અલંકારસર્વસ્વ (ટીકા સહિત) · ભાગ 120

॥ શ્રીઃ ॥
અલઙ્કારસર્વસ્વમ્
નમસ્કૃત્ય પરાં વાચં દેવીં ત્રિવિધવિગ્રહામ્ ।
ગુર્વલઙ્કારસૂત્રાણાં વૃત્ત્યા તાત્પર્યમુચ્યતે
રુઅસ્સ્ચ્_0।1:
શ્રીજયરથકૃતાલઙ્કારવિમર્શિની
મઙ્ગલકામનયા ગ્રન્થકૃન્નિજેષ્ટદેવતાપ્રણામપુરઃસરમભિધેયં તાત્પર્વં ચૈકેનૈવ વાક્યેન પરામૃશતિ-નમસ્કૃત્યેતિ ।
પરાં વાઙ્મયાધિદેવતાં પરાખ્યાં શબ્દબ્રહ્મણો ઽપૃથગ્ભૂતાં શક્તિં પરાં વાચં દેવીં ત્રિવિધવિગ્રહાં બહિરુલ્લિલાસયિષયા પશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીરૂપેણ પ્રકારત્રયેણાધિષ્ટિતશરીરાં નમસ્કૃત્ય નિર્વિઘ્નચિકીર્ષિતગ્રન્થસમાત્પયે તાં પ્રતિ કાયવાઙ્મનોભિઃ પ્રહ્વીભૂય નિજાલઙ્કારસૂત્રાણાં વૃત્ત્યા તાત્પર્યમુચ્યત ઇતિ મઙ્ગલાન્વયયોજના ।
તથા ચાત્રોક્તલક્ષણાર્તવિસ્તરઃ-
ઽયૂયં વિમર્શરૂપૈવ પરમાર્થચમત્કૃતિઃ ।
સૈવ સારં પદાર્થાનાં પરા વાગભિધીયતે ॥
નાદાખ્યા સર્વભૂતેષુ જીવરૂપેણ સંસ્થિતા ।
અનાદિનિધના સૈવ સૂક્ષ્મા વાગનપાયિની ॥
અનાદિનિધનં બ્રહ્મ શબ્દતત્ત્વં યદક્ષરમ્ ।
વિવર્તતેર્ઽથભાવેન પ્રક્રિયા જગતો યતઃ ॥
વૈખરી શબ્દનિષ્પત્તિર્મધ્યમા સ્મૃતિગોચરા ।
દ્યોતિકાર્થસ્ય પશ્યન્તી સૂક્ષ્મા બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ઽ ॥
ઇત્યાદિશાસ્ત્રોક્તિક્રમેણ સર્વત્ર સદોદિતાયાઃ સૂક્ષ્માયાઃ પરાયાઃ શબ્દબ્રહ્મણઃ શક્તેર્બહિરુન્મિષન્ત્યાઃ પ્રથમો વિવર્તઃ પશ્યન્તી નામ ।
તથા ચોક્તમ્-
ઽઅવિભાગા તુ પશ્યન્તી સર્વતઃ સંહૃતક્રમા ।
સ્વરૂપજ્યોતિરેવાન્તઃસૂક્ષ્મા વાગનપાયિનીઽ ॥
ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ-અવિભાગા સ્થાનકારણપ્રયન્તપ્રકારેણ વર્ણાનાં વિભાગહીના અત એવ સંહૃતક્રમા તથૈવાન્તઃસ્વરૂપજ્યોતિઃ સ્વયંપ્રકાશા સ્વસ્યાત્મનો રૂપં જ્યોતિશ્ચ સર્વત્ર હિ સર્વવિધાયિની શક્તિરેવેતિ વાન્તઃસૂક્ષ્મબીજાદઙ્કુરમિવ બહિરુન્મિષન્તી કિઞ્ચિદુચ્છૂના પરાયા મધ્યમાયાશ્ચાવસ્થાં તટસ્થા પશ્યતીતિ પશ્યન્તીત્યુચ્યતે ।
તતઃ પરં તુ-
ઽઅન્તઃસંકલ્પરૂપા યા ક્રમરૂપાનુપાતિની ।
પ્રાણવૃત્તિમતિક્રમ્ય મધ્યમા વાક્ પ્રવર્તતેઽ ॥
એતત્કથયામીતિ વિમર્શરૂપા અન્તઃસંકલ્પરૂપા પ્રાણવૃત્તિમતિક્રમ્ય શ્રોત્રગ્રાહ્યવર્ણા ભિવ્યક્તિરહિતા ક્રમરૂપાનુપાતિની ભાનનસિકવર્ણોચ્ચારણક્રમેણ દ્વિતીયો વિવર્તો મધ્યમારૂપોજાતે ।
મધ્યમા કિલ દ્વયોર્વાગ્વિવર્તયોઃ પશ્યન્તીવૈખરીસંજ્ઞયોર્મધ્યે વર્તનાન્મધ્યમેત્યુચ્યતે ।
તદનન્તરં ચ-
ઽસ્થાનેષુ વિવૃત્તે વાયૌ કૃતવર્ણપરિગ્રહા ।
વૈખરી વાક્ પ્રયોક્તૃણાં પ્રાણવૃત્તિનિબન્ધનાઽ ॥
ઇતિ લક્ષણાત્સ્થાનકરણપ્રયત્નક્રમવ્યજ્યમાનઃ શ્રોત્રગ્રાહ્યદુન્દુભિવીણાદિનાદપરિચયો ગદ્ગદાવ્યક્તગકારાદિવિલાસસમુઞ્ચયપદવાક્યાત્મકસ્તૃતીયો વિવર્તો વૈખરીત્યુચ્યતે ।
વિશિષ્ટં ખમાકાશં મુખરૂપં રાતિ ગૃહ્ણાતીતિ વિખરઃ પ્રાણવાયુસંચારવિશિષ્ટો વર્ણોચ્ચારસ્તેનાભિવ્યક્તા વૈખરીતિ ।
વિખરે શરીરે ભવા વૈખરીતિ વા કિચિત્ ।
સિદ્ધો મઙ્ગલાર્થઃ ।
તથા ચાત્ર પૂર્વાર્ધ એવ પુનરાવૃત્ત્યાભિધેયપદાર્થાન્વયયોજના-યથા પરાં વાચમુત્તમકાવ્યરૂપતયા કાવ્યાત્મધ્વનિસંજ્ઞામ્ અભિધાતાત્પર્યલક્ષણોત્તીર્ણામુત્કૃષ્ટામ્ ।
દેવીમ્ ઽદિવુ ક્રીટાવિજિગીષાદ્યુતિસ્તુતિવ્યવહારમોદમદકાન્તિસ્વપ્નગતિષુઽ ઇતિ યથાયથં ધાવ્તર્થાનામનુસ્મરણાત્ શક્તિમતાં કવીનાં શ્રોતૃણાં ચ સ્વભાવાત્સ્વેચ્છયા સમુચ્છલન્તીં ક્રીડન્તીમ્ ।
તથા દેવીં દ્યોતમાનાં દ્યોતનધ્વનનયોઃ શબ્દં તત્સંકીર્તિતં ચાર્થમુપસર્જનીકૃત્ય વર્નામાનામ્ ।
તથા દેવીં દ્યોતમાનાં દ્યોતનઘ્વનનયોઃ પર્યાયત્વાદ્ ધ્વનિસંજ્ઞામ્ ।
તથા દેવીં સ્તુત્યાં સર્વૈઃ કાવ્યાત્મત્વાદભિવન્દ્યામ્ ।

તથા દેવીં વ્યવહરન્તી સર્વત્ર પ્રચરિતિતાં ન તુ ક્વાપિ સ્ખલિતામ્ ।
તથા દેવીં દ્યોતમાનાં શ્રુતિમાત્રેણૈવ પરમાનન્દદાયિનીમ્ ।
તથા દેવીં માદ્યન્તીં કવેઃ સહૃદયસ્ય ચ યથાયથં કરણાવબોધઘાભ્યાં કમપ્યહઙ્કારં જનયન્તીમ્ ।
તથા દેવીં કમનીયાં સર્વૈરભિલષણીયામ્ ।
ત્પિવિધવિગ્રહાં ત્રિવિધસ્ત્રિપ્રકારો વિગ્રહો વ્યતિરેકેણ ગ્રાહો વ્યતિરેકમૂલઃ પ્રમાકરણપ્રકારો યસ્યાસ્તામ્ ।
તથા હિ ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ઇત્યાદિવાક્યેષુ ઘોષસ્ય યચ્છૈત્યપાવનત્વાદિકં પ્રતીયતે તત્ર નાભિધા ।
ગઙ્ગાદિશબ્દાનાં શૈત્યાદ્યર્થસ્યાવાચકત્વાત્ ।
ન તાત્પર્યાત્મા ।
તાત્પર્યશક્ત્યા હ્યાધારાધેયભઘાવાવગમાર્થં પરસ્પરમન્વયમાત્ર એવ ક્ષીણત્વાત્ ।
ન લક્ષણા ।
મુખ્યાર્થબાધાદિહેતુત્રિતયાભાવાત્ ।
તસ્માદભિધાતાત્પર્યલક્ષણાવ્યતિરિક્તચતુર્થકક્ષ્યાનિક્ષિત્પો વ્યઞ્જનવ્યાપિર ઇત્યાદિ સો ઽયમેવાગ્રે વિમૃષ્યતિ ।
અથ ચવ્યઙ્ગયસ્ય શબ્દાર્થોભયમૂલત્વેન પ્રસિદ્ધસ્ત્રિવિધો વિશેષણાનાં વિગ્રાહો વિશેષણાનાં ભેદાનાં ગ્રહો યસ્યા ઇતિ વા ।
એતાદૃશીં તાં નમસ્કૃત્ય મઙ્ગલાચરણરૂપત્વેન મનાગુદ્દિશ્ય ન તુ સૂત્રવૃત્તિભ્યાં તાત્પર્યકથનાદિલક્ષણપરીક્ષાવિસ્તારેણ નિર્ણીય નિજાલઙ્કારસૂત્રાણાં વૃત્ત્યા તાત્પર્યમુચ્યત ઇતિ ।
અસ્યાભિપ્રાયઃ-તથા ચ ધ્વનેર્મનાગુદ્દેશમાત્રમેવ કરોતિ ઽઇહ હિ તાવદ્ભામહ-ઽઇત્યાદિના ।
તદેવત્તાવદાસ્તામ્ ।
નિજેતિ ।
પરકીયાણાં સૂત્રાણાં સૂત્રણાં તાત્પર્યકથનાનવબોધો ઽપિ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
તથા ન કૈશ્ચિદપિ પરૈરીદ્દંશિ સૂત્રાણિ કૃતાનીત્યપિ ધ્વનિતમ્ ।
તાત્પર્યમિતિ ।
સંક્ષિત્પાર્થપ્રકાશનમિત્યર્થઃ ।
અન્યથા હિ કથનાપિ ગ્રન્થેન પારં ન યાયાત્ ।
નનુ -
ઽઆદિવાક્યે પ્રયોક્તવ્યમભિધેયપ્રયોજને ।
પ્રતિપાદયિતું શ્રોતૃપ્રવાહોત્સાહસિદ્ધયેઽ ॥
ઇતિ નીત્યા શ્રોતૃપ્રવૃત્ત્યર્થ સર્વત્રૈવાદિવાક્યે ઽભિધેયપ્રયોજનાદ્યભિધીયત્તે ।
તચ્ચેહ નોક્તમિતિ કથમત્ર શ્રોતૄણાં પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
મૈવમ્ ।
અલઙ્કારા હ્યત્રાભિધેયાઃ ।
તેષામત્ર સાક્ષાદેવાભિધાનાત્ ।
તદભિધાયકં ચેદમલઙ્કારસર્વસ્વાખ્યં પ્રકરણમિત્યભિધાનાભિધેયયોર્નિયમગર્ભીકારેણાર્થાક્ષિત્પો વાચ્યવાચકભાવલક્ષણઃ સંબન્ધઃ ।
નહ્યેવંવિધમેતભિધાયકં પ્રકરણાન્તરમસ્તિ ।
તસ્યાન્વિષ્યમાણસ્યાપ્યુપલમ્ભયોગ્યસ્યાનુપલમ્ભાત્ ।
અત એવાત્રાન્યાલઙ્કારગ્રન્થવૈલક્ષણ્યોદ્ધોષણાય ઽતાત્પર્યમુચ્યતેઽઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
અભિધેયાશ્ચાત્રાલઙ્કારાઃ કાવ્યાલઙ્કારા ન લૌકિકા ઇત્યેતેષાં કાવ્યોપસ્કૃતિદ્વારેણ પારમ્પર્યેણ-
ઽકાવ્યં યશસેર્ઽથકૃતે વ્યવહારવિદે શિવેતરક્ષતયે ।
સદ્યઃ પરનિર્વૃતયે કાન્તાસંમિતતયોપદેશયુજેઽ ॥
ઇત્યાદ્યુક્તનીત્યા તદવિનાભાવસ્વભાવત્વાદર્થાક્ષિત્પસર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિરૂપા ચતુર્વર્ગાવાત્પિઃ પ્રયોજનમ્ ।
તયોશ્ચ સાધ્યસાધનભાવલક્ષણઃ સંબન્ધઃ ।
ઇતિ સ્થિતમેવાદિવાક્યસ્ય શ્રોતૃશ્રવણશ્રદ્ધાવિર્ભાવનિબન્ધનત્વમ્ ।

રુઅસ્સ્ચ્_0।2:
નનુ યદીહાલઙ્કારા અભિધેયાસ્તર્હિ તદલઙ્કર્યો ઽપ્ય-ભિધેયઃ ।
ઽઅલઙ્કારા અલઙ્કાર્યાપેક્ષાઃઽ ઇતિ નીત્યા સ એવૈષાં કો નામ યદુપસ્કારકત્વેનૈતત્સ્વરૂપમભિધીયત ઇત્યાશઙ્ક્ય તદવતરણિકામેવ વક્તુમુપક્રમતે-
ઇહેત્યાદિના ।
સ્તર્ત્ ભૂમિકા
ઇહ હિ તાવદ્ ભામહોદ્ભટપ્રભૃતયશ્ચિરન્તનાલઙ્કારકારાઃ પ્રતીયમાનમર્થે વાચ્યોપસ્કારકતયાલઙ્કારપક્ષનિક્ષિત્પં મન્યન્તે ।
તથાહિ-પર્યાયોક્તાપ્રસ્તુતપ્રશંસાસમાસોક્ત્યાક્ષેપવ્યાજસ્તુત્યુપમેયોપમાનન્વયાદૌ વસ્તુમાત્રં ગમ્યમાનં વાચ્યોપસ્કારકત્વેન ઽસ્વસિદ્ધયે પરાક્ષેપઃપરાર્થે સ્વસમર્પણમ્ઽ ઇતિ યથાયોગં દ્વિવિધયા ભઙ્ગ્યા પ્રતિપાદિતં તૈઃ ।
રુદ્રટેનાપિ ભાવાલઙ્કારો દ્વિધોક્તઃ ।
રૂપકદીપકાપહ્નુતિતુલ્યયોગિતાદાવુપમાદ્યલઙ્કારો વાચ્યોપસ્કારકત્વેનોક્તઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષા તુ સ્વયમેવ પ્રતીયમાના કથિતા ।
રસવત્પ્રેયઃપ્રભૃતૌ તુ રસભાવાદિર્વાચ્યશોભાહેતુત્વેનોક્તઃ ।
તદિત્થં ત્રિવિધમપિ પ્રતીયમાનમલઙ્કારતયા ખ્યાપિતમેવ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.1]
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.1]:
પ્રભૃતિના દણ્ડ્યાદયઃ ।
તાવચ્છબ્દો વિપ્રતિપત્ત્યભાવદ્યોતકઃ ।
ચિરન્તનેત્યાદિ ।
ધ્વનિકારમતમેભિર્ન દૃષ્ટમિતિ ભાવઃ ।
પ્રતીયમાનમિતિ ।
વાચ્યવ્યતિરિક્તત્વેન સ્વસંવેદનસિદ્ધમપીકત્યર્થઃ ।
અર્થમિતિ ।
વિશ્રાન્તિસ્થાનતયા પરમોપાદેયતાલક્ષણમ્ ।
વાચ્યોપસ્કારકતયેતિષ ।
વાચ્યોપસ્કારકત્વં હ્યલઙ્કારાણામાત્મભૂતમ્ ।
અલઙ્કારપક્ષનિક્ષિત્પમિતિ ।
સમગ્રાલકારાન્તર્ભૂતં ન પુનસ્તદ્વ્યતિરિક્તમિત્યર્થઃ ।
મન્યન્ત ઇતિ ।
તથાત્વેન મન્યન્તે ન પુનસ્તથા સંભવતીત્યર્થઃ ।
નહ્યભિમનનમાત્રેણૈવ ભાવાનામન્યથાભાવો ભવતીતિ ભાવઃ ।
એતદેવ દર્શયતિ-તથાહીત્યાદિના ।
તૈર્વસ્તુમાત્રં ગભ્યમાનં વાચ્યોપસ્કારકત્વેન પ્રતિપાદિતમિતિ સંબન્ધઃ ।
વસ્તુમાત્રં ન પુનરલઙ્કારા રસશ્ચ ।
સ્વસિદ્ધય ઇતિ ।
ઽકુન્તાઃ પ્રવિશન્તિઽ ઇત્યાદૌ કુન્તૈરાત્મનઃ પ્રવેશસિદ્ધ્યર્થં સ્વસંયોગિનઃ પુરુષા આક્ષિપ્યન્તે ।
તૈર્વિના તેષાં પ્રવેશાસિધ્દેઃ ।
ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ઇત્યાદૌ તુ ગઙ્ગાશબ્દઃ પરત્રતટે ઘોષાધિકરણતાસિદ્ધયે સ્વાત્માનમર્પયતિ ।
સ્વયં તસ્ય ઘોષાધિકરણત્વાસંભવાત્ ।
યથાયોગમિતિ ।
ક્વચિદ્ધિ વાચ્યોર્ઽથઃ સ્વસિદ્ધયે પરં પ્રતીયમાનમર્થમાક્ષિપતિ ।
ક્વચિચ્ચ સ્વયમનુપપદ્યમાનઃ સન્પ્રતીયમાન એવાર્થે સ્વં સમર્પયતિ ।
તેન યત્ર યાદૃત્કત્ર તાદૃગેવ યોજ્યમિત્યર્થઃ ।

રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.1અ]
તત્ર પર્યાયોક્તં યથા-
ઽઅધાક્ષીન્નો લઙ્કામયમયમુદન્વન્તમતરદ્વિશલ્યાં સૌમિત્રેરયમુપનિનાયૌષધિવનાત્ ।
ઇતિ સ્મારં સ્મારં ત્વદરિવલભીચિત્રલિખિતં હનૂમન્તં દન્તૈર્દશતિ કુપિતો રાક્ષસગણઃ ॥
ઽઅત્ર રાક્ષસગણવૃત્તાન્તો વાચ્યઃ સન્ સ્વસિદ્ધયે પરં કારણરૂપમરિપલાયનાદ્યાક્ષિપતિ ।
તત્પલાયનાદ્યન્તરેણ રાક્ષસવૃત્તાન્તસ્યાસંગતેઃ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા યથા-
ઽપ્રાણા યેન સમર્પિતાસ્તવ વલાદ્યેન ત્વમુત્થાપિતઃ સ્કન્ધે યસ્ય ચિરં સ્થિતો ઽસિ વિદધે યસ્તે સપર્યામપિ ।
તસ્યાસ્ય સ્મિતમાત્રકેણ જનયન્પ્રાણાપહારક્રિયાં ભ્રાતઃ પ્રત્યુપકારિણાં ધુરિ પરં વેતાલલીલાયસેઽ ॥
અત્ર વેતાલચરિતમપ્રસ્તુતં પ્રકરણાદિવશેન સ્વયમનુપપદ્યમાનં સત્ પ્રસ્તુતે કૃતઘ્નવૃત્તાન્તે સ્વં સમર્પયતિ ।
સમાસોક્તિર્યથા-
ઽદન્તક્ષતાનિ કરજૈશ્ચ વિપાટિતાનિ પ્રોદ્ભિન્નસાન્દ્રપુલકે ભવતઃ શરીરે ।
દત્તાનિ રક્તમનસા મૃગરાજવધ્વા જાતસ્પૃહૈર્મુનિભિરપ્યવલોકિતાનિઽ ॥
અત્ર બોધિસત્ત્વે નાયકવ્યવહારે ન સંભવતીતિ સ્વસિદ્ધ્યર્થં નાયકત્વમાક્ષિપતિ ।
આક્ષેપો યથા-
ઽકિં ભણિમો ભણ્ણૈ કિત્તિ અધ કિં વા ઇમેણ ભણિએણ ।
ભણ્ણિહિસિ તહવિ અહવા ભણામિ કિં વા ણ ભણિઓસિઽ ॥
(ઽકિં ભણમો ભણ્યતે કિયદિવાથ કિં વાનેન ભણિતેન ।
ભણિષ્યતે તથાપ્યથવા ભણામિ કિંવા ન ભણિતો ઽસિઽ) ॥
અત્ર વક્ષ્યમાણવિષયો ભણનનિષેધો વાચ્યઃ સન્ વક્તુમેવોપક્રાન્તસ્ય નિષેધાનુપપત્તેઃ સ્વયમવિશ્રામ્યન્ સ્વાત્મસમર્પણેન ત્વાં પ્રતિ મરિષ્યામિ અથવા મ્રિયે યદ્વા મૃતા યાવદહમિતિ વિધિત્રયમર્થાનતરમાક્ષિપતિ ।
યત્ત્વત્રાન્યૈઃ ઽવાચ્યોર્ઽથઃ સ્વસિદ્ધયેર્ઽથાન્તરમાક્ષિપતિઽઇત્યુક્તં તદયુક્તમેવ ।
તથાત્વે હિ નિષેધ એવ પર્યવસિતઃ સ્યાન્ન નિષેધાભાસ ઇત્યાક્ષેપાલઙ્કાર એવ ન સ્યાત્ ।
ઽઆમુખાવભાસમાનો હિ નિષેધઽ આક્ષેપલક્ષણમ્ ।
ન ચ વિધિનિષેધયોર્વિરોધાત્સાધ્યસાધનભાવો યુક્તઃ ।
વ્યાજસ્તુતિર્યથા-
ઽઇહિણં પદુણોપહુણો પહુત્તણં કિં ચિરન્તનપહૂણ ।
ગુણદોસા દોસગુણા એહિં કઆ ણહુ કઆ તેહિંઽ ॥
(ઽઅધુના પ્રભવઃ પ્રભવઃ પ્રભુત્વં કિં ચિરન્તનપ્રભૂણામ્ ।
ગુણદોષા દોષગુણા એભિઃ કૃતા ન ખલુઃ કૃતાસ્તૈઃઽ) ॥
અત્ર ચિરન્તનાનાં નિન્દા વાચ્યા સતી સ્વયમનુપપદ્યમાના સ્તુતાવાત્માનમર્પયતિ ।
તદ્ગતત્વેન વસ્તુદર્શિતાયા નિન્દાયા અસંભવાત્ ।
એવમદ્યતનાનામપિ સ્તુતિર્નિન્દાયામાત્માનમર્પયતિ ।
તસ્યા અપિ વિપરીતતયા તદ્ગતત્વેનાસંભવાત્ ।
યત્પુનરત્રાન્યૈઃ સ્વસિદ્ધયે પરાક્ષેપો વ્યાખ્યાતસ્તદુપેક્ષ્યમેવ ।
યતો ઽત્ર ચિરન્તનાનાં સ્યુત્યાક્ષેપેણ એવ પર્યવસિતઃ સ્યાદિતિ નૈતદ્યુક્તમ્ ।
કિં ચ લક્ષણાયામપિ સ્વસિદ્ધયે પરાક્ષેપો ન યુક્તઃ ।
તથાત્વે હિલક્ષણાયાઃ સ્વરૂપહાનિઃ સ્યાત્ ।
વાચ્યલક્ષણસ્યૈવ સ્વસ્ય સિદ્ધત્વાન્મુખ્યાર્થબાધાભાવાત્ ।
ન ચૈકદા એકસ્ય બાધઃ સિદ્ધિશ્ચેતિ વક્તું યુક્તમ્ ।
વિપ્રતિષિદ્ધં હ્યેતત્ ।

વાચ્યસ્યૈવ યદ્યત્રસિદ્ધિસ્તદભિધૈવ સ્યાન્ન લક્ષણા ।
તસ્યા હિ મુખ્યાર્થબાધ એવ જીવિતમ્ ।
ઽકુન્તાઃ પ્રવિશન્તિઽ ઇત્યાદૌ ચ કુન્તાનાં સ્વયં પ્રવેષ્ટુમસંભવાન્મુખ્યાર્થબાધ એવેતિ પરસ્ય કુન્તવદ્રૂપસ્ય લક્ષ્યસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ।
અતશ્ચ લક્ષણાયાં બાધિતઃ સન્મુખ્યો ઽર્થઃ પરત્ર લક્ષ્ય એવ સ્વં સમર્પયતીત્યેવ યુક્તમ્ ।
નનુ યદ્યેવં તત્પર્યાયોક્તાદૌ વાચ્યસિધ્યર્થં પરસ્ય લક્ષ્યસ્યાક્ષેપઃ પ્રતીયત યતીત્યેવ યુક્તમ્ ।
નનુ યદ્યેવં તત્પર્યાયોક્તાદૌ વાચ્યસિધ્યર્થઃ પરત્ર લક્ષ્ય એવ સ્વં સમર્પયતીત્યેવ યુક્તમ્ ।
નનુ યદ્યેવં તત્પર્યાયોક્તાદૌ વાચ્યસિધ્યર્થં પરસ્ય લક્ષ્યસ્યાક્ષેપઃ પ્રતીયત ઇતિ તત્ર કિં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
ઇદં પ્રતિપત્તવ્યમ્-અત્ર હિ લક્ષણાયા એવ નાવકાશઃ ।
તત્ર હિ કથમહં સ્યામિતિ વાચ્યં સત્ કાર્યં તદવિનાભાવાત્પરં કારણમાક્ષિપતીત્યાક્ષેપેણૈવ સિદ્ધેસ્તસ્યા અનુપયોગઃ ।
ઽગૌરનુબન્ધ્યઃઽઇત્યત્ર યથા કથં મે શ્રુતિચોદિતમનુબન્ધનં સ્યાદિતિ જાત્યા વ્યક્ત્યવિનાભાવાદ્વ્યક્તિરાક્ષિપ્યતે નતુ લક્ષ્યતે તથૈવાત્રાપિ કાર્ચકારણયોર્જ્ઞેયમ્ ।
એવં સમાસોક્તાવપિ નાયકવ્યવહારસ્તદવિનાભાવિત્વાદેવ નાયકત્વમાક્ષિપતીત્ચત્રાપિ લક્ષણામૂલત્વં નાશાઙ્કનીયમ્ ।
અન્થકૃતા પુનરેતઞ્ચિરન્તનમતાનુવાદપરતયોક્તમ્ ।
અસ્માભિસ્તુ પ્રસઙ્ગાદ્વસ્તુ પર્યાલોચિતમિત્યલં બહુના ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.1બ્]
ઉપમેયોપમા યથા-
ઽરજોભિઃ સ્યન્દનોદ્ધતૈર્ગજૈશ્ચ ઘનસંનિભૈઃ ।
ભુવસ્તલમિવ વ્યોમ કુર્વન્વ્યોમેવ ભૂતલમ્ઽ ॥
અત્ર દ્વયોઃ પરસ્પરમુપમાનોપમેયત્વં વાચ્યં સત્ સ્વયમનુપપદ્યમાનમુપમાનાન્તરવિહલક્ષણે પરત્ર વસ્ત્વન્તરે સ્વ સમર્પયતિ ।
અનન્વયો યથા -
ઽભવાનિવ ભવાનેવ ભવેદ્ યદિ પરં ભચ ।
સ્વશક્તિવ્યૂહસંવ્યૂઢત્રૈલોક્યારમ્ભસંહૃતિઃઽ ॥
અત્રૈકસ્યૈવોપમાનોપમેયભાવો વાચ્યઃ સન્દ્વિતીયમબ્રહ્મચજાર્યભાવે પરત્ર વસ્ત્વન્તરે સ્વં સમર્પયતિ ।
આદિશબ્દઃ પ્રકારે ।
તેનાનિષ્ટવિધ્યાભાસાક્ષેપાદેર્ગ્રહણમ્ ।
યથા-
ઽભવતુ વિદિતં વ્યર્થાલાપૈરલં પ્રિય ગમ્યતાં તનુરપિ ન તે દોષો ઽસ્માકં વિવિસ્તુ પરાઙ્મુખઃ ।
તવ યદિ તથા રુઢં પ્રેમ પ્રપન્નમિમાં દશાં પ્રકૃતિતરલે કા નો વ્રીડા ગતે હતજીવિતેઽ ॥
અત્ર કાન્તપ્રસ્થાનવિધિર્વાચ્યઃ સન્નિષેદ્ધમેવોપક્રાન્તત્ય વિધાનાનુપપત્તેઃ સ્વયમવિશ્રાન્તઃ સ્વસમર્પણેન નિષેધમાક્ષિપતિ ।
એવં દ્વિવિધયા ભઙ્ગ્યા ગમ્યમાનં વસ્તુમાત્રં વાચ્યોપરસ્કારકમેવોત્યુક્તમ્ ।
એવમપિ પ્રતીયમાનસ્યાર્થસ્ય વિવિક્તવિષયાન્તરોપાલમ્ભાદલઙ્કારાન્તર્ભાવો ન સિધ્યતીત્યાશઙ્ક્યાહ-રુદ્રટેનેત્યાદિ ।
દ્વિધેતિ ।
ગુણીભૂતાગુણીભૂતવસ્તુવિષયત્વેનેત્યર્થઃ ।
યદાહ-
ઽયસ્ય વિકારઃ પ્રભવન્નપ્રતિબદ્ધેન હેતુના યેન ।
ગમયતિ તદભિપ્રાયં તત્પ્રતિબન્ધં ચ ભાવો ઽસૌ ॥
ગ્રામતરુણં તરુણ્યા નવવઞ્જુલમઞ્જરીસનાથકરમ્ ।
પશ્યન્ત્યા ભવતિ મુહુર્નિતરાં મલિના મુખચ્છાયા ॥
અભિધેપમભિદધાનં તદેવ તદસદૃશગુણદોષમ્ ।
અર્થાન્તરમવગમયતિ યદ્વાક્યં સો ઽપરો ભાવઃ ॥
એકાકિની યદબલા તરુણી તથાહમસ્મદ્ગૃહે ગૃહપતિઃ સ ગતે વિદેશમ્ ।

કં યાચસે તદિહ વાસમિયં વરાકી શ્વશ્રૂર્મમાન્ધબધિરા નનુ મૂઢ પાન્થઽ ॥
ઇતિ ॥
યદ્વા દ્વિધેતિ પૂર્વવદેવ લક્ષણાદ્વયાશ્રયેણ વ્યાખ્યેયમ્ ।
તેનાદ્યે સ્વસિદ્ધયે પરાક્ષેપઃ, પરત્ર તુ અપરાર્થં સ્વસમર્પણમ્ ।
યત્ત્વત્રાન્યૈર્ભાવૈર્નિર્વેદાદિભિરુપલક્ષિતો વાચ્યપ્રતીયમાનત્વેન દ્વિવિધા ભાવાલઙ્કારો વ્યખ્યાતસ્તુદુત્સૂત્રમેવ ।
રુદ્રટેન તથાત્વેન તસ્યાપ્રતિપાદનાત્ ।
તત્રાપિ ચ વસ્તુમાત્રસ્ય વાચ્યોપસ્કારકત્વાભિધાનસમયે વક્તુમુચિતત્વાત્ ।
તદેવં ગુણીભૂતાગુણીભૂતત્વેન દ્વિપ્રકારં વસ્તુ તાવદ્વાચ્યોપસ્કારકત્વેન પ્રતિપાદિતમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.1ચ્]
ઇદાનીમલઙ્કારસ્યાપિ પ્રતીયમાનસ્ય વાચ્યોપસ્કારકત્વં પ્રતિપાદયતિ-રૂપકેત્યાદિના ।
તત્ર રૂપક યથા -
ઽભૂમભ્રુકુટિપન્નગીફણમણિઃ કાયસ્ય ચણ્ડં ચિતા- કુણ્ડં કુણ્ડલિતેન્દુનાલવલયપ્રભુંશિ રક્તોત્પલમ્ ।
ઘ્રાણસ્ફાટિકમલ્લિકાપરિચિતે ભાલાગ્રશાલાજિરે- દીપ્રા દીપશિખા શિવસ્ય નયનં કાર્શાનવં પાતુ નઃઽ ॥
અત્ર નયનાદીનાં મણિપ્રભૃતીનાં ચોપમા વાચ્યોપસ્કારાયાવગમ્યતે ।
તાં વિના સાદૃશ્યાપ્રતિપત્તેઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.1દ્]
દીપકં યથા-
ઽપાઉઅબન્ધં પઢિઉંવન્ધેઉં તહઅ કુજ્જકુસુમાઇ ।
પોઢમહિલં અ રમિઉં વિરલચ્ચિઅ કે વિ જાણન્તિઽ ॥
અત્રક પ્રાકૃતબન્ધપાઠાદેરુપમા વાચ્યોપસ્કારાયાવગમ્યતે ।
પ્રકૃતસ્ય પ્રૌઢમહિલારમણાદેઃ સાદૃશ્યોપાદાનાયૈવોભયોરુપનિબન્ધનાત્ ।
અપહ્નુતિર્યથા-
ઽદ્વગુણિતાદુપધાનભુજાચ્છિરઃ પુલકિતાદુરસઃ સ્તનમણ્ડલમ્ ।
અધરમર્ધસમર્પિતમાનનાદ્ વ્યઘટયન્ત કથઞ્ચન યોષિતઃઽ ॥
અત્ર ભુજાદીનાં સાદૃશ્યાવગમાદુપમા વાચ્યોપસ્કારાયાવગમ્યતે ।
તુલ્યયોદિતાદાવિત્યાદિશબ્દાન્નિદર્શનાદેર્ગ્રહણમ્ ।
ઉપમાદીત્યાદિશબ્દાદુપમેયોપમાદીનામ્ ।
તત્તુ યથા -
ઽપ્રવાતનીલેત્પલનિર્વિશેષમધીરવિપ્રેક્ષિતમાયતાક્ષ્યા ।
તયા ગૃહીતં નુ મૃગાઙ્ગનાભ્યસ્તતો ગૃહીતં નુ મૃગાઙ્ગનાભિઃઽ ॥
અત્ર વાચ્યાયા નિદર્શનાયા ઉપસ્કારત્વેનોપમેયોપના ગમ્યતે ।
તામન્તરેણાસંભવદ્વસ્તુસંબન્ધત્વેન વાચ્યસ્યાવિશ્રાન્તેઃ ।
અતશ્ચાત્રાલઙ્કારો ગમ્યમાનઃ સ્થિતો ન વસ્તુમાત્રમ્ ।
તેન પૂર્વત્ર યદાદિગ્રહણં સફલયિતુમન્યૈરેતદુદાહૃતં તદયુક્તમેવ ।
તત્ર વસ્તુમાત્રસ્ય વાચ્યોપસ્કારકત્વેન પ્રતિપિપાદયિષિતત્વાત્ ।
વાચ્યોપસ્કારકત્વેનોત્પ્રેક્ષા કથિતેતિસમન્વયઃ ।
સા તુ -
ઽમહિલાસહસ્સભરિએ તુય હિઅએ સુહઅ સા અમાયન્તી ।
દિઅહં અણણ્ણઅમ્મા અઙ્ગં તણુઅં પિ તણુએઇઽ ॥
ઇતિ ।

(ઽમહિલાસહસ્ત્રભરિતે તવ હૃદયે સુભગ! સા અન્તીમા ।
દિવસમનન્યકર્મા અઙ્ગં તનુકમપિ તનૂકરોતિઽ) ॥
તદિત્થમલઙ્કારો ઽપિ પ્રતીયમાનો વાચ્યશોભાહેતુત્વેનોક્તઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.1એ]
અધુના રસસ્યાપિ વાચ્યોપસ્કારકત્વં દર્શયિતુમાહ-રસવદિત્યાદિ ।
પ્રભૃતિશબ્દાદૂર્જસ્વ્યાદયઃ ।
આદિશબ્દાચ્ચ તદાભાસાદયઃ ।
તત્ર રસવદલઙ્કારો યથા-
ઽકૃચ્છ્રેણોરુયુગં વ્યતીત્ય સુચિરં ભ્રાન્ત્વા નિતમ્બસ્થલે મધ્યે ઽસ્યાસ્ત્રિવલીતરઙ્ગવિષમે નિસ્પન્દતામાગતા ।
મદ્દૃશ્ટિસ્તૃષિતેવ સંપ્રતિ શનૈરારુહ્ય તુઙ્ગૌ સ્તનૌ સાકાઙ્ક્ષં મુહુરીક્ષતે જલલવપ્રસ્યન્દિની લોચનેઽ ॥
અત્ર વત્સરાજસ્ય પરસ્પરાસ્થાબન્ધરૂપો રત્યાખ્યઃ સ્થાયિભાવો વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસંયોગાદ્ રસીભૂતઃ સન્ વાચ્યોપસ્કારકઃ ।
તત્સંવલિતત્વેન વાચ્યસ્ય સચમત્કાર પ્રતિપત્તેઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.1f]
પ્રેયોલઙ્કારો યથા-
ઽતિષ્ઠોત્કોપવશાત્પ્રભાવપિહિતા દીર્ઘં ન સા કુપ્યતિ સ્વર્ગાયોત્પતિતા ભવેન્મયિ પુનર્ભાવાર્દ્રમસ્યા મનઃ ।
તાં હર્તું વિવુધદ્વિષો ઽપિ ન ચ મે શક્તાઃ પુરોવર્તિનીં સા ચાત્યન્તમગોચરં નયનયોર્યાતેતિ કો ઽયં વિધિઃઽ ॥
અત્ર વિતર્કાખ્યો વ્યભિચારિભાવો વાચ્યશોભાધાયક એવ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.1ગ્]
ઊર્જસ્વ્યલઙ્કારો યથા-
ઽહગ્લીલાસુ સકૌતુકં યદિ મનસ્તન્મે દૃશાં વિંશતિ- ર્નિઃસંધૌ પરિરમ્ભણે રતિરથો દોર્મણ્ડલી દૃશ્યતામ્ ।
પ્રીતિશ્ચેત્પરિચુમ્બને દશમુખી વૈદેહિ!સજ્જા પુરઃ પૌલસ્ત્યસ્ય ચ રાઘવસ્ય ચ મહત્પશ્યોપચારાન્તરમ્ઽ ॥
અત્ર સીતાં પ્રતિ રાવણસ્ય રતિરનોચિત્યેન પ્રવૃત્તેતિ રસાભાસો વાચ્યોપસ્કારકઃ ।
અન્યત્તુ સ્વયમભ્યૂહ્યમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.1હ્]
એતદેવોપસંહરતિ-તદિત્થમિત્યાદિના ।
ત્રિવિધમિતિ ।
પર્યાયોક્તાદૌ વસ્તુ, રૂપકાદાવલઙ્કારઃ, રસવદાદૌ રસઃ ।
તદેવં ચિરન્તનૈઃ પ્રતીયમાનસ્યાલઙ્કારાન્તર્ભાવ એવ તાવદુક્તઃ ।
તદુપસ્કાર્યઃ પુનરાત્મા કૈશ્ચિદપિ નાભ્યુપગતઃ ।
વામનેન તુ સાદૃશ્યનિબન્ધનાયા લક્ષણાય વક્રોક્ત્યલઙ્કારત્વં બ્રુવતા કશ્ચિદ્ધ્વનિભેદો ઽલઙ્કારતયૈવોક્તઃ ।
કેવલં ગુણવિશિષ્ટપદરચનાત્મિકા રીતિઃ કાવ્યાત્મકત્વેનોક્તા ।
ઉદ્ભટાદિભિસ્તુ ગુણાલઙ્કારાણાં પ્રાયશઃ સામ્યમેવ સૂચિતમ્ ।
વિષયમાત્રેણ ભેદપ્રતિપાદનાત્ ।
સંઘટનાધર્મત્વેન ચેષ્ટેઃ ।
તદેવમલઙ્કારા એવ કાવ્યે પ્રધાનમિતિ પ્રાચ્યાનાં મતમ્ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.2]
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.2]:
વામનેન પ્રતીયમાનસ્યાલઙ્કારાન્તર્ભાવમભિદધતાપિ તદુપસ્કાર્યં આત્મા કશ્ચિદુક્ત ઇત્યાહ-વામનેનેત્યાદિ ।
તુશબ્દઃ પૂર્વેભ્યો વ્યતિરેકદ્યોતકઃ ।
આત્મનો ઽપિ પ્રતિપાદકત્વાત્ ।
બ્રુવતેતિ ।

યદાહ-ઽસાદૃશ્યાલ્લક્ષણા વક્રોક્તિઃઽ ઇતિ ।
એતદેવોદાજહાર ચ ઽઉન્મીમીલકમલં સરસીનાં કૈરવં ચ નિમિમીલ મુગુર્તમ્ઽ ઇતિ ।
કશ્ચિદ્ધ્વનિભેદ ઇતિ ।
ઽઅવિવક્ષિતવાચ્યાદિઃઽ ।
કેવલમિતિ ।
યદિ પરમિત્યર્થઃ ।
ગુમેતિ ।
યદાહ-ઽવિશિષ્ટા પદરચના રીતિઃઽ ઇતિ ।
કાવ્યાત્મકત્વેનેતિ ।
યદાહ-ઽરીતિરાત્મા કાવ્યસ્યેઽતિ કાવ્યત્વેભ્યુપગતાયા રીતેઃ ઽતદતિશયહેતવસ્ત્વલઙ્કારાઃઽ ઇત્યાદ્યુક્ત્યાન્તર્ભાવિતધ્વનયો ઽલંઙ્કારા ઉપસ્કારકા ઇત્યેતન્મતમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.2અ]:
અન્યૈઃ પુનરેતદપિ પ્રત્યુક્તમિત્યાહ-ઉદ્ભટાદિભિરિત્યાદિના ।
પ્રાયશ ઇતિ ।
બાહુલ્યેનેત્યર્થઃ ।
વિષયમાત્રેણેતિ ।
ભિન્નકક્ષ્યાણાં હ્યુપસ્કાર્યોપસ્કારકત્વસ્યાનુપપત્તેઃ ।
તથાત્વે ચાલઙ્કારામપિ ગુણોપસ્કાર્યત્વં પ્રસજ્યતે ।
સમાનન્યાયત્વાત્ ।
તદ્ગુણાલઙ્કારાણાં તુલ્યત્વવાદિન એવૌદ્ભટાઃ ।
ઇત્થમનેન વાચ્યાશ્રયાણામલઙ્કારાણાં મધ્ય એવ ધ્વનેરન્તર્ભાવાદિભિધાવ્યાપારગોચર એવ ધ્વનિઃ, ન પુનસ્તદ્વ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિદ્ધ્વનિર્નામેતિચિરન્તનાનાં મતમિત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં યદપ્યન્યૈરસ્ય ભક્ત્યન્તર્ભૂતત્વમુક્તં તદપિ દર્શયિતુમાહ-વક્રોક્તીત્યાદિ ।
વક્રોક્તિજીવિતકારઃ પુનર્વૈદગ્ધ્યભઙ્ગીભણિતિસ્વભાવાં બહુવિધાં વક્રોક્તિમેવપ્રાધાન્યાત્કાવ્યજીવિતમુક્તવાન્ ।
વ્યાપારસ્ય પ્રાધાન્યં ચ [કાવ્યસ્ય] પ્રતિપેદે ।
અભિધાનપ્રકારવિશેષા એવ ચાલઙ્કારાઃ ।
સત્યપિ ત્રિભેદે પ્રતીયમાને વ્યાપારરૂપા ભણિતિરેવ કવિસંરમ્ભગોચરઃ ।
ઉપચારવક્રતાદિભિઃ સમસ્તો ધ્વનિપ્રપઞ્ચઃ સ્વીકૃતઃ ।
કેવલમુક્તિવૈચિત્ર્યજીવિતં કાવ્યં, ન વ્યઙ્ગ્યાર્થજીવિતમિતિ તદીયં દર્શનં વ્યવસ્થિતમ્ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.3]
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.3]:
વૈદગ્ધ્યેત્યનેન વક્રોક્તેઃ સ્વરૂપમુક્તમ્ ।
યદાહ-ઽવક્રોક્તિરેવ વૈદગ્ધ્યભઙ્ગીભણિતિરુચ્યત્ઽ ઇતિ ।
એવકારો ઽન્યસ્ય કાવ્યજીવિતત્વવ્યવચ્છેદકઃ ।
કાવ્યજીવિતમિતિ કાવ્યસ્યાનુપ્રાણકમ્ ।
તાં વિના કાવ્યમેવ ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
યદાહ-વિચિત્રો યત્ર વક્રોક્તિવૈચિત્ર્યં જીવિતાયતેઽઇતિ ।
વ્યાપારસ્યેતિ કવિપ્રતિભોલ્લિખિતસ્ય કર્મણઃ ।
કવિપ્રતિભાનિર્વર્તિતત્વમન્તરેણ હિ વક્રોક્તિરેવ ન સ્યાદિતિ કસ્ય જીવિતત્વં ઘટત ઇતિ તદનુષક્તમેવાન્વાસ્યાત્ર પ્રાધાન્યં વિવક્ષિતમ્ ।
અતશ્ચ દ્વયોઃ પ્રાધાન્યસ્ય દુર્યોજત્વમત્ર નાશઙ્કનીયમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.3અ]:
અલઙ્કારા ઇતિ ।
તેનોક્ત ઇતિ શેષઃ ।

એવકારશ્ચિરન્તનોક્તધ્વનિપ્રકારવિશેષન્યવચ્છેદકઃ ।
સત્યપીતિ ।
સદપિ પ્રતીયમાનમનાદૃત્યેત્યર્થઃ ।
વ્યાપારરૂપેતિ વક્રસ્વભાવેત્યર્થઃ ।
ભણિતિરિત્યુક્તિઃ કવીતિ ।
તત્રૈવ કવિઃ સંરબ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
તત્સંરમ્ભમન્તરેણ હિ વક્રોક્તિરેવ ન ચારેત્યાદિ ।
ઉપચારવક્રતાદીનામેવ મધ્યે ધ્વનિરન્તર્ભૂત ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
યદાહ-
ઽયત્ર દૂરાન્તરે ઽન્યસ્માત્સામાન્યમુપચર્યતે ।
લેશેનાપિ ભવેત્કર્તું કિઞ્ચિદુદ્રિક્તવૃત્તિતામ્ઽ ॥
યન્મૂલા સરસોલ્લેખા રૂપકાદિરલઙ્કૃતિઃ ।
ઉપચારપ્રધાનાસૌ વક્રતા કાચિદિષ્યતેઽ ॥
ઇતિ ।
એતામેવોદાજહાર ચ-
ઽગઅણં ચ મત્તમેહં ધારાલુલિઅજ્જુણાઇં અ વણાઇં ।
નિરહઙ્કારમિઅઙ્કો હરન્તિ નીલાઓં અ ણિસાઓઽ ॥
(ઽગગનં ચ મત્તમેઘં ધારાલુલિતાર્જુનાનિ ચ વનાનિ ।
નિરહઙ્કારમૃગાઙ્કા હરન્તિ નીલાશ્ચ નિશાઃઽ) ॥
અત્ર મદનિરહઙ્કારત્વે ઔપચારિકે ઇત્યુપચારવક્રતા ।
આદિપદેન ક્રિયાવક્રતાદીનામપિ ગ્રહણમ્ ।
એવં સર્વો ઽપિ ધ્વનિપ્રપઞ્ચો વક્રોક્તિભિરેવ સ્વીકૃતઃ સન્સ્થિત એવ ।
યદિ પરં તસ્ય પ્રાધાન્યમેવ નાસ્તીત્યાહ-કવેલમિત્યાદિ ।
તદીયમિતિ ।
વક્રોક્તિજીવિતકારસંબન્ધીત્યર્થઃ ।
તદિત્થં લક્ષણામૂલવક્રોક્તિમધ્યાન્તર્ભાવાદ્ધ્વનેરેવ તત્ત્વં પ્રતિપાદિતમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.3બ્]:
કૈશ્ચિદપ્યસ્ય વાગવિષયત્વાદલક્ષણીયત્વમુક્તમિત્યાહ- ભટ્ટનાયકેત્યાદિ ।
ભટ્ટનાયકેન તુ વ્યઙ્ગ્યવ્યાપારસ્ય પ્રૌઢોક્ત્યાભ્યુપગતસ્ય કાવ્યંશત્વં બ્રુવતા ન્યગ્ભાવિતશબ્દાર્થસ્વરૂપસ્ય વ્યાપારસ્યૈવ પ્રાધાન્યમુક્તમ્ ।
તત્રાપ્યભિધાભાવકત્વલક્ષણવ્યાપારદ્વયોત્તીર્ણો રસચર્વણાત્મા ભોગાપરપર્યાયોવ્યાપારઃ પ્રાધાન્યેન વિશ્રાન્તિસ્થાનતયાઙ્ગીકૃતઃ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.4]
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.4]:
પ્રૌઢોક્ત્યેતિ ।
ન પુનર્લક્ષણકરણેન ।
અત એવોક્તેઃ પ્રૌઢત્વં યલ્લક્ષયિતુમશક્યૈસ્તસ્યાપ્યભ્યુપગમઃ ।
કાવ્યાંશત્વમિતિ ન પુનઃ કાવ્યાત્મત્વમ્ ।
યદાહ-
ઽધ્વનિર્નામાપરો યો ઽપિ વ્યાપારો વ્યઞ્જનાત્મકઃ ।
તસ્ય સિદ્ધે ઽપિ ભેદે સ્યાત્કાવ્યાંશત્વં ન રૂપિતાઽ ॥
ઇતિ ।
વ્યાપારસ્યેતિ ।

કવિકર્મણઃ ।
અન્યથા શબ્દપ્રધાનેભ્યો વેદાદિભ્યોર્ઽથપ્રધાનેભ્યશ્ચેતિહાસાદિભ્યઃ કાવ્યસ્ય વૈલક્ષણ્યં ન સ્યાત્ ।
તદુક્તમ્-
ઽશબ્દપ્રાધાન્યમાશ્રિત્ય તત્ર શાસ્ત્રં પૃથગ્વિદુઃ ।
અર્થતત્ત્વેન યુક્તં તુ વદન્ત્યાખ્યાનમેતયોઃ ॥
દ્વયોર્ગુણત્વે વ્યાપારપ્રાધાન્યે કાવ્યધીર્ભવેત્ઽ ॥
ઇતિ ।
તત્રાપીતિ ।
કવિકર્મરૂપસ્ય વ્યાપારસ્ય પ્રાધાન્યે સત્યપીત્યર્થઃ ।
ઽઅભિધા ભાવના ચાન્યા દદ્ભોગીકૃતિરેવ ચઽ ઇતિ કાવ્યં તાવત્ ત્ર્યંશં તેનોક્તમ્ ।
તત્રાપિ-
ઽતાત્પર્યાશક્તિરભિધા લક્ષણાનુમિતી, દ્વિધા ।
અર્થાપત્તિઃ ક્વચિત્તન્ત્રં સમાસોક્ત્યાદ્યલઙ્કૃતિઃઽ ॥
ઽરસસ્ય કાર્યતા ભોદો વ્યાપારાન્તરબાધનમ્ ।
દ્વાદશેત્થં ધ્વનેરસ્ય સ્થૈતા વિપ્રતિપત્તયઃઽ ॥
ઇતિ ।
નીત્યા બહવો વિપ્રતિપત્તિપ્રકારાઃ સંભવન્તિ, તથાપિ
ઽકાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિરિતિ બુધૈર્યઃ સમામ્નાતપૂર્વ- સ્તસ્યાભાવં જગદુરપરે ભાક્તમાહુસ્તમન્યે ।
કેચિદ્વાચાં સ્થિતમવિષયે તત્ત્વમૂચુસ્તદીયમ્ઽ- ઇત્યુક્તનીત્યૈવ ધ્વનેર્વિપ્રતિપત્તિપ્રકારન્નયમિહ પ્રાધાન્યેનોક્તમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.4અ]:
એવમિદાનીમેતદ્વિપ્રતિપત્તિપ્રકારત્રયં નિરાકુર્વન્ ધ્વનેરેવ કાવ્યાત્મત્વં સાધયતિ- ધ્વનિકાર ઇત્યાદિના ।
ધ્વનિકારઃ પુનરભિધાતાત્પર્યલક્ષણાખ્યવ્યાપારત્રયોત્તીર્ણસ્ય ધ્વનનદ્યોતનાદિશબ્દાભિધેયસ્ય વ્યઞ્જનવ્યાપારસ્યાવશ્યાભ્યુપગમ્યત્વાદ્ વ્યાપારસ્ય ચ વાક્યાર્થત્વાભાવાદ્ વાક્યાર્થસ્યૈવ ચ વ્યાઙ્ગ્યરૂપસ્ય ગુણાલઙ્કારોપસ્કર્તવ્યત્વેન પ્રાધાન્યાદ્ વિશ્રાન્તિધામત્વાદાત્મત્વં સિધ્દાન્તિતવાન્ ।
વ્યાપારસ્ય વિષયમુખેન સ્વરુણ્પ્રતિલમ્ભાત્ તત્પ્રાધાન્યેન પ્રાધાન્યાત્ સ્વરૂપેણ વિચાર્યત્વાભાવાદ્ વિષયસ્યૈવ સમગ્રભરસહિષ્ણુત્વમ્ ।
તસ્માદ્ વિષય એવ વ્યઙ્ગ્યનામા જીવિતત્વેન વક્તવ્યઃ,યસ્ય ગુણાલઙ્કારકૃતચારુત્વપરિગ્રહસાભ્રાજ્યમ્ ।
રસાદયસ્તુ જીવિતભૂતા નાલઙ્કારત્વેનવાચ્યાઃ ।
અલઙ્કારાણામુપસ્કારકત્વાદ્,રસાદીનાં ચ પ્રાધાન્યેનોપસ્કાર્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્ વ્યઙ્ગ્ય એવ વાક્યાર્થીભૂતઃ કાવ્યજીવિતમિત્યેષ એવ પક્ષો વાક્યાર્થવિદાં સહૃદયાનામાવર્જકઃ ।
વ્યઞ્જનવ્યાપારસ્ય સર્વૈરનપહ્નુતત્વાત્ તદાશ્રયેણ ચ પક્ષાન્તરસ્યાપ્રતિષ્ટાનાત્ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.5]
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.5]:
સમયાપેક્ષાર્થાવગમશક્તિરભિધા ।
સામાન્યાનાં પરસ્પરાન્વિતત્વેન વિશેષાર્થાવબોધનશક્તિસ્તાત્પર્યમ્ ।
મુખ્યાર્થબાધાદિસહકાર્યપેક્ષાર્થંપ્રતિભાસનશક્તિર્લક્ષણા ।
એતદ્વ્યાપારત્રયાદુત્તૂર્ણસ્ય તદતિરિક્તસ્યેત્યર્થઃ ।
તથા ચ ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ઇત્યત્ર ગઙ્ગાશબ્દો ઘોષશબ્દશ્ચ સામાન્યાત્મકે જલપ્રવાહે ગૃહનિકુરમ્બે ચ સંકેતિતૌ ।
સામાન્ય એવોદ્યોગાત્ ।
વિશેષસ્ય હિ સંકેતકરણે આનન્ત્યં વ્યભિચારશ્ચ સ્યાત્ ।
તતશ્ચાભિધયા જલપ્રવાહમાત્રં ગૃહનિકુરમ્બમાત્રં ચ પ્રતીતિમિત્યેકા કક્ષ્યા ।
એતત્પ્રતિપાદ્યાન્યપ્રતિપાદનાયાપ્યભિધા ન સમર્થા ।
ઽવિશેષ્યં નાભિધા ગચ્છેત્ ક્ષીણશત્કિર્વિશેષં ગમયન્તિ હિઽ ઇતિ ન્યાયાત્તાત્પ્રર્યશક્ત્યા સામાન્યાન્યાધારાધેયભાવેનાવસ્થિતં વિશિષ્ટં ગઙ્ગાઘોષાદ્યાગૂરયન્તીતિ તાત્પર્યેણ પરસ્પરાન્વિતત્વમાત્રમેવ પ્રતીયત ઇતિ દ્વિતીયા ।
જલપ્રવાહસ્ય ચ ઘોષાધિકરણત્વમયુક્તમિતિ પ્રમાણાન્તરબાધિતઃ સન્ ગઙ્ગાશબ્દસ્તદધિકરણયોગ્યં તટં લક્ષયતીતિ તૃતીયા ।

તત્ર તાવત્ ઽમુખ્યાર્થબાધે તદ્યોગે રુઢિતો ઽથ પ્રયોજનાત્ ।
અન્યોર્ઽથો લક્ષ્યતે યત્ સા લક્ષણાઽરોપિતા ક્રિયાઽ ॥
ઇતિ ॥
નીત્યા લક્ષણા ત્રિતયસંનિધાવેવ ભવતિ ।
તત્ર મુખ્યાર્થબાધા તાવત્પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાન્તરમૂલા ।
યશ્ચ સામીપ્યાદિસંબન્ધઃ સ ચ પ્રમાણાન્તરાવગમ્ય એવ ।
યત્પુનરિદં ઘોષસ્ય શેત્તયપાવનત્વાદિલક્ષણં પ્રયોજનં પ્રતીયતે તચ્છબ્દાન્તરાનુક્તં પ્રમાણાન્તરાપ્રતિપન્નં ચ કુત આગતમ્ ।
ન તાવત્પ્રત્યક્ષાદેવ તત્પ્રતીતિઃ, અસ્માદેવ શબ્દાદવગમાસિદ્ધેઃ ।
શબ્દાર્થે ચ તસ્યાપ્રવૃત્તેઃ ।
નાપ્યનુમાનાત્ ।
સામીપ્યે ઽપિ શૈત્યપાવનત્વાદેરસંભવાદનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
ન સ્મૃતિઃ ।
તદનુભવાભાવાત્ ।
સત્યમપિ વા તસ્યાં નિયમસ્મરણં ન સ્યાત્ ।
અસ્માદેવ ચ શબ્દાદેતદેવ બુધ્યત ઇતિ કો હેતુઃ ।
તસ્માદસ્યૈવ શબ્દસ્યૈષ વ્યાપારો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
નિર્વ્યાપારસ્યાર્થપ્રતીતિકારિત્વાભાવાત્ ।
સ તાવન્નાભિત્મા ।
સમયાભાવાત્ ।
ન તાત્પર્યાત્મા ।
તસ્યાન્વયપ્રતીતાવેવ પરિક્ષયાત્ ।
ન લક્ષણાત્મા ।
મુખ્યાર્થબાધાદ્યભાવાત્ ।
તસ્માદભિધાતાત્પર્યલક્ષણાવ્યક્તિરિક્તશ્ચતુર્થકક્ષ્યાનિક્ષિત્પો વ્યઙ્ગ્યનિષ્ટોવ્યઞ્જનાવ્યપારો ઽભિહિતાન્વયવાદિનાવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
અન્વિતાભિધાનવાદિનાપિ યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થ ઇતિ શરવદભિધાવ્યાપારમેવ દીર્ઘદીર્ઘમિચ્છતાપિ નૈમિત્તિકાર્થાનુસારેણ નિમિત્તાનિ કલ્પ્યન્ત ઇતિ નિમિત્તપરિકલ્પને ઽપિ સમગ્રૈવેયં પ્રક્રિયાનુસારણીયેવેત્યુભયથાપિ સિદ્ધ એવ વ્યઞ્જનવ્યાપારઃ ।
એવચ્ચ ગહનગહનમિતિ મનગેવ સિદ્ધરસન્યાયેનેહોક્તમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.5અ]:
આદિશબ્દાત્પ્રત્યાયનાવગમનાદીનામપિ ગ્રહણમ્ ।
અવશ્યેતિ ।
તેન વિના વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થત્ત્યાસંગ્રહણાત્ ।
વ્યાપારસ્યેતિ ।
વ્યઞ્જનાત્મિકાયાઃ ક્રિયાયા ઇત્યર્થઃ ।
સા ખલુ સાધ્યમાનત્વેન પૂર્વાપરીભૂતાવયવત્વાન્ન સ્વરૂપેણોપલભ્યત ઇતિ વિચારપદવિમેવ સ્વયમુપારોઢું નોત્સહત ઇતિ કથં નામ તસ્યા વાક્યાર્થત્વં સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
યદ્ વક્ષ્યતિ-ઽવ્યાપારસ્ય વિષયમુખેન સ્વરૂપપ્રતિલમ્ભાત્ તત્પ્રાધાન્યેન પ્રાધાન્યાત્સ્વરૂપેણ વિચાર્યત્વાભાવાદ્ વિષયસ્યૈવ સમગ્રભરસહિષ્ણુત્વમ્ઽ ઇતિ ।
ઉપસ્કર્તવ્યત્વેનેતિ ।
તત્પરતયાવસ્યાનેનેત્વથઃ ।
યદુક્તમ્-
ઽવાચ્યવાચકચારુત્વહેતૂનાં વિવધાત્મનામ્ ।
રસાદિપરતા યત્ર સ ધ્વનેર્વિષયો મતઃઽ ॥
ઇતિ ॥

અત એવ વિશ્રાન્તિધામત્વાદિત્યુક્તુમ્ ।
આત્મત્વમિતિ ।
સારભૂતત્વમિત્યર્થઃ ।
અઅતશ્ચ તેન વિના કાવ્યં કાવ્યમેવ ન સ્યાદિતિ તાત્પર્યમ્ ।
નહિ નિર્જીવં શરીરં ક્વાપ્યુપયુક્તમ્ ।
નનુ યદ્યેવં દર્હિ ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ઇત્યત્રાપિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય સદ્ભાવાત્ કાવ્યત્વં પ્રસજ્યતે ।
નૈતત્ ।
ઇહ યદ્વદાત્મનો વ્યાપકત્વાચ્છરીરે ઘટાદૌ વર્તમાનત્વે ઽપિ કરણાદિવિશિષ્ટે શરીરે એવ જીવવ્યવહારો ન ઘટાદૌ, તદ્વદસ્યાપિ વિવધગુણાલઙ્કારૌચિત્યચારુશબ્દાર્થશરીરગતત્વેનૈવાત્મત્વવ્યવહારો નાન્યત્રેતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
નનુ ચ સર્વત્ર ક્રિયાયા એવ પ્રાધાન્યં પ્રસિદ્ધમ્,ઇહ પુનર્વિષયસ્યોક્તમિતિ કિમેતદિત્યાશઙ્કક્યાહ-વ્યાપારસ્યેત્યાદિ ।
વિષયમુખેનેતિ ।
યથા દ્યોદનાદેર્વિક્લિત્ત્યામિતિ કિમેવદિત્યાશઙ્કાયાહ-વ્યપારસ્યેત્યાદિ ।
વિષયમુખેનેતિ ।
યથા હ્યોદનાદેર્વિક્લિત્ત્યયયાદિમુખેન પાકાદેઃ ક્રિયાયાઃ સ્વરૂપોપલ્લમ્ભઃ ।
તત્પ્રાધાન્યેનેતિ ।
વિષયપ્રધાનત્વેનેત્યર્થઃ ।
તેન વ્યાપારસ્ય પ્રાધાન્યમુપચરિતમિતિ ભાવઃ ।
સ્વરૂપેણોતિ ।
સ્વરૂપં હિ તસ્ય સાધ્યમાનત્વાદિ વિચારવિતુમશક્યમ્ ।
સિધ્દસ્ય હિ વિચારા ભવતીતિ ભાવઃ ।
એવકારો વ્યઞ્જનવ્યાપારવ્યવચ્છેદકઃ ।
સમગ્રેતિ ।
સમગ્રસ્ય ભરસ્યાત્મેતિ વ્યવહારાદેઃ સહનશીલત્વમિત્યર્થઃ ।
એતદેવોપસંહરતિ-તત્સાદિત્યાદિના ।
યસ્યેતિ ।
વ્યઙ્ગ્યનામ્નો રસાચ્ચામનો વિષયસ્ય ।
ગુણાલઙ્કાર કૃત-રુત્વેતિ ।
ગુણાનાં-
ઽવાચ્યવાચકચારુત્વહેતૂનાં વિવિધાત્મનામ્ ।
રસાદિપરતા યત્ર સ ધ્વનેર્વિષયો મતઃઽ ॥
ઇતિ ॥
અત એવ વિશ્રાન્તિધામત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
આત્મત્વમિતિ ।
સારભૂતત્વમિત્યર્થઃ ।
અતશ્ચ તેન વિના કાવ્યં કાવ્યમેવ ન સ્યાદિતે તાત્પર્યમ્ ।
નહિ નિર્જૂવં શરીરં કાપ્યુપયુક્તમ્ ।
નનુ યદ્યેવં તર્હિ ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ઇત્યત્રાપિ વ્યઙ્યસ્ય સદ્ભાવાત્ કાવ્યત્વં પ્રસજ્યતે ।
નૈતત્ ।
ઇહયદૂદાત્મનો વ્યાપકત્વાચ્છ્રરીરે ઘટાદૌ વર્ત્તમાનત્વે ઽપિ કરણાદિવિશિષ્ટે શરીર એવ જીવવ્યવહારો ન ઘટાદૌ, તદ્વદસ્યાપિ વિવિધગુણાલઙ્કારૌચિત્યચારુશબ્દાર્થશરીરગતત્વેનૈવાત્મત્વવ્યવહારો નાન્યત્રેતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
નનુ ચ સર્વત્ર ક્રિયાયા એવ પ્રાધાન્યં પ્રસિદ્ધમ્,ઇહ પુનર્વિષયસ્યોક્તમિતિ કિમેતદિત્યાશઙ્ક્યાહ-વ્યાપારસ્યેત્યાદિ ।
વિષયમુખેનેતિ ।

યથા હ્યોદનાદેર્વિક્લિત્ત્યાદિમુખેન પાકાદેઃ ક્રિયાયાઃ સ્વરૂપોપલભ્ભઃ ।
તત્પ્રાધાન્યેનેતિ ।
વિષયપ્રધાનત્વેનેત્યર્થઃ ।
તેન વ્યાપારસ્ય પ્રાધાન્યમુપચરિતમિતિ ભાવઃ ।
સ્વરૂપેણેતિ ।
સ્વરૂપં હિ તસ્યસાધ્યમાનત્વાદ્ વિચારયિતુમશક્યમ્ ।
સિદ્ધસ્ય હિ વિચારા ભવતીતિ ભાવઃ ।
એવકારો વ્યઞ્જનવ્યાપારવ્યવચ્છેદકઃ ।
સમગ્રેતિ ।
સમગ્રસ્ય હિ વિચારા ભવતીતિ ભાવ ।
એવકારો વ્યઞ્જનવ્યાપારવ્યવચ્છેદકઃ ।
સમગ્રેતિ ।
સમગ્રસ્ય ભરસ્યાત્મેતિ વ્યવહારાદેઃ સહનશીલત્વમિત્યર્થઃ ।
એતદેવીપસંહરતિ-તત્સ્માદિત્યાદિના ।
યસ્યેતિ ।
વ્યઙ્ગ્યનામ્નો રસાદ્યત્મનો વિષયસ્ય ।
ગુણાલઙ્કારકૃત- એત્વેતિ ।
ગુણાનાં-
ઽયે રસસ્યાઙ્ગિનો ધર્માઃ શૌર્યાદય ઇવાત્મનઃ ।
ઉત્કર્ષહેતવસ્તે સ્યુરચલસ્થિતયો ગુણાઃઽ ॥
[કા. પ્ર. 8] ઇત્યાદિનીત્યા સાક્ષાદેવ તદ્ધર્મત્ત્વાત્ ।
અલઙ્કારણામપિ-
ઽઉપકુર્વન્તુ તં સન્તં યે ઽઙ્ગદ્વારેણ જાતુચિત્ ।
હારાદિવદલઙ્કારાસ્તે ઽનુપ્રાસોપમાદયઃઽ ॥
[કા. પ્ર. 8] ઇત્યાદિનીત્યા શબ્દાર્થલક્ષણાઙ્ગાતિશયદ્વારેણ તદુપસ્કારકત્વાત્ ।
અલઙ્કારાણાં ચ રસાદિરૂપં ધ્વઞ્જ્યમર્થમલઙ્કુર્વતાં મુખ્યયા વૃત્ત્યાલઙ્કાકરત્વમ્,અલઙ્કાર્યસદ્ભાવનિબન્ધનત્વાત્ તસ્ય, રસાદ્યાત્મન એવ ચ વ્યઙ્ગ્યસ્યાલઙ્કાર્યત્વેન પ્રતિષ્ઠાનાત્ ।
અત એવ ચ યત્રસ્ફુટવ્યઙ્ગ્યાર્થરહિતત્વં તત્ર ઽગુણવૃત્ત્યા પુનસ્તેષાં વૃત્તિઃ શબ્દાર્થયોર્મતાઽ[કા.પ્ર.8] ઇત્યાદિનીત્યા શબ્દાર્થમાત્રનિબન્ધનત્વેનોક્તિવૈચિત્ર્યમાત્રપર્યવસિતત્વાદેષાં ગૌણમલઙ્કારત્વમ્ ।
યદભિપ્રાયેણૈવ ચ ચિત્રાખ્યકાવ્યભેદપ્રકારત્વમલઙ્કારાણાં નિરૂપયિષ્યતે ।
અત એવાનુપ્રાસાદયો ઽલઙ્કારાશ્ચિત્રભિત્યાદ્યન્યૈરુક્તમ્ ।
સ ચ પ્રતીયમાનોર્ઽથો યદ્યપિ વસ્ત્વલઙ્કારરસત્વેન ત્રિવિધઃ, તથાપિ [તેન વિના કાવ્યાત્મત્વાભાવાત્] મુખ્યત્વેન રસત્યૈવાત્મત્વં યુક્તમ્ ।
અતશ્ચ વસ્ત્વલઙ્કારયોક્યદલઙ્કારપક્ષનિક્ષિત્પત્વમન્યૈરુક્તં તત્તાવદાસ્તામ્, કાવ્યાત્મનો રસસ્ય પુનરલઙ્કારત્વમત્યન્તમેવાવાચ્યમિત્યાહ-રસાદય ઇત્યાદિ ।
આદિગ્રહણાદ્ ભાવતદાભાસાદીનાં ગ્રહણમ્ ।
ન વાચ્યા ઇતિ ।
વસ્તુમયુક્તા એવેત્યર્થઃ ।
અલઙ્કાર્યંસ્યાલઙ્કારત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્ય ચાલઙ્કારત્વકથને ઽલઙ્કાર્યાન્તરં પ્રસજ્યતે ।
તેન વિનાલઙ્કારાણામનુપપત્તેઃ ।
એતદેવોપસંહરતિ-તસ્માદિત્યાદિના ।
વ્યઙ્ગ્ય ઇતિ રસાદિરૂપઃ ।
તસ્યૈવોપક્રાન્તત્વાત્ ।

વાક્યાર્થીભૂત ઇતિ ।
અવાક્યાર્થીભૂતસ્તુ રસાદિરલઙ્કારો ઽપિ સ્યાત્ ।
યદુક્તમ્ -
ઽપ્રધાને ઽન્યત્ર વાક્યાર્થે યત્રાઙ્ગં તુ રસાદયઃ ।
કાવ્યે તસ્મિન્નલઙ્કારો રસાદિરિતિ મે મતિઃઽ ॥
ઇતિ ॥
એતચ્ચ રસવદાદ્યલઙ્કારપ્રસ્તાવ એવ નિર્ણેષ્યામઃ ।
ઇતિશબ્દઃ પ્રમેયપરિસમાત્પૌ ।
એતદેવ યુક્તમિત્યાહ-એષ એવેત્યાદિ ।
સર્વૈરિતિ ।
અવાક્યાર્થવિદ્ભિરસહૃદયપ્રાયૈરિત્યર્થઃ ।
પક્ષ્યાન્તરસ્યેતિ ।
તત્ર તાવદ્વાચ્યવાચકમાત્રાશ્રયિણામલઙ્કારાણાં મધ્યે વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવસમાશ્રયેણ વ્યવસ્થિતત્વાદસ્યાન્તર્ભાવો ન યુક્તઃ ।
યદુક્તમ્-
ઽવઙ્ગ્યવ્યઞ્જકસંબન્ધનિબન્ધનતયા ધ્વનેઃ ।
વાચ્યવાચકચારુત્વહેત્વન્તઃ પતિતા કુતઃઽ ॥
ઇતિ ॥
લક્ષણાયામપ્યસ્યાન્તર્ભાવો ન યુક્તઃ ।
તદસદ્ભાવે ઽસ્ય સદ્ભાવાત્ તત્સદ્ભાવે ચાસ્યામદ્ભાવાત્ ।
યદુક્તમ્-ઽઅતિવ્યાત્પેરથાવ્યાત્પેર્ન ચાસૌ લક્ષ્યતે તયાઽ ઇતિ ।
નાપ્યસ્યાલક્ષણીયત્વં યુક્તમ્ -
ઽયત્રાર્થઃ શબ્દો વા તમર્થમુપસર્જનીકૃતસ્વાર્થૌ ।
વ્યઙ્ક્તઃ કાવ્યવિશેષઃ સ ધ્વનિરિતિ સૂરિભિઃ કથિતઃઽ ॥
ઇતિ ॥
તદિત્થમેતદ્વિપ્રતિપત્તિત્રયસ્યાપ્રતિષ્ટાનમુપપાદિતમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.5બ્]:
ઇદાનીમન્યે ઽપિ યઃ કશ્ચિદ્વિપ્રતિપત્તિપ્રકારઃ કૈશ્ચિદુક્તઃ સો ઽપિ નોપપદ્યતે ઇત્યાહુયત્ત્વિત્યાદિ ।
યત્તુ વ્યક્તિવિવેકકારો વાચ્યસ્ય પ્રતીયમાનં પ્રતિ લિઙ્ગતયા વ્યઞ્જનસ્યાનુમાનાન્તર્ભાવમાખ્યત્ તદ્ વાચ્યસ્ય પ્રતીયમાનેન સહ તાદાપ્મ્યતદુત્પત્ત્યભાવાદવિચારિતાભિધાનમ્ ।
તદેતત્કુશાગ્રધિષણૈઃ ક્ષોદનીયમતિગહનમિતિ નેહ પ્રતન્યતે । [રુઅસ્સ્_ભૂ.6]
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.6]:
ધ્વનિકારાનન્તરભાવી વ્યક્તિવિવેકકાર ઇતિ તન્મતમિહ પશ્ચાન્નિર્દિષ્ટમ્ યદ્યપિ વક્રોક્તિજીવિતહૃદયદર્પણકારાવપિ ધ્વનિકારાન્તરભાનાવેવ, તથાપિ તૌ ચિરન્તરમતાનુયાયિનાવેતિ તન્મતં પૂર્વમેવોદ્દિષ્ટમ્ ।
અનેન પુનરેતત્સ્વોપજ્ઞમેવોક્તમ્ ।
અનુમાનન્તર્ભાવમિતિ ।
અનુમાનરૂપત્વમેવેત્યર્થઃ ।
આખ્યદિતિ ।
યદાહ-
ઽવાચ્યસ્તદનુમતો વા યત્રાર્થોર્ઽથાન્તરં પ્રકાશયતિ ।
સંબન્ધતઃ કુતશ્ચિત્ સા કાવ્યાનુમિતિરિત્યુક્તાઽ ॥
ઇતિ ॥
અવિચારિતાભિધાનમિતિ ।

ઇહ લિઙ્ગલિઙ્ગિનોસ્તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામેવ તાવત્પ્રતિબન્ધો નિશ્ચીયતે ।
તન્નિશ્ચયેનૈવ ચ સાધ્યસિદ્ધિઃ ।
અન્યથા હિ સાધ્યસિદ્ધિર્નસ્યાદ્વ્યભિચારાત્ ।
તત્ર તાદાત્મ્યં યથા કૃતકત્વાનિત્યત્વયોઃ ।
તદુત્પત્તિર્યથા વહ્નિધૂમયોઃ ।
વાચ્યપ્રતીયમાનયોઃપુનસ્તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી ન સ્તઃ ।
તથાહિ-
ઽનિઃશેષચ્યુતચન્દનં સ્તનતટં નિર્મૃષ્ટરાગો ઽધરો નેત્રે દૂરમનઞ્જને પુલકિતા તન્વી તવેયં તનુઃ ।
મિથ્યાવાદિનિ દૂતિ બાન્ધવજનસ્યાજ્ઞાતપૂડાગમે વાપૂં સ્નાતુમિતો ગતાસિ ન પુનસ્તસ્યાધમસ્યાન્તિકમ્ઽ ॥
ઇત્યત્ર વિધિના નિષેધો નિષેધેન વા વિધિઃ પ્રતીયતે ।
ન તસ્ય વાચ્યેન સહ તાદાત્મ્યમ્ ।
વિરુદ્ધત્વાત્ ।
નહ્યભાવો ભાવાત્મા ભાવો ઽપ્યભાવાત્મા ।
નાપિ તદુત્પત્તિઃ ।
અભાવસ્ય જન્યજનકત્વાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ નિઃશેષચ્યુતચન્દનાદીનાં વિશેષણાનાં તદન્તિકગમનાનુમાપકત્વં યુક્તમ્, તેષાં સ્નાનાદાવપિ સદ્ભાવાદનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
એતચ્ચ ધ્વનિકારેણાદૂષિતત્વાદ્ગ્રન્થકૃતા સ્વકણ્ઠેન દૂષિતમ્ ।
અત એવાનેનાન્યા વિપ્રતિપત્તયે ન દૂષિતાઃ ।
એતદિતિ ।
વાચ્યસ્ય પ્રતીયમાનેન તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યભાવાદિ નેહ પ્રતન્યત ઇતિ વ્યક્તિવિવેકવિચારે હિ મયૈવૈતદ્વિતત્ય નિર્ણીતમિતિ ભાવઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.6અ]:
તદિત્થં પરપરિકલ્પિતસમારોપાપસારપ્રત્યાખ્યાનેન પ્રાત્પપ્રતિષ્ઠાનો ધ્વનિરિત્યાહ-અસ્તીપ્યાદિ ।
અસ્તિં તાવદ્ વ્યઙ્ગ્યનિષ્ટો વ્યઞ્જનવ્યાપારઃ ।
તત્ર વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યાભ્યાં ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાખ્યૌ દ્વૌ કાવ્યભેદૌ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્યાસ્ફુટત્વે ઽલઙ્કારત્ત્વેન ચિત્રાખ્યઃ કાવ્યભેદસ્તૃતીયઃ ।
તત્રોત્તમો ધ્વનિઃ ।
તસ્ય લક્ષણાભિધામૂલત્વેનાવિવક્ષિતવાચ્યવિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યવિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યાખ્યૌ દ્વૌ ભેદૌ ।
આદ્યો ઽપ્યર્થાન્તરસંક્રમસંસલક્ષ્યક્રમિતવાચ્યાત્યાન્તતિરસ્કૃતવાચ્યત્વેન દ્વિવિધઃ ।
દ્વિતીયો ઽપ્યસંલક્ષ્યક્રમસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યતયા દ્વિવિધઃ ।
લક્ષણામૂલઃ શબ્દશક્તિમૂલો વસ્તુધ્વનિઃ,અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ અર્થશક્તિમૂલો રસાદિધ્વનિઃ ।
સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ શબ્દાર્થોભયશક્તિમૂલો વસ્તુધ્વનિરલઙ્કારધ્વનિશ્ચેતિ ।
તત્ર રસાદિધ્વનિરલઙ્કારમઞ્જર્યાં દર્શિતઃ, કાવ્યસ્ય શૃઙ્ગારપ્રધાનત્વાત્ ।
શિષ્ટસ્તુ યથાવસરં તત્રૈવ વિભક્તઃ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યો વાચ્યાઙ્ગત્વાદિભેદૈર્યથાસંભવં સમાસોક્ત્યાદૌ દર્શિતઃ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.7]
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.7]:
તાવચ્છબ્દો વિપ્રતિપત્ત્યભાવદ્યોતકઃ ।
અસ્યૈવ ભેદનિર્દેશં કર્તુમાહ-તત્રેત્યાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યનિષ્ઠે વ્યઞ્જનવ્યાપારે સત્યપીત્યર્થઃ ।
પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યેતિ ।
યદુક્તમ્-

ઽતત્પરાવેવ શબ્દાર્થૌ તત્ર વ્યઙ્ગ્યં પ્રતિ સ્થિતૌ ।
ધ્વનેઃ સ એવ વિષયો મન્તવ્યઃ સંકરોજ્ઝિતઃઽ ॥
ઇતિ ॥
યથા-
ઽપ્રકારો ઽન્યો ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યઃ કાવ્યસ્ય દૃશ્યતે ।
તત્ર વ્યઙ્યાન્વયે વાચ્યચારુત્વં સ્યાત્ પ્રકર્ષવત્ઽ ॥
ઇતિ ॥
અસ્ફુટત્વ ઇતિ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્યાવિવક્ષિતત્વે સતીત્યર્થઃ ।
યદુક્તમ્-
ઽરસભાવાદિવિષયવિવક્ષાવિરહે સતિ ।
અલઙ્કારનિબન્ધો યઃ સ ચિત્રવિષયો મતઃઽ ॥
ઇતિ ।
તત્રેતિ ।
ત્રયનિર્ધારણે ।
તસ્યેતિ,ઉત્તમસ્ય ધ્વનેઃ ।
આદ્ય ઇતિ અવિવક્ષિતવાચ્યઃ ।
ન કેવલં ધ્વનિર્દ્વિવિધઃ યાવત્તત્પ્રભોદો ઽપ્યયં દ્વિવિધ ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ ।
યદુક્તમ્-
ઽઅર્થાન્તરે સંક્રમિતમત્યન્તં વા તિરસ્કૃતમ્ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય ધ્વનેર્વાચ્યં દ્વિધા મતમ્ઽ ॥
ઇતિ ॥
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.7અ]:
દ્વિતીય ઇતિ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યઃ ।
યદુક્તમ્-
ઽઅસંલક્ષ્યક્રમોદ્દ્યોતઃ ક્રમેણ દ્યોતિતઃ પરઃ ।
વિવક્ષિતાભિધેયસ્ય ધ્વનેરાત્મા દ્વિધા મતઃઽ ॥
ઇતિ ।
અત્રૈવ વસ્તુરસાલઙ્કારાણાં ધ્વન્યમાનત્વં દર્શયિતુમાહ-લક્ષણેત્યાદિ ।
લક્ષણામૂલ ઇત્યવિવક્ષિતવાચ્યઃ ।
શબ્દશક્તિમૂલ ઇતિ ન પુનરર્થશક્તિમૂલઃ ।
યદ્યપિ શબ્દશક્તિમૂલેર્ઽથશક્તિરપ્યસ્તિ તથાપિ તત્ર તસ્યાઃ સહકારિતયા વ્યવસ્થાનમિતિ પ્રાધાન્યાચ્છબ્દશક્તિમૂલત્વમુક્તમ્ ।
એવમર્થશક્તિમૂલત્વે ઽપિ જ્ઞેયમ્ ।
વસ્તુધ્વનિરિતિ ।
રસાલઙ્કારવ્યતિરિક્તસ્ય વસ્તુમાત્રસ્ય ધ્વન્યમાનત્વાત્ ।
તત્રાર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યો વસ્તુધ્વનિર્યથા-
ઽસ્નિગ્ધશ્યામલકાન્તિલિત્પવિયતો વેલ્લદ્બલાકા ઘના વાતાઃ શીકરિણઃ પયોદસુહૃદામાનન્દકેકાઃ કલાઃ ।
કામં સન્તુ દૃઢં કઠોરહૃદયો રામો ઽસ્મિ સર્વં સહે વૈદેહી તુ કથં ભવિષ્યતિ હહા હા દેવી ધીરા ભવઽ ॥
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.7બ્]:
અત્ર રામશબ્દો રાજ્યનિર્વાસનાદ્યસંખ્યેયદુઃખભાજનત્વસ્વરૂપં વસ્તુ ધ્વનતિ ।

અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યો ઽપિ યથા-
ઽરવિસંક્રાન્તસૌભાગ્યસ્તુષારાવૃતમણ્ડલઃ ।
નિઃશ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શશ્ચન્દ્રમા ન પ્રકાશતેઽ ॥
અત્રાન્ધશબ્દઃ સ્વાર્થં નિમિત્તીકૃત્યાદર્શનસાધારણવિચ્છાયાત્વાદિધર્મજાતં વસ્તુરૂપંવ્યનક્તિ ।
રસાદીતિ ।
આદિશબ્દાદ્ભાવતદાભાસાદયઃ ।
તત્ર રસધ્વનિર્યથા -
ઽત્વામાલિખ્ય પ્રણયકુપિતાં ધાતુરાગૈઃ શિલાયા- માત્માનં તે ચરણપતિતં યાવદિચ્છામિ કર્તુમ્ ।
અસ્ત્રૈસ્તાવન્મુહુરુપચિતૈર્દ્દષ્ટિરાલિપ્યતે મે ક્રૂરસ્ત- સ્મિન્નપિ ન સહતે સંગમં નૌ કૃતાન્તઃઽ ॥
અત્ર વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિભિરભિવ્યક્ત એવ રસઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.7ચ્]:
ભાવધ્વનિર્યથા-
ઽજાને કોપપરાઙ્મુખી પ્રિયતમા સ્વપ્ને ઽદ્ય દૃષ્ટા મયા મા માં સંસ્પૃશ પાણિનેતિ રુદતી ગન્તું પ્રવૃત્તા તતઃ ।
નો યાવત્ પરિરભ્ય ચાટુકશતૌરાશ્રાસયામિ પ્રિયાં ભ્રાતસ્તાવદહં શઠેન વિધિના નિદ્રાદરિદ્રીકૃતઃઽ ॥
અત્ર વિધિં પ્રત્યસૂયાખ્યો વ્યભિચારિભાવઃ ।
રસાભાસધ્વનિર્યથા-
ઽસ્તુમઃ કં વામાક્ષિ ક્ષણમપિ વિના ય ન રમસે વિલેભે કઃ પ્રાણાન્ પણમખમુખે યં મૃગયસે ।
સુલગ્ને કો જાતઃ શશિમુખિ યમાલિઙ્ગસિ બલાત્ તપઃશ્રીઃ પસ્યૈષા મદનનગરિ ધ્યાયસિ તુ યમ્ઽ ॥
અત્રાનેકકામુકવિષયો ઽભિલાષ ઇતિ રસાભાસઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.7દ્]:
ભાવાભાસધ્વનિર્યથા-
ઽરાકાસુધાકરમુખી તરલાયતાક્ષી સા સ્મેરયૌવનતરઙ્ગિતવિભ્રમાઙ્ગી ।
તત્કિં કરોમિ વિદધે કથમત્ર મૈત્ત્રીં તત્સ્વીકૃતિવ્યતિકરે ક ઇવાભ્યુપાયઃ ॥
ઽઅત્રાનૌચિત્યપ્રવૃત્તા ચિન્તેતિ ભાવાભાસઃ ।
ભાવપ્રશમો યથા-
ઽએકસ્મિચ્છયને પરાઙ્મુખતયા વીતોત્તરં તામ્ય- તોરન્યોન્યં હૃદયસ્થિતે ઽપ્યનુનયે સંપક્ષતોર્ગૌરવમ્ ।
દંપત્યોઃ શનકૈરપાઙ્ગવલનામિશ્રીભવચ્ચક્ષુષીર્- ભગ્નો માનકલિઃ સહાસરભસવ્યાવૃત્તકણ્ડગ્રહઃઽ ॥
અત્રાસૂયાયાઃ પ્રશમ ઇતિ ભાવપ્રશમધ્વનિઃ ।
વસ્તુધ્વનિરલઙ્કારધ્વનિશ્ચેતિ ।
તત્રશબ્દશક્તિમૂલો વસ્તુધ્વનિર્યથા-
ઽનિર્વાણવૈરદહના પ્રશમાદરીણાં નન્દન્તુ પાણ્ડુતનયાઃ સહ માધવેન ।
રક્તપ્રસાધિતભુવઃ ક્ષતવિગ્રહાશ્ચ સ્વસ્થા ભવન્તુ કુરુરાજસુતાઃ સભૃત્યાઃઽ ॥
અત્ર કૌરવાણાં ક્ષતશરીરાદિકત્વં વસ્તુરૂપં શબ્દશક્ત્યૈવ પ્રતીયતે ।
સ એવાર્થશક્તિમૂલો યથા-
ઽઅલસસિરોમણિ ધુત્તાણં અગ્ગિમો પુત્તિ ધણસમિદ્ધિમઓ ।
ઇહ ભણિએણ ણઅઙ્ગી પપ્ફુલ્લવિલોઅણા જાઆઽ ॥
(ઽઅલસશિરોમણિર્ધૂર્તાનામગ્રણીર્ધનસમૃદ્ધિમયઃ ।
ઇતિ ભણિતેન નતાઙ્ગી પ્રફુલ્લવિલોચના જાતાઽ) ॥
અથાર્થશક્ત્યા મમૈવોપભોગ્યો ઽપ્યમિતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
સ એવોભયશક્તિમૂલો યથા-

ઽપન્થિઅ ણ એત્થ સત્થરમત્થિ મણં પત્થરત્થલે ગ્ગામે ।
ઉગ્ગઅપઓહરં પેક્ખિઊણ જૈ વસસિ તા વસસુઽ ॥
(ઽપથિક નાત્ર સ્ત્રસ્તરમસ્તિ મનાક્ પ્રસ્તરસ્થલે ગ્રામે ।
ઉદ્ગતિપયોધરં પ્રેક્ષ્ય યદિ વસસિ તદ્ વસઽ) ॥
અત્ર યદ્યુપભોગક્ષમો ઽસિ તદા આસ્સ્વેતિ વસ્તુ વક્રૌચિત્યમાશ્રિત્ય શબ્દાર્થશક્ત્યાભિવ્યજ્યત ઇત્યુભયશક્તિમૂલત્વમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_[ભૂ.7એ]:
શબ્દશક્તિમૂલો ઽલઙ્કારધ્વનિર્યથા-
ઽઉન્નતઃ પ્રોલ્લસદ્ધારઃ કાલાગુરુમલીયસઃ ।
પયોધરભરસ્તચ્વ્યાઃ કં ન ચક્રે ઽભિલાષિણમ્ઽ ॥
અત્ર શબ્દશક્ત્યા મેઘલક્ષણમર્થાન્તરં પ્રતીયતે ।
પ્રકૃતાપ્રકૃતયોશ્ચાર્થયોરસંબદ્ધાભિધાયિત્વં મા પ્રસાઙ્ક્ષીદિતિ તયોરૌપમ્યં કલ્પ્યત ઇત્યલઙ્કારધ્વનિઃ ।
સ એવાર્થશક્તિમૂલો યથા-
ઽતં તાણ સિરિસહોઅરરઅણાહરણમ્મિ હિઅઅમેક્કરસં ।
બિંબાહરે પિઆણં ણિવેસિઅં કુસુમબાણેનઽ ॥
(ઽતત્ તેષાં શ્રીસહોદરરત્નાહરણે હૃદયમેકરસમ્ ।
બિમ્બાધરે પ્રિયાણાં નિવેશિતં કુસુમબાણેનઽ) ॥
અત્ર કૌસ્તુભબિમ્બાધરયોઃ કેવલયૈર્વાથશક્ત્યૌપમ્યં ગમ્યત ઇત્યર્થશક્તિમલો ઽલઙ્કારધ્વનિઃ ।
ઉભયશક્તિમૂલો યથા-
ઽજણહિઅઅવિદારણએ ધારાસલિલલ્લુલિએ ણ રમૈ તહા ।
તવ દિટ્વી ચિઉરભરે વિઆણ જહ વૈરિખગ્ગામ્મિઽ ॥
(ઽજનહૃદયવિદારણકે ધારાસલિલલુલિતે ન રમતે તથા ।
તવ દૃષ્ટિશ્ચુકુરભરે પ્રિયાણાં,યથા વૈરિખઙ્ગેઽ) ॥
અત્રોભયશક્ત્યા ચિકુરભરખઙ્ગયોરૌપભ્યં ગમ્યતે ।
ઇતિ શબ્દઃ પ્રમેયપરિમસાત્પૌ ।
એવં ધ્વનેઃ પ્રભેદજાતં પ્રદર્શ્ય ક્રમપ્રાત્પં ગુણીભૂતવ્યઙ્યસ્યાપ્યન્યતો યોજયતિ-ગુણીભૂતેત્યાદિના ।
દર્શિત ઇતિ ધ્વનિકારેણ ।
યદાહ-
ઽવ્યઙ્ગસ્ય યત્રાપ્રાધાન્યં વાચ્યમાત્રાનુયાયિનઃ ।
સમાસોક્ત્યાદયસ્તત્ર વાચ્યાલઙ્કૃતયઃ સ્ફુટાઃઽ ॥
ઇતિ ॥
એવં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્યાપ્યન્યતો ભેદજાતં યોજયિત્વા ચિત્રસ્યાપિ પ્રભેદજાતં દર્શયિતુમાહ-ચિત્રમિત્યાદિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 1:
ચિત્રં તુ શબ્દાર્થાંલકારસ્વભાવતયા બહુતરપ્રભેદમ્ ।
તથા હિ-
ઇહાર્થપૌનરુક્ત્યં શબ્દપૌનરુક્ત્યં શબ્દાર્થપૌનરુક્ત્યં ચેતિ ત્રયઃ પૌનરુક્ત્યપ્રકારાઃ
આદૌ પૌનરુક્ત્યપ્રકારરવચનં વક્ષ્યમાણાલઙ્કારાણાં કક્ષાવિભાગઘટનાર્થમ્ ।
અર્થાપેક્ષયા શબ્દસ્ય પ્રતીતાવન્તરઙ્ગત્વે ઽપિ પ્રથમમર્થતધર્મનિર્દેશશ્ચિરન્તનપ્રસિદ્ધ્યા પુનરુક્તકવદાભાસસ્ય પૂર્વં લક્ષણાર્થઃ ।
ઇહશબ્દઃ પ્રત્થાને ।
ઇતિશબ્દઃ પ્રકારે, ત્રિશબ્દાદેવ સંખ્યાપરિસમાત્પિસિદ્ધેઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_1:

તુશબ્દઃ કાવ્યપ્રકારદ્વયાદસ્ય વૈલક્ષણ્યદ્યોતકઃ ।
અત એવ બહુતરપ્રભેદમિત્યુક્તમ્ ।
શબ્દાર્થેત્યેક શેષઃ ।
તેનોભયાલઙ્કારાણામપિ ગ્રહણમ્ ।
તદેવ દર્શયિતુમાહ-તથાહીત્યાદિ ।
ચિત્રાખ્યકાવ્યભેદનિરૂપણાવસરે કિં પૌનરુક્ત્યપ્રકારવચનેનેત્યાશઙ્ક્યાહ-આદાવિત્યાદિ ।
વક્ષ્યમાણાલઙ્કારાઃ પુનરુક્તવદાભાસાદયઃ પઞ્ચ ।
શબ્દપ્રતીતિપુરઃસરીકારેણાર્થપ્રતીતિરિતિ પ્રથમં શબ્દગત એવ ધર્મનિર્દેશો ન્યાય્યો નાર્થગત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-અર્થેત્યાદિ ।
ચિગ્તંન પ્રસિદ્ધેતિ ।
ન પુનર્યુજ્યમાનતયેતિ ભાવઃ ।
ઽપુનરુક્તવદાભાસં છેકાનુપ્રાસ એવ ચઽ ઇતિ ચિરન્તનપ્રસિદ્ધિઃ ।
અર્થાલઙ્કારત્વાદર્થાલઙ્કારપ્રકરણે પુનરસ્ય યુજ્યમાનત્વમ્ ।
નન્વાદૌ શબ્દગતો, ધર્મનિર્દેશઃ કાર્યઃ પશ્ચાદર્થગત ઇતિ ક્રમસ્ય ન કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમુત્પશ્યામ ઇતિ કિં તેનેતિ યદન્યૈરુક્તં તદયુક્તમ્ ।
શબ્દાર્થયોઃ ક્રમેણૈવ પ્રતીતાવવભાસનાત્તથાત્વેનૈવ ધર્મનિર્દેશસ્યોપપત્તેઃ કિં ચ ઽવર્ધમાનોત્કર્ષાણિ શાસ્ત્રાણિ પ્રથન્તેઽ ઇતિ નીત્યા પરિમિતચમત્કારાણામર્થાલઙ્કારાણાં પશ્ચાન્નિર્દેશઃ કાર્ય ઇતિ સપ્રયોજન એવ ક્રમઃ ।
ચિરન્તનમતાનુલ્લઙ્ઘનેન ચ વયં પ્રવૃત્તા ઇત્યયુક્તમપિ ગ્રન્થકૃતા તન્મતમાશ્રિતમ્ ।
અગ્રે ઽપ્યનેનાશયેન તન્મતાશ્રયણં કરિપ્યત્યેવ ।
તેન વયંયચ્ચિરન્તનમતાશ્રયણં વ્યાખ્યાસ્યામસ્તદ્યુક્તમેવ ।
રુઅસ્સ્ચ્_1અ:
એતદેવ યથોદ્દેશં નિર્ણેતુમાહ-તત્રેત્યાદિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 2:
તત્રાર્થપૌનરુક્ત્યં પ્રરૂઢં દોષઃ
પ્રરુઢાપ્રરુઢત્વેન દ્વૈવિધ્યમ્ ।
પ્રથમં હેયવચનમુપાદેયે વિશ્રાન્ત્યર્થમ્ ।
તત્રેતિ ત્રયનિર્ધારણે ।
યથાવભાસનવિશ્રાન્તિઃ પ્રરોહઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_2:
કિમલઙ્કારપ્રસ્તાવે દોષકથનેનેત્યાશઙ્ક્યાહ-પ્રથમમિત્યાદિ ।
ઉપાદેય ઇત્યલઙ્કારસ્વરૂપે ।
યથેતિ ।
યથૈવ દૃષ્ટસ્તથૈવ પર્યવસિત ઇત્યર્થઃ ।
યથા-
ઽહરિણનયનાં સારઙ્ગાક્ષીં કુરઙ્ગવિલોચનાં કમલવદનાં રાજીવાસ્યાં સરોજસમાનનામ્ ।
વિલુલિતકચાં ચઞ્ચત્કેશીં ચલચ્ચિકુરોત્કરાં સુરતવિરતૌ સંભોગાન્તે વિલોકય કામિનીમ્ઽ ॥
અત્ર સારઙાગાક્ષીમિત્યાદિષુ પુનર્વચનં પ્રરુઢમ્ ।
અપ્રરુઢં પુનરલઙ્કારઃ ।
ન ચૈતાવતૈવ દોષાભાવમાત્રેણાલઙ્કારત્વમસ્યાશઙ્ક્યમ્, વક્ષ્યમાણનીત્યાલઙ્કારત્વોચિતસ્ય વિચ્છિત્તિવિશેષસ્યાપિ ભાવાત્ ।
તદેવાહ-આમુગ્વેત્યાદિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 3:
આમુખાવભાસનં પુનઃ પુનરુક્તવદાભાસમ્
આમુખગ્રહણં પર્યવસાને ઽન્યથાત્વપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ ।

લક્ષ્યનિર્દેશે નાપુંસકઃ સંસ્કારો લૌકિકાલઙ્કારવૈધર્યેણ કાવ્યાલઙ્કારણામલઙ્કાર્યંપારતન્ત્ર્યધ્વનનાર્થઃ ।
અર્થપૌનરુક્ત્યાદેવાર્થીશ્રિતત્વાદર્થાલઙ્કારત્વં જ્ઞેયમ્ ।
પ્રભેદાસ્તુ વિસ્તરભયાન્નોચ્યન્તે ।
ઉદાહરણં મદીયે શ્રીકણ્ઠસ્તવે યથા-
"અહીનભુજગાધીશવપુર્વલયકઙ્કુણમ્ ।
શૈલાદિનન્દિચરિતં ક્ષતકન્દર્પદર્પકમ્ ॥
વૃષપુઙ્ગવલક્ષ્માણં શિખિપાવકલોચનમ્ ।
સસર્વમઙ્ગલં નૌમિ પાર્વતીસખમીશ્વરમ્" ॥
ઽદીરુણઃ કાષ્ઠતો જાતો ભસ્મભૂતિકરઃ પરઃ ।
રક્તશોણાર્ચિરુચ્ચણ્ડઃ પાતુ વઃ પાવકઃ શિખીઽ ॥
ભુજઙ્ગકુણ્ડલી વ્યક્તશાશિશુભ્રાંશુશીતગુઃ ।
જગન્ત્યપિ સદાપાયાદવ્યાચ્ચેતોહરઃ શિવઃ" ॥
રુઅસ્સ્ચ્_3:
અન્યથાત્વેતિ ।
યથાવભાતસ્યાર્થસ્ય પર્યવસાને તથાત્વેનૈવાવિશ્રાન્તિરિત્યર્થઃ ।
અન્યથા હ્યક્તનીત્યા દોષઃ સ્યાત્ ।
નનુ પુનરુક્તવદાભાસશબ્દસ્યાલઙ્કારશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદુપમાદિવદજહલ્લિઙ્ગત્વયોગાચ્ચ પુંલ્લિઙ્ગત્વે કિમિતીહ નાપુંસકઃ સંસ્કારઃ કૃત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-લક્ષ્યેત્યાદિ ।
લક્ષ્યસ્ય લક્ષણીયસ્ય પુનરુક્તવદાભાસસ્ય પુનઃશબ્દાપેક્ષયા નિર્દેશો વચનમિત્યર્થઃ ।
અલઙ્કાર્યપારતન્ત્રેતિ ।
કાવ્યસામાનાધિકરણ્યેન નિર્દેશાત્ ।
લૌકિકા હારાદયઃ ।
એષાં હ્યલઙ્કાર્યેણ સહ સંયોગઃ સંબન્ધઃ ।
અત એવૈષાં તત્પરતન્ત્રતાપિ ન સ્યાત્ ।
કાવ્યાલઙ્કારાણાં પુનરલઙ્કાર્યેણ સહ સમવાયઃ સંબન્ધઃ ।
અત એવૈષામયુતસિદ્ધત્વાદલઙ્કાર્યપારતન્ત્ર્યમેવેતિ લૈકિકાલઙ્કારવૈધર્મ્યમેવ ન્યાય્યમ્ ।
આશ્રયાશ્રયિભાવેનાલઙ્કાર્યાલઙ્કરણભાવોપપત્તેઃ કિમાશ્રયમસ્યાલઙ્કારત્વમિત્યાશઙ્કાયાહ-અર્થેત્યાદિ ।
એવકારઃ શબ્દપૌનરુક્ત્યાવચ્છેદદ્યોતકઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_3અ:
તેન શબ્દસ્યાપૌનરુક્ત્યાન્ન શબ્દાલઙ્કારો નાપ્યુભયાલઙ્કારો ઽયમિત્યર્થઃ ।
પર્યવસાને વસ્તુતોર્ઽથસ્યાસત્ત્વાત્ ધર્મ્યંભાવે ચ ધર્મંસ્ય નિર્વિષયત્વાત્પૌનરુક્ત્યં કસ્ય ધર્મઃ સ્યાદિતિ ન વાચ્યમ્ ।
આમુખેર્ઽથસ્યાવભાસમાનત્વેન સત્ત્વાદ્ધર્મિધર્મભાવસ્ય નૈવાનિષ્ટેરર્થગતયોઃ સત્ત્વાસત્ત્વયોરનુપયોગાત્ ।
આમુખાવગતૈવ ચ પ્રતીતિરલઙ્કારબીજં ન પાર્યવસાનિકી ।
તથાત્વે હ્યુપમારૂપકાદીનામપ્યવિશેષઃ સ્યાત્ ।
પર્યવસાને ઽપ્યર્થસ્ય ઽદારુણઃ કાષ્ટતો જાતઃઽઇત્યાદાવિન્ધનાર્થસ્ય સત્ત્વાદનૈકાન્તિકત્વાભાવાચ્છ્રશશૃવદભાવો ન વાચ્યઃ ।
પર્યવસાને ઽપ્યત્રન્ધનાર્થઃ સન્નપિ નાલઙ્કારત્વપ્રયોજક ઇતિ ઽઅરિવધદેહશરીરઃઽ [કાવ્ય પ્રકાશ 91389]ઇત્યાદાપ્યસતા કાયાર્થેનાવિશેષાત્સમાનઃ ।
કિં વ ઇતો ન પર્યવસાનેર્ઽથસ્યાસત્ત્વમ્ ।
ઇહ હિ પ્રતીતિમાત્રસારત્વાત્કવ્યસ્ય યદ્યથૈવ પ્રતીયતે તત્તથૈવ ભવતીત્યાવિવાદઃ ।
તદ્વાધોત્પત્તાવપિ તૈમિરિકદ્વિચન્દ્રપ્રતીતિવત્ પુનરુક્તતયાવભાતસ્યાર્થસ્યાવભાસમાનત્વાત્સત્ત્વમેવ ।
નહિ શતશીપિ ક્રૂરાદ્યર્થોપલમ્ભે કાષ્ઠાદેરર્થસ્યાપુનરુક્તતયા ભાનમસ્તિ ।
બાધોત્પત્તેઃ પુનર્દ્વિચન્દ્રપ્રતીતિવત્પૌનરુક્ત્યપ્રતીતેરનુપપદ્યમાનત્વં ભવતિ, નતુ શુક્તિકાયામિવ રજતપ્રત્યયસ્ય સ્વરૂપત એવાભાવઃ ।