ઐતરેયોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.3

ઐતુપ્ભ્_1,2.5
નિરધિષ્ઠાને સત્યૌ અશનાયાપિપાસે તમીશ્વરમબ્રૂતામુક્તવત્યૌ ।
આવાભ્યામધિષ્ઠાનમભિપ્રજાનીહિ ચિન્તય વિધત્સ્વેત્યર્થઃ ।
સ ઈશ્વર એવમુક્તસ્તે અશનાયાપિપાસે અબ્રવીત્ ।
ન હિ યુવયોર્ભાવરૂપત્વાચ્ચેતનાવદ્વસ્ત્વનાશ્રિત્યાન્નાર્ત્તૃત્વં સંભવતિ ।
તસ્માદેતાસ્વેવાગ્ન્યાદ્યાસુ વાં યુવાં દેવતાસ્વધ્યાત્માધિદેવતાસ્વાભજામિ વૃત્તિસંવિભાગેનાનુગૃહ્ણામિ ।
એતાસુ ભાગિન્યૈ યદ્દેવત્યો યો ભાગો હવિરાદિલક્ષણઃ સ્યાત્તસ્યાસ્તેનૈવ, ભાગેન ભાગિન્યૌ ભાગવત્યૌ વાં કરોમીતિ ।
સૃષ્ટ્યાદાવીશ્વર એવં વ્યદધાદ્યસ્માત્તસ્માદિદાનીમપિ યસ્યૈ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ અર્થાય હવિર્ગૃહ્યતે ચરુપુરોડાશાદિલક્ષણં ભાગિન્યાદેવ ભાગવત્યાવેવાસ્યાં દેવતાયામશનાયપિપાસે ભવતઃ ॥5॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ ॥2॥
=======================================================================
સ્તર્ત્ 1,3.1
સ ઈક્ષતેમે નુ લોકાશ્ ચ લોકપાલાશ્ ચ ।
અન્નમ્ એભ્યઃ સૃજા ઇતિ

ઐતુપ્ભ્_1,3.1
એવં હિ લોકે ઈશ્વરાણામનુગ્રહે નિગ્રહે ચ સ્વાતન્ત્ર્યં દૃષ્ટં સ્વેષુ ।
તદ્વન્મહેશ્વરસ્યાપિ સર્વેશ્વરત્વાત્સર્વાન્પ્રતિ નિગ્રહાનુગ્રહે ઽપિ સ્વાતન્ત્ર્યમેવ ॥1॥
સ્તર્ત્ 1,3.2
સો ઽપો ઽભ્યતપત્ ।
તાભ્યો ઽભિતપ્તાભ્યો મૂર્તિર્ અજાયત ।
યા વૈ સા મૂર્તિર્ અજાયતાન્નં વૈ તત્

ઐતુપ્ભ્_1,3.2
સ ઈશરો ઽન્નં સિસૃક્ષુસ્તા એવ પૂર્વોક્તા અપ ઉદ્દિશ્યાભ્યતપત્ ।
તાભ્યો ઽભિતપ્તાભ્ય ઉપાદાનભૂતાભ્યો મૂર્તિર્ઘનરૂપં ધારણસમર્થ ચરાચરલક્ષણમજાયતોત્પન્નમ્ ।
અન્નં વૈ તન્મૂર્તિરૂપં યા વૈ સા મૂર્તિરજાયત ॥2॥
સ્તર્ત્ 1,3.3
તદ્ એનત્ સૃષ્ટં પરાઙ્ અત્યજિઘાંસત્ ।
તદ્ વાચાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્ નાશક્નોદ્ વાચા ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ ધૈનદ્ વાચાગ્રહૈષ્યદ્ અભિવ્યાહૃત્ય હૈવાન્નમ્ અત્રપ્સ્યત્

ઐતુપ્ભ્_1,3.3
તદેનદન્નં લોકલોકપાલાનામર્થે ઽભિમુખે સૃષ્ટં તદ્યથા મૂષકાદિર્માર્જારાદિગોચરે, સન્મમ મૃત્યુરન્નાદ ઇતિ મત્વા પરાગઞ્ચતીતિ પરાઙ્સદત્તૄનતીત્યાજિઘાંસદતિગન્તુમૈચ્છત્ પલાયિતું પ્રારભતેત્યર્થઃ ।
તદન્નાભિપ્રાયં મત્વા સ લોકલોકપાલસંઘાતઃ કાર્યકરણલક્ષણઃ પિણ્ડઃ પ્રથમજત્વાદ્ અન્યાંશ્ચાન્નાદાનપશ્યંસ્તદન્નં વાચા વદનવ્યાપારેણાજિઘૃક્ષદ્ ગ્રહીતુમૈચ્છત્ ।
તદન્નં નાશક્નોન્ન સમર્થો ઽભદ્વાચા વદનક્રિયયા ગ્રહીતુમુપાદાતુમ્ ।
સ પ્રથમજઃ શરીરી યદ્યદિ હૈનદ્વાચાગ્રહૈષ્યદ્ગૃહીતવાન્સ્યાદન્નં સર્વો ઽપિ લોકસ્તત્કાર્યભૂતત્વાદભિવ્યાહૃત્ય હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્તૃપ્તો ઽભવિષ્યત્, ન ચૈતદસ્તિ, અતો નાશક્નોદ્વાચા ગ્રહીતુમિત્યવગચ્છામઃ પૂર્વજો ઽપિ ॥3॥
સ્તર્ત્ 1,3.4-10
સમાનમુત્તરમ્ -
તત્ પ્રાણેનાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્ નાશક્નોત્ પ્રાણેન ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ ધૈનત્ પ્રાણેનાગ્રહૈષ્યદ્ અભિપ્રાણ્ય હૈવાન્નમ્ અત્રપ્સ્યત્

તચ્ ચક્ષુષાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્ નાશક્નોચ્ ચક્ષુષા ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ ધૈનચ્ ચક્ષુષાગ્રહૈષ્યદ્ દૃષ્ટ્વા હૈવાન્નમ્ અત્રપ્સ્યત્

તચ્ છ્રોત્રેણાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્ નાશક્નોચ્ છ્રોત્રેણ ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ ધૈનચ્ છ્રોત્રેણાગ્રહૈષ્યચ્ છ્રુત્વા હૈવાન્નમ્ અત્રપ્સ્યત્

તત્ ત્વચાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્ નાશક્નોત્ ત્વચા ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ ધૈનત્ ત્વચાગ્રહૈષ્યત્ સ્પૃષ્ટ્વા હૈવાન્નમ્ અત્રપ્સ્યત્

તન્ મનસાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્ નાશક્નોન્ મનસા ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ ધૈનન્ મનસાગ્રહૈષ્યદ્ ધ્યાત્વા હૈવાન્નમ્ અત્રપ્સ્યત્

તચ્ છિશ્નેનાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્ નાશક્નોચ્ છિશ્નેન ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ ધૈનચ્ છિશ્નેનાગ્રહૈષ્યદ્ વિસૃજ્ય હૈવાન્નમ્ અત્રપ્સ્યત્

તદ્ અપાનેનાજિઘૃક્ષત્ ।
તદ્ આવયત્ ।
સૈષો ઽન્નસ્ય ગ્રહો યદ્ વાયુઃ ।
અન્નાયુર્ વા એષ યદ્ વાયુઃ

ઐતુપ્ભ્_1,3.4-10
તત્પ્રાણેન તચ્ચક્ષુષા તચ્છ્રોત્રેણ તત્ત્વચા તન્મનસા તચ્છિશ્નેન તેન તેન કરણવ્યાપારેણાન્નં ગ્રહીતુમશક્નુવન્પશ્ચાદપાનેન વાયુના મુખચ્છિદ્રેણ તદન્નમજિઘૃક્ષત્ ।
તદાવયાત્તદન્નમેવં જગ્રાહ આશિતવાન્ ।
તેન સ એષો ઽપાનવાયુરન્નસ્ય ગ્રહો ઽન્નગ્રાહક ઇત્યેતત્ ।
યદ્વાયુર્યો વાયુરન્નાયુઃ અન્નબન્ધનો ઽન્નજીવનો વૈ પ્રસિદ્ધઃ સ એષ યો વાયુઃ ॥4-10 ॥
સ્તર્ત્ 1,3.11
સ ઈક્ષત કથં ન્વ્ ઇદં મદ્ ઋતે સ્યાદ્ ઇતિ ।
સ ઈક્ષત કતરેણ પ્રપદ્યા ઇતિ ।
સ ઈક્ષત યદિ વાચાભિવ્યાહૃતં યદિ પ્રાણેનાભિપ્રાણિતં યદિ ચક્ષુષા દૃષ્ટં યદિ શ્રોત્રેણ શ્રુતં યદિ ત્વચા સ્પૃષ્ટં યદિ મનસા ધ્યાતં યદ્ય્ અપાનેનાભ્યપાનિતં યદિ શિશ્નેન વિસૃષ્ટમ્ અથ કો ઽહમ્ ઇતિ

ઐતુપ્ભ્_1,3.11
સ એવં લોકલોકપાલસંઘાતસ્થિતિમન્નનિમિત્તં કૃત્વા પુરપૌરતત્પાલયિત સ્થિતિસમાં સ્વામીવ ઈક્ષત - કથં નુ કેન પ્રકારેણેતિ વિતર્કયન્નિદં મદૃતે મામન્તરેણ પુરસ્વામિનમ્, યદિદં કાર્યકરણસંઘાતકાય વક્ષ્યમાણં કથં નુ ખલુ મામન્તરેણ સ્યાત્પરાર્થં સત્ ।
યદિ વાચાભિવ્યાહૃતમિત્યાદિ કેવલમેવ વાગ્વ્યવહરણાદિ તન્નિરર્થકં ન કથઞ્ચન ભવેદ્બલિસ્તુત્યાદિવત્, પૌરવન્દ્યાદિભિઃ પ્રયુજ્યમાનં સ્વામ્યર્થં સત્તત્સ્વામિનમન્તરેણાસત્યેવ સ્વામિનિ તદ્વત્ ।
તસ્માન્મયા પરેણ સ્વામિનાધિષ્ઠાત્રા કૃતાકૃતફલસાક્ષિભૂતેન ભોક્તા ભવિતવ્યં પુરસ્યેવ રાજ્ઞા ।
યદિ નામૈતત્સંહતકાર્યસ્ય પરાર્થત્વં પરાર્થિનં માં ચેતનમન્તરેણ ભવેત્પુરપૌરકાર્યમિવ તત્સ્વામિનમ્, અથ કો ઽહં કિંસ્વરૂપઃ કસ્ય વા સ્વામી?
યદ્યહં કાર્યકરણસંઘાતમનુપ્રવિશ્ય વાગાદ્યભિવ્યાહૃતાદિફલં નોપલભેય રાજેવ પુરમાવિશ્યાધિકૃતપુરુષકૃતાકૃતાવેક્ષણમ્ ન કશ્ચિન્મામયં સન્નેવંરૂપશ્ચેત્યધિગચ્છેદ્વિચારયેત્ ।
વિપર્યયે તુ યો ઽયં વાગાદ્યભિવ્યાહૃતાદીદમિતિ વેદ, સ સન્વેદનરૂપશ્ચેત્યધિગન્તવ્યો ઽહં સ્યામ્, યદર્થમિદં સંહતાનાં વાગાદીનામભિવ્યાહૃતાદિ, યથા સ્તમ્ભકુડ્યાદીનાં પ્રાસાદાદિસંહતાનાં સ્વાવયવૈરસંહતપરાર્થત્વં તદ્વદિતિ ।
એવમીક્ષિત્વાતઃ કતરેણ પ્રપદ્યા ઇતિ ।
પ્રપદં ચ મૂર્ધા ચાસ્ય સંઘાતસ્ય પ્રવેશમાર્ગૌ ।
અનયોઃ કતરેણ માર્ગેણેદં કાર્યકરણસંઘાતલક્ષણં પુરં પ્રપદ્યૈ પ્રપદ્યેયેતિ ॥11॥
સ્તર્ત્ 1,3.12
એવમીક્ષિત્વા ન તાવન્મદ્ભૃત્યસ્ય પ્રાણસ્ય મમ સર્વાર્થાધિકૃતસ્ય પ્રવેશમાર્ગેણ પ્રપદાભ્યામધઃ પ્રપદ્યે ।
કિં તર્હિ પારિશેષ્યાદસ્ય મૂર્ધાનં વિદાર્ય પ્રપદ્યેયમિતિ લોક ઇવેક્ષિતકારી -
સ એતમ્ એવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત ।
સૈષા વિદૃતિર્ નામ દ્વાઃ ।
તદ્ એતન્ નાન્દનમ્ ।
તસ્ય ત્રય આવસથાસ્ ત્રયઃ સ્વપ્ના અયમ્ આવસથો ઽયમ્ આવસથો ઽયમ્ આવસથ ઇતિ

ઐતુપ્ભ્_1,3.12
સ ઇષ્ટેશ્વર એતમેવ મૂર્ધસીમાનં કેશવિભાગાવસાનં વિદાર્ય ચ્છિદ્રીકૃત્વૈતયા દ્વારા માર્ગેણેમં લોકં કાર્યકરણસંઘાતં પ્રાપદ્યત પ્રવિવેશ ।
સેયં હિ પ્રસિદ્ધા દ્વાઃ મૂર્ધ્નિ તૈલાદિધારણકાલે અન્તસ્તદ્રસાદિસંવેદનાત્ ।
સૈષા વિદૃતિર્વિદારિતત્વાદ્વિદૃતિર્નામ પ્રસિદ્ધા દ્વાઃ ।
ઇતરાણિ તુ શ્રોત્રાદિદ્વારાણિ ભૃત્યાદિસ્થાનીયસાધારણમાર્ગત્વાન્ન સમૃદ્ધીનિ નાનન્દહેતૂનિ ।
ઇદં તુ દ્વારં પરમેશ્વરસ્યૈવ કેવલસ્યેતિ તદેતન્નાન્દનં નન્દનમેવ ।
નાન્દનમિતિ દૈધ્યં છાન્દસમ્ નન્દત્યનેન દ્વારેણ ગત્વા પરસ્મિન્બ્રહ્મણીતિ ।
તસ્યૈવં સૃષ્ટ્વા પ્રવિષ્ટસ્ય જીવેનાત્મના રાજ્ઞ ઇવ પુરં ત્રય આવસથાઃ ।
જાગરિતકાસ ઇન્દ્રિયસ્થાનં દક્ષિણં ચક્ષુઃ સ્વપ્નકાલે ઽન્તર્મનઃ, સુષુપ્તિકાલે હૃદયાકાશ ઇત્યેતત્ ।
વક્ષ્યમાણા વા ત્રય આવસ્થાઃ પિતૃશરીરં માતૃગર્ભાશયઃ સ્વં ચ શરીરમિતિ ।
ત્રયઃ સ્વપ્ના જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાખ્યાઃ ।
નનુ જાગરિતં પ્રબોધરૂપત્વાન્ન સ્વપ્નઃ, નૈવમ્, સ્વપ્ન એવ ।
કથમ્? પરમાર્થસ્વાત્મપ્રબોધાભાવાત્સ્વપ્નવદસદ્વસ્તુદર્શનાચ્ચ ।
અયમેવાવસથશ્ચક્ષુર્દક્ષિણં પ્રથમઃ, મનો ઽન્તરં દ્વિતીયઃ, હૃદયાકાશસ્તૃતીયઃ ।
અયમાવસથ ઇત્યુક્તાનુકીર્તનમેવ ।
તેષુ હ્યયમાવસથેષુ પર્યાયેણાત્મભાવેન વર્તમાનો ઽવિદ્યયા દીર્ઘકાલં ગાઢપ્રસુપ્તઃ સ્વાભાવિક્યા ન પ્રબુધ્યતે ઽનેકશતસહસ્રાનર્થસંનિપાતજદુઃખમુદ્ગરાભિઘાતાનુભવૈરપિ ॥12॥
સ્તર્ત્ 1,3.13
સ જાતો ભૂતાન્ય્ અભિવ્યૈખ્યત્ કિમ્ ઇહાન્યં વાવદિષદ્ ઇતિ ।
સ એતમ્ એવ પુરુષં બ્રહ્મ તતમમ્ અપશ્યદ્ ઇદમ્ અદર્શમ્ ઇતી 3

ઐતુપ્ભ્_1,3.13
સ જાતઃ શરીરે પ્રવિષ્ટો જીવાત્મના ભૂતાન્યભિવ્યૈખ્યદ્વ્યાકરોત્ ।
સ કદાચિત્પરમકારુણિકેનાચાર્યેણાત્મજ્ઞાનપ્રબોધકૃચ્છબ્દિકાયાં વેદાન્તમહાવાક્યભેર્યાં તત્કર્ણમૂલે તાડ્યમાનાયામેતમેવ સૃષ્ટ્યાદિકર્તૃત્વેન પ્રકૃતં પુરુષં પુરિ શયાનમાત્માનં બ્રહ્મ બૃહત્તતમં તકારેણૈકેન લુપ્તેન તતતમં વ્યાપ્તતમં પરિપૂર્ણમાકાશવત્પ્રત્યબુધ્યતાપશ્યત્ ।
કથમ્? ઇદં બ્રહ્મ મમાત્મનઃ ।
સ્વરૂપમદર્શં દૃષ્ટવાનસ્મિ, અહો ઇતિ,ૠ.1.3.12વિચારણાર્થા પ્લુતિઃ પૂર્વમ્ ॥13॥
સ્તર્ત્ 1,3.14
યસ્માદિદમિત્યેવ યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ સર્વાન્તરમપશ્યત્ પરોક્ષેણ -
તસ્માદ્ ઇદન્દ્રો નામ ।
ઇદન્દ્રો હ વૈ નામ ।
તમ્ ઇદન્દ્રં સન્તમ્ ઇન્દ્ર ઇત્ય્ આચક્ષતે પરોક્ષેણ ।
પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ