ઐતરેયોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.1

શાન્તિપાઠઃ
ઓં વાઙ્ મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમાવિરાવીર્મા એધિ ।
વેદસ્ય મે આણીસ્થઃ શ્રુતં મે મા પ્રહાસીઃ ।
અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્સન્દધામ્યૃતં વદિષ્યામિ ।
સત્યં વદિષ્યામિ ।
તન્મામવતુ ।
તદ્વક્તારમવતુ ।
અવતુ મામવતુ વક્તારમવતુ વક્તારમ્ ॥
ઓં શાન્તિઃ! શાન્તિ!! શાન્તિઃ!!!
સમ્બન્ધભાષ્ય-
પરિસમાપ્તં કર્મ સહાપરબ્રહ્મવિષયવિજ્ઞાનેન ।
સૈષા કર્મણો જ્ઞાનસહિતસ્ય પરા ગતિરુક્થવિજ્ઞાનદ્વારેણોપસંહૃતા ।
"એતત્સત્યં બ્રહ્મ પ્રાણાખ્યમ્""એષ એકો દેવઃ""એતસ્યૈવ પ્રાણસ્ય સર્વે દેવા વિભૂતયઃ""એતસ્ય પ્રાણસ્યાત્મભાવં ગચ્છન્દેવતા અપ્યેતિ"ઇત્યુક્તમ્ ।
સો ઽયં દેવતાપ્યયલક્ષણઃ પરઃ પુરુષાર્થઃ, એષ મોક્ષઃ ।
સ ચાયં યથોક્તેન જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયસાધનેન પ્રાપ્તવ્યો નાતઃ પરમસ્તીત્યેકે પ્રતિપન્નાઃ ।
તાન્નિરાચિકીર્ષુરુત્તરં કેવલાત્મજ્ઞાનવિધાનાર્થમ્ ઽઆત્મા વા ઇદમ્ઽ ઇત્યાદ્યાહ ।
કથં પુનરકર્મસમ્બન્ધિકેવલાત્મવિજ્ઞાનવિધાનાર્થ ઉત્તરો ગ્રન્થ ઇતિ ગમ્યતે?
અન્યાર્થાનવગમાત્ ।
તથા ચ પૂર્વોક્તાનાં દેવતાનામગ્ન્યાદીનાં સંસારિત્વં દર્શયિષ્યત્યશનાયાદિદોષવત્ત્વેન"તમશનાપિપાસાભ્યામન્વવાર્જમ્"(1 । 2 । 1) ઇત્યાદિના ।
અશનાયાદિમત્સર્વં સંસાર એવ પરસ્ય તુ બ્રહ્મણો ઽશનાયાદ્યત્યયશ્રુતેઃ ।
ભવત્યેવં કેવલાત્મજ્ઞાનં મોક્ષસાધનં ન ત્વત્રાકર્મ્યેવાધિક્રિયતે વિશેષાશ્રવણાત્ ।
અકર્મિણ આશ્રમ્યન્તરસ્યેહાશ્રવણાત્ ।
કર્મ ચ બૃહતીસહસ્રલક્ષણં પ્રસ્તુત્યાનન્તરમેવાત્મજ્ઞાનં પ્રારભ્યતે ।
તસ્માત્ કર્મ્યેવાધિક્રિયતે ।
ન ચ કર્માસંબન્ધ્યાત્મવિજ્ઞાનં પૂર્વવદન્ત ઉપસંહારાત્ ।
યથા કર્મસંબન્ધિનઃ પુરુષસ્ય સૂર્યાત્મનઃ સ્થાવરજઙ્ગમાદિસર્વપ્રાણ્યાત્મત્વમુક્તં બ્રાહ્મણેન મન્ત્રેણ ચ"સૂર્ય આત્મા"(ઋ.સં.1 । 114 । 1) ઇત્યાદિના, તથૈવ ઽએષ બ્રહ્મૈષ ઇન્દ્રઃઽ (3 । 1 । 3) ઇત્યાદ્યુપક્રમ્ય સર્વપ્રાણ્યાત્મત્વમ્ ઽયચ્ચ સ્થાવરં સર્વં તત્પ્રજ્ઞાનેત્રમ્, (3 । 1 । 3) ઇત્યુપસંહરિષ્યતિ ।
તથા ચ સંહિતોપનિષદિ"એતં હ્યેવ બહુવૃચા મહત્યુક્થે મીમાંસન્તે"(ઐ.આ.3 । 2 । 3 । 12) ઇત્યાદિના કર્મસંબન્ધિત્વમુક્ત્વા"સર્વેષુ ભૂતેષ્વેતમેવ બ્રહ્મેત્યાચક્ષતે"ઇત્યુપસંહરતિ ।
તથા તસ્યૈવ"યો ઽયમશરીરઃ પ્રજ્ઞાત્મા"ઇત્યુક્તસ્ય"યશ્ચાસાવાદિત્ય એકમેવ તદિતિ વિદ્યાત્"ઇત્યેકત્વમુક્તમ્ ।
ઇહાપિ"કો ઽયમાત્મા"(3 । 1 । 1) ઇત્યુપક્રમ્ય પ્રજ્ઞાત્મત્વમેવ"પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ"(3 । 1 । 3) ઇતિ દર્શયિષ્યતિ ।
તસ્માન્નાકર્મસંબન્ધ્યાત્મજ્ઞાનમ્ ।
પુનરુક્ત્યાનર્થક્યમિતિ ચેત્ ।
કથમ્?"પ્રાણો વા અહમસ્મ્યૃષે"ઇત્યાદિબ્રાહ્મણેન"સૂર્ય આત્મા"ઇતિ મન્ત્રેણ ચ નિર્ધારિતસ્યાત્મનઃ (3 । 1 । 1) ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકં પુનર્નિર્ધારણં પુનરુક્તમનર્થકમિતિ ચેત્ ન; તસ્યૈવ ધર્માન્તરવિશેષનિર્ધારણાર્થત્વાન્ન પુનરુક્તતાદોષઃ ।
કથમ્? તસ્યૈવ કર્મસંબન્ધિનો જગત્સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાદિધર્મવિશેષનિર્ધારણાર્થત્વાત્ કેવલોપાસ્ત્યર્થત્વાદ્વા ।
અથવા આત્મેત્યાદિપરો ગ્રન્થસન્દર્ભ આત્મનઃ કર્મિણઃ કર્મણો ઽન્યત્રોપાસનાપ્રાપ્તૌ કર્મપ્રસ્તાવે ઽવિહિતત્વાત્કેવલો ઽપ્યાત્મોપાસ્ય ઇત્યેવમર્થઃ ।
ભેદાભેદોપાસ્યત્વાદ્વૈક એવાત્મા કર્મવિષયે ભેદદૃષ્ટિભાક્, સ એવાકર્મકાલે ઽભેદેનાપ્યુપાસ્ય ઇત્યેવમપુનરુક્તતા ।
"વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે"(ઈ.ઉ.11) ઇતિ,"કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ"(ઈ.ઉ.2) ઇતિ ચ વાજિનામ્ ।
ન ચ વર્ષશતાત્પરમાયુર્મર્ત્યાનામ્ ।
યેન કર્મપરિત્યાગેનાત્માનમુપાસીત ।
દર્શિતં ચ"તાવન્તિ પુરુષાયુષો ઽહ્નાં સહસ્રાણિ ભવન્તિ"ઇતિ ।
વર્ષશતં ચાયુઃ કર્મણૈવ વ્યાપ્તમ્ ।
દર્શિતશ્ચ મન્ત્રઃ"કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ"ઇત્યાદિઃ ।
તથા"યાવજ્જીવમગ્નિહોત્રઞ્જુહોતિ""યાવજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત"ઇત્યાદ્યાશ્ચ ।
"તં યજ્ઞપાત્રૈર્દહન્તિ"ઇતિ ચ ।
ઋણત્રયશ્રુતેશ્ચ ।
તત્ર પારિવ્રાજ્યાદિ શાસ્ત્રં વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ (બૃ.ઉ.3 । 5 । 1, 4 । 4 । 22) ઇતિ આત્મજ્ઞાનસ્તુતિપરોર્ઽથવાદઃ ।
અનધિકૃતાર્થો વા ।
ન; પરમાર્થવિજ્ઞાને ફલાદર્શને ક્રિયાનુપપત્તેઃ ।
યદુક્તં કર્મિણ આત્મજ્ઞાનં કર્મસંબન્ધિ ચ ઇત્યાદિ તન્ન ।
પરં હ્યાપ્તકામં સર્વસંસારદોષવર્જિતં બ્રહ્માહમસ્મીત્યાત્મત્વેન વિજ્ઞાને, કૃતેન કર્તવ્યેન વા પ્રયોજનમાત્મનો ઽપશ્યત ફલાદર્શને ક્રિયા નોપપદ્યતે ।
ફલાદર્શને ઽપિ નિયુક્તત્વાત્કરોતીતિ ચેન્ન નિયોગાવિષયાત્મદર્શનાત્ ।
ઇષ્ટયોગમનિષ્ટવિયોગં ચાત્મનઃ પ્રયોજનં પશ્યંસ્તદુપાયાર્થી યો ભવતિ સ નિયોગસ્ય વિષયો દૃષ્ટો લોકે ।
ન તુ તદ્વિપરીતનિયોગાવિષયબ્રહ્માત્મત્વદર્શી ।
બ્રહ્માત્મત્વદર્શ્યપિ સંશ્ચેન્નિયુજ્યેત નિયોગાવિષયો ઽપિ સન્ન કશ્ચિન્ન નિયુક્ત ઇતિ સર્વં કર્મ સર્વેણ સર્વદા કર્તવ્યં પ્રપ્નોતિ ।
તચ્ચાનિષ્ટમ્ ।
ન ચ સ નિયોક્તું શક્યતે કેનચિત્; આમ્નાયસ્યાપિ તત્પ્રભવત્વાત્ ।
મ હિ સ્વવિજ્ઞાનોત્થેન વચસા સ્વયં નિયુજ્યતે ।
નાપિ બૃહવિત્સ્વામ્યવિવેકિના ભૃત્યેન ।
આમ્નાયસ્ય નિત્યત્વે સતિ સ્વાતંન્ત્ર્યાત્સર્વાન્પ્રતિ નિયોક્તૃત્વસામર્થ્યમિતિ ચેન્ન ઉક્તદોષાત્ ।
તથાપિ સર્વેણ સર્વદા સર્વમવિશિષ્ટં કર્મ કર્તવ્યમિત્યુક્તો દોષો ઽપ્યપરિહાર્ય એવ ।
તદપિ શાસ્ત્રેણૈવ વિધીયત ઇતિ ચેદ્ યથાકર્મકર્તવ્યતા શાસ્ત્રેણ કૃતા તથા તદપ્યાત્મજ્ઞાનં તસ્યૈવ કર્મિણઃ શાસ્ત્રેણ વિધીયત ઇતિ ચેત્, ન; વિરુદ્ધાર્થબોધકત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યેકસ્મિન્કૃતાકૃતસંબન્ધિત્વં તદ્વિપરીતત્વં ચ બોધયિતું શક્યમ્, શીતોષ્ણતામિવાગ્નેઃ ।
ન ચેષ્ટયોગચિકીર્ષા આત્મનો ઽનિષ્ટવિયોગાચિકીર્ષા ચ શાસ્ત્રકૃતા, સર્વપ્રાણિનાં તદ્દર્શનાત્ ।
શાસ્ત્રકૃતં ચેત્તદુભયં ગોપાલાદીનાં ન દૃશ્યેત, અશાસ્ત્રજ્ઞત્વાત્તેષામ્ ।
યદ્ધિ સ્વતો ઽપ્રાપ્તં તચ્છાસ્ત્રેણ બોધયિતવ્યમ્ ।
તચ્ચેત્કૃતકર્તવ્યતાવિરોધ્યાત્મજ્ઞાનં શાસ્ત્રેણ કૃતમ્, કથં તદ્વિરુદ્ધાં કર્તવ્યતાં પુનરુત્પાદયેચ્છીતતામિવાગ્નૌ તમ ઇવ ચ ભાનૌ ।
ન બોધયત્યેવેતિ ચેન્ન,"સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્"(કૌ.ઉ.3 । 9) "પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ"(3 । 1 । 3) ઇતિ ચોપસંહારાત્ ।
"તદાત્માનમેવાવેત્"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 9) "તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.6 । 8 -16) ઇત્યેવમાદિવાક્યાનાં તત્પરત્વાત્ ।
ઉત્પન્નસ્ય ચ બ્રહ્માત્મવિજ્ઞાનસ્યાબાધ્યમાનત્વાન્નાનુત્પન્નં ભ્રાન્તં વેતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
ત્યાગે ઽપિ પ્રયોજનાભાવસ્ય તુલ્યત્વમિતિ ચેત્"નાકૃતેનેહ કશ્ચન"(ગીતા 3 । 28) ઇતિ સ્મૃતેઃ ય આહુર્વિદિત્વા બ્રહ્મ વ્યુત્થાનમેવ કુર્યાદિતિ તેષામપ્યેષ સમાનો દોષઃ પ્રયોજનાભાવ ઇતિ ચેન્ન; અક્રિયામાત્રત્વાદ્ વ્યુત્થાનસ્ય ।
અવિદ્યાનિમિત્તો હિ પ્રયોજનસ્ય ભાવો ન વસ્તુધર્મઃ સર્વપ્રાણિનાં તદ્દર્શનાત્ ।
પ્રયોજનતૃષ્ણયા ચ પ્રેર્યમાણસ્ય વાઙ્મનઃકાયૈઃ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
"સો ઽકામયત જાયા મે સ્યાત્"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 17) ઇત્યાદિના પુત્રવિત્તાદિ પાઙ્ક્તલક્ષણં કામ્યમેવેતિ"ઉભે હ્યેતે એષણે એવ"(બૃ.ઉ.3 । 5 । 1 ; 4 । 4 । 22) ઇતિ વાજસનેયિબ્રાહ્મણે ઽવધારણાત્ ।

અવિદ્યાકામદોષનિમિત્તાયા વાઙ્મનઃકાયપ્રવૃત્તેઃ પાઙ્ક્તલક્ષણાયા વિદુષો ઽવિદ્યાદિદોષાભાવાદનુપપત્તેઃ ક્રિયાભાવમાત્રં વ્યુત્થાનમ્, ન તુ યાગાદિવદનુષ્ઠેયરૂપં ભાવાત્મકમ્ ।
તચ્ચ વિદ્યાવત્પુરુષધર્મ ઇતિ ન પ્રયોજનમન્વેષ્ટવ્યમ્ ।
ન હિ તમસિ પ્રવૃત્તસ્યોદિત આલોકે યદ્ગર્તપઙ્કકણ્ટકાદ્યતપનં તત્કિંપ્રયોજનમિતિ પ્રશ્નાર્હમ્ ।
વ્યુત્થાનં તર્હ્યર્થપ્રાપ્તત્વાન્ન ચોદનાર્હમિતિ ગાર્હસ્થ્યે ચેત્પરં બ્રહ્મવિજ્ઞાનં જાતં તત્રૈવાસ્ત્વકુર્વત આસનં ન તતો ઽન્યત્ર ગમનમિતિ ચેન્ન કામપ્રયુક્તત્વાદ્ગાર્હસ્થ્યસ્ય"એતાવાન્વૈ કામઃ"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 17) ઇતિ"ઉભે હ્યેતે એષણે એવ"(બૃ,ઉ.3 । 5 । 1 ; 4 । 4 । 22) ઇત્યવધારણાત્ ।
કામનિમિત્તપુત્રવિત્તાદિસંબન્ધનિયમાભાવમાત્રં ન હિ તતો ઽન્યત્ર ગમનં વ્યુત્થાનમુચ્યતે ।
અતો ન ગાર્હસ્થ્ય એવાકુર્વત આસનમુત્પન્નવિદ્યસ્ય ।
એતેન ગુરુશુશ્રૂષાતપસોરપ્યપ્રતિપત્તિર્વિદુષઃસિદ્ધા ।
અત્ર કેચિદ્ ગૃહસ્થા ભિક્ષાટનાદિભયાત્પરિભવાચ્ચ ત્રસ્યમાનાઃ સૂક્ષ્મદૃષ્ટિતાં દર્શયન્ત ઉત્તરમાહુઃ ભિક્ષોરપિ ભિક્ષાટનદિનિયમદર્શનાદ્દેહધારણમાત્રાર્થિનો ગૃહસ્થસ્યાપિ સાધ્યસાધનૈષણોભયવિનિર્મુક્તસ્ય દેહમાત્રધારણર્થમશનાચ્છાદનમાત્રમુપજીવતો ગૃહ એવાસ્ત્વાસનમિતિ ।
ન, સ્વગૃહવિશેષપરિગ્રહનિયમસ્ય કામપ્રયુક્તત્વાદિત્યુક્તોત્તરમેતત્ ।
સ્વગૃહવિશેષપરિગ્રહાભાવે ચ શરીરધારણમાત્રપ્રયુક્તાશનાચ્છાદનાર્થિનઃ સ્વપરિગ્રહવિશેષાભાવેર્ઽથાદ્ભિક્ષુકત્વમેવ ।
શરીરધારણાર્થાયાં ભિક્ષાટનાદિપ્રવૃત્તૌ યથા નિયમો ભિક્ષોઃ શૌચાદૌ ચ, તથા ગૃહિણો ઽપિ વિદુષો ઽકામિનો ઽસ્તુ નિત્યકર્મસુ નિયમેન પ્રવૃત્તિર્યાવજ્જીવાદિશ્રુતિનિયુક્તત્વાત્ પ્રત્યવાયપરિહારાયેતિ ।
એતન્નિયોગાવિષયત્વેન વિદુષઃ પ્રત્યુક્તમશક્યનિયોજ્યત્વાચ્ચેતિ ।
યાવજ્જીવાદિનિત્યચોદનાનર્થક્યમિતિ ચેત્?
ન, અવિદ્વદ્વિષયત્વેનાર્થવત્ત્વાત્ ।
યત્તુ ભિક્ષોઃ શરીરધારણમાત્રપ્રવૃત્તસ્ય પ્રવૃત્તેર્નિયતત્વં તત્પ્રવૃત્તેર્ન પ્રયોજકમ્ ।
આચમનપ્રવૃત્તસ્ય પિપાસાપગમવન્નાન્યપ્રયોજનાર્થત્વમવગમ્યતે ।
ન ચાગ્નિહોત્રાદીનાં તદ્વદર્થપ્રાપ્તપ્રવૃત્તિનિયતત્વોપપત્તિઃ ।
અર્થપ્રાપ્તપ્રવૃત્તિનિયમો ઽપિ પ્રયોજનાભાવે ઽનુપપન્ન એવેતિ ચેત્?
ન, તન્નિયમસ્ય પૂર્વપ્રવૃત્તિસિદ્ધત્વાત્તદતિક્રમે યત્નગૌરવાત્ ।
અર્થપ્રાપ્તસ્ય વ્યુત્થાનસ્ય પુનર્વચનાદ્વિદુષઃ કર્તવ્યત્વોપપત્તિઃ ।
અવિદુષોપિ મુમુક્ષુણા પારિવ્રાજ્યં કર્તવ્યમેવ ।
તથા ચ"શાન્તો દાન્તઃ"(બૃ.ઉ.4 । 4 । 23) ઇત્યાદિવચનં પ્રમાણમ્ ।
શમદમાદીનાં ચાત્મદર્શનસાધનાનામન્યાશ્રમેષ્વનુપપત્તેઃ ।
"અત્યાશ્રમિભ્યઃ પરમ પવિત્રં પ્રોવાચ સમ્યગૃષિસંઘજુષ્ટમ્"(6 । 21) ઇતિ ચ શ્વેતાશ્વતરે વિજ્ઞાયતે ।
ઽન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે અમૃતત્વમાનશુઃઽ (કૈવલ્ય.2) ઇતિ ચ કૈવલ્યશ્રુતિઃ ।
"જ્ઞાત્વા નૈષ્કર્મ્યમાચરેત્"ઇતિ ચ સ્મૃતેઃ ।
"બ્રહ્માશ્રમપદે વસેત્"ઇતિ ચ બ્રહ્મચર્યાદિવિદ્યાસાધનાનાં ચ સાકલ્યેનાત્યાશ્રમિષૂપપત્તેર્ગ્રાર્હસ્થ્યે ઽસંભવાત્ ।
ન ચાસંપન્નં સાધનં કસ્યચિદર્થસ્ય સાધનાયાલમ્ ।
યદ્વિજ્ઞાનોપયોગીનિ ચ ગાર્હસ્થ્યાશ્રમકર્માણિ તેષાં પરમફલમુપસંહૃતં દેવતાપ્યયલક્ષણં સંસારવિષયમેવ ।
યદિ કર્મિણ એવ પરમાત્મવિજ્ઞાનમભવિષ્યત્ સંસારવિષયસ્યૈવ ફલસ્યોપસંહારો નોપાપાત્સ્યત્ ।
અઙ્ગફલં તદિતિ ચેન્ન તદ્વિરોધ્યાત્મવસ્તુવિષયત્વાદાત્મવિદ્યાયાઃ ।
નિરાકૃતસર્વનામરૂપકર્મપરમાર્થાત્મવસ્તુવિષયં જ્ઞાનમમૃતત્વસાધનમ્ ।
ગુણફલસંબન્ધે હિ નિરાકૃતસર્વવિશેષાત્મવસ્તુવિષયત્વં જ્ઞાનસ્ય ન પ્રાપ્નોતિ ।
તચ્ચાનિષ્ટમ્,"યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્"
(બૃ.ઉ.2 । 4 । 14) ઇત્યધિકૃત્ય ક્રિયાકારકફલાદિસર્વવ્યવહારનિરાકારણાદ્વિદુષઃ ।
તદ્વિપરીતસ્યાવિદુષો"યત્ર હિ દ્વૈતમિવ"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 14) ઇત્યુક્ત્વા ક્રિયાકારકફલરૂપસ્યૈવ સંસારસ્ય દર્શિતત્વાચ્ચ વાજસનેયિબ્રાહ્મણે ।
તથેહાપિ દેવતાપ્યયં સંસારવિષયં યત્ફલમશનાયાદિમદ્વસ્ત્વાત્મકં તત્ફલમુપસંહૃત્ય કેવલં સર્વાત્મકવસ્તુવિષયં જ્ઞાનમમૃતત્વાય વક્ષ્યામીતિ પ્રવર્તતે ।
ઋણપ્રતિબન્ધસ્યાવિદુષ એવ મનુષ્યપિતૃદેવલોકપ્રાપ્તિં પ્રતિ, ન વિદુષઃ ।
"સો ઽયં મનુષ્યલોકઃ પુત્રેણૈવ"(બૃ.ઉ.1 । 5 । 16) ઇત્યાદિલોકત્રયસાધનનિયમશ્રુતેઃ ।
વિદુષશ્ચ ઋણપ્રતિબન્ધાભાવો દર્શિત આત્મલોકાર્થિનઃ"કિં પ્રજયા કરિષ્યામઃ"(બૃ.ઉ.4 । 4 । 22) ઇત્યાદિના ।
તથા"એતદ્વ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાંસ આહુરૃષઃ કાવષેયાઃ"ઇત્યાદિ ।
"એતદ્ધ સ્મ વૈ તત્પૂર્વે વિદ્વાંસો ઽગ્નિહોત્રં ન જુહવાઞ્ચક્રુઃ"(કૌષી. 2 । 5) ઇતિ ચ કૌષીતકિનામ્ ।
અવિદુષસ્તર્હિ ઋણાનપાકરણે પારિવ્રાજ્યાનુપપત્તિરિતિ ચેત્?
ન; પ્રાગ્ગાર્હસ્થ્યપ્રતિપત્તેરૃણિત્વાસંભવાત્ ।
અધિકારાનારૂઢો ઽપ્યૃણી ચ સ્યાત્ સર્વસ્ય ઋણિત્વમિત્યનિષ્ટં પ્રસજ્યેતાપ્રતિપન્નગાર્હસ્થ્યસ્યાપિ"ગૃહાદ્વનીભૂત્વા પ્રવ્રજેદ્યદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદ્ ગૃહાદ્વા વનાદ્વા"(જા.ઉ.4) ઇત્યાત્મદર્શનોપાયસાધનત્વેનેષ્યત એવ પારિવ્રાજ્યમ્ ।
યાવજ્જીવાદિશ્રુતીનામવિદ્વદમુમુક્ષુવિષયે કૃતાર્થતા ।
છાન્દોગ્યે ચ કેષાઞ્ચિદ્ દ્વાદશરાત્રમગ્નિહોત્રં હુત્વા તત ઊર્ધ્વ પરિત્યાગઃ શ્રૂયતે ।
યત્ત્વનધિકૃતાનાં પારિવ્રાજ્યમિતિ, તન્ન, તેષાં પૃથગેવ,"ઉત્સન્નાગ્નિરનગ્નિકો વા"ઇત્યાદિશ્રવણાત્ ।
સર્વસ્મૃતિષુ ચાવિશેષેણાશ્રમવિકલ્પઃ પ્રસિદ્ધઃ સમુચ્ચયશ્ચ ।
યત્તુ વિદુષોર્ઽથપ્રાપ્તં વ્યુત્થાનમિત્યશાસ્ત્રાર્થત્વે, ગૃહે વને વા તિષ્ઠતો ન વિશેષ ઇતિ, તદસત્ વ્યુત્થાનસ્યૈવાર્થપ્રાપ્તત્વાન્નાન્યત્રાવસ્થાનં સ્યાત્ ।
અન્યત્રાવસ્થાનસ્ય કામકર્મપ્રયુક્તત્વં હ્યવોચામ, તદભાવમાત્રં વ્યુત્થાનમિતિ ચ ।
યથાકામિત્વં તુ વિદુષો ઽત્યન્તમપ્રાપ્તં અત્યન્તમૂઢવિષયત્વેનાવગમાત્ ।
તથા શાસ્ત્રચોદિતમપિ કર્મ આત્મવિદો ઽપ્રાપ્તં ગુરુભારતયાવગમ્યતે ।
કિમુતાત્યન્તાવિવેકનિમિત્તં યથાકર્મિત્વમ્ ।
ન હિ ઉન્માદતિમિરદૃષ્ટ્યુપલબ્ધં વસ્તુ તદપગમે ઽપિ તથૈવ સ્યાત્ ।
ઉન્માદતિમિરદૃષ્ટિનિમિત્તત્વાદેવ તસ્ય ।
તસ્માદાત્મવિદો વ્યુત્થાનવ્યતિરેકેં ન યથાકામિત્વં ન ચાન્યત્કર્તવ્યમિત્યેતત્સિદ્ધમ્ ।
યત્તુ"વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્યદ્વેદોભયં સહ"(ઈ.ઉ.11) ઇતિ ન વિદ્યાવતો વિદ્યયા સહાવિદ્યાપિ વર્તતે ઇત્યયમર્થઃ કસ્તર્હિ એકસ્મિન્પુરુષે એતે એકદૈવ ન સહ સંબધ્યેયાતામિત્યર્થઃ ।
યથા શુક્તિકાયાં રજતશુક્તિકાજ્ઞાને એકસ્ય પુરુષસ્ય ।
"દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા"(ક.ઉ.1 । 2 । 4) ઇતિ હિ કાઠકે ।
તસ્માન્ન વિદ્યાયાં સત્યામવિદ્યાસંભવો ઽસ્તિ ।
"તપસા બ્રહ્મ વિજિજ્ઞાસસ્વ"(તૈ.ઉ.3 । 2) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ તપ આદિ વિદ્યોત્પત્તિસાધનં ગુરૂપાસનાદિ ચ કર્મ અવિદ્યાત્મકત્વાદવિદ્યોચ્યતે તેન વિદ્યામુત્પાદ્ય મૃત્યું કામમતિતરતિ ।
તતો નિષ્કામસ્ત્યક્તૈષણોબ્રહ્મવિદ્યયા અમૃતત્વમશ્નુત ઇત્યે ઽતમર્થ દર્શયન્નાહ -"અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે"(ઈ.ઉ.11) ઇતિ ।

યત્તુ પુરુષાયુઃ સર્વં કર્મણૈવ વ્યાપ્તં"કુવેન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ"(ઈ.ઉ.2) ઇતિ તદવિદ્વદ્વિષયત્વેન પરિહૃતમિતરથાસંભવાત્ ।
યત્તુ વક્ષ્યમાણમપિ પૂર્વોક્તતુલ્યત્વાત્કર્મણાવિરુદ્ધમાત્મજ્ઞાનમિતિ, તત્સવિશેષનિર્વિશેષાત્મતયા પ્રત્યુક્તમ્, ઉત્તરત્ર વ્યાખ્યાને ચ દર્શયિષ્યામઃ ।
અતઃ કેવલનિષ્ક્રિયબ્રહ્માત્મકત્વવિદ્યાદર્શનાર્થમુત્તરો ગ્રન્થ આરભ્યતે -
સ્તર્ત્ 1,1.1
આત્મા વા ઇદમ્ એક એવાગ્ર આસીત્ ।
નાન્યત્ કિઞ્ચન મિષત્ ।
સ ઈક્ષત લોકાન્ નુ સૃજા ઇતિ

ઐતુપ્ભ્_1,1.1
આત્મા આપ્નોતેરત્તેરતતેર્વા પરઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિરશનાયાદિસર્વસંસારધર્મવર્જિતો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવો ઽજો ઽજરો ઽમરોમૃતો ઽભયો ઽદ્વયો વૈ ઇદં યદુક્તં નામરૂપકર્મભેદભિન્નઞ્જગદાત્મૈવૈકો ઽગ્રે જગતઃ સૃષ્ટેઃ પ્રાગાસીત્ ।
કિં નેદાનીં સ એવૈકઃ
ન ।
કથં તર્હ્યાસીદિત્યુચ્યતે યદ્યપીદાનીં સ એવૈકસ્તથાપ્યસ્તિ વિશેષઃ ।
પ્રાગુત્પત્તેરવ્યાકૃતનામરૂપભેદમાત્મભૂતમાત્મૈકશબ્દપ્રત્યયગોચરં જગદિદાનીં વ્યાકૃતનામરૂપભેદત્વાદનેકશબ્દપ્રત્યયગોચરમાત્મૈકશબ્દપ્રત્યયગોચર ચેતિ વિશેષઃ ।
યથા સલિલાત્પૃથક્ફેનનામરૂપવ્યાકરણાત્પ્રાક્સલિલૈકશબ્દપ્રત્યયગોચરમેવ ફેનમ્, યદા સલિલાત્પૃથઙ્નામરૂપભેદેન વ્યાકૃતં ભવતિ તદા સલિલં ફેનં ચેત્યનેકશબ્દપ્રત્યયભાક્સલિલમેવેતિ ચૈકશબ્દપ્રત્યયભાક્ચ ફેનં ભવતિ તદ્વત્ ।
નાન્યત્કિઞ્ચન ન કિઞ્ચિદપિ મિષન્નિમિષદ્વ્યાપારવદિતરદ્વા ।
યથા સાંખ્યાનામનાત્મપક્ષપાતિ સ્વતન્ત્રં પ્રધાનં યથા ચ કાણાદાનામણવો ન તદ્વદિહાન્યદાત્મનઃ કિઞ્ચિદપિ વસ્તુ વિદ્યતે કિં તર્હિ ! આત્મૈવૈક આસીદિત્યભિપ્રાયઃ ।
સ સર્વજ્ઞસ્વાભાવ્યાદ્ આત્મા એક એવ સન્નીક્ષત ।
નનુ પ્રાગુત્પત્તેરકાર્યકરણત્વાત્કથમીક્ષિતવાન્ ।
નાયં દોષઃ સર્વજ્ઞસ્વાભાવ્યાત્ તથા ચ મન્ત્રવર્ણઃ-"અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા"(શ્વે.ઉ.3 । 19) ઇત્યાદિઃ ।
કેનાભિપ્રાયેણેત્યાહ - લોકાન્ અમ્ભઃપ્રભૃતીન્ પ્રાણિકર્મફલોપભોગસ્થાનભૂતાન્નુ સૃજૈ સૃજે ઽહમિતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ 1,1.2
એવમીક્ષિત્વા આલોચ્ય -
સ ઇમાંલ્ લોકાન્ અસૃજતામ્ભો મરીચીર્ મરમ્ આપઃ ।
અદો ઽમ્ભઃ પરેણ દિવમ્ ।
દ્યૌઃ પ્રતિષ્ઠા ।
અન્તરિક્ષં મરીચયઃ ।
પૃથિવી મરઃ ।
યા અધસ્તાત્ તા આપઃ

ઐતુપ્ભ્_1,1.2
સ આત્મેમાંલ્લોકાનસૃજત સૃષ્ટવાન્ ।
યથેહ બુદ્ધિમાંસ્તક્ષાદિરેવંપ્રકારાન્પ્રાસાદાદીન્સૃજ ઇતિ ઈક્ષિત્વેક્ષાનન્તર પ્રાસાદાદીન્સૃજતિ તદ્વત્ ।
નનુ સોપાદાનસ્તક્ષાદિઃ પ્રાસાદાદીન્સૃજતીતિ યુક્તં નિરુપાદાનસ્ત્વાત્મા કથં લોકાન્ સૃજતિ ?
નૈષ દોષઃ, સલિલફેનસ્થાનીયે આત્મભૂતે નામરૂપે અવ્યાકૃતે આત્મૈકશબ્દવાચ્યે વ્યાકૃતફેનસ્થાનીયસ્ય ।
જગતઃ ઉપાદાનભૂતે સંભવતઃ ।
તસ્માદ્ આત્મભૂતનામરુપોપાદાનભૂતઃ સન્સર્વજ્ઞો જગન્નિર્મિમીત ઇત્યવિરુદ્ધમ્ ।
અથવા, યથા વિજ્ઞાનવાન્માયાવી નિરુપાદાન આત્માનમેવ આત્માન્તરત્વેનાકાશેન ગચ્છન્તમિવ નિર્મિમીતે, તથા સર્વજ્ઞો દેવઃ સર્વશક્તિર્મહામાય આત્માનમેવાત્માન્તરત્વેન જગદ્રૂપેણ નિર્મિમીત ઇતિ યુક્તતરમ્ ।
એવં ચ સતિ કાર્યકારણોભયાસદ્વાદ્યાદિપક્ષાશ્ચ ન પ્રસજ્જન્તે સુનિરાકૃતાશ્ચ ભવન્તિ ।
કાંલ્લોકાનસૃજતેત્યાહ - અમ્ભો મરીચિર્મરમાપ ઇતિ ।
આકાશાદિક્રમેણ અણ્ડમુત્પાદ્યામ્ભઃપ્રભૃતીન્ લોકાનસૃજત ।
તત્રામ્ભઃપ્રભૃતીન્ સ્વયમેવ વ્યાચષ્ટે શ્રુતિઃ ।
અદસ્તદમ્ભઃ શબ્દવાચ્યો લોકઃ પરેણ દિવં દ્યુલોકાત્પરેણ પરસ્તાત્ ; સો ઽમ્ભઃશબ્દવાચ્ય અમ્ભો ભરણાત્ ।
દ્યૌઃપ્રતિષ્ઠાશ્રયસ્તસ્યામ્ભસો લોકસ્ય ।
દ્યુલોકાદધસ્તાદન્તરિક્ષં યત્તન્મરીચયઃ ।
એકો ઽપ્યનેકસ્થાનભેદત્વાદ્બહુવચનભાક્ - મરીચય ઇતિ ; મરીચિભિર્વા રશ્મિભિઃસમ્બન્ધાત્ ।
પૃથિવી મરો મ્રિયન્તે ઽસ્મિન્ ભૂતાનીતિ ।
યા અધસ્તાત્ પૃથિવ્યાસ્તા આપ ઉચ્યન્તે ; આપ્નોતેઃ, લોકાઃ ।
યદ્યપિ પઞ્ચભૂતાત્મકત્વં લોકાનાં તથાપ્યબ્બાહુલ્યાદબ્નામભિરેવામ્ભો મરીચિર્મરમાપ ઇત્યુચ્યન્તે ॥2॥
સ્તર્ત્ 1,1.3
સર્વપ્રાણિકર્મફલોપાદાનાધિષ્ઠાનભૂતાંશ્ચતુરો લોકાન્ સૃષ્ટ્વા -
સ ઈક્ષતેમે નુ લોકાઃ ।
લોકપાલાન્ નુ સૃજા ઇતિ ।
સો ઽદ્ભ્ય એવ પુરુષં સમુદ્ધૃત્યામૂર્ચ્છયત્

ઐતુપ્ભ્_1,1.3
સ ઈશ્વરઃ પુનરેવેક્ષત ।
ઇમે નુ અમ્ભઃપ્રભૃતયો મયા સૃષ્ટા લોકાઃ પરિપાલયિતૃવર્જિતા વિનશ્યેયુઃ તસ્માદેષાં રક્ષણાર્થં લોકપાલાંલ્લોકાનાં પાલયિતૃ સૃજૈ સૃજે ઽહમિતિ ।
એવમીક્ષિત્વા સો ઽદ્ભ્ય એવં અપ્પ્રધાનેભ્ય એવ પઞ્ચભૂતેભ્યો યેભ્યો ઽમ્ભઃપ્રભૃતીન્સૃષ્ટવાંસ્તેભ્ય એવેત્યર્થઃ ।
પુરુષં પુરુષાકારં શિરઃપાણ્યાદિમન્તં સમુદ્ધૃત્ય અદ્ભ્યઃ સમુપાદાય મૃત્પિણ્ડમિવ કુલાલાઃ પૃથિવ્યાઃ, અમૂર્છયત્ મૂર્છિતવાન્ સંપિણ્ડિતવાન્ સ્વાવયવસંયોજનેનેત્યર્થઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ 1,1.4
તમ્ અભ્યતપત્ ।
તસ્યાભિતપ્તસ્ય મુખં નિરભિદ્યત યથાણ્ડમ્ ।
મુખાદ્ વાક્ ।
વાચો ઽગ્નિઃ ।
નાસિકે નિરભિદ્યેતામ્ ।
નાસિકાભ્યાં પ્રાણઃ ।
પ્રાણાદ્ વાયુઃ ।
અક્ષિણી નિરભિદ્યેતામ્ ।
અક્ષીભ્યાં ચક્ષુઃ ।
ચક્ષુષ આદિત્યઃ ।
કર્ણૌ નિરભિદ્યેતામ્ ।
કર્ણાભ્યાં શ્રોત્રમ્ ।
શ્રોત્રાદ્ દિશઃ ।
ત્વઙ્ નિરભિદ્યત ।
ત્વચો લોમાનિ ।
લોમભ્ય ઓષધિવનસ્પતયઃ ।
હૃદયં નિરભિદ્યત ।
હૃદયાન્ મનઃ ।
મનસશ્ ચન્દ્રમાઃ ।
નાભિર્ નિરભિદ્યત ।
નાભ્યા અપાનઃ ।
અપાનાન્ મૃત્યુઃ ।
શિશ્નં નિરભિદ્યત ।
શિશ્નાદ્ રેતઃ ।
રેતસ આપઃ