતિ ।
ઉપમાનોપમેયયોઃ પર્યાયેણ તથાત્વં ચેદુપમેયોપમા ।
યદ્વક્ષ્યતિ- "દ્વયોઃ પર્યાયેણ તસ્મિન્નુપમેયોપમા" ઇતિ ।
યથા-ઽખમિવ જલં જલમિવ ખં હંસશ્વન્દ્ર ઇવ હંસ ઇવ ચન્દ્રઃઽ ।
અત્રોપમાનોપમેયભાવવિનિમયઃ તૃતીય સબ્રહ્મચારિણાં નિવર્તયતિ ।
એકસ્યૈવોપમાનોપમેય ભાવકત્વે ઽનન્વયઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ-"એકસ્યૈવોપમાનોપમેયત્વે ઽનન્વય" ઇતિ ।
યથા -ઽયુદ્ધે ઽર્જુનોર્ઽજુન ઇવ પ્રથિતપ્રભાવઃઽ-ઇતિ ।
અત્ર દ્વિતીયસબ્રહ્મચારિનિવૃત્તિઃ ।
આદિ શબ્દાલ્લાટાનુપ્રાસાદિ પરિગ્રહઃ ।
એષુ પર્યાયોક્તાદુષુ યદેતદ્વસ્તુમાત્રં પ્રતીયતે સ્વર્ગવિજયાદિકં રસાલઙ્કારપરિહારેણ તદિદં સર્વૈરપિ પ્રમાણૈરાત્મત્વેના વભાસમાનમેવ સદ્ગજ નિમીલિકયા વાચ્યાપસ્કારકત્વેન તૈરુદ્ભટાદિભિઃ પ્રતિપાદિતમ્ ।
ન્યગ્ભાવિતવાચ્યસ્ય વાચ્યકક્ષ્યાતિલઙ્ઘિનઃ કથમસ્તુ વાચ્યોપસ્કારકત્વમિતિ ભાવઃ ।
કેન પ્રકારેણ પ્રતિપાદિતમ્? "સ્વસિદ્ધયે પરાક્ષેપઃ પરાર્થં સ્વસમર્પણમ્" ઇતિ દ્વિવિધયા ભઙ્ગ્યા ।
ભઙ્ગિ પ્રકારઃ ।
અત્રાયમાશયઃ ।
લક્ષણમૂલો ઽયં પર્યાયોક્તાદિષુ પ્રતીયમાનોર્ઽથઃ ।
લક્ષણા ચ દ્વિરૂપા-અજહત્સ્વાર્થૈકા "કુન્તાઃ પ્રવિશન્તિ" ઇત્યાદૌ ।
પરા તુ જહત્સ્વાર્થા "ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ઇત્યાદૌ ।
તત્રાજહસ્ત્વાર્થાયાં કુન્તાનાં સ્વતઃ પ્રવેશાસંભવે કૌન્તિકાન્ આક્ષિપ્ય પ્રવેશસંભવઃ ।
અતઃસ્વ સિદ્ધયે પરાનાક્ષિપતીતિ તત્ર લક્ષણા ।
સ્વકીય પ્રવેશાદેઃસિદ્ધયે પરસ્ય કૌન્તિકસ્યાક્ષેપ ઇતિ ।
જહત્સ્વાર્થાયાં તુ ગઙ્ગાદેર્મુખ્યાર્થસ્યાત્યન્તમનુપપત્તિરેવ ।
અતઃ પરાર્થં સ્વસમર્પણમિતિ લક્ષણમ્ ।
પરાર્થં તટાદેર્ઘોષાદ્યધિકરણાર્થં સ્વસમર્પણં સ્વસ્વરૂપપરિત્યાગ ઇતિ ।
ઇત્થં ચ સતિસ્પૃષ્ટાસ્તા નન્દનઽ ઇતિ પર્યાયોક્તોદાહરણે સૈનિકાનાં સાવજ્ઞપારિજાતમઞ્જરીસ્પર્શઃ સ્વર્ગવિજયમનાક્ષિપ્ય ન સંભવતીતિ કુન્તાદિનયેન સ્વસિદ્ધયે પરાક્ષેપઃ ।
એવમ્ "ઉપોઢરાગેણ" ઇતિ સમાસોક્ત્યુદાહરણે ઽપિ જ્ઞેયમ્ ।
નાયકત્વાક્ષેપે સતિ નિશાદેઃ તિમિરાંશુકાદિયોગસંભવાત્ અજહત્સ્વાર્થત્વમ્ ।
અથ "તં ણાત્થી" તિ અપ્રસ્તુતપ્રશંસોદાહરણે મુખ્યાર્થસ્યાપ્રસ્તુતત્વાત્; "બાળગ્રણાહમ્"ઇત્યાક્ષેપોદાહરણે દૂતીત્વનિષેધસ્યાભાસરૂપત્વાત્ "હે હેલાજિતે" તિ વ્યાજસ્તુત્યુદાહરણે ખજલયોર્દ્વયોરપિ ચૈકસ્યાનેકત્ત્વલાભાભાવાત્ મુખ્યાર્થસ્ય અત્યન્તમનુપપત્તિરેવ ।
અતઃ પરાર્થં સ્વસમર્પણામિતિ લક્ષણમ્ ।
તમિમં વિષયવિભાગમ્ અભિસન્ધાયોક્તમ્-યથાયોગં દ્વિવિધયેતિ ।

યોગો યોગ્યતા તામનતિક્રમ્યેત્યર્થઃ ।
ઇત્થં વસ્તુધ્વનૌ વિમતિર્ભામહાદિષુ દર્શિતા ।
અથ રુદ્રટે રસાલઙ્કારધ્વન્યોર્વિમતિમુપન્યસ્યતિ-રુદ્રટેનાપીત્યાદિના ।
ભાવાલઙ્કારઃ પ્રેયો ઽલઙ્કારઃ સ દ્વિધૈવોક્તઃ ।
તથા હિ- યસ્ય વિકારઃ પ્રભવન્નપ્રતિબન્ધેન હેતુના યેન ।
ગમયતિ તદભિપ્રાયં તત્પ્રતિ બન્ધં ચ ભાવો ઽસૌ ॥
ઇતિ ॥
ભાવસ્થિતિભાવશાન્તિરૂપેણ રુદ્રટો ભાવાલઙ્કારં દ્વિધૈવોક્તવાન્ ।
તદિદમ્ ઉત્પ્રેક્ષાવત્ કૃત્યમિતિ ભાવઃ ।
યતો ભાવાસઙ્કારસ્ય સન્ધિશબલતાદિ લક્ષણા અપિ ભેદાઃ સંભવન્તિ ।
વક્ષ્યતિ હિ - ભાવોદય સન્ધિશબલતાશ્ચ પૃથગલઙ્કારા ઇતિ ।
રૂપકાદિષ્વપિ ઉત્તાનદર્શિતામુદ્ઘાટયતિ-રૂપકદીપકેત્યાદિ ।
રૂપકં દીપકમ્ અપહ્નુતિસ્તુલ્યયોગિતા ।
આદિશબ્દાન્નિદર્શનાદિકં ચ લક્ષયિષ્યતે ।
તત્રોપમાલઙ્કારઃ પ્રતીયમાનો વાચ્યશોભાહેતુત્વાદુપસર્જનત્વેન નોક્તઃ ।
તદપ્યસારમિતિ ભાવઃ ।
ઉપમાલઙ્કારસ્ય વાચ્યશોભા હેતુત્વાદુપન્યગ્ભાવનેન ઉત્થાપિતસ્ય પ્રાધન્યેન તેષ્વવસ્થાનાત્ ।
અથ રસભાવયોઃ અયથાદૃશમુદ્ઘાટયતિ-રસવત્પ્રેયઊર્જસ્વીત્યાદિ ।
રસો ગુણીભૂતો રસવાનલઙ્કારો, ભાવસ્તુ પ્રેયાન્, રસાભાસ ઊર્જસ્વી, ભાવાભાસઃસમાહિતમ્ ।
એવં રસભાવાદિઃ વાચ્યશોભા હેતુત્વેનોક્તઃ ।
તદપિ મન્દમિતિ ભાવઃ ।
યતો રસાદેરલઙ્કારત્વં સદાતનં ન ભવતિ, પ્રાધાન્યદશાયામલઙ્કાર્યત્વાત્ ।
ઉત્પ્રેક્ષાત્વિતિ ।
પ્રાતીયમાના સ્વયમેવ કથિતા પ્રતીયમાનાપ્યલઙ્કાર્યત્વેન કથિતેત્યર્થઃ ।
તદપ્ય ગંભીરમિતિ યાવત્ ।
પ્રતીયમાનદશાયાં સર્વસ્યૈવ અલઙ્કારસ્યાલઙ્કાર્યકત્વં સિદ્ધાન્તિતં યતઃ ।
ત્રિવિન્ધં વસ્ત્વલઙ્કારરસરૂપમલઙ્કાર્યતયા ખ્યાપિતમેવ ।
કાવ્યજીવિતત્વેનાલઙ્કાર્યમેવ સત્તથા ન ચેતિતમિતિ યાવત્ ।
ઇત્થં કાવ્યજીવિતાંશવિચારવિમુખાનામ્ અલઙ્કારમાત્રરસિકત્વાત્ ઉત્તાનદૃશાં મતમ્ ઉપન્યસ્ય, કાવ્યજીવિતકાંશપરાણાં, મતાનિ યથાવદુપન્યસ્યતિ-વામનેન ત્વિત્યાદિના ।
સાદૃશ્યનિબન્ધનાયા ઇતિ વદતા સાદૃશ્યં સંબન્ધ-નિબન્ધના શબ્દવૃત્તિર્ગૌણીતિ વદન્તો દૂષ્યત્વેન કટાક્ષિતાઃ ।
ધ્વન્યાચાર્યાણાં ગૌણ્યા વૃત્ત્યા લક્ષણાન્તર્ભાવો નોષ્ટઃ ।
સાદૃશ્યનિબન્ધના લક્ષણા વક્રોક્ત્યલઙ્કાર "ઇતિ પ્રથયતા કશ્ચિત્ ધ્વનિભેદો લક્ષણામૂલો ઽત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્ય નામાલઙ્કારત્વેનોક્તઃ કાવ્યાત્મભૂતઃસન્નલઙ્કાર્યત્વેન નાવધારિત ઇતિયાવત્ ।
યસ્ત્ત્વંશો ઽલઙ્કાર્યો ન ભવતિ સો ઽપ્યલઙ્કાર્યત્વેન કથિત ઇત્યાહ-કેવલં ગુણવિશિષ્ટેતિ ।
કેવલગ્રહણાદ્રસાલકારનૈરપેક્ષ્યં કટાક્ષિતમ્ ।
રસાલઙ્કાર નિરપેક્ષૈર્માધુર્યાદિ ભિર્ગુણૈર્વિશિષ્ટા યેયં સંઘટનાધર્મભૂતા વૈદર્ભ્યાદિ રૂપિણી રીતિઃ સૈવ કાવ્યાત્મેત્યુક્તા ।
તથા ચ સૂત્રિતં તેન - "રીતિઃ આત્મા કાવ્યસ્ય"ઇતિ ।
પ્રખ્યાપિતં ચ - અવિદિતગુણાપિ સત્કવિભણિતિઃ કર્ણોષુ વમતિ મધુધારામ્ ।
અનધિગતપરિમલાપિ હિ હરતિ દૃશં માલતીમાલા ।
ઇતિ ॥
ઇદમપ્યયુક્તમિતિ ભાવઃ ।

તથાહિ-કાવ્યસ્ય શરીરસ્થાનીયૌ (શબ્દાર્થૌ) કટકમુકુટાદિકલ્પા અનુપ્રાસોપમાદયઃ ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્તુ આત્મભૂત ઇતિ સ્થિતે, શબ્દાલઙ્કારેભ્યોષઽપિ યો બાહ્યો વર્ણાલઙ્કારો ઽનુપ્રાસસ્તત્સમકક્ષ્યકા એતા રીતયઃ ।
યતો દ્વયોરપિ વર્ણધર્મતા ।
એતદભિસન્ધાય વૃત્ત્યનુપ્રાસવર્ણાલઙ્કારપ્રસ્તાવે વૈદર્ભ્યાદયો રીતયો વિવેચિતાઃ કાવ્યપ્રકાશ કૃદાદિભિઃ ।
ગ્રન્થકારો ઽપિ તત્ર વિવેચયિષ્યતિ ।
વ્યઞ્જકાસ્વેતાસુ વ્યઙ્ગ્યરસસન્નિકર્ષાદાત્મત્વ ભ્રમઃ ઉત્તાન ધિયામ્ ।
તદનુપ્રાસાદાવપિ સમાનમિતિ મન્દમેતદ્રીતિમાત્રપક્ષપાતિત્વમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ વ્યઙ્ગ્યાર્થ એવ આત્મા કાવ્યસ્ય ।
અથોદ્ભટાદિભિઃ ગુણાલઙ્કારયોર્ભેદો ઽપિ નાવધારિત ઇત્યાહ-ઉદ્ભટાદિભિસ્ત્વિતિ ।
સામ્યં સજાતીયત્વમિત્યર્થ- ।
તત્ર હેતુઃ - "વિષયમાત્રેણ ભેદપ્રતિપાદનાદિતિ" ।
માત્રગ્રહણાત્સ્વરૂપભેદાભાવઃ કટાક્ષ્યતે ।
કાવ્યશોભાહેતુત્વલક્ષણં તુ સ્વરૂપમેકવિધમેવેતિ તેષામાશયઃ ।
વિષામાશયઃ ।
વિષયભેદં દર્શયતિ-ઽસઙ્ઘટનેત્યાદિઽ ।
"સઙ્ઘટનાધર્માગુણા, અલઙ્કારાસ્તુ શબ્દાર્થધર્માઃ" ઇતિ ।
તદિદમપ્યગમ્ભીરમિતિ ભાવઃ ।
ગુણાલઙ્કારયોશ્ચ સ્વરૂપત એવાતિવિભિન્નત્વાત્ ।
તથાહિ-અઙ્ગિનો રસસ્ય ધર્મા ગુણાઃ અઙ્ગયોઃ શબ્દાર્થયોસ્ત્વલઙ્કારાઃ ।
ગુણાસ્તુનિયમેનોત્કર્ષહેતવઃ અલઙ્કારાસ્ત્વનિયમેન ।
ગુણાઃસમવાયેન વર્તન્તે, અલઙ્કારાસ્તુ સંયોગેન ।
યદાહ- "યે રસસ્યાઙ્ગિનો ધર્માઃ શૌર્યાદય ઇવાત્મનઃ ।
ઉત્કર્ષહેતવસ્તે સ્યુઃ અચલસ્થિતયો ગુણાઃ ॥
ઉપકુર્વન્તિ તં સન્તં યે ઽઙ્ગદ્વારેણ જાતુચિત્ ।
હારાદિવદલઙ્કારાસ્તે ઽનુપ્રાસોપમાદયઃ " ॥
ઇતિ ॥
ઇત્થં ચ સતિ અલઙ્કારાપેક્ષયા ગુણેષ્વેવ પ્રકૃષ્ટઃ કાવ્યોપસ્કારઃ યદ્વદસ્ફુટટાલઙ્કારત્વે ઽપિ કાવ્યત્વાભ્યુપગમઃ, ન હિ તદ્વત્ અસ્ફુટગુણત્વે ।
યદાહ-ઽઅનલઙ્કૃતી પુનઃ ક્વાપીતિઽ ।
યદેતદેવંવિધં ગુણાનામલઙ્કારાણાં ચ પ્રાધાન્યં , તત્રાપિ પુરાતનાનાં દૃષ્ટિરસમીચીનેત્યાહ-ઽતદેવં અલઙ્કારા એવેતિઽ ।
અથ વક્રોક્તિજીવિતકારભટ્ટનાયક યોઃસં [દૃષ્ટી] સન્નિકૃષ્ટે ધ્વનિદર્શનસ્યેત્યભિપ્રાયેણાહ-ઽવક્રોક્તિજીવિતકારઃ પુનરિત્યાદિના ।
વૈદગ્ધ્યભઙ્ગીભણિતિસ્વભાવાં વૈદગ્ધ્યપ્રકારોપેતભણિતિસ્વરૂપામિત્યર્થઃ ।
જીવિતમુક્તવાનિત્યલઙ્કારમાત્રદુરાગ્રહાભાવો દ્યોતિતઃ ।
અન્યો ઽપિ સારભૂતઃ સૂક્ષ્મોંઽશઃ તેન અવધારિત ઇત્યભિપ્રાયેણાહ-વ્યાપારપ્રાધાન્યં ચેતિ ।
વ્યાપારો રસપ્રત્યાયનાત્મા ।
તસ્ય પ્રાધાન્યં પ્રતિપેદે ।
ન પુનઃ અપ્રાધાનસ્ય અલઙ્કારમાત્રસ્યેતિ યાવત્ ।
અલઙ્કારાઃ પુનર્વાચ્યકક્ષ્યૈવાસ્ય સંમતેત્યાહ-અભિધાપ્રકારેત્યાદિ ।
યશ્ચ વસ્ત્વલઙ્કારરસરૂપઃ ત્રિવિધઃ પ્રતીયમાનોર્ઽથઃ યત્ર વિદ્યમાનો ઽપિ તત્પ્રત્યાયનલક્ષણસ્યઽ વ્યાપારસ્યૈવ પ્રાધાન્યમસ્ય મતમિત્યાહ-સત્યપિ ચેત્યાદિ ।
ઉપચારો લક્ષણાશ્રયણાં તદ્વક્રતેતિ અવિવક્ષિતવાચ્યાદિ સમસ્તધ્વનિઃ કટાક્ષિતઃ ।
ઇત્થં ચ સતિ ધ્વનિદર્શના દેતદ્ દર્શનસ્યાલ્પકોભેદ ઇત્યાહ-ઽકેવલમુક્તિવૈચિત્ર્યેતિઽ ।

અથ ભટ્ટનાયકમતમ્-ભટ્ટનાયકેનત્વિત્યાદિ ।
પ્રૌઢોક્ત્યાભ્યુપગતસ્યેતિ ।
ભોગ ઇતિસ્વકપોલ કલ્પિતો વ્યવહારઃ પ્રૌઢોક્તિસ્તયાઙ્ગીકૃતસ્યેત્યર્થર્ઃ ।
ઇદૃશસ્ય વ્યઞ્જનવ્યાપારસ્ય કાવ્યાત્મત્વં કથયતા ન્યગ્ભાવિતશબ્દાર્થ સ્વરૂપો ઽયં વ્યાપારસ્તસ્યૈવ પ્રાધાન્યમુક્તમ્ ।
સ ચ વ્યાપારો લૌકિકો ન ભવતીત્યાહ-તત્રાપ્યભિધાભાવક ત્વેત્યાદિ ।
તત્ર તેષુ વ્યાપારેષુ મધ્યાદભિધાભાવકત્વે ઇતિ ।
સાક્ષાત્સઙ્કેતાર્થ વિષયા શક્તિરભિધા ।
અસાધારણ્યેન પ્રતીતેષ્વર્થેષુ સાધારણીકરણરૂપા શક્તિર્ભાવિકત્વમ્ ।
એતદ્વ્યાપારદ્વરદ્વયોત્ તીર્ણઃ સાધારણીકૃતેષુ વિભાવાદિષુ રસચર્વણાત્માં ભોગાપરનામધેયો વ્યાપારો વિશ્રાન્તિસ્થાનતયા પ્રાધન્યેનાઙ્ગીકૃતઃ ।
અત્ર દર્શને ભોગાદિવ્યાવહારસ્ય સ્વકપોલકલ્પિતવ્યાપારપ્રાધાન્યમિ[ત્યંશો] ધ્વનિકારદર્શનવિલક્ષણાઃ ।
અથ સિદ્ધન્તઃ-ધ્વનિકારઃ પુનરિત્યાદિ ।
ધ્વનિકારસ્તુ વ્યઙ્ગ્યાત્મનો વાક્યાર્થસ્યૈવ કાવ્યાત્મત્વં સિદ્ધાન્તિતવાન્ ।
તત્રહેદતુઃ -વ્યઞ્જનવ્યાપારસ્યાવશ્યાભ્યુપગમ્યત્વાદિતિ ।
કીદૃશસ્ય ? અભિધાલક્ષણાતાત્પર્યાખ્ય વ્યાપારત્રયોત્તીર્ણસ્ય ।
તાત્પર્ય નામ પદાર્થાધિગમસમનન્તરભાવિની સમન્વયશક્તિઃ ।
એતત્ત્રયોત્તીર્ણસ્યેતિ ચતુર્થકક્ષ્યાવસ્થાપિયોક્તા ।
ધ્વનનદ્યોતનેતિ ।
ધ્વનનં દ્યોતનં પ્રત્યાયનં વ્યઞ્જનમિત્યાદિપ્રસિદ્ધપર્યાયસહતસ્ત્રસ્યાવશ્યાભ્યુપગમ્યત્વાત્ તદનભ્યુપગમે વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રતીતૌ ન ગત્યન્તરં યતઃ, અતઃ વ્યઙ્ગ્યોર્ઽથ એવાત્મેત્યર્થઃ ।
નનુ વ્યઞ્જનાવ્યાપારઃ પ્રધાનં કિં ન ભવતિ, ઇત્યત આહ-વ્યાપારસ્ય ચ વાક્યાર્થત્વાભાવાદિતિ ।
અપ્રત્યક્ષત્વેન નિરુક્ત્યનર્હત્વાદ્વાક્યાર્થત્વાભાવઃ ।
સર્વા એવ ખલુ પદાર્થશક્તયઃ કાર્યાદિપ્રતીત્યન્યથાનુપપત્ત્યા અભ્યૂહ્યન્ત એવ ।
અતો વ્યાપારો ન પ્રાધાનમ્ ।
યશ્ચ હેતુઃ પ્રાધાન્યે સો ઽપિ વ્યઙ્ગ્ય એવોપપદ્યતે, ન તુ વ્યઞ્જનવ્યાપાર ઇત્યાહ-વાક્યાર્થસ્યૈવેતિ ।
ગુણાલઙ્કારોપસ્કર્ત્તવ્યત્વં વિશ્રાન્તિસ્થાનત્વં ચ પ્રાધાન્યે હેતુઃ ।
અતો વ્યઙ્ગ્યાર્થ એવ કાવ્યાત્મેતિ સિદ્ધાન્તિતવન્ ।
અથ ભૂયસ્તરા યુક્તીરભ્યુચ્ચિનોતિ-વ્યાપારસ્ય વિષયમુખેનેત્યાદિ ।
વ્યઞ્જનાદેગિ વ્યાપારસ્ય વ્યઙ્ય્યાર્થમુખેનૈવ સ્વરૂપસિદ્ધિઃ ।
અતો ન વાક્યાર્થત્વ સંભવઃ ।
યથાસ્વરૂપોપલમ્ભો વિષયમુખેન તથા પ્રાધાન્યં વિચારક્ષમત્વમપિ તન્મુખેનૈવેત્યાહ-તત્પ્રાધાન્યેન પ્રાધાન્યાત્ ।
સ્વરૂપેણ વિચાર્યત્ત્વાભાવાદિતિ ચ ।
વિષય એવ તુ પુષ્કલં વાક્યાર્થં ભાવમર્હતીત્યાહ-વિષયસ્યૈવેતિ ।
સાક્ષાત્સ્વરૂપ પ્રતિલંભઃ સ્વતઃ પ્રાધાન્યં સ્વલરૂપેણ વિચાર્યત્વં ચેત્યાદિ સમગ્રે ભરઃ ।
તત્સહિષ્ણુત્વં હિ વ્યાઙ્ગ્યાર્થલક્ષણસ્ય વિશષયસ્યૈવ ।
અતો વિષયસ્યૈવાત્મત્વં યુક્તમિત્યાહ-તસ્માદ્વિષય એવેતિ ।
સમગ્રભર સહિષ્ણુત્વાત્ સ નિરવશેષવૈભવમર્હતીત્યત આહ-યસ્ય ગુણાલઙ્કારેત્યાદિ ।
નનુ રસાદયો રસવદાદ્યાલઙ્કારા એવ પ્રાચાં મતાઃ ।
કથમેષામલઙ્કાર્યત્વમિત્યત આહ - રસાદયસ્ત્વિતિ ।
તત્ર હેતુઃ - અલઙ્કારાણામુપસ્કારકત્વાત્ રસાદીનાં ચ પ્રાધાન્યેનોપસ્કાર્યત્વાચ્ચ ઇતિ ।
રસાદીનાં હિ યદા ગુણીભાવઃ તદાલઙ્કારત્વં , યદા તુ પ્રાધાન્યં તદાલઙ્કાર્યત્વમેવ ।
યત ઇત્થં વ્યવસ્થા , અતોઃ વ્યઙ્ગ્યાર્થ એવ કાવ્યાત્મેતિ નિગમયતિ - તસ્માદ્ વ્યઙ્ગ્ય એવેત્યાદિ ।

વાક્યાર્થીભૂત ઇતિ પ્રાધાન્યદશાં કટાક્ષયતિ, અપ્રાધાનય દશાયામનાત્મત્વાત્ ।
તદિદં ધ્વનિકૃતો દર્શનામ્ ।
એતદનુસારિત્વમાત્મનો દર્શયુતુમાહ -એષ એવ પક્ષ ઇત્યાદિ ।
એવકારેણપક્ષાન્તરેષ્વનુપપત્તિરાવિશષ્ક્રિયતે ।
આવર્જકઃ બલાદાત્માભિમુખીકારકઃ ।
તત્ર હેતુઃ - વ્યઞ્જનવ્યાપારસ્યેત્યાદિ ।
ય ઇચ્છ્રન્તિ વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય કાવ્યાત્મતાં, યે ચ નેચ્છન્તિ , સર્વૈરેવ ખલ્વેભિઃ ન શક્યતે હિ વ્યઞ્જનવ્યાપારો ઽપહ્નોતુમ્ ।
યદિ નાપહ્નુતઃ કિં તત ઇત્યત આહ-તદાશ્રયણે ચેત્યાદિ ।
પક્ષાન્તરસ્યાપ્રતિષ્ઠાનં દર્શૈતચરીભિર્યુક્તિભિઃ સિદ્ધમ્ ।
યત્તુ તત્ર વ્યક્તિવિવેકકારઃ પ્રત્યવસ્થૈતઃ તદુપન્યસ્યતિ - યત્તુ વ્યક્તિવિવેકકારઃ ઇત્યાદિના ।
લિઙ્ગતયા ગમકતયા ।
તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યભાવાદિતિ ।
ધર્મધર્મિણોર્લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવે તાદાત્મ્યં નામ નિયતઃસમ્બન્ધઃ ।
કાર્યકારણાયોસ્તુ તદભાવે તદુત્પત્તિર્નામાસ્તીતિ ।
અનયોર્નિયતસમ્બન્ધયોઃ યદ્યન્યતરો ન સ્યાત્ તદા વ્યભિચારાન્ન સંભવતિ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવ ઇતિ યાવત્ ।
યત ઇત્થમેતત્ અતસ્તદવિચારિતાભિધાનં , તદેતદ્વ્યક્તિવિવેકકૃતો દર્શનં વાયસવાશિતકલ્પમિતિ યાવત્ ।
એવં ધ્વનિદર્શનસમર્થને યદ્યાવદસ્તિ યુક્તિજાતં તદતિગહનમ્ ।
ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોરેવ કાવ્યયોર્મીમાંસાયામુપયુજ્યતે; ચિત્રકાવ્યમીમાંસાયાં તુ નાત્યુપયુજ્યતે ઇત્યાશયેન નિગમયિતિ-તદેતત્ કુશાગ્રીયેત્યાદિ ।
ઇહ ચિત્રકાવ્યે ।
ન પ્રતન્યતે, યથોપયોગમનૂદ્યત એવેતિ યાવત્ ।
અથ યાવાનુપયોગશ્ચિત્રપ્રસ્તાવે ધ્વનેસ્તાવન્માત્રમનુવદતિ-અસ્તિ તાવદિત્યાદિના ।
યદ્યસ્તિ કિં તત ઇત્યત આહ-તત્ર વ્યઙ્ગ્યસ્યેત્યાદિ ।
પ્રાધાન્યે ધ્વનિર્નમોત્તમઃ કાવ્યભેદઃ ।
અપ્રાધાન્યે તુ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્ય નામા મધ્યમઃ ।
ચિત્રસ્ય વિષયમાહ-તત્રોત્તમો ધ્વનિરિત્યાદિના ।
સ ચાભિધામૂલતયા લક્ષણામૂલતયા ચ પ્રથતે ઇત્યાહ-તસ્ય લક્ષણાભિધામૂલત્વેનેતિ ।
લક્ષણામૂલત્વે સતિ અવિવક્ષિત વાચ્યાખ્યઃ મુખ્યાર્થબાધશાલિન્યાં લક્ષણાયાં વાચ્યાંશસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ ।
અભિધામૂલત્વે તુ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યાખ્યઃ , અભિધાયાં વાચ્યે બાધાભાવાદ્ વિવક્ષિતત્વં, વ્યઙ્ગ્યાઙ્ગત્વેન વિવક્ષણાત્ અન્યપરતા ચેતિ વિવક્ષિતાન્યપરત્વમ્ અભિધામૂલસ્ય ।
ઇત્થં લક્ષણામૂલો ઽભિધામૂલશ્ચેતિ સામાન્યતો ધ્વનિર્દ્વિરાશિકઃ ।
તત્ર લક્ષણામૂલસ્યાવાન્તરભેદમાહ-આદ્યોર્ઽથન્તર ઇતિ ।
આદ્યો લક્ષણા મૂલઃસોર્ઽથાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યો અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યશ્ચેતિ દ્વિધા ।
અજહત્સ્વાર્થતયા સ્વસિદ્ધયે પરાક્ષેપે સતિ અર્થાન્તરસઙ્ક્રમિતવાચ્યઃ ।
યથા - પ્રારમ્ભે શ્રુતિસુન્દરં પરિણાતૌ પથ્યં જનૈઃસુગ્રહં ।
નાનાશાસ્ત્રરસૈઃ પ્રસન્નમધુરૈઃ પ્રત્યક્ષરં ક્ષાલિતમ્ ।
આહ્લાદાય ન કસ્ય નામ વિદુષાં વક્ત્રામ્બુજાદુદ્ગતં ચિત્તાન્તર્વિકસદ્વિવેક મુકુલામોદાનુબિદ્ધં વચઃ ॥
અત્રૈવંવિધવચ ઉપદેશાલક્ષણે અર્થાન્તરે સઙ્ક્રામતિ ।
વચોમાત્રસ્યૈવં વૈશિષ્ટ્યાસંભવાત્ ।
અથ યદા જહત્સ્વાર્થતયા પરાર્થં સ્વસમર્પણં તદાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યાખ્યઃ ।
યથા - એકે મૂકવદાસતે જડધિયો જિહ્નેતિ તત્સન્નિધા વન્યે દુર્વિચિક્ત્સિતં વિદધતે તેભ્યો ઽપિ બીભત્સતે ।
અસ્થાને બહુધા સ્તુવન્તિ કતિચિત્તૈરુલ્કયા દહ્યતે વિદ્યા વિક્લવતે કયા ન વિધયા પ્રાપ્યાન્તિકં દુષ્પ્રભોઃ ॥

અત્ર વિદ્યાયાં હ્લીબીભત્સાદિઃ ગઙ્ગાદૌ ઘોષાધિકરણતાદીવ સર્વથા સ્વસંયોગિનો સ્વાર્થં પરિત્યજ્ય ન સંભવતીત્યત્યન્ત તિરસ્કૃતવાચ્યતા ।
ઇત્થમ વિવક્ષિતવાચ્યસ્યાર્થાન્તરસંક્રમિત વાચ્યો ઽત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યશ્ચેતિ દ્વૌ ભેદૌ ।
અથાભિધામૂલ પ્રભેદદિક્ ।
દ્વિતીયો ઽપીતિ ।
દ્વિતીયો ઽભિધામૂલો વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યાખ્યઃ ।
તત્ર ક્વિચિદ્ વ્યઙ્ગ્ય ક્રમો ન સંલક્ષ્યતે ।
ક્વચિત્સંલક્ષ્યતે ।
તસ્માદ્વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યો ઽપિ અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યશ્ચેતિ દ્વિવિધઃ ।
અથાનયોઃ સક્ષણાભિધામૂલધ્વન્યોર્વસ્ત્વલઙ્કાર રસરૂપતા વિષયવિશેષં વ્યવસ્થાપયિતુમાહ-લક્ષણામૂલ ઇત્યાદિના ।
યો હિ લક્ષણામૂલઃ સ નિયમેવ શબ્દશક્તિમૂલો વસ્તુરૂપશ્ચ ભવતિ ।
યદ્વિ યાવદસ્તિ જાતિગુણાક્રિયાદ્યાત્માકં પદાર્થજાતં સર્વમેવૈતદ્વસ્તુ કથ્યતે ।
તદેવ કવિકલ્પિતવિચ્છિત્તિ સધ્રીચીનમલઙ્કારઃ ।
રસાસ્તુ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિભિવ્યાજ્યમાના રત્યાદયઃ સહૃદયપ્રતીતિવિશેષાઃ ।
અથ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યો યો ઽયં અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ સ નિયમેનાર્થશક્તિમૂલ ઉભયશક્તિમૂલશ્ચ ભવતિ ।
નિયમેન વસ્તુરૂપો ઽલઙ્કારરૂપશ્ચ ભવતિ ।
તત્ર યદા રસભાવરસાભાસ ભાવાભાસભાવોદયભાવશાન્તિ ભાવસન્ધિભાવશબલતા વ્યજ્યન્તે, તદા ક્રમો ન સંલક્ષ્યત ઇતિ અસંલક્ષ્યક્રમત્વમ્ ।
તત્ર રસેષુ શૃઙ્ગારઃસંભોગાત્મા યથા- પુષ્પોદ્ભેદમવાપ્ય કેલિશયનાદ્દરસ્થયા ચુમ્બને કાન્તેન સ્ફુરિતાધરેણ નિભૃતં ભ્રૂસંજ્ઞયા યાચિતે ।
આચ્છાદ્ય સ્મિતપૂર્ણા ગણ્ડફલકં ચેલાઞ્ચલેનાનનં મન્દાન્દોલિતકુણ્ડલસ્તબકયા તન્વ્યા વિધૂતં શિરઃ ॥
અત્ર નાયિકાનાયકવૃત્તાન્તલક્ષણો યો વાચ્યોર્ઽથઃ યા ચ સહૃદયપ્રતીતેઃ વેદ્યાન્તરવિગલનેન વર્ણ્યવસ્તુતન્મયીભાવલક્ષણા રસસંવિત્, ન ખલુ તયોઃ ક્રમઃસંલક્ષ્યતે ।
વિદ્યમાનો ઽપિ પદ્મ પત્રશતવ્યતિભેદનયેન અવિદ્યમાનવદુપલક્ષ્યતે ।
વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારો યથા - નાન્તઃ પ્રવેશમરુણાદ્વિમુખી ન ચાસી દાચષ્ટરોષ પરુષાણિ ન ચાક્ષરાણિ ।
સા કેવલં સરલપક્ષ્મભિરક્ષિપાતૈઃ કાન્તં વિલોકિતવતી જનનિર્વિશેષમ્ ॥
એવમાદિષ્વક્રમત્વં પ્રાગ્વદનુસન્ધેયમ્ ।
હાસ્યો યથા - પૈમરણામણ્ડણાજ્જલવેસા પાસંગ એસુ તરુણેસુ ।
ણિદ્ધસરં પરુગ્રન્તી સવિબ્ભમં હણા ઇ થણાવટ્ઠમ્ ॥
અત્ર પતિમરણામણ્ડનોજ્જ્વલવેષાયાઃ તરુણેષુ પાર્શ્વમુપગતેષુ સત્સુ સદ્યઃ સ્નિગ્ધસ્વરંપ્રરુદત્યાઃ સવિભ્રમં યદેતત્સ્તનવૃત્તહનનં તત્ પ્રચ્છન્નાનુરાગસ્યાનૌચિત્યેન પ્રવૃત્તેર્હાસ્યમભિવ્યનક્તિ ।
કરુણસ્ય યથા - સાહિત્યલક્ષણકલે સમુપૈષિ નવ્ય વૈધવ્યમદ્ય વિરતે ગુરુવિષ્ણુદેવે ।
કર્ણાન્તિકપ્રણાયન પ્રણાયોત્સવાય તાલીદલાર્પણમિતઃ પરમક્ષમં તે ॥
રૌદ્રન્ય યથા - દૃપ્યત્સૂકર કાલકણ્ઠ શકલવ્યાકીર્ણ ધારાન્તરા ક્રોધોત્તાલલુલાયકણ્ઠનલકચ્છેદાર્ધવક્ત્રાનનાઃ ।
શ્રીબલ્લાલ વિધાય કેલિ મૃગયામાવર્તમાનસ્ય તે શાર્દૂલેન્દ્રવસાભિષેકસમયે જીયાસુરુગ્રાઃશરાઃ ॥
વીરસ્ય યથા - આધાતુર્ભુવનં તદેતદખિલં ચક્ષુષ્મદાકીટકા-દ્ દિવ્યં ચક્ષુરનન્યલભ્ય મુભયત્રાસ્તે પરં દુઃસહમ્ ।
ફાલે ભૂતપતેર્મનોભવમુખ ક્ષુદ્ર ક્ષયોજ્જાગરં બાણે ચ પ્રતિરાજદર્પદલનં બલ્લાલ પૃથ્વીપતેઃ ॥
ભયાનકસ્ય યથા - ગિરિકુઞ્જેષુ ગૂઢાનાં તવારિ વરયોષિતામ્ ।
અસૂર્યંપશ્યતામાત્રં ભૂતિચિહ્નેષ્વશિષ્યત ॥
બીભત્સસ્ય યથા - સ્વાત્માનન્દં કિમપિ પરમં સાધુ સંભુઞ્જતે યે તેષામસ્યાં વિષયવિતતૌ જાયતે હેયબુદ્ધિઃ ।
અન્યેષાં તુ પ્રસરતિતરાં પ્રત્યુતાસ્વાદનેચ્છા છર્દિક્લિન્ને કફકલુષિતે મક્ષિકાણામિવાન્ને ॥
અદ્ભુતસ્ય યથા - આકર્ણિતોત્તમગુણાનુગુણેતિ કૃત્વા યામુલ્લિલેખ સુચિરેણ મનો મદીયમ્ ।
તામાકૃતિં વિસદૃશીમતિમાત્રમસ્યા દાસ્યે ઽપિ નાસ્મિ વિનિવેશયિતું વિદગ્ધઃ ॥
અત્ર સુચિર મદૃષ્ટચરનાયિકારૂપસ્યાનુગુણ શ્રવણાનુરાગિણો નાયકસ્ય નાયિકાપ્રથમદર્શને આકર્ણિતોત્તમ ગુણાનુગુણતયા મનસા સમુલ્લિખિતચરી યા નાયિકામૂર્તિઃ, સા સમ્પ્રતિ સાશ્રાત્કૃતનાયિકામૂર્તેરતિમાત્રં વિસદૃશી સતી દાસીત્વેનાપિ નિવેશયિતું ન શક્યત ઇત્યુક્તિરાભિરૂપ્યનિબન્ધનસ્ય પરાં કાષ્ઠામાવિષ્કરોતિ ।
શાન્તસ્ય યથા - મા ભૈષીઃ કુલ મા વ્યથસ્વ વિનય ક્લેશો ઽસ્તુ મા તે શ્રુત પ્રધ્વંસાય યતસ્વ મા ખલુ મતે માહાત્મ્ય મા મા ત્યજ ।

યુષ્મદ્રૌરવસારદારણાપરાન્મત્વા તૃણાય પ્રભૂન્ ભિક્ષાપર્યટનાર્જિતેન કલયે પિણ્ડેન પિણ્ડસ્થિતિમ્ ॥
ઇત્થં રસધ્વનિર્દિઙ્માત્રેણોદાહૃતઃ ।
અથ ભાવધ્વનિઃ-ભાવો હિ નામ નાયિકાવ્યતિરિક્તે દેવતાગુરુનૃપપુત્રાદૌ વ્યજ્યમાના રતિર્વાક્યાર્થત્વેન વ્યજ્યમાના નિર્વેદાદયો વ્યભિચારિણાશ્ચ ।
યથા- અદ્ય સ્વપ્નમુપાગતેન યમુનાતીરે મયાવસ્થિતં દૃષ્ટસ્તત્ર ચ વેણુવાદનિપુણો બાલો ગવાં પાલકઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા કરણૈરનન્યવિષયૈરન્તર્વિલીનો ઽભવં યાવત્તાવદહં ચિરાદુપચિતૈઃ પાપૈઃ પ્રબોધં ગતઃ ॥
યથા ચ - સંસારાર્ત્યા વિધુરવિધુરો બ્રહ્મ યત્નાદ્વિચિન્વન્ નાનારૂપં જગદિદમહં દૃષ્ટવાનેવ પૂર્વમ્ ।
હસ્તે ન્યસ્તે સતિ તવ ગુરો સાંપ્રતં મસ્તકે ઽસ્મિમ્ બ્રહ્મૈવૈતત્સકલમભવન્નો જગન્નાપિ ચાહમ્ ॥
યથા ચ - કાષ્ઠાપ્રાત્પિરિયં પરા ખલુ પરીપાકસ્ય ભાગ્યોન્નતેઃ શ્રી બલ્લાલ નૃપાલ!યદ્વયમિંમૌ પાદૌ તવોપાસ્મહે ।
યસ્તિષ્ઠેત્પ્રતિહાર સીમ્નિ ભવતો રુદ્ધપ્રવેશશ્ચિરં કિં નાસાવપિ ચોલપાણ્ડ્યપૃથ્વીપાલૈઃસમં ગણ્યતે ॥
ઇત્થં પુત્રાદિવિષયો વ્યભિચારિરૂપશ્ચ ભાવઃ સ્વયમૂહ્યઃ ।
રસાભાસો યથા - સ્ફુરન્મુખામોદવિવૃદ્ધ ગન્ધં, જિઘ્રન્મુહુર્મીલિતરક્તનેત્રઃ ।
પૂર્વં પ્રિયાચઞ્ચુપુટોપયુક્તં ચૂતાઙ્કુરં ચુમ્બતિ ચઞ્ચરીકઃ ॥
ઇત્યાદિ ॥
અત્ર તિર્યગ્વિષયત્વાદ્રરસસ્યાભાસતા ।
ધીરોદાત્તત્વાદ્યભાવાત્ ।
યદાહ- "ઉત્તમપ્રકૃતિરુજ્જ્વલવેષઃ શૃઙ્ગારઃ" ઇતિ ।
ભાવાભાસો યથા - ક્વણાદૂદ્વિરેફાવલિનીલઙ્કણાં પ્રસાર્યં શાખાભુજમામ્ર વલ્લરી ।
કૃતોપગૂહા કલકણ્ઠકૂજિતૈઃ અનામયં પૃચ્છતિ દક્ષિણાનિલમ્ ॥
અત્ર સૌહાર્દસ્યારોપિતત્વાત્ ભાવ આભાસી ભવતિ ।
ભાવોદયો યથા - કેલિતલ્પગતમઙ્ઘ્રિયાવકં, સૂચયત્યુષસિ ચક્ષુષા પ્રિયે ।
ભૂ[ભ્રૂ] ત્રિભાગમુપકલ્પ્ય ભઙ્ગુરં, ગૂઢ હાસ મધુરં ચુકોપ સા ॥
અત્ર લજ્જાહર્ષયોરુદયઃ ।
ભાવસન્ધિર્યથા - નેત્રે જિહ્યખરારુણે ક્ષણામથ વ્યામીલ્યમાનેક્ષણાં હસ્તં વ્યગ્રગમાગનં ક્ષણામથો દન્તે શયાનં ક્ષણમ્ ।
સઞ્ચારં વિષમાકુલં ક્ષણમથ પ્રક્રાન્તલીલં ક્ષણં ધત્તે તોત્રિષુ ષટ્પદેષુ ચ સમં દત્તાવધાનો ગજઃ ॥
અત્ર ગજસ્ય મદાકુલસ્ય યદેતત્ક્ષણમાત્રં નેત્રયોઃ જિહ્યાખરા રુણાયોઃ ધરણાં સમનન્તરમેવ યચ્ચૈતદૂવ્યામીલનં, તથા હસ્તે ચ યત્ક્ષણામત્રં વ્યગ્રો ગમાગમઃ યચ્ચ સમનન્તરમેવ દન્તે શયનં, સઞ્ચારે ચ ક્ષાણામાત્રં યેયં વિષમાકુલતા, સમન્તરમેવ યશ્ચાયં લીલાપ્રક્રમઃ, તદેતત્ વિવિધં વિલક્ષણં વિચેષ્ટિતદ્વયં ઉદ્ભવાભિભવધર્મિતયા ક્ષણં ક્ષણામાવિર્ભવત્ તોત્રિવિષયં રોષં ષટ્પદશબ્દલક્ષિતષટ્પદગીતવિષયં હર્ષ ચ પરસ્પરસ્યાદત્તા વસરતયાસમુત્ક્ષુભિતમ્ અભિવ્યનક્તિ ।
દ્વન્દ્વ વૃત્તિષુ ચ ત્રિષ્વપિ વાક્યેષુ પ્રતિસ્વં ક્ષણં ક્ષણમિત્યુપાદાનાદ્યથા યથા સમુત્ક્ષુભિતાબ્ધિકલ્લોલકત્પ [લ]તયો તોત્રિણામુપર્યુપરિ વિનિપાત જન્માનો રોષાવેશમહાવેગાઃ તથા તથા તદભિભવક્ષમાણાં ષટ્પદગીતાકર્ણાનસુખાભિનિવેશવિકાસાનાં મધ્યે પ્રાદુર્ભાવ ઇતિ પ્રત્યાય્યન્તે ।
ધત્ત ઇતિ વર્તમાનનિર્દેશેન પ્રારબ્ધાપરિસમાત્પભાવાદેકતરસ્યાં કોટાવનિષ્ઠેતિ દ્યોત્યતે ।
તથા જિહ્વાખરારુણત્વવ્યગ્રગમાગમત્વવિષમાકુલત્વલક્ષણાધર્મયોગાદ્વ્યાલયમાનત્વદન્તેશયનત્વપ્રકાન્તલીલત્વલક્ષણાધર્મયોગાચ્ચાનુક્ષણામાકુલીભાવમાપાદ્યમાનૈર્નૈત્રહસ્તસઞ્ચારૈર્લિઙ્ગૈર્યદેતદ્વોધ્યતે, તોત્રિષુષટ્પદેષુ ચ તુલિતમવધાનદાનં તદપ્યેક તરસ્યાં કોટા વનિષ્ટામેવ વ્યનક્તિ ।
અતો રોષહર્ષ ભાવયોરયં સન્ધિઃ ।
ભાવશબલતા યથા - મધ્યેસખીજનમુપહ્વરવૃત્તજાતં વાચા પ્રકાશયતિ મય્યુપદેશવૃત્ત્યા ।
સાસૂયસપ્રણાયસત્રપ સપ્રસાદૈઃ સા માં વિલોકિતવતી ચટુલૈઃ કટાક્ષૈઃ ॥
અત્રાસૂયાદીનાં કટાક્ષેષુ સમારોપાદ્વાચ્યતા ન મન્તવ્યા ।
અતો હૃદ્યેવં ભાવશબલતા વ્યજ્યતે ।
ભાવશાન્તિર્યથા તૌ સંમુખપ્રચલિતૌ સવિધે ગુરુણાં માર્ગપ્રદાનરભસસ્ખલિતાવધાનૌ ।
પાર્શ્વાપસર્પણામુભાવપિ ભિન્નદિક્કં કૃત્ત્વા મુહુર્મુહુરપાસરતાં સલજ્જૌ ॥
અત્ર મતિવિબોધ યોરુપશમઃ ।
એષુ રસાદિધ્વનિષુ પ્રપઞ્ચો ઽન્યતો જ્ઞેયઃ ।
ચિત્રકાવ્યપ્રપઞ્ચનપરેણ ગ્રન્થકૃતૌવાતિસઙ્કોચિતત્વાત્ અસ્માભિર્દિઙ્માત્રમુદાહરણૈઃ પ્રદર્શિતમ્ ।
અથ સંલક્ષ્યક્રમે શબ્દશક્તિમૂલો ઽલઙ્કારરૂપો વસ્તુરૂપશ્ચ નિયમેન ભવતિ ।
તત્રાલઙ્કારરૂપો યથા - પ્રાપ્યાધરદ્વયધુરાં પરિચુમ્બતીવ લીલોત્તરં વિલિખતીવ નખત્વમેત્ય ।

તસ્યાઃ કટાક્ષવલનં ગુરુસન્નિધૌ મામાશ્ર્લિષ્યતીવ સમવાપ્ય ચ બાહુભાવમ્ ॥
અત્રોત્પ્રેક્ષાલઙ્કારેણ ચુમ્બનાદિકારણા ભાવે ઽપિ સંભોગસુખા વાત્પિલક્ષણાકાર્યોત્પત્તિરૂપા વિભાવના વ્યજ્યતે ।
વસ્તુધ્વનિર્યથા - દૃષ્ટિઃ કાતરતામુપૈતિ સહસા તસ્મિન્પુરો ઽવસ્થિતે, નર્માલાપિનિ તત્ર ન પ્રતિવચો જિહ્વાગ્રમારોહતિ ।
સંસ્પર્શં ચ ન તસ્ય વેત્યુપચિતસ્તમ્ભં મમૈતદ્વપુઃ સંવૃત્તઃસખિ સઙ્ગમો ઽપિ વિરહપ્રાયો વિધાતાસ્મિ કિમ્ ॥
અત્ર વસ્તુનિ અવસ્તુત્વભ્રમાત્ મૌગ્ધ્યલક્ષણં વસ્તુ પ્રત્યાય્યતે ।
અથાર્થશક્તિમૂલોવ્યઞ્જકોર્ઽથઃ સ્વતઃ સંભવી કવિપ્રૌઢોક્તિનિષ્પાદિતઃ કવિર્નિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિનિષ્પાદિતશ્ચેતિ ત્રિરૂપઃ ।
સ ચાલઙ્કારરૂપો વસ્તુરૂપશ્ચેતિ પ્રત્યેકં દ્વૈવિધ્યે ષોઢા ।
ષડ્વિધસ્ય ચ વ્યઙ્ગ્યોર્ઽથો વસ્તુરૂપો ઽલઙ્કારરૂપશ્ચેતિ દ્વાદશંભેદો ઽયમ્ ।
તથા હિ - સ્વતઃસંભવિના વસ્તુના વસ્તુ સ્વતઃસંભવિના વસ્તુના અલઙ્કારઃ ।
સ્વતઃસંભવિનાલઙ્કારોણ વસ્તુ, તેન અલઙ્કાર ઇતિ ચતુર્ધા ।
તથા કવિપ્રૌઢોક્તિનિષ્પાદિતેન વસ્તુના વસ્તુ, તેનાલઙ્કારઃ કવિપ્રૌઢોક્તિનિષ્પાદિતેન અલઙ્કારેણ વસ્તુ તેન અલઙ્કારઃ ઇત્યપિ ચતુર્ધા ।
ઇત્થઙ્કવિનિબદ્ધવક્તૄપ્રૌઢોક્તિનિષ્પાદિતે ઽપિ વિષયેચાતુર્વિધ્યમનુસન્ધેયમ્ ।
અત્ર પ્રપઞ્ચઃ સંપ્રદાયપ્રકાશિન્યાં કાવ્યપ્રકાશટોકાયાં અસ્માભિઃ વિતત્યોપ દર્શિત ઇતિ તતો ઽવધાર્યઃ ।
ઇહ તુ ગ્રન્થગૌરવભયાત્ પ્રસ્તાવાનુપયોગાચ્ચ ન પ્રતન્યતે ।
દિઙ્માત્રન્તૂદાહ્લિયતે- તત્ર સ્વતઃસંભવિના વસ્તુના વસ્તુ યથા - અદ્યાપિ લોકે ન કવિર્ન સો ઽસ્તિ પ્રાચાં તુલાં યઃ પ્રબલો ઽધિરોઢુમ્ ।
પુરાતનો નાયમિતીય દેવ તથાપિ નિન્દા યદિ કિં કરોતુ ॥
અત્ર સ્વતઃસંભવિના વસ્તુના અહમ્ એવંવિધ ઇતિ વક્તુઃ સ્વમાહાત્મ્યપ્રખ્યાપનલક્ષઘણં વસ્તુ પ્રત્યાય્યતે ॥
કવિનિબદ્ધેનાલઙ્કારેણ વસ્તુ યથા - દૃષ્ટિર્નિષ્ઠુર બદ્ધસારખદિરાઙ્ગાર સ્ફુલિઙ્ગોપમા જિહ્વે સજ્જનતર્જનોલ્બણાબલત્કાલાઙ્ગુલીચઞ્ચલે ।
દન્તાશ્ચાન્તકકેલિકાનનવિષાં (?)કૂરાનુકારઃસખે જઙ્ઘે દ્વે યદિ તેભુજઙ્ગભુવનં વલ્મીકશેષં ભવેત્ ॥
અત્ર કવિપ્રૌઢોક્તિનિષ્પાદિતેન અપ્રસ્તુતપ્રશંસાલઙ્કારેણ વિધિવિહિતમનાર્યાણાં ક્વિચિદંશે દૌર્બલ્યં વિશ્વમભિરક્ષતીતિ વસ્તુ ।
કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિનિષ્પાદિતો ઽલઙ્કારેણાલઙ્કારો યથા - અણિવારઓવગૂહણ સંછ્રન્દાલાવસોઅ વવસજણા ।
બન્ધવમરણામહૂસવ દિઅહે દિઅહે સમો અરસુ ॥
છાયા-અનિવારિતોપગૂહનસ્વચ્છ્રન્દાલાપશોકવિવશજનઃ ।
બાન્ધવમરણમહોત્સવઃ દિવસે દિવસે સમવતરતુ ॥
ઇતિ ॥
કવિનિબદ્ધાયાઃ સ્વૈરિણ્યાઃ પ્રૌઢોક્તિનિષ્પાદિતેન રૂપકાલઙ્કારેણ ઉપગૂહનાદિનિવારણાશાલિભ્યો ઽસ્ય બાન્ધવમરણમહોત્સવસ્ય અતિશયપ્રત્યાયનાત્મા વ્યતિરેકાલઙ્કારઃ પ્રત્યાય્યતે ।
ઇત્થમન્યદપ્યૂહ્યમ્ ।
અથ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્વરૂપદિક્ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં વાચ્યાઙ્ગેત્યાદિ ।
વાચ્યાઙ્ગત્વમગૂઢત્વમપરાઙ્ગત્વમસ્ફુટત્વમ્, સન્દિગ્ધપ્રાધાન્યં તુલ્યપ્રાધાન્યં કાક્કાક્ષિત્પ મસુન્દરત્વમ્ ઇતિ વાચ્યાઙ્ગત્વાદયો ભેદાઃ ।
સમાસોક્ત્યાદૌ પ્રદર્શિતમિતિ ।
ધ્વનિકારાદિભિરિતિ શેષઃ ।
તત્ર વાચ્યાઙ્ગત્વં યથા - શૂન્યે ત્વદ્રિપુરાજધામ્નિ સુદૃશાં ચિત્રાર્પિતા નાં કરં સંલ્લાપસ્પૃહયા પતન્નપિ મુહુઃ કીરઃસમારોહતિ ।
શ્રીબલ્લાલનૃપાલ! શિઞ્જિતરસાન્મઞ્જીરરેખામુખં ચઞ્ચ્વગ્રેણ ચ હન્ત હંસપૃથુકઃસઞ્ચાલયન્ક્રન્દતિ ॥
અત્ર શૂન્યીકૃતરિપુરાજવેશ્મા નાયકપ્રભાવાતિશયઃ પ્રતીયમાનો ઽપિ શુકહંસવૃત્તાન્તોપપાદકત્વેન સ્થિત ઇતિ વાચ્યાઙ્ગત્વમ્ ।
ઇત્થમગૂઢત્વાદયો ઽપિ ભેદા જ્ઞેયાઃ ।
ઇત્થં ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યયોઃ કાવ્યયોઃસ્વરૂપમુપોદ્ગધાતત્વેન યથાયોગમુપન્યસ્ય પ્રકરણા પ્રતિપિપાદયિષિતં ચિત્રાખ્યં કાવ્યમધિકીર્ષુરાહ-ચિત્રં ત્વિતિ ।
ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા ભેદબાહુલ્યં તરબર્થઃ ।
અથાદિસૂત્રમવતારયિતુમાહ-તથાહીતિ-અથ સૂત્રમ્ ।
ઇહાર્થપૌનરુક્ત્યં શબ્દપૌનરુક્ત્યં શબ્દાર્થપૌનરુક્ત્યં ચેતિ ત્રયઃ પૌનરુક્ત્યપ્રકારાઃ

નનુ ચિત્રમિત્યુપક્રમ્ય પૌનરુક્ત્યપ્રકારકથને કા સઙ્ગતિઃ ઇત્યત આહ આદૌ પૌનકુક્ત્યેત્યાદિ ।
પૌનરુક્ત્યપ્રકારાણામ્ એષાં યદેતદાદૌ વચનન્તિન્નિરૂપયિષ્યમાણાનાં શબ્દાર્થોભયાશ્રયતયા કક્ષ્યાવિભાગં ઘટયિતું કક્ષ્યાવિભાગસ્યૈવ ચ સ્ફુટીકારાય પ્રત્યેકં પૌનરુક્ત્યગ્રહણમ્ ।
અતો ઽનુપ્રાસયમકાદયઃ શબ્દાલઙ્કારાઃ ।
ઉપમારૂપકાદયોર્ઽથાલઙ્કારાઃ ।
લાટાનુપ્રાસાદયસ્તૂભયાલઙ્કારાઃ ઇતિ કક્ષ્યાવિભાગો ઽનુસન્ધેયઃ ।
નનુ શબ્દપ્રતીતિપૂર્વકત્વાદર્થપ્રતીતેઃ પ્રથમં અર્થપૌનરુક્ત્યનિર્દેશો ન યુજ્યત ઇત્યત આહ-અર્થાપેક્ષયેત્યાદિ ।
અન્તરઙ્ગત્વં પ્રાથમિકત્વં, અર્થગતનિર્દેશઃ અર્થવિષયક પૌનરુક્ત્ય નિર્દેશ ઇત્યર્થઃ ।
ચિરન્તનપ્રસિદ્ધ્યા ભામહોદ્ભટાદિપૂર્વાચાર્યપ્રસિદ્ધ્યનુસારેણ ।
તે હિ પુનરુક્તવદાભાસાખ્યમર્થાલઙ્કારમેવ પૂર્વં લક્ષિતવન્તઃ ।
નિર્દિષ્ટસ્ય ચ પૌનરુક્ત્યત્રયસ્ય સમ્પબ્રતિપન્નતામભિસન્ધાયાહ-શાબ્દે પ્રસ્થાન ઇત્યાદિ ।
ઇતિશબ્દં યોગ્યેર્ઽથે વ્યવસ્થાપયતિ -ઇતિશબ્દઃ પ્રકાર ઇતિ ।
નનુ ત્રય એવેતિસમાપ્ત્યર્થતા કિં નેષ્યત ઇત્યત આહ-ત્રિશબ્દાદેવેત્યાદિ ।
અત્રાયમાશયઃ ।
વિભાગેનૈવ ત્રિત્વમવગતમ્ ।
ત્રિશબ્દાત્તુ પરિસમાત્પિઃસિદ્ધા, ઽસિદ્ધે સત્યારમ્ભો નિયમાયઽ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
અત ઇતિશબ્દઃ પ્રકારે વિવક્ષ્યતે ।
ન ચ મન્તવ્યં સતિ પ્રકારશબ્દે પૌનરુક્ત્યં પ્રસજેદિતિ ।
પ્રકારશબ્દો હિ પૌનરુક્ત્યપ્રકારમાબહ-સ ચ પૌનરુક્ત્યપ્રકારઃ કેન પ્રકારેણ ત્રિપ્રકાર ઇતિ જિજ્ઞાસાયામ્ ઇતિશબ્દઃ તત્પ્રકાર વચન ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
વિભાવાધિગગતં ત્રિત્વં ત્રિશબ્દેન સમાપ્યતે ।
ત્રિપ્રકારત્વ વચનઃ ઇતિ શબ્દસ્તતો મતઃ ॥
ઇતિ ॥
અથૈષુ પૌનરુક્ત્યેષુ હેયાંશં વિભક્તું સૂત્રમ્-
તત્રાર્થપૌનરુક્ત્યં પ્રરૂઢન્દોષઃ
પ્રરુઢગ્રહણસ્ય વ્યાવર્ત્યમુદ્ઘાટયતિ-પ્રરુઢાપ્રરુઢત્વેનેતિ ।
ઉપાદેયે વિશ્રાન્ત્યર્થમિતિ ।
ઉપાદેયે પ્રતિયેગ્યન્તરે પ્રસૃતાયાઃ પ્રતિપત્તૄ પ્રતીતેઃ અવ્યાક્ષેપાય ઇત્યર્થઃ ।
હેયાંશૈર્હિ વિવિચ્ય ત્યક્તકે સ્વરસા ભવત્યુપાદેયમીમાંસા ।
ત્રયનિર્ધારણ ઇતિ ।
ભાવાનયને દ્રવ્યાનયનમિહ અનુસર્તવ્યં નિર્ધારિતે પૌનરુક્ત્યત્રય ઇત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રરુઢં દોષ ઇત્યુચ્યતે ।
કો ઽયં પ્રરોહ ઇત્યત આહ-યથાવભાસનમિત્યાદિ ।
યચ્છ્રવણસમનન્તરં યથાવદવભાતં તત્તથૈવ ચેત્પ્રતીતિઃવિશ્રાન્ત્યન્તં નિર્બાધમ્ અવતિષ્ઠેત સ પ્રરોહ ઇત્યર્થઃ ।
યથોદ્દેશં પૌનરુક્ત્યમધિકૃત્ય સૂત્રમ્-
આમુખાવ ભાસનં પુનરુક્તવદાભાસમ્
આમુખમ્ આરમ્ભઃ ।
પર્યવસાનાન્યથાત્વ ઇત્યનેન હેયાત્ વૈધર્મ્યં દર્શિતમ્ ।
નનુ લક્ષ્યપદે પુનરુક્તવદાભાસ ઇતિ સ્વરૂપપ્રાધાન્યેન નિર્દેશો ન્યાય્યઃ, ન તુ પુનરુક્તવદાભાસમિતિ કાવ્યપરતન્ત્રતયા ઇત્યત આહ-લક્ષ્યનિર્દેશ ઇત્યાદિના ।
નાપુંસકઃ સંસ્કારઃ પુનરુક્તવદાભાસો યત્રેતિ બહુબ્રીહિસમાસાશ્રયણેનાલઙ્કાર્યપારતન્ત્ર્યધ્વનનાર્થઃ ઇતિ લૌકિકાલઙ્કારવન્ન કાવ્યાલઙ્કારાણાં અલઙ્કાર્યપૃથગ્ભાવેનાપ્યવસ્થાનસંભવઃ ।
અપિ તુ નિયમેન કાવ્યપારતન્ત્ર્યમેવેતિ ।
અતિગમ્ભીરેંઽશે વૃથાપ્રાથનભીરુતામાવિશ્રિકીર્ષુરાહ-પ્રભેદાસ્ત્વિતિ ।

અવાન્તરભેદાઃ પ્રભેદાઃ ।
મઙ્ખીયે મઙ્ખાખ્યકવિકર્તૃકે ।
અહીનેતિ ।
ઇનઃસ્વામી અહીનામ્ ઇનો ભુજઙ્ગાનામધીશશ્ચેતિ ।
વલયં કઙ્કણાઞ્ચેતિ આમુખે પૌનરુક્ત્યા વભાસનં, પર્યવસાનેષુ અહીનસ્ય મહતો ભુજઙ્ગાધીશસ્ય વપુર્વલયં કઙ્કણમસ્યેત્યન્યથાત્વમ્ ।
ઇત્થં શિલાદેરપત્યં શૈલાદિઃ શૈલાદેઃ નન્દિન ઇવ ચરિતમસ્યેતિ, શૈલાદિં નન્દયતિ ચરિતમસ્યેતિ ચ ।
તયા ક્ષતઃ કન્દર્પો દર્પશ્ચેતિ, ક્ષતઃ કન્દર્પદર્પો યેનેતિ ચ ।
તથા વૃષઃ પુંરૂપો ગૌશ્ચેતિ, વૃષઃશ્રેષ્ઠ ઇતિ ચ ।
તથા શિખી પાવકશ્ચ લોચને યસ્યેતિ ચ શિખિપાવકલોચન ઇતિ ચ ।
તથા સર્વમઙ્ગલાસહિતઃ પાર્વતીશ ઇતિ ચ સર્વૈર્મઙ્ગલૈસ્મહિતશ્તેતિ પૌનરુક્ત્યં ચામુખાભાસનં, પર્યવસાનાન્યથાત્વં ચ અનુસન્ધેયમ્ ।
અથ વ્યસ્તતયા સમાસાન્તરાયશ્રયતયા ચ દર્શિયિતુમુદાહરણાન્તરં-દારુણ ઇતિ ।
પૌનરુક્ત્યાપેક્ષયા દારુણા ઇતિ પઞ્ચમ્યન્તમ્ ।
પર્યવસાને તુ પ્રથમાન્તમ્ ।
ઇત્થં ભસ્મ ચ ભૂતિશ્ચેતિ ભસ્મવનો ઽભિવૃદ્દિરિતિ ચ ।
તથા રક્તં ચ શોણાં ચેતિ ચ રુધિરવચ્છ્રેણમિતિ ચાવગન્તવ્યમ્ષ ।
ઇત્થં સુબન્તાપેક્ષયા દ્વિધોદાહૃતમ્ ।
અથ તિઙન્તાપોક્ષયા-ભુજઙ્ગેતિ ।
કુણ્ડલી સર્પો ભુજઙ્ગશ્ચ કુણ્ડલી ચેતિ ભુજઙ્ગકુણ્ડલવાનિતિ ચ ।
શશી શુભ્રાશુઃ, શીતગુશ્ચેતિ ।
શં શિવઃ શુભ્રૈઃ અંશુભિઃ શીતં ચક્ષુરિન્દ્રિયમિતિ ચ ।
હરઃશિવ ઇતિ ચેતો હર ઇતિ ચ યોજનીયમ્ ।
શશિશુભ્રાંશુશીત ગુરિતિ ત્રુષુ પૌનરુક્ત્યં દર્શિતમ્ ।
પાયાદવ્યાચ્ચેતિ તુ તિઙન્તાપેક્ષયા ઇત ઇત્યપાયવિશેષણત્વેન પર્યવસાને પઞ્ચમ્યન્તતયા પાયાદવ્યાદિત્યન્યથાત્વમ્ ।
પુનરુક્તવદાભાસો યત્રેત્યેવં હિ સંસ્ક્રિયા ।
અલઙ્કાર્યૈકનિધ્નત્વવ્યક્ત્યે સમુપાશ્રિતા ॥
અથ શબ્દપૌનરુક્ત્યપ્રસ્તાવાય સૂત્રમ્-
શબ્દપૌનરુક્ત્યં વ્યઞ્જનમાત્રપૌનરુક્ત્યં સ્વરવ્યઞ્જનસમુદાયપૌનરુક્ત્યં ચ ।
અત્રાદ્યં પદમુદ્દેશ્યં ચરમં તુ દ્વયં વિધેયમ્ ।
શબ્દપૌનરુક્તયં વ્યઞ્જનમાત્રનિષ્ટતયા, સ્વરવ્યઞ્જનસમુદાયનિષ્ઠતયા ચ દ્વિપ્રકારમિત્યર્થઃ ।
નનુ કેવલસ્વરપૌનરુક્ત્યસ્ય કિં વૃત્તમિત્યત આહ-અલઙ્કારપ્રસ્તાવ ઇત્યાદિ ।
અલઙ્કારો હિ વિચ્છ્રિત્તિઃ, તત્પ્રસ્તાવે કેવલસ્વરપૌનરુક્ત્યમ ચારુત્વાત્ ન ગણનામર્હતીતિ ભાવઃ ।
તત્ર વ્યઞ્જનમાત્રમધિકૃત્ય સૂત્રમ્-
સઙ્ખ્યાનિયમે પૂર્વં છેકાનુપ્રાસઃ
કો ઽયં સઙ્ખ્યાનિયમ ઇત્યત આહ-દ્વયોર્વ્યઞ્જનેત્યાદિ ।
યુગ્મશો ઽવસ્થિતાનાં વ્યઞ્જનસમુદાયાનાં પરસ્પરમનેકધાસાદૃશ્યમ્ ઇહ સઙ્ખ્યાનિયમઃ ।
કિન્નામેતિ ।
દર્દુરો ભેકઃ ।
કાયં નિપીડ્ય વપુરાયાસ્ય ।
સિતચ્છ્રદાઃ હંસાઃ ।
અત્ર દર્દુરદુરધ્યવસાય ઇત્યાદૌ સઙ્ખ્યાનિયમઃ ।

નનુ સાયં કાયમિત્યત્ર કો ઽલઙ્કાર ઇત્યત આહ-અત્ર સાયં શબ્દેત્યાદિ ।
યકારમાત્રસાદૃશ્યાપેક્ષયા હિ સાય સાયેતિચ્છ્રેકાનુપ્રાસઃ ।
સાયં કાયમિતિ તુસાનુસ્વાર યકારમાત્રાપેક્ષયા વૃત્ત્યનુપ્રાસઃ ।
ઇત્થં ચ સતિ સાયં શબ્દે દ્વયોરેકાભિધાનલક્ષણાઃસઙ્કરઃ અભિધત્ત ઇત્યભિધાનં વાચક શબ્દઃ એકવાચકાનુપ્રવેશલક્ષણા ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષ્યપદં નિર્વિવક્ષુરાહ-છ્રેકા વિદગ્ધાઃ ઇતિ ।
છેકોપલાલિતત્વાચ્છેકાનુપ્રાસ ઇત્યર્થઃ ।
અથાનુપ્રાસાન્તરાય સૂત્રમ્-
અન્યથા તુ વૃત્ત્યનુપ્રાસઃ
અનયથાત્વં ત્રિધા સંભવતીત્યાહ-કેવલવ્યઞ્જનેત્યાદિ ।
કેવલવ્યઞ્જનસાદૃશ્યં સમુદાયત્વાભાવાદન્યથાત્વમ્ ।
એકધા સમુદાયસાદૃશ્યં ત્વનેકધાત્વવિરહાત્ ।
ત્ર્યાદીનાં પુનઃસમુદાયાનાં દ્વયાતિરિક્તત્વાદન્યથાત્વમ્ અનુસન્ધેયમ્ ।
લક્ષ્યપદં નિર્વક્તિ-વૃત્તિસ્ત્વિતિ ।
શૃઙ્ગારાદિરસવિષયો યો ઽયં પ્રતિનિયમભાજાં વર્ણાનાં વ્યઞ્જનવ્યાપારઃ સ વૃત્તિરુચ્યતે ।
સો ઽયં વર્ણવ્યાપારો ઽસ્મિન્ વર્ણારચનાત્મકે કવિવ્યાપારે ઽસ્તીત્યુપચારેણ વર્ણરચનાવૃત્તિરિત્યાહ-તદ્વતી પુનરિત્યાદિ ।
તસ્યાસ્ત્રૈવિધ્યં દર્શયતિ - સા ચ પરુષેત્યાદિ ।
શ્રુતિપ્રતિકૂલતા વર્ણાનાં પરુષત્વમ્ ।
યા પરુષવર્ણારબ્ધા સા ગૌડીયી રીતિઃ ।
યા તુ કોમલવર્ણારબ્ધા સાવૈદર્ભી ।
મધ્યમવર્ણારબ્ધા તુ પાઞ્ચાલી ।
એતા રીતયો વામનાદિભિઃ કાવ્યાત્મત્વેન સિદ્ધિન્તતાઃ ।
ઉપપત્તિપર્યાલોચનાયાં તુ કાવ્યાત્મકથા તાવદાસ્તામ્ ।
યાવતા શબ્દાલઙ્કારેષ્વપિ યો બહિરઙ્ગો વૃત્ત્યનુપ્રાસાત્મા વર્ણાલઙ્કારઃ તદ્ધર્મત્વાત્ તચ્છ્રેષભૂતા એતા ઇત્યલમપ્રાસઙ્ગિકવૈદદ્ધ્ય પ્રવચનેન ।
સહ્યા ઇતિ ।
વિષદ્રવમુચ ઇતિ ।
કિરણાપેક્ષયા દુઃસહત્વમ્ ।
વાય્વપેક્ષયા તુ ગરલકલ્પજલકણાયોગઃ ।
સરલા અનરાલપાતિન્યઃ ।
સિતાસિતરુચેઃ ઉત્તરલતારકત્વાત્ અનવસ્થિતવર્ણસન્નિવેશાઃ સાચીકૃતાઃ અપાઙ્ગાન્નિર્ગન્તુમ્ ઇવેહમાનાઃસાલસા રસાનુશયં નિવર્તમાનાઃ ।
યદુક્તં ભાવપ્રકાશે-"આલસ્યં તદભીષ્ટાર્થાત્ વ્રીડાદેર્યન્નિવર્તનમ્" ઇતિ ।
સાકૂતા ભવતુ પશ્યામ ઇતીવ વ્યાહરન્ત્યઃ સરસાઃ ।
રસો રાગે વિષે વીર્યે તિક્તાદૌ પારદે દ્રવે ।
રોષારુણિમ્ના વિષયં વિંલિંપન્ત્યઃ માનાનુવિદ્વાઃ દૃષ્ટશ્રુતાદ્યપરાધજન્મા રોષોમાનસ્તેન સંમૂર્ચ્છિતાઃ જ્વલત્કલ્પા ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર કેવલવ્યઞ્જનપૌનરુક્ત્યલક્ષણામન્યથાત્વમ્ ।
વૃત્તિસ્તુ રોષવર્ણનાત્પરુષા ।
આટોપેનેતિ ।
યદ્યપિ કવેર્વાણી પ્રબલેન શબ્દાડમ્બરેણ ખેલન્તી પ્રારમ્ભે પ્રથતે, તથાપિ સતાં માનોરઞ્જનં ન કુરુતે અમન્દૈઃ સુન્દરૈશ્ચ ગુણાલઙ્કારૈઃ મુખરીકૃતઃ સનિષ્પન્દં વિલસદ્રસાયન રસા સારાનુસારી શૃઙ્ગારાદિકો રસો યાવન્ન સ્યાદિત્યત્ર કેવલવર્ણા સામ્યઞ્ચતુર્ષ્વપિ પાદેષ્વલઙ્કારઃ ।
ભ્ફઙ્કારિતેત્યાદાવેકધા સમુદાયસાદૃશ્યં રસાયન રસેત્યત્ર તુ રસેતિ સમુદાયત્રયસ્ય પરસ્પરસાદૃશ્યમિત્યનુસન્ધેયમ્ ।
તથા ચ "આટોપે" ત્યાદૌ ગૌડીયા "અમન્દસુન્દરે" ત્યાદૌ વૈદર્ભી, "ગુણાલઙ્કારે"ત્યાદૌ પાઞ્ચાલીયા ચ તત્તદર્થાનુસારેણ દ્રષ્ટવ્યા ।
પ્રકૃષ્ટો વર્ણવિન્યાસો રસાદ્યનુગતો હિ યઃ ।

સો ઽનુપ્રાસઃસ ચ છેક વૃત્ત્યુ પાધિવ શાદ્રૂદ્વિધા ॥
સમુદાયદ્વયં યત્ર વિવિધં સામ્યમૃચ્છતિ ।
સચ્છેકલાલનાત્પ્રૌઢૈઃ છ્રેકાનુપ્રાસર્ ઇરિતઃ ॥
વ્યઞ્જનવ્યાપૃતિર્વૃત્તિઃ વર્ણાનાં રસગોચરા ।
તત્સંયોગદિયં વર્ણરચના વૃત્તિરિષ્યતે ॥
સા વૈદર્ભ્યાદિભેદેન ત્રિધા પૂર્વૈર્નિરૂપિતા ।
તયોપલક્ષિતત્ત્વાત્તુ વૃત્ત્યનુપ્રાસ ઇષ્યતે ॥
ઇત્થં વર્ણાલઙ્કારો દ્વિધા દર્શિતઃ ॥
અથ શબ્દાલઙ્કારપ્રસ્તાવઃ ।
તત્ર યમકલક્ષણાય સૂત્રમ્ ।
સ્વરવ્યઞ્જનસમુદાયપૌનરુક્ત્યં યમકમ્
સ્વરવ્યઞ્જનાત્મકસ્ય શબ્દસમુદાયસ્ય યત્તેનૈવ રૂપેણ પુનર્વચનં તદ્યમનાદ્યમકમ્ ।
તસ્ય પાદાવૃત્ત્યર્ધાવૃત્તાદયો ભેદાશ્ચિરન્તનૈરેવ બહુધા પ્રપઞ્ચિતાઃ ।
તે કાવ્યગડુભૂતા ઇતિ નેહપ્રતન્યન્તે ।
કિન્તુ સર્વેષામેવૈષાં ભેદાનામેતદ્વૈચિત્ર્યત્રયમ્ આવહતીતિ અભિપ્રાયેણાહ-અત્ર કચિદ્ભિન્નાર્થેત્યાદિ ।
યમ્યમાનયોઃ સમુદાયયોર્દ્વયોરપિ કચિદ્ભિન્નાર્થતા, ક્વચિદનર્થકતકા, ક્વચિદેકસસ્યાર્થ વત્ત્વમપરસ્ય અનર્થકત્વમિતિ ક્રોડીકૃતસકલવિશેષમેતદ્ભેદત્રયમ્ ।
યો ય ઇતિ ।
રુચિરે રમ્યે વનજાયતે પદ્મદલવત્ દીર્ઘે તસ્યાઃ નેત્રે યો યઃ પશ્યયતિ, તસ્ય તસ્યાન્યનેત્રેષુ અભિરતિરેવ ન જાયતે ।
ઇદં દ્વયોઃસાર્થકત્વે અનર્થકત્વે દ્વૈરૂપ્યે યથા- ત્વં રાવણ! જગત્પુણ્યૈર્લઙ્કાલઙ્કારભૂરભૂઃ ।
વાલ્મીકેર્યેન વવૃધે સારઃસારસ્વતઃસ્વતઃ ॥
અત્ર "રભૂરભૂરિ" તિ અનર્થકતા ।
"લઙ્કાલઙ્કારે"ત્યાદૌદ્વૈરૂપ્યમ્ ।
ઇત્થમર્થપૌનરુક્ત્યે પુનરુક્તવદાભાસં શબ્દપૌનરુક્ત્યે તુ અનુપ્રાસયમકાલઙ્કારૌ ચ વિવેચિતૌ ।
અયોભયપૌનરુક્ત્યે હેયાંશં વિભક્તું સૂત્રમ્ ।
શબ્દાર્થપૌનરુક્ત્યં પ્રરુઢં દોષઃ
પ્રરુઢગ્રહણસ્ય પ્રયોજનમાહ-પ્રરુઢગ્રહણમિત્યાદિ ॥
અપ્રરુઢપૌનરુક્ત્યં વક્ષ્યમાણો ભેદઃ ।
તસ્ય પ્રરુઢાદ્વૈલક્ષણ્યમદોષાત્મકકત્વમ્ ।
તદેવાદોષાત્મકત્વમભિયુક્તસંવાદેન દ્રઢયતિ-યદાહુરિત્યાદિ ।
શબ્દસ્યાર્થસ્ય ચ પુનર્વચનમનુવાદાદતિરિક્તે વિષયે દોષઃ ઇત્યર્થઃ ।
અથોપાદેયાંશમધિકૃત્ય સૂત્રમ્ ।
તાત્પર્યભેદવત્તુ લાટાનુપ્રાસઃ
યત્ર પૌનરુક્ત્યે શબ્દાર્થૌ તાવેવ, તાત્પર્યમાત્રં ત્વન્યત્ ।
સો ઽયં લાટોપલાલનાત્ લાટાનુપ્રાસઃ ।
તસ્માદસાર્વજનીનત્વાત્ ગ્રામ્યાનુપ્રાસ ઇતિ કેચિત્ ।
તાલા જાગ્રન્તીતિ ।
તદા જાયન્તે ગુણાઃ યદા તે સહૃદયૈર્ગૃહ્યન્તે ।
રવિકિરણાનુગૃહીતાનિ ભવન્તિ કમલાનિ કમલાનિ ॥
અત્ર દ્વિતીયયોર્ગુણ કમલશબ્દયોઃ શ્લાઘાદ્યા શ્રયત્વં તાત્પર્યભેદઃ ।
નનુ યત્ર પ્રકૃતિમત્રં તદર્થશ્ચ પુનરુચ્યતે, ન પ્રત્યયતદર્થૌ, અત્ર કો ઽલઙ્કાર ઇત્યત આહ-અત્રાબ્જ પત્રેત્યાદિ ।

વિભક્ત્યાદેરિતિ ।
આદ્યોહિ નયનશબ્દો બહુવ્રીહિવર્તિત્વાત્ અન્યપદાર્થલિઙ્ગ વચનવિભક્તિકઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ સ્વલિઙ્ગવચનવિભક્તિકઃ ।
અતો નેહ વિભક્ત્યાદેઃ પુનરુક્તિઃ ।
નાપિ લાટાનુપ્રાસત્વહાનિઃ ।
કુત ઇત્યત આહ-બહુતરશબ્દાર્થપૌનરુક્ત્યાદિતિ ।
ઇત્થં ચ સતિ પદનુબન્ધનતયા પ્રાતિપદિક માત્રનિબન્ધનતયા ચ લાટાનુપ્રાસો દ્વિધા મન્તવ્યઃ ।
અનન્વયાદ્વિશેષમસ્ય દર્શયતિ-કાશાઃ કાશા ઇવેત્યાદિ ।
અનન્વયે હ્યેકસ્યૈવોપમાનોપમેયત્વમ્ ।
તત્ર યદ્યપિ અર્થપૌનરુક્ત્યં લક્ષણમ્, અથાપિ શબ્દપૌનરુક્ત્યં દોષભયાદઙ્ગીક્રિયત એવ ।
"યથોદ્દેશસ્તથૈવ પ્રતિનિર્દેશ" ઇતિ ન્યાયોલ્લઙ્ઘને પર્યાયપ્રક્રમભેદદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
લાટાનુપ્રાસે તુ શબ્દપૌનરુક્ત્યમપિ લક્ષણમિતિ વિશેષઃ ।
તદેતદાહ-અન્યોન્યાપેક્ષેત્યાદિ ।
પરસ્પરવ્યપેક્ષિણોઃ શબ્દાર્થયોઃ પૌનરુક્ત્યં લાટાનુપ્રાસઃ ।
અનન્વયે ત્વર્થમાત્રપૌનરુક્ત્યમિત્યર્થઃ ।
અત્રાર્થે સઙ્ગ્રહશ્લોકઃ - અનન્વયે તુ ઇત્યાદિ ।
ઔચિત્યાદુદ્દેશપ્રતિનિર્દેશયોઃ ઐકરૂપ્યસમાશ્રયણલક્ષણાત્ ॥
યત્ર તાવેવ શબ્દાર્થૌ તાત્પર્યં તુ વિભિદ્યતે ।
તત્પૌનરુક્ત્યમાચાર્યૈર્લાટાનુપ્રાસ ઇષ્યતે ॥
દોષાપત્તિભયાદેવ શબ્દૈક્યં સ્યાદનન્વયે ।
અસ્મિંસ્તુ લાટાનુપ્રાસે સાક્ષાદેવ હિ લક્ષણમ્ ॥
અથ પૌનરુક્ત્યનિબન્ધનાનામલઙ્કારાણાં નિયમનાય સૂત્રમ્ ।
તદેવં પૌનરુક્ત્યે પઞ્ચાલઙ્કારાઃ
યથૈવં પૌનરુક્ત્યં વ્યપાશ્રિત્ય વર્ગશો ઽવતિષ્ઠન્તે ।
તથોપમાદયો ઽપિ સાધર્મ્યાદિવ્યપાશ્રયેણ વર્ગશો ઽવસ્થાયિન ઇત્યવ બોધિતં મન્તવ્યમ્ ।
તદિદં ન્યાયવિદામવગતમેવેત્યભિપ્રાયેણાહ-નિગદવ્યાખ્યાતમિતિ ।
નિગદશબ્દોચ્ચારણં તન્માત્રેણ પ્રતીતાર્થત્વાત્ વ્યખ્યાતકલ્પમિત્યર્થઃ ।
અથ ચિત્રાર્થં સૂત્રમ્ ।
વર્ણાનાં ખઙ્ગાદ્યાકૃતિહેતુત્વે ચિત્રમ્
સઙ્ગતિમાહ-પૌનરુક્ત્ય - પ્રસ્તાવ ઇત્યાદિ ।
સ્થાનવિશેષેષુ ખઙ્ગાદ્યવયવવિશેષેષુ વિન્યાસક્રમેણશ્લિષ્ટાનાં વર્ણાનાં યત્પાઠે પૌનરુક્ત્યં તદાત્મકસ્ય ખઙ્ગબન્ધાદિચિત્રસ્ય કથનં પૌનરુક્ત્યપ્રસ્તાવે સઙ્ગચ્છ્રત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ કથમયં શબ્દાલઙ્કારઃ? લિપિસન્નિવિષ્ટાનાંવર્ણાનાં વાચકત્વાભાવાત્ ઇત્યત આહ-યદ્યપીત્યદિ ।
ખઙ્ગાદિસન્નિવેશો હિ લિપ્યક્ષરાણામ્ એવ ન શ્રોત્રાકાશ સમવાયિનામ્ષ ।
વાચકત્વં તુ શ્રોત્રાકાશસમવાયિનામેવ ન પુનર્લિપિ સન્નિવેશિનામ્ ।
ઇત્થં ચ સતિ ખઙ્ગાદિબન્ધગતાનાં યદ્યપિ વાચકશબ્દાલઙ્કારતા નોપપદ્યતે, તથાપિ લૌકિકાનાં લિપ્યક્ષરેશષ્વપિ વાચકત્વપ્રતીતેવચિકશબ્દાલઙ્કારત્વમુપચર્યત ઇતિ ભાવઃ ।
અતઃ સ્થૂલબુદ્ધિલાલનીયત્વાત્ વાચકશબ્દબહિર્ભાવાચ્ચ નાત્ર કવિભિરાદરઃ કાર્ય ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
આદિશબ્દાર્થમાહ-આદિગ્રહણાદિત્યાદિ ।
યથાવ્યુત્પત્તિસંભવં, યથા શબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસંબધ્નાતિ ।
અતો યથાવ્યુત્પત્તિ યથાસંભવં ચ પદ્મમુરજ ગોમૂત્રિકાદિબન્ધાનાં પરિગ્રહો ઽભ્યનુજ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ ।
ભાસત ઇતિ ।

પ્રતિભયા સારભૂત સભા તે ભાસતે ।
બતેત્યાશ્ચર્યે ।
રસાભાતાશૃઙ્ગારાદિના સમન્તાદુપશોભિતા ।
હતાવિભા નિર્ણાશિતવ્યામોહા ।
ભાવિતાત્માતત્સંસ્કારૈઃ આત્માનં ભાવિતવતી ।
શુભા વાદે તત્ત્વબુભુત્સા(સયા?) તુ (વા?) વિજિગીષયા વા વાદમાત્રે વિદગ્ધા ।
અત એવ દેવાભાસુધર્માસદૃશીત્યર્થઃ ।
અત્રોદ્ધારપ્રકારમુપદિદિક્ષુ - એષો ઽષ્ટદલ ઇત્યાદિ ।
દલાનિ દિક્ષુ ચત્વારિ ચત્વારિ ચ વિગિક્ષુ, પ્રથમાક્ષરં કર્ણિકાયામ્ ।
અથ દલેષુ દ્વયં દ્વયમક્ષરાણાં પ્રાગ્દલાત્ પ્રાદક્ષિણ્યેન પાઠઃ ।
દિગ્દલેષુ પ્રવેશનિર્ગમૌ ।
અત્રાયં નિષ્કર્ષઃ- કર્ણિકાયાં લિખેદેકં દ્વૌ દિક્ષુ વિવિક્ષુ ચ ।
પ્રવેશનિર્ગમૌદિક્ષુ પદ્મબન્ધો ભવેદયમ્ ॥
આરોપ્યલિપિવર્ણાનાં સામ્યાદ્વાચકવર્ણતામ્ ।
ખઙ્ગબન્ધાદિકં ચિત્રં કાવ્યાલઙ્કાર ઇષ્યતે ॥
ઇતિ ॥
ઇતિ શ્રીવિદ્યાચક્રવર્તિકૃતૌ અલઙ્કારસર્વસ્વસઞ્જીવન્યાં શબ્દાલઙ્કારપ્રકરણમ્
॥ અર્થાર્થાલઙ્કારાઃ ॥ તત્ર સાદૃશ્યવિચ્છ્રત્તિવિશેષૈઃ નાનાલઙ્કારબીજભૂતામુપમામાદૌ લક્ષયિતું સૂત્રમ્ ।
ઉપમાનોપયયોઃ સાધર્મ્યે ભેદાભેદતુલ્યત્વે ઉપમા
ઉપમીયતે સાધર્મ્યં નયતીત્યુપમાનમ્ અપ્રાકરણિકોર્ઽથઃ તચ્ચ નિયમેન અધિકગુણમેવ ભવતિ ગુણાધાવૃત્વાત્ ।
ઉપમીયતે સાધર્મ્યં નીયતે ઇત્યુપમેયં પ્રાકરણિકોર્ઽથઃ તચ્ચ નિયમેનાધેયગુણત્વાત્ ન્યૂનગુણામેવં ભવતિ ।
તયોર્યસ્તુલિત ભદાભેદાંશઃ સમાનધર્માભિસમ્બન્ધઃ , સ ઉપમાલઙ્કાર ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તદેતદ્ વ્યાચિખ્યાસુઃ પ્રકરણાવિભાગાયાહ-અર્થાલઙ્કારેતિ ।
નનુ સાધર્મ્યં નામૈતદુપમાનોપમેયયોરેવ ભવતિ ।
ન કાર્યકારણાદિકયોઃ ।
ઇત્થમપર્યવસાનસિદ્ધયોરનયોઃ કિં શબ્દોપાદાનેનેત્યત આહ-ઉપમાનોપમેયયોરિતીત્યાદિ ।
સુદ્ધે સત્યારમ્ભો ઽયં, પ્રસિદ્ધયોરેવોપમાનોપમેયયોરલઙ્કારત્વમિતિ નિયમાય ।
અતો મેરુસર્ષપાદૌ વિવક્ષયા પરિકલ્પયિતું શક્યો ઽપિ ઉપમાનોપમેયભાવો નાલઙ્કારવિષયઃ ।
અપ્રતીતત્વાદિત્યનુસન્ધેયમ્ ।
ભેદાભેદેત્યસ્ય વ્યાવર્ત્ય દર્શયિતું સાધર્મ્યં પ્રકારાન્વિવિનક્તિ સાધર્મ્યે યત્ર ઇત્યાદિ ।
વ્યકિરેકવદિતિ ।
"તત્ર તસ્યેવેતિ"વતિઃ ।
વ્યતિરેકાલઙ્કારે યથેત્યર્થઃ ।
યથાસ્યામિતિ ।
ઉદાહરિષ્યત ઇતિ શેષઃ ।
ભેગાભેદતુલ્યત્વ એવોપમા સ્યાદિતિ યદુક્તં તત્પ્રામાણિકસંવાદેન દ્રઢયિતુમાહ-યદાહુરિત્યાદિ ।
ભાષ્યકૃદાદય ઇતિ શેષઃ ।
સામાન્યં સાધર્મ્યમ્ ।
વિશેષોવૈધર્મ્યમ્ ।
સદૃશતાયાઃ ઉપમાયા; સાધર્મ્યવૈધર્મ્યયોઃ તુલયા વૃત્તાવુપમા સ્યાદિતિ યાવત્ ।

યદેતદસ્યા ઉદ્દેશે પ્રાથમ્યં તત્ર પ્રયોજનં દર્શયતિ-ઉપમૈવ ચેતિ ।
પ્રકારવૈચિત્ર્યેણેતિ ।
તથાહિ-મુખં ચન્દ્ર ઇવેત્યુપમા ।
મુખં મુખમિવેત્યનન્વયઃ ।
મુખં ચન્દ્ર ઇવ સતદિવેત્યુપમેયોપમા ।
દૃષ્ટ્વા મુખં ચન્દ્રમનુસ્મરામીતિ સ્મરણમ્ ।
મુખમેવ ચન્દ્ર ઇતિ રૂપકમ્ ।
મુખચન્દ્રેણ તાપઃ શામ્યતીતિ પરિણામઃ ।
કિં ચન્દ્ર આહોસ્વિન્મુખમ્ ઇતિ સન્દેહઃ ।
મુખં ચન્દ્ર ઇતિચકોરા નન્દન્તીતિ ભ્રાન્તિમાન્ ।
ચન્દ્ર એવ ન મુખમ્ ઇતિ અપહ્નુતઃ ।
નૂનં ચન્દ્ર ઇવેત્યુત્પ્રેક્ષા ।
ચન્દ્રં પશ્યેત્યતિશયોક્તિઃ ।
અસ્યાં પ્રાવૃષિ મુખં ચન્દ્રબિમ્બઞ્ચ વિચ્છ્રાયમિત્યેકા તુલ્યયોગિતા ।
શરદિ રમ્યમિતિત્વન્યા ।
ઇદં ચ તચ્ચ રમ્યમિતિ દીપકમ્ ।
મુખમેવ રમ્યં ચન્દ્ર એવ હૃદ્ય ઇતિ પ્રતિવસ્તૂપમા ।
ભુવિમુખં દિવિ ચન્દ્ર ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
મુખદૂષણં ચન્દ્રમસો મલિનીકરણમિતિ નિદર્શના ।
ચન્દ્રાદધિકં મુખં, મુખાદધિકશ્ચન્દ્ર ઇતિ વ્યતિકેકઃ ।
ચન્દ્રેણ સહ મુખમિતિ સહોક્તિઃ ।
ન મુખેન વિના ચન્દ્રઃ સમીચીના ઇતિવિનીક્તિઃ ।
કલાભિરામં મુખમિતિ સમાસોક્તિઃ ।
કલાભિરામૌ મુખચન્દ્રાવિતિ શ્લેષઃ ।
નમસ્તે ચન્દ્ર પ્રસન્નો ઽસિ ઇત્યપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
મુખે રોષો ન દોષાય નહીન્દો ર્નિન્દાયૈ કલઙ્કરેખેત્યર્થાન્તન્યાસઃ ।
ઇત્થં સ્વપ્રકારવૈચિત્ર્યેણ સાદૃશ્યવિચ્છ્રિત્તિવિશેષાત્મના યતો નાનાલઙ્કારનિદાનભૂતા, અતોર્ઽથાલઙ્કારેષુ પ્રથમં નિર્દિષ્ટેતિ યાવત્ ।
સ્થૂલપ્રભેદપ્રથનભીરુતા માવિશ્ચિકીર્ષુરાહ-અસ્યાશ્ચ પૂર્ણેત્યાદિ ।
પૂર્ણાલુત્પાત્વેત્યત્ર ભાષિતપુંસ્કત્વાભાવાત્ ન પુંવદ્ભાવઃ ।
સંજ્ઞે હિ ખલૂપમાયા એતે પૂર્ણાલુત્પાચેતિ ।
તત્રોપમાનોપમેયસાધારણધર્મ ઉપમાપ્રતિપાદકાનાં ચતુર્ણામપિ શબ્દો પાદાનેપૂર્ણા ।
એકસ્ય દ્વયોસ્ત્રયાણાં વા લોપે લુત્પા ।
અનયોર્ભેદપ્રભેદવૈચિત્ર્યસહસ્રમસ્માભિઃ સંપ્રદાયપ્રકાશિન્યાં કાવ્યપ્રકાશબૃહટ્ટીકાયાં વિતત્ય દર્શિતમ્ ।
લઘુટૌકાયાં ચ યથોપયોગમિતિ તતો ઽવધાર્યમ્ ।
અયં પુનરાચાર્યઃ સર્વસ્યૈવોપમાપ્રપઞ્ચસ્ય અન્યૈઃ અનુપપાદિતચર વૈચિત્ર્યત્રયમુપપાદયિષુરાહ-તત્રાપિ સાધારણાધર્મસ્યેત્યાદિ ।
અનુગામિતયા ઉભયાભિસંબન્ધાર્હતયા ।
મુખં ચન્દ્ર ઇવ હૃદ્યમિત્યેકેનૈવ રૂપેણ હૃદ્ય ત્વાદેઃસાધારણધર્મસ્ય નિર્દેશઃ ક્રિયતે ઇત્યેકં વૈચિત્ર્યમ્ ।
અથ વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેન પૃથઙ્નિર્દેશ ઇતિ દ્વિતીયમ્ ।
એકોર્ઽથો વસ્તુત્વેનોપમેયગતઃ પ્રતિવસ્તુત્વેન નિર્દિશ્યત ઇતિ યાવત્ ।
યદૈવં પૃથઙ્નિર્દેશઃ, તદાવાન્તરભેદો ઽસ્તીત્યાહ-પૃથઙ્નિર્દેશેચેત્યાદિના ।

સમ્બન્ધિભેદમાત્રમિતિ ।
"વલિતકન્ધરમાનનમાવૃત્તવૃન્તશતપત્રનિભમ્" ઇત્યાદૌ હિ યેન સહ સંબધ્નાતિ સાધારણો ધર્મઃ સ સમ્બન્ધી, કેવલં ભિન્નઃ એકત્ર કન્ધરા અપરત્ર વૃન્તં તદ્ભેદોપાધિના સ્વયમભિન્નો ઽપિ અભેદોધર્મોભેદેન નિર્દિષ્ટઃ ।
ઇદમેકં વૈચિત્ર્યમ્ ।
પ્રતિવસ્તૂપાવદિતિ ।
યથા પ્રતિવસ્તૂપમાયામ્ ।
અભિન્ન ધર્મસ્ય ભેદેન નિર્દેશે ન્યાયોયઃસ ઇહાપિ સંભવતીતિ યાવત્ ।
યદા પ્રતિવસ્તૂપમાયામ્ ।
અભિન્નધર્મસ્ય ભેદેન નિર્દેશે ન્યાયોયઃસ ઇહાપિ સંભવતીતિ યાવત્ ।
યદા પુનરંસાર્પિત હારો ઽયં સનિર્ઝરોદ્ગાર ઇવેત્યાદૌ સાધર્મ્યં ધર્મિદ્વારકં, તદા દ્વયોરૈકાત્મ્યભાવાત્ ન વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવઃ ।
અપિ તુ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવનય ઇત્યાહ-બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો વેતિ ।
પ્રતિબિમ્બં પ્રતિમા ।
હારનિર્ઝરાદૌ હિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બનયેનસાધર્મ્યાવગતિઃ ।
અત્ર નયે દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારં દૃષ્ટાન્તયતિ-દૃષ્ટાન્તવદિતિ ।
અત્રૈતદાકૂતમ્ ।
યા યાવતી સંભવત્યુપમાપૂર્ણા લુત્પા ચ સપ્રભેદપ્રપઞ્ચા સા સર્વૈવાસ્મદુપદર્શિતેન વૈચિત્ર્યત્રયેણ ત્રિધા પ્રથત ઇતિ ।
પ્રભામહત્યેતિ ।
પ્રભાપેક્ષયા મહતીતિ કથનાત્ સ્વાપેક્ષયા તન્વીતિ વિવક્ષ્યતે ।
તદેતત્પ્રભામહત્ત્વં દીપશિખાપેક્ષયા દેવ્યાઃ સાધારણો ધર્મઃ ।
ઉભે હિ ખલુ એતે સ્વાપેક્ષયા તનીયસ્યૌ પ્રભાપેક્ષયા તુ મહત્યૌ ।
એવં સંસ્કારવત્ત્વં વાગપેક્ષયા ।
તત્ર વાચિસંસ્કારો વ્યાકૃતિઃ, દેવ્યાં તુ નિસર્ગસિદ્ધદિવ્યાનુભાવવાસનાનુવૃત્તિઃ ।
ત્રિમાર્ગયેત્યત્ર તુ સાધારણધર્મઃ પ્રતીયમાનઃ ।
ન ચાત્ર પ્રક્રમભેદઃ શઙ્ક્યઃ ।
જગત્પાવનત્વાદેઃસાધારણધર્મસ્ય ઉભયત્રાપિ સુપ્રસિદ્ધતમસ્ય શબ્દોપાદાનનિરપેક્ષત્વાત્ ।
ઇત્થં ચ સત્યનુપાત્તસ્યાપિ સાધારણધર્મસ્યાનુ ગામિતયૈકરૂપ્યેણ નિર્દેશ ઉદાહૃતો મન્તવ્યઃ ।
યદ્વા ત્રિમાર્ગયેત્યેતદેવ તન્ત્રેણ ન્યાયેન દેવીવિશેષણતયાપિ સઙ્ગચ્છ્રતે ।
તથાહિ-ત્રિવૃત્કરણાદિવૈદિકપ્રક્રિયાનુસારેણ વા, ત્રૈપુરાદિતાન્ત્રિકપ્રક્રિયાનુસારેણ વા દેવ્યાસ્ત્રિમાર્ગત્વં પ્રસિદ્ધમેવ ।
હિમગિરેસ્તુ દીપત્રિદિવમાર્ગમનીષિભિઃસહ સાધારણો ધર્મઃ પૂતત્વમ્ ।
વિભૂષિતત્વં યા આદ્યન્તવાક્યાપેક્ષયા પૂર્ણોપમા ।
મધ્યમવાક્યાપેક્ષયા લુત્પસાધારણધર્મા ।
તત્રાપિ સા પૂર્ણૈવ વા ।
સા ચ માલારૂપેણાવસ્થાનાન્માલોપમેત્યાદિ વૈચિત્ર્યમનુસન્ધેયમ્ ।
અથ વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેનોદાહરતિ-યાન્ત્યેતિ ।
માલતીવિલાસસાક્ષાત્કારોત્ક્ષુભિતમન્મથસ્ય માધવસ્યેયમુક્તિઃ ।
યાન્ત્યા ઉપવનાત્પુરં પ્રતિ કરેણુકયા ગચ્છન્ત્યાસહચરીસંલ્લાપાદિવ્યપદેશેન વારંવારમપવૃત્તશિરોધરા, અત એવ આવૃત્તવૃન્તસ્ય કલહંસકર્ણકણ્ડૂયનાદિના વિવલિતબન્ધનસ્ય કુશેશયસ્ય સદૃશ્યમ્ આનનમ્ વહન્ત્યાઃ કટાક્ષો મે હૃદયે નિખાતઃ ।
અપાઙ્ગે નિક્ષિત્પા ચક્ષુઃપ્રભા સ કટાક્ષઃ, સઃ કીલિત ઇવ ।
કેન પ્રકારેણ? ગાઢં પરિચાલ્યાપિ ઉત્કીલયિતું ન શક્યતે, યથા તથેતિ યાવત્ ।
કીટ્ટક્કટાક્ષઃ? અમૃતેન દિગ્ધઃ લિત્પઃ, યતસ્તદા જીવાતુરભૂત્ ।
વિષેણ ચ દિગ્ધઃ યતઃસંપ્રતિ દહતિ ।
અત્રૈક એવ ધર્મઃસમ્બન્ધિભેદેન વલિતાવૃત્તશબ્દાભ્યાં વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેન નિર્દિષ્ટઃ ।

વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવો ઽયં ધર્માપેક્ષ એવ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવસ્તુ ધર્મ્યપેક્ષ ઇતિ વ્યવસ્થાર્થમાહ-ધર્મ્યંભિપ્રાયેણેત્યાદિ ।
પાણ્ડ્યો ઽયમિતિ ।
હારનિર્ઝરાદીનાં ધર્મિત્વાદ્વિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
ભેદાભેદતુલાવૃત્તૌ સાધર્મ્યમુપમોચ્યતે ।
ધર્મવિચ્છિત્તિવશતઃ ત્રૈવિધ્યમુપયાતિ સા ॥
અનન્વયં સૂત્રયતિ-
એકસ્યૈવોપમાનોપમેયત્વે અનન્વયઃ
નનુ ઉપમેયત્વમુપમાનત્વં ચ કથમેકત્રૈવ સઙ્ગચ્છ્ત ઇત્યાહ-વાચ્યાભિપ્રાયેણોત્યાદિ ।
પૂર્વં રૂપમુપમેયત્વં તદનુગમો વાચ્યાભિપ્રાયેણ યત્પુનરપૂર્વં રૂપમુપમાનત્વં તદનુગમો વ્યઙ્ગ્યાભિપ્રાયેણેતિ યાવત્ ।
નન્વેકત્ર વિરુદ્ધધર્મોપનિબન્ધલભ્યઃ કોર્ઽથ ઇત્યત આહ-એકસ્ય તુ વિરુદ્ધેત્યાદિ ।
સબ્રહ્મચારી સદૃશઃ ।
એકસ્યૈવોપમાનોપમેતત્વકૢત્પિઃ સદૃશાન્તરસમ્બન્ધનિવૃત્ત્યર્થમિત્યર્થઃ ।
યત ઇત્થં સદૃશાન્તરસ્યાનન્વયઃ અતઃસંજ્ઞેયમન્વર્થેત્યાહ-અત એવાનન્વય ઇત્યાદિ ।
યોગઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
અપિ શબ્દેન સદૃશાન્તરનિવૃત્તિઃસમુઞ્ચીયતે ।
યદ્ધેર્ઽજુન ઇતિ ।
ઉત્પ્રાસનમભિપ્રાયપરિજ્ઞાનમ્ ।
અત્ર પ્રથમાર્જુનભીમશબ્દૌ વાચ્યપરૌ, ચરમૌ તુ વ્યઙ્ગ્યપરૌ ।
વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગસ્તુલ્યાન્તરનિવૃત્તયે ।
અતસ્તદન્વયાભાવાત્ ભવેદયમનન્વયઃ ॥
અથ તૃતીયસબ્રહ્મચારિનિવૃત્તિફલીમુપમેયોપમાં સૂત્રયતિ-
દ્વયોઃ પર્યાયેણ તસ્મિન્નુપમેયોપમા
દ્વયોરુપમાનોપમેયભાવવિનિમયે સત્યુપમેયોપમાલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
તદેતદ્વ્યાચષ્ટે-તચ્છબ્દેનેત્યાદિ ।
તચ્છબ્દેનોપમાનોપમેયત્વપ્રત્યવમર્શ ઇતિ વદતા સન્નિહિતાનન્વયપ્રત્યવમર્શશઙ્કા નિવાર્યતે ।
અનન્વયાદ્વૈધર્મ્યાન્તરં દર્શયિતુમાહ-પર્યાય ઇત્યાદિ ।
યૌગપદ્યમિહૈકવાક્યાનુપ્રવેશઃ ।
તદભાવાદ્ભિન્નવાક્યત્વમેવેત્યાહ-અતૈવત્વિતિ ।
અત્રાયમાશયઃ ।
ઉપમેયમુદ્દેશ્યમ્, ઉપમાનં તુ વિધેયમ્ ।
ઇત્થં ચ સત્યુપમાનોપમેયભાવવ્યત્યયો વાક્યૈકવાક્યતામન્તરેણ ન સંભવતિ ।
અનન્વયે તુ પદૈકવાક્યતૈવેતિ ।
અત્ર બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો ન સંભવતિ ।
ભિન્નવાક્યત્વેન તન્નિબન્ધનવૈચિત્ર્યપ્રતીતેઃ ।
સાધર્મ્યનિબન્ધનમન્યત્ ।
વૈચિત્ર્યદ્વયં સંભવતીત્યાહ-ઇયં તુ ધર્મસ્યેત્યાદિ ।
સાધારણ્યમૈક્યરૂપ્યેણ નિર્દેશઃ ।
વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવસ્તુ પ્રતીતચરઃ ।
ખમિવેતિ ।

અત્ર પ્રતીયમાનસ્ય નૈર્મલ્યધર્મસ્યાનુગામિત્વેન સાધારણ્યમ્ ।
સચ્છ્રાયેતિ ।
છ્રાયા, શોભા અત્ર સચ્છાયત્વં સમ્બન્ધિભેદાદ્ભિન્નમ્ ।
ઉપમાનોપમેયત્વવ્યત્યયો ન ક્રમં વિના ।
ઉપમેયોપમા તેન વાક્યભેદૈકગોચરા ॥
અથ સ્મરણં સૂત્રયતિ-
સદૃશાનુભાવાદ્વસ્ત્વન્તરસ્મૃતિઃ સ્મરણમ્
સદૃશાનુભવાત્ સદૃશાન્તરસ્મરણં સ્મ્રણાલઙ્કારઃ ।
વ્યાચષ્ટે-વસ્ત્વન્તરમિતિ ।
સદૃશં સમભિવ્યાહારાદ્વસ્ત્વન્તરસદૃશમેવેતિ ભાવઃ ।
દ્વિષ્ઠસ્ય ધર્મસ્ય એકત્ર સ્થાસ્નોઃ પ્રતિયોગ્યપેક્ષામન્તરેણ અનુપરમાદનુમાનવૈર્મ્યાયાહ-અવનાભાવેત્યાદિ ।
અવિનાભાવો વ્યાત્પિઃ ।
નહિ ગવાદિદર્શને નિયમેન ગવયાદિસદૃશાન્તરસ્મરણમસ્તિ ।
તાદાત્મ્યવદુત્પત્ત્યોરન્યતરાભાવેનાલિઙ્ગત્વાત્ ।
અતિશયિતેતિ ।
ઇયં યોદ્ધુકામં લવમાલોક્ય સકૌતુકસ્ય સૂતસ્ય ચન્દ્રકેતું પ્રત્યુક્તિઃ ।
તદૈવ તુલ્યરૂપમિતિ સદૃશાનુભાવોદ્ગઘાટનમ્ ।
અસાદૃશ્યહેતુકા સ્મૃતિર્નસ્મરણાલઙ્કાર ઇત્યાહ-સાદૃશ્યં વિના ત્વિતિ ।
પ્રત્યુદાહરતિ-અત્રાનુગોદમિતિ ।
અત્ર હિ પૂર્વાનુભૂતાર્થદર્શનાદેવ સ્મૃતિઃ ન તુ સદૃશાનુભવાત્ ।
પ્રસઙ્ગાત્ ગૂઢમભવન્મતયોગદોષમુદ્ઘાટયતિ-અત્ર ચ કર્તૃવિશેષણાનામિત્યાદિ ।
મૃગયાદશાભાવિકર્તૃવિશેષણાનાં સ્મરામીતિ સ્મરણક્રિયાકર્તૃર્દાશરથેર્વિશેષણાનાં મૃગયનિવૃત્ત્યાદીનાં સ્મર્તવ્યદશાભાવિત્વે ઽનુભૂતચરત્વાત્ ।
સ્મર્તવ્યમૃગયાદશભાવિત્વે યુક્તે સ્મર્તૃદશાભાવિત્વં મૃગયાનિવૃત્તિંસ્મરામીતિ સ્મરણકાલભાવિત્વમસમીચીનમ્ ।
નહિ મૃગયાનિવૃત્ત્યપનીતખેદત્વાદિવિશિષ્ટસ્મૃતિઃ ।
કિન્તુ મૃગયાનિવૃત્ત્યાદિકં સ્મર્તવ્યસુત્પિવિશેષણમત ઇષ્ટાર્થો ઽપિ ન ભવતીત્યભવન્મતયોગાખ્યો ઽયં દોષઃ ।
નનુ યદિ પ્રેયો ઽલઙ્કારો રતિભાવાત્મકઃ, ન તદા સ્મૃતિઃ ।
યદા તુ વ્યભિચારિભાવાત્મકસ્તદા સ્મૃતિરૂપો ઽપિ કદાચિત્સંભવતિ ।
તતો ઽસ્ય સ્મરણાલઙ્કારસ્ય કિં વૈધર્મ્યમિત્યત આહ-પ્રેયો ઽસઙ્કારાસ્ય ત્વિત્યાદિ ।
ઉદાહૃત્ય દર્શયતિ-અહો કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમિત્યાદિ ।
અત્રાભિનિવિષ્ટસ્ય નાયકસ્ય પ્રિયાનુરાગસંસ્કારાણાં સસ્કારાન્તરાભિભાવ કતયાભૂયોભૂયઃસમુદ્ધુધ્યમાનાનાં મહિમ્નૈવ સ્મૃતિઃ, નહિ સદૃશાનુભાવાત્ ।
વૈધર્મ્યાન્તરમુદ્ધાવયતિ-તત્રાપિ વિભાવેત્યાદિ ।
વિભાવાનુભાવાદિભિઃ યદા સ્મૃતિર્વ્યજ્યતે, તદૈવ હિ ભાવાલઙ્કારઃ ।
યૈર્દૃષ્ટો ઽસીતિ ।
પ્રાસપ્રહારનેત્રયોરસૃક્સ્ત્રુત્યનલજ્વાલયોઃ પરપાતનકાલદહનયોઃ નાયકસ્મરરિપ્વોશ્ચ સાદૃશ્યં વિવક્ષ્યતે ।
અત્ર યો ઽયં સદૃશવસ્ત્વન્તરાનુભાવોયૈર્દૃષ્ટો ઽસીતિ નિર્દિષ્ટઃ ।
નાસૌ સ્મરરિપુસ્મરણજનનાત્સ્મરણાલઙ્કારઃ કિન્ત્વશક્યસ્મરરિપુદર્શનકૌતુકાસ્તમયરૂપાર્થાન્તરકરણાત્મા વિશેષાલઙ્કારઃ ।
એતદ્દર્શનેન તદપિ સિદ્ધમિતિ પ્રતીતેઃ ।
નન્વશક્યવસ્ત્વન્તરકરણં વિશેષાલઙ્કારસ્ય લક્ષણં, ઇહ તુ કરણં નોપલભામહ ઇત્યત આહ-કરણાસ્યેત્યાદિ ।
કૃઞ્ભ્વસ્ત્યર્થાનાં સર્વધાત્વનુયાયિત્વાત્ ક્રિયાયાઃસામાન્યાત્મા કરોત્યર્થઃ દર્શને ઽપિ સંભવત ।
યિદુક્તમસ્માભિઃ પ્રયોગદીપિકાયામ્ ।