અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 58

પઞ્ચહોતૃમન્ત્રાર્થનિરૂપણં નામ અષ્ટપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
(૧) દશહોતા ચતુર્હોતા પઞ્ચહોતા તથૈવ ચ ।
ષડ્ઢોતા સપ્તહોતા ચ પઞ્ચ હોતાર ઈરિતાઃ ॥ ૫૮-

૧ અત્રેદમવધેયમ્- ત્રયોવિંશેઽધ્યાયે
શતારજ્યોતિશ્ચક્રનિરૂપણાનન્તરં બ્રહ્મચક્રં નિરૂપિતમ્ ।
તત્રાતીતેનાધ્યાયેન જ્યોતિશ્ચક્રમન્ત્રાણામર્થ ઉપવર્ણિતે
ક્રમપ્રાપ્તં બ્રહ્મચક્રમન્ત્રાર્થવર્ણનમિહ પ્રસ્તૂયતે । તત્ર
બ્રહ્મચક્રે બહવો મન્ત્રા ગર્ભિતાઃ- સગ્રહાઃ પઞ્ચહોતારઃ,
સંભારાઃ, દેવપત્ન્યઃ, દક્ષિણાઃ, હૃદયાનિ, શતરુદ્રાણિ,
ઇત્યેવમાદયઃ ।
તત્ર તૈત્તિરીયારણ્યકસ્ય તૃતીયપ્રપાઠકે ચિત્તિઃ સ્રુક્ ઇત્યારભ્ય
સમામ્નાતા આદ્યાઃ પઞ્ચાનુવાકાઃ ક્રમેણ દશહોત્રાદિભિઃ
પઞ્ચભિઃ શબ્દૈર્વિવક્ષિતાઃ,; તેષુ યથાક્રમં
દશત્વાદિસંખ્યાવિશિષ્ટાનાં હોમસાધનાનામભિધાનાત્ ।
વાગ્ઘોતા ઇતિ ષષ્ઠોઽનુવાકસ્ત્વપરઃ ષડ્ઢોતા । યદ્યપિ સૂર્યં તે
ચક્ષુઃ ઇતિ ચતુર્થાનુવાકે હોમસાધનાનિ ન પ્રતિપાદ્યન્તે, તથાપીતરેષુ
ચતુર્ષ્વપિ તત્પ્રતિપાદનાત્ સૃષ્ટિન્યાયેન બાહુલ્યાત્ તથા વ્યવહારઃ । અત
એવોક્તં કવિભિરપિ- એકો હિ દોષો ગુણસંનિપાતે નિમજ્જતીન્દોઃ
કિરણેષ્વિવાઙ્કઃ ઇતિ । ત એતે દશહોત્રાદયઃ પઞ્ચાપિ
ચતુર્હોતૃનામભ્યામભિધીયન્તે । યત્રૈતૌ શબ્દાવેકવચનાન્તૌ, તત્ર
મુખ્યવૃત્ત્યા યથોક્તદ્વિતીયતૃતીયાનુવાકમાત્રોપસ્થાપકૌ । યત્ર તુ
બહુવચનાન્તૌ, તત્ર લિઙ્ગસમવાયન્યાયેન ગૌણ્યા વૃત્ત્યા
દશહોત્રાદિસમુદાયોપસ્થાપકૌ । યથા ચૈવં સતિ તેનૈવ ન્યાયેન
દશહોતૃષડ્ઢોતૃસપ્તહોતૃશબ્દાનામપિ સમુદાયોપસ્થાકત્વાપત્તૌ
તેષાં તદભાવઃ, ચતુર્હોતૃપઞ્ચહોતૃશબ્દયોરેવ તદ્બોધકત્વમ્, તથા
તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણસ્ય દ્વિતીયાષટ્કે દ્વિતીયતૃતીયપાઠકયોઃ
પ્રપઞ્ચિતં તત એવ સુગમમ્ । તથા તેષામેવ મન્ત્રાણાં
જગત્સૃષ્ટિહેતુત્વાદિના બહુમુખં પ્રાશસ્ત્યાદિકં,
તત્તત્ફલસાધનત્વેન તેષાં વિનિયોગભેદાદિકં ચ તત્રૈવ
પ્રપઞ્ચિતમિતિ નેહ પ્રતન્યતે । તત્રૈતે મન્ત્રાઃ પ્રત્યેકં
ભાગત્રયાત્મકાઃ- હોમસાધનપ્રતિપાદકઃ પૂર્વો ભાગઃ ઉત્તરસ્તુ
સ્વાહાકારવિયુક્તો ગ્રહભાગઃ સ્વાહાકારસ્તુ તૃતીયો ભાગ ઇતિ । તત્ર
પઞ્ચદશવાક્યાત્મકે ચિત્તિઃ સ્રુક્ ઇતિપ્રથમાનુવાકે દશ વાક્યાનિ
પૂર્વો ભાગઃ । ઉત્તરાણિ ગ્રહભાગઃ । અન્તે સ્વાહાકારઃ ।
દશવાક્યાત્મકે પૃથિવી હોતા ઇતિ દ્વિતીયાનુવાકે
વાક્યચતુષ્ટયાત્મકાઃ પૂર્વો ભાગઃ । તદન્યો ગ્રહઃ । અન્તે
સ્વાહાકારઃ । વાક્યાષ્ટકાત્મકે અગ્નિર્હોતા ઇતિ તૃતીયાનુવાકે અર્ધં
પૂર્વો ભાગઃ । અર્ધં ગ્રહઃ । અન્તે સ્વાહાકારઃ । નવવાક્યાત્મકે
સૂર્યં તે ચક્ષુઃ ઇતિ ચતુર્થાનુવાકે વાક્યષટ્કં પૂર્વો ભાગઃ । ઉત્તરો
ગ્રહઃ । અન્તે સ્વાહાકારઃ । ત્રયોદશવાક્યાત્મકે મહાહવિર્હોતા ઇતિ
પઞ્ચમાનુવાકેઽપિ વાક્યષટ્કમિત્યાદિઃ પૂર્વવદ્વિભાગઃ ।
ષષ્ઠોઽનુવાકશ્ચતુર્થાનુવાકેન તુલ્યઃ ।
સર્વેષ્વેતેષુ મન્ત્રેષૂત્તરભાગે ગ્રહશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિતં તુ
તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણદ્વિતીયાષ્ટકદ્વિતીયપ્રપાઠકસ્ય પ્રથમાનુવાકે
પ્રજાપતિરકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ । સ એતં દશહોતારમપશ્યત્ । તં
મનસાનુદ્રુત્ય દર્ભસ્તમ્બેઽજુહોત્ । તતો વૈ સ પ્રજા અસૃજત । તા અસ્માત્
સૃષ્ટા અપાક્રામમ્ । તા ગ્રહેણાગૃહ્ણાત્ । તદ્ગ્રહસ્ય ગ્રહત્વમ્ । ઇતિ
નિરૂપિતમ્ । તત્રાયમર્થઃ- પુરા કદાચિત્ પ્રજાપતિઃ પ્રજાસૃષ્ટિં
કામયમાનસ્તદુપાયં વેદેષુ પરીક્ષ્ય દશહોત્રાખ્યં મન્ત્રં
સાક્ષાત્કૃતવાન્ । તં ચ મનસોચ્ચાર્ય કુત્રચિદ્ દર્ભસ્તમ્બ આજ્યેન જુહાવ
અનુરાગરહિતા અસ્માત્ પ્રજાપતેરપસસ્રુઃ । સ ચ
પ્રજાપતિર્યથોક્તગ્રહભાગપઠનલબ્ધસામર્થ્યોઽપક્રાન્તાઃ પ્રજાઃ
પુનરગૃહ્ણાત્ । તતઃ પ્રજાગ્રહણસાધનત્વાત્ ગ્રહસ્ય ગ્રહત્વં
નિષ્પન્નમિતિ । તદિદં દશહોતૃમન્ત્રાન્તર્ગતે ગ્રહભાગે ગ્રહશબ્દસ્ય
પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ । ઉત્તરેષુ ચતુર્ષ્વનુવાકેષુ તન્નિમિત્તં તુ યથાક્રમં
દર્શપૂર્ણમાસચાતુર્માસ્યપશુબન્ધજ્યોતિષ્ટોમગ્રહણસાધનત્વ-
મિતિ તત્રૈવ દ્વિતીયાનુવાકે પ્રપઞ્ચિતં બોધ્યમ્ ।
તદેવં ચતુર્હોતૃપઞ્ચહોત્રન્યતરશબ્દવિવક્ષિતાનામેષાં
મન્ત્રાણામાપસ્તમ્બેન પ્રયોગવ્યવસ્થા પ્રદર્શિતા- ત ઇમે ચતુર્હોતારો
યત્ર હોમાર્થાઃ સગ્રહાઃ સસ્વાહાકારાસ્તત્ર પ્રયુજ્યેરન્,
યત્રાહોમાર્થાઃ અગ્રહા અસ્વાહાકારાઃ ઇત્યાદિના । તદત્ર
બ્રહ્મચક્રયન્ત્રાઙ્ગત્વેન ત્રયોવિંશે વિનિયુક્તાનામેષાં
મન્ત્રાણામહોમાર્થત્વેન ગ્રહભાગરહિતાનામેવ યન્ત્રાઙ્ગત્વે
પ્રાપ્તે અસ્માચ્ચક્રાદ્બહિઃ પઞ્ચ હોતારઃ સગ્રહાઃ સ્મૃતાઃ ઇતિ તત્રૈવ
ગ્રહભાગસ્ય પ્રતિપ્રસવઃ કૃત ઇતિ ગ્રહસહિતાનામેવૈષાં યન્ત્રલેખને
વિનિયોગ ઇતિ તેષાં મન્ત્રાણામર્થનિરૂપણાયાષ્ટપઞ્ચાશોઽધ્યાય
આરભ્યત ઇતિ ।
પ્. ૫૮૪) વિશ્વં સિસૃક્ષતો વિષ્ણોર્યત્ તજ્જ્ઞાનમયં તપઃ ।
હોતૃભિઃ ક્રતુરૂપેણ સ સંકલ્પો નિરૂપ્યતે ॥ ૫૮-

પ્. ૫૮૫) અદ્યાપ્યવદધાનોઽયં યોગી તત્તન્નિરૂપણમ્ ।
તાંસ્તાન્નિર્વર્તયત્યેવ ક્રતૂન્ જ્ઞાનમયાઞ્છુભાન્ ॥ ૫૮-

દશહોત્રાદિપદવિવક્ષિતમન્ત્રવિશેષસૂચનમ્
(૧) ચિત્તિઃ સ્રુગ્દશહોતાયમગ્નિહોત્રસ્ય કારણમ્ ।
પૃથિવીત્યાદિકો હોતા ચતુર્હોતા નિગદ્યતે ॥ ૫૮-

(૨) દર્શસ્ય પૂર્ણમાસસ્ય નિદાનં સ દ્વયોરપિ ।
(૩) અગ્નિર્હોતા પઞ્ચહોતા ચાતુર્માસ્યોદ્ભવસ્તુ સઃ ॥ ૫૮-

(૪) સૂર્યં તે સ ચ ગાગ્ઘોતા પશુબન્ધસ્ય કારણમ્ ।
ષડ્ઢોતારાવિમૌ વેદે નિર્ણીતૌ મુનિસત્તમૈઃ ॥ ૫૮-

(૫) (મહાહવિઃ સપ્તહોતા જ્યોતિષ્ટોમસ્ય કારણમ્ ।)
૧ દશહોતૃમન્ત્રસ્યાગ્નિહોત્રકારણત્વે પ્રમાણં તુ
તેનૈવોદ્દ્રુત્યાગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ । પ્રજાતમેવૈનજ્જુહોતિ
(તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણે, ૨. ૨. ૧.) ઇતીયં શ્રુતિઃ ।
૨ ચતુર્હોતૃમન્ત્રસ્ય દર્શપૂર્ણમાસકારણત્વે પ્રમાણં તુ
પ્રજાપતિરકામયત દર્શપૂર્ણમાસૌ સૃજેયેતિ । સ એતં
ચતુર્હોતારમપશ્યત્ । તં મનસાનુદ્રુત્યાહવનીયેઽજુહોત્ । તતો વૈ સ
દર્શપૂર્ણમાસાવસૃજત (તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણે, ૨. ૨. ૧.) ઇતીયં શ્રુતિઃ ।
૩ એવમત્રાપિ સોઽકામયત ચાતુર્માસ્યાનિ સૃજેયેતિ । સ એતં
પઞ્ચહોતારમપશ્યત્ । તં મનસાનુદ્રુત્યાહવનીયેઽજુહોત્ । તતો વૈ સ
ચાતુર્માસ્યાન્યસૃજત ઇતીયં શ્રુતિસ્તત્રૈવામ્નાતા
પ્રમાણત્વેનાનુસંધેયા ।
૪ તથાત્રાપિ સોઽકામયત પશુબન્ધ।સૃજેયેતિ । સ
એત।ષડ્ઢોતારમપશ્યત્ । તં મનસાનુદ્રુત્યાહવનીયેઽજુહોત્ । તતો વૈ સ
પશુબન્ધમસૃજત ઇતીયં શ્રુતિસ્તત્રૈવોદાહૃતા બોધ્યા ।
૫ ઇદમર્ધં સર્વમાતૃકાકોશેષ્વનુપલભ્યમાનમપિ સ્વયમનુમાય
સંનિવેશિતમત્ર; ઇતરથા ન્યૂનત્વપ્રસઙ્ગાત્ । સપ્તહોતૃમન્ત્રસ્ય
જ્યોતિષ્ટોમકારણત્વે પ્રમાણં ચ સોઽકામયત સૌમ્યમધ્વર।સૃજેયેતિ ।
સ એત।સપ્તહોતારમપશ્યત્ । તં મનસાનુદ્રુત્યાહવનીયેઽજુહોત્ । તતો વૈ
સૌમ્યમધ્વરમસૃજત ઇતીયં શ્રુતિર્બોધ્યા ।
પ્. ૫૮૬) અથોક્તાનાં મન્ત્રાણામર્થવર્ણનપ્રતિજ્ઞા
અથાર્થો દશહોત્રાદેર્વર્ણ્યતે શૃણુ નારદ ॥ ૫૮-

પ્રથમં દશહોતૃમન્ત્રાર્થનિરૂપણે ચિત્ત્યાદિપદાર્થપ્રદર્શનમ્
ચિત્તિર્નામ સ્મૃતા બુદ્ધિર્વ્યવસાયસ્ય કારણમ્ ।
અહંકારસ્તુ ચિત્તં સ્યાદભિમાનસ્ય કારણમ્ ॥ ૫૮-

મનો નામેન્દ્રિયં હેતુઃ સ સંકલ્પવિકલ્પયોઃ ।
વાઙ્ નામ વ્યાહૃતા વાણી એવમસ્ત્વિતિરૂપિણી ॥ ૫૮-

આધીતં નામ વાગૃત્તિર્યદધ્યયનમુચ્યતે ।
કેતો જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તમુચ્ચાર્યસ્યાવધારણમ્ ॥ ૫૮-

વિજ્ઞાતં યત્ તદુચ્ચાર્યમવધારણગોચરમ્ ।
યત્ તદ્વાગિન્દ્રિયં પ્રોક્તં તદ્વ્યઙ્ગ્યા યા સરસ્વતી ॥ ૫૮-

સા વાક્ તાં સુબ્રુવન્ પાતિ યઃ સ વાક્યપતિરુચ્યતે ।
ઉચ્ચારણપ્રવૃત્તેર્યઃ પ્રયત્નો હેતુરુચ્યતે ॥ ૫૮-

સ પ્રાણઃ સામ તત્ પ્રોક્તં યદુચ્ચારણસૌષ્ઠવમ્ ।
દશહોત્રાદિસમાખ્યાનિમિત્તપ્રદર્શનમ્
દશહોત્રાદિહોત્રાખ્યા યાગોપકરણાભિધા ॥ ૫૮-

ક્રિયાભૂતિવિભેદેન ભગવચ્છક્તેર્દ્વૈવિધ્યમ્
એકાન્તિનો જગદ્વિષ્ણોઃ કુર્વતઃ શક્તિશાલિનઃ ।
યા શક્તિર્વૈષ્ણવી દેવી સર્વભાવાનુગામિની ॥ ૫૮-

પ્. ૫૮૭) તદેકાંશઃ ક્રિયા નામ કૃત્યોપકરણં હરેઃ ।
તદેકાંશો વિભૂત્યાખ્યો લક્ષ્યતેઽત્ર જગત્તથા ॥ ૫૮-

ક્રિયાયાઃ સંકલ્પરૂપત્વં કૃત્યોપકરણત્વં ચ
સંકલ્પઃ પ્રોચ્યતે વિષ્ણોઃ કૃત્યોપકરણં ક્રિયા ।
સંકલ્પસ્ય ચ નિશ્ચયાત્મકમિત્યાદિરૂપત્વમ્
એવમસ્ત્વિતિ વાક્યાન્તો મિત્યાદિઃ સ ચ કથ્યતે ॥ ૫૮-

બુદ્ધ્યહંકારમનસાં વૃત્તિઃ શબ્દે વિવક્ષ્યતે ।
ત્રિરૂપા મિતિ રુદ્દિષ્ટા તે સ્તબ્ધો------ત્ર શબ્દિતમ્ ॥ ૫૮-

ચિત્ત્યાદિવાક્યોક્તસ્રુગાદિપદાર્થનિરૂપણમ્
બુદ્ધ્યાદિમિતિપર્યન્તં વૃત્તિમટ્વૃત્તિરૂપકમ્ ।
યજ્ઞે જગદ્વિધાનાખ્યે વિતતે હરિમેધસઃ ॥ ૫૮-

સ્રુક્તયાજ્યતયા ચોપવક્તૃત્વેનાગ્નિભાવતઃ ।
ઉપવક્તા સ્મૃતો બ્રહ્માનુજ્ઞા પ્રવચનં સ્મૃતમ્ ॥ ૫૮-

ઉચ્ચાર્યત્વેન વિજ્ઞાતઃ શબ્દોઽગ્નિરિતિ કથ્યતે ।
ઉચ્ચારણં યદાધીતં તદ્બર્હિરિતિ ગીયતે ॥ ૫૮-

તસ્ય હેતુઃ પ્રયત્નો યઃ પ્રાણઃ સ હવિરુચ્યતે ।
પ્. ૫૮૮) વાગ્ વ્યાહૃતા તુ વેદિઃ સ્યાદ્ધર્તા હોતેતિ ગીયતે ॥ ૫૮-

ઉચ્ચારણસ્ય સામ્યં યત્ સામ સોઽધ્વર્યુરુચ્યતે ।
યથોક્તસ્ય જગદ્વિધાનાખ્યસ્ય વૈષ્ણવયજ્ઞસ્ય જ્ઞેયત્વવિધિઃ
ઇત્થં જગદ્વિધાનાખ્યો દશોપકરણાન્વિતઃ ॥ ૫૮-

યો યજ્ઞો વૈષ્ણવો વૃત્તસ્તમદ્યત્વે વિચિન્તયેત્ ।
વાક્યં સમુચ્ચરન્ કિંચિલ્લૌકિકં વૈદિકં તુ વા ॥ ૫૮-

વૈષ્ણવં ભાવમાસાદ્ય મન્ત્રં ચેમં વિચિન્તયેત્ ।
તાત્પર્યાર્થનિરૂપણમુખેન
ગ્રહભાગસ્યાત્મહવિઃસમર્પણપરત્વસ્ફુટીકરણમ્
વાચસ્પતે વિધે નામન્નિતિ તસ્યાર્થ ઉચ્યતે ॥ ૫૮-

વાઙ્ નામ વૈષ્ણવી શક્તિઃ શબ્દબ્રહ્મમયી પરા ।
વાચસ્પતિસ્તત્પતિઃ સ્યાદ્ વિદધાતીતિ વૈ વિધિઃ ॥ ૫૮-

નામયત્યખિલં સ્વસ્મિન્નિતિ નામાગ્નિરુચ્યતે ।
વિધેમ ભગવન્નામ પ્રહ્વીભાવાપરાભિધમ્ ॥ ૫૮-

ત્વં ચાસ્માકં વિધેઃ કુર્યા નામ પ્રવણચિત્તતામ્ ।
એતદેવ પુનર્વક્તિ મુનિઃ સ્વાત્મસમર્પણમ્ ॥ ૫૮-

ભગવત એવાત્મહવિઃસમર્પણજન્યફલભાગિત્વનિરૂપણમ્
વાચસ્પતિઃ સ પૂર્વોક્તઃ સોમં સોમરસોપમમ્ ।
પિબત્વાત્મરસં સ્વસ્મૈ મયા હુતમિવાધ્વરે ॥ ૫૮-

પ્. ૫૮૯) સ્વરૂપનિરૂપકશેષત્વપારતન્ત્ર્યાનુગુણવૃત્તિપ્રાર્થના
પીત્વા ચાસ્માસુ નૃમ્ણં યત્ સ્વમાધાદાદધાતુ તત્ ।
મનનીયં નૃભિર્નૃમ્ણં તદનુગ્રહરૂપકમ્ ॥ ૫૮-

આત્મહવિઃસમર્પણસ્ય સ્વાર્થત્વશઙ્કાવ્યુદાસઃ
સ્વાહેતિ સ્વાત્મસંન્યાસઃ સ્વાહુતં તદ્ભવેદિતિ ।
ચતુર્હોતૃમન્ત્રેઽપિ પૂર્વોક્તસ્યૈવ યજ્ઞસ્ય ભઙ્ગ્યન્તરેણ
વિવક્ષિતત્વનિરૂપણમ્
અયમેવ ચ યજ્ઞોઽત્ર ચતુર્હોતૃતયેષ્યતે ॥ ૫૮-

પૃથિવીદ્યુરુદ્રશબ્દાનાં પ્રકૃતિપુરુષકાલપરત્વપ્રદર્શનમ્
જગત્પ્રથનરૂપા સા પૃથિવી પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા ।
પુરુષો દ્યૌરિતિ પ્રોક્તો દ્યોતતે સ સ્વયા ચિતા ॥ ૫૮-

રુણદ્ધિ પ્રલયે તૌ દ્વૌ સ્રાવયત્યુદયેઽપિ ચ ।
રુદ્ર ઇત્યુદિતઃ કાલઃ સંયોજકવિયોજકઃ ॥ ૫૮-

બૃહસ્પપ્તિશબ્દસ્ય શ્રિયઃ પતિત્વપુરસ્કારેણ ભગવત્પરત્વમ્
બૃહત્ સા શક્તિરુદ્દિષ્ટા યતો બૃંહયતેઽખિલમ્ ।
બૃહસ્પતિઃ પતિસ્તસ્યા દેવદેવો જનાર્દનઃ ॥ ૫૮-

ગ્રહભાગાર્થનિરૂપણે વાચોવીર્યશબ્દસ્ય
ભગવત્કર્તૃકસૃષ્ટ્યુદ્યમપરત્વપ્રદર્શનમ્
વાચો વીર્યં ભવેત્ પ્રાણો વિષ્ણોઃ સૃષ્ટ્યુદ્યમઃ પરઃ ।
પ્. ૫૯૦) સંભૃતતમશબ્દેન સૃષ્ટ્યુદ્યમસ્ય
સર્વાર્થવિષયકત્વવિવક્ષા
તત્સંભૃતતમં ચૈવ સર્વાર્થવિષયત્વતઃ ॥ ૫૮-

પૂર્વોક્તસ્ય પ્રાણસ્યૈવાત્રાપિ હવિષ્ટ્વવિવક્ષા
પ્રાણો હવિરિતિ ન્યાયાત્ પ્રાણો હવિરિહેષ્યતે ।
મન્ત્રશેષસ્ય દાસ્યમહારસરૂપસુખપ્રાર્થનાપરત્વપ્રદર્શનમ્
આયક્ષ્યસે પૂજ્યસેઽદ્ય યસ્ત્વં વાચસ્પતિઃ સ્વયમ્ ॥ ૫૮-

અતોઽસ્મૈ યજમાનાય વાર્યં વર્યં સુવઃ સુખમ્ ।
આકસ્ત્વમાકુરુષ્વાદ્ય સોમં પિબતિ પૂર્વવત્ ॥ ૫૮-

મન્ત્રચરમવક્યસ્ય પ્રતિબન્ધનિવૃત્તિપ્રાર્થનાપરત્વમ્
ઇરાં દદતમિન્દ્રં મામિન્દ્રિયાયાદ્યશક્તયે ।
બ્રહ્માપ્તિહેતુભૂતાયૈ સ યોગ્યં જનયત્વજઃ ॥ ૫૮-

પઞ્ચહોતૃમન્ત્રાર્થનિરૂપણમ્
ચતુર્હોતાયમુદ્દિષ્ટઃ પઞ્ચહોતા નિગદ્યતે ।
અગ્નિર્નિરુદિતઃ પૂર્વં સ હોતા પરિગીયતે ॥ ૫૮-

જ્ઞાનપ્રાણાવશ્વિનૌ દ્વાવશ્નુવાતે યતો જગત્ ।
અધ્વર્યુઃ પ્રતિપ્રસ્થાતા દ્વાવધ્વર્યૂ પ્રકીર્તિતૌ ॥ ૫૮-

ત્વષ્ટા સંકલ્પ ઉદ્દિષ્ટસ્ત્વષ્ટ્ટકાર્યં યતોઽખિલમ્ ।
મિત્રો મૈત્રી સમુદ્દિષ્ટા કરુણા હરિમેધસઃ ॥ ૫૮-

ગ્રહભાગસ્યાત્મયાગસાધનત્વેન વિનિયોગઃ
પ્. ૫૯૧) સોમ ઇત્યાદિમન્ત્રોઽયં યજને તસ્ય શિષ્યતે ।
તત્ર ષષ્ઠ્યન્તયોઃ પ્રથમાન્તયોશ્ચ સોમશુક્રપદયોરર્થવિવેકઃ
ષષ્ઠ્યન્તૌ સોમશુક્રૌ દ્વૌ લતાસારાભિધાયિનૌ ॥ ૫૮-

ઇતરાવાત્મવચનૌ પુરોગા હેતુરુચ્યતે ।
પ્રથમાન્તસોમપદવિવક્ષિતસ્ય જીવસ્ય ષષ્ઠ્યન્તસોમપદવિક્ષિતાત્
લતાસારાદુત્તમત્વમ્
જીવઃ સોમસ્ય સોમોઽયં પુરોગાઃ સેમતોઽપિ યત્ ॥ ૫૮-

સોમો હ્યભિષ્ટુતો યાદૃક્ પ્રીણયેત્ પુરુષોત્તમમ્ ।
આત્મયાગહુતો જીવો ન તાદૃક્ કિંત્વતોઽધિકઃ ॥ ૫૮-

તદુપપાદનમ્
મર્ત્યો હ્યભિષ્ટુતઃ સોમો યસ્ત્વમર્ત્યો હિ ચિન્મયઃ ।
શુક્રશબ્દસ્ય જીવપરત્વે પ્રવૃત્તિનિમિત્તપ્રદર્શનમ્
શુક્ર ઇત્યતિસારત્વાજ્જગદ્બીજતયાપિ ચ ॥ ૫૮-

આખ્યા જીવસ્ય તત્રાપિ યોજનૈષા પુરોદિતા ।
ઇન્દ્રશબ્દેન ભગવતઃ સંબોધનમ્
ઇન્દ્રેત્યપિ ચ સંબોધો દેવસ્ય હરિમેધસઃ ॥ ૫૮-

વાતાપિશબ્દસ્ય
વ્યાપ્તિપૂર્વકભગવન્નિષ્ઠકિર્યાશક્તિવૈશિષ્ટ્યપરત્વમ્
પ્. ૫૯૨) વાતાપીત્યુચ્યતે વ્યાપી વાતેન ક્રિયયા સ્વયા ।
જગદ્ધાતુઃ ક્રિયા સૃષ્ટિરતર્ક્યા વ્યાપ્તિપૂર્વિકા ॥ ૫૮-

તસ્યા અવિષયો નાસ્તિ ભાવઃ કોઽપિ કથંચન ।
હવનશ્રુત્પદસ્ય સ્વવિષયકાહ્વાનશ્રવણરસિકત્વપરત્વમ્
હવનશ્રુત્ સમાખ્યાતઃ શૃણ્વન્નાહ્વાનમાદરાત્ ॥ ૫૮-

શ્રાતા ઇત્યાદિવાક્યદ્વયસ્ય તાત્પર્યાર્થનિરૂપણમુખેન
સર્વેષ્વપ્યાત્મસુ ભગવદ્ગુણકૃતદાસ્યપ્રતિપાદકત્વપ્રદર્શનમ્
હે ઇન્દ્ર પરમેશાન કર્તસ્તે હવનશ્રુતઃ ।
શ્રાતાઃ શ્રિતા ગુણૈઃ સોમા આત્માનસ્ત ઇમે વયમ્ ॥ ૫૮-

સ્વાહા સ્વાહુતમસ્ત્વેતત્ તદિદં પરમં હવિઃ ।
અથ ષડ્ઢોતૃમન્ત્રાર્થનિરૂપણમ્
ઉદ્દિષ્ટઃ પઞ્ચહોતાયં ષડ્ઢોતાદ્ય નિગદ્યતે ॥ ૫૮-

યજમાનં પશું ભૂતં વાક્ત્યાત્માનં હવિષ્કૃતમ્ ।
દેહેન્દ્રિયૈઃ સમં વિષ્ણું પ્રાપ્તાદ્ય સહવિષ્કૃતમ્ ॥ ૫૮-

સૂતે ચ રમતે ચૈવ યજતે ચૈવ કથ્યતે ।
સૂર્યોવિષ્ણું વિશત્વેનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનકારણમ્ ॥ ૫૮-

વાતો ગતિમતઃ સંજ્ઞા ગતિર્વ્યાપ્તિરુદીરિતા ।
દ્યોતમાનસ્તથા સ દ્યૌર્દેવો વિજ્ઞાનસારથિઃ ॥ ૫૮-

પ્. ૫૯૩) અન્તઃ સમીક્ષમાણઃ સન્નન્તરિક્ષમુદીર્યતે ।
સર્વાન્ સંગમયન્ પ્રાણૈર્યજ્ઞ ઇજ્યતયાપિ ચ ॥ ૫૮-

પૃથિવી વૈષ્ણવી શક્તિ પ્રથમાના સ્વતેજસા ।
પઞ્ચાત્માવયવઃ પ્રાણઃ પૃષ્ઠં મૂર્ધાઙ્ગમુચ્યતે ॥ ૫૮-

આત્માન્તઃકરણં પ્રોક્તમનાદ્યન્તસ્થિતાનિ ચ ।
શરીરાણ્યથ બાહ્યાઙ્ગાન્યથો ગ્રહ ઉદીર્યતે ॥ ૫૮-

વાચસ્પતિઃ સમુદ્દિષ્ટઃ શક્તિર્વાગ્ વૈષ્ણવી ક્રિયા ।
સૈવ પ્રોક્તા જુહૂઃ પ્રાણો હોત્રાહુતિરુદીર્યતે ॥ ૫૮-

નાનાદેહાદિરૂપેણ વૃદ્ધા દેવા ઉદીરિતઃ ।
એરયસ્વ પ્રેરયસ્વ પ્રેરણં ત્વેરણં મતમ્ ॥ ૫૮-

અપરસ્ય ષડ્ઢોતૃમન્ત્રસ્યાર્થનિરૂપણમ્
(૧) અથાપરસ્ય ષડ્ઢોતુર્નિર્ણયં શૃણુ નારદ ।
દીક્ષા માનસસંકલ્પો વાગવસ્થા તુ વાક્ સ્મૃતા ॥ ૫૮-

આપો દયાર્દ્રતા વિષ્ણોર્મન ઇચ્છા નિગદ્યતે ।
તપો વિજ્ઞાનમુદ્દિષ્ટં પોતા ત્વભિગરો મતઃ ॥ ૫૮-

૧ ષડ્ઢોતૃમન્ત્રો દ્વિવિધઃ- ચતુર્થાનુવાકાત્મકઃ સૂર્યં તે ચક્ષુ
ઇત્યાદિરેકઃ । ષષ્ઠાનુવાકાત્મકઃ વાગ્ધોતા ઇત્યાદિરપરઃ । તત્ર
વાગ્ઘોતા ષડ્ઢોતૃણામ્ ઇતિ બ્રાહ્મણનિર્દેશાત્ સ એવ ચાતુર્હોત્રચયને
પ્રયોજ્યઃ । ઇતરસ્ય તુ પશુબન્ધેન યક્ષ્યમાણઃ ષડ્ઢોતારં
મનસાનુદ્રુત્યાહવનીયે જુહુયાત્ ઇતિ હોતૃબ્રાહ્મણકાણ્ડે વિધિદર્શનાત્
પશુબન્ધે વિનિયોગઃ । તદેવં કર્મકાણ્ડે વ્યવસ્થિતવિકલ્પેન
વિનિયુક્તયોરપિ ષડ્ઢોતૃમન્ત્રયોર્બ્રહ્મચક્રે સમુચ્ચયેન વિનિયુક્તત્વાદ્
દ્વિવિધયોરપિ તયોરિહ વ્યાખ્યાનં કૃતમિતિ બોધ્યમ્ ।
પ્. ૫૯૪) સપ્તહોતૃમન્ત્રાર્થનિરૂપણમ્
મહાહવિરિતિ પ્રોક્તઃ સપ્તહોતા મનીષિભિઃ ।
મનો હવિરિતિ પ્રોક્તં મનો હવિરિહોચ્યતે ॥ ૫૮-

મહાવિષયતા તસ્ય મહત્ત્વં પરિગીયતે ।
યત્નો હવિરિતિ પ્રોક્તં પ્રાણો હવિરિહોચ્યતે ॥ ૫૮-

સત્યતા ત્વવિપર્યાસઃ સંતતોદ્યુક્તતા તથા ।
પાજસ્તેજ ઇહ પ્રોક્તો નિત્યતાચ્યુતતાસ્ય તુ ॥ ૫૮-

મનો મતિરિહ પ્રોક્તા તસ્યાઃ પૂર્વવદચ્યુતિઃ ।
અનાધૃષ્યાપ્રધૃષ્યૌ ચ શક્ત્યૈશ્વર્યનિરૂપકૌ ॥ ૫૮-

પોતા ચ મૈત્રાવરુણઃ સ્મૃતાવભિગરાવિહ ।
અનાયાસવિષયત્વાદયાસ્ય ઇતિ વર્ણ્યતે ॥ ૫૮-

ગ્રહભાગાર્થનિરૂપણમ્
હરતિ સ્વીકરોતીહ પૂજાં હૃદિતિ વર્ણ્યતે ।
દૈવ્યસ્તન્તુરિતિ પ્રોક્તા શિષ્યાચાર્યપરમ્પરા ॥ ૫૮-

મનુષ્યસ્તન્તુરિત્યુક્તા સત્સંતાનસમૃદ્ધિતા ।
દ્યાવાપૃથિવ્યૌ પિતરૌ પિતરૌ શ્રીતદીશ્વરૌ ।
વ્યાખ્યાતો હોતૃવર્ગોઽયમિતિ તે લેશતો મુને ॥ ૫૮-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
પઞ્ચહોતૃમન્ત્રાર્થનિરૂપણમ્ નામ અષ્ટપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ