અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 56

નારસિંહાનુષ્ટુભમન્ત્રાર્થનિરૂપણં નામ
ષટ્પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
જ્વલદાદિપદાનાં
પદ્મનાભાદ્યેકોનચત્વારિંશદવતારપરત્વવર્ણનમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ-
વૈભવં દેવતાચક્રં જ્વલદાદ્યર્ણવર્ણિતમ્ ।
યથા તદ્વર્ણ્યતે તૈસ્તૈસ્તથા તદવધારય ॥ ૫૬-

જ્વલત્પદવિવક્ષિતેષ્વેકાદશસ્વવતારેષુ (૧) જકારસ્ય
પદ્મનાભાખ્યપ્રથમાવતારપરત્વમ્ (૨)
અવતારો હિ યો વિષ્ણોઃ પદ્મનાભો મહોદયઃ ।
અજિતઃ કુત્રચિત્ કૈશ્ચિત્ સોઽજિતાર્ણેન વર્ણ્યતે ॥ ૫૬-

વકારસ્ય કાન્તાત્મામૃતધારકાખ્યવિંશાવતારપરત્વમ્
અમૃતાધારવર્ણેન કાન્તાત્મામૃતધારકઃ ।
૧. અત્રાયં તત્તદવતારપરવર્ણવિભાગક્રમઃ- જકારઃ, વકારઃ,
વકારોત્તરાકારઃ, લકારઃ, પુનર્લકારઃ, પુનશ્ચ લકારઃ, નકારઃ,
તકારઃ, પુનસ્તકારઃ, પુનશ્ચ તકારઃ, અમ્પ્રત્યયઃ, ઇત્યેવં
જ્વલત્પદાવયવૈરેકાદશભિર્વર્ણૈઃ
પદ્મનાભાદ્યેકાદશાવતારવિવક્ષેતિ ।
૨. અત્ર તત્તદવતારાણાં તત્તત્સંખ્યત્વેન પરિગણનં
પઞ્ચમાધ્યાયોક્તક્રમમનુરુધ્યેતિ જ્ઞેયમ્ ।
પ્. ૫૬૨) વકારોત્તરાકારસ્યૈકામ્ભોનિધિશાયયાખ્યચતુર્દશાવતાર-
પરત્વમ્
તત્રૈવાર્ણવશાયી ચ વરુણસ્થાપ્રમેયતઃ ॥ ૫૬-

લકારસ્ય શક્ત્યાત્માખ્યચતુર્થાવતારપરત્વમ્
ધરેશેન તુ શક્તીશો ધરા શક્તિર્હિ વૈષ્ણવી ।
તસ્યૈવ સંજ્ઞાન્તરમુખેન
હરિકૃષ્ણાખ્યત્રયસ્ત્રિંશચતુસ્ત્રિંશાવતારદ્વયપરત્વમ્
વિબુધો હરિરુદ્દિષ્ઠઃ કૃષ્ણસ્તુ પુરુષેશ્વરઃ ॥ ૫૬-

વિબુધાખ્યેન વર્ણેન વર્ણ્યતે પુરુષેશ્વરઃ ।
તાવુભૌ કથિતૌ દેવૌ નરનારાયણાત્મકૌ ॥ ૫૬-

નકારસ્ય ધર્માખ્યદ્વાદશાવતારપરત્વમ્
સ્વર્ગાપવર્ગયોઃ પન્થા યો હિ ધર્મઃ સનાતનઃ ।
સ ધરેશોત્તરેણૈવ પથા દેવ ઉદીર્યતે ॥ ૫૬-

તકારસ્યાનન્તાખ્યતૃતીયાવતારપરત્વમ્
તાલલક્ષ્મા હિ ભગવાન્ યોઽનન્તઃ પરિપઠ્યતે ।
સ દેવો ધરણીધર્તા કથ્યતે તાલલક્ષ્મણા ॥ ૫૬-

તસ્યૈવ સંજ્ઞાન્તરમુખેન
કૂર્મવિદ્યાધિદેવાખ્યપઞ્ચદશષષ્ઠાવતારદ્વયપરત્વમ્
લોકમાલાઃ સ્રજઃ પ્રોક્તાઃ સ્રગ્ધરઃ કૂર્મ ઉચ્યતે ।
વિરાડ્ વિદ્યોદિતા સદ્ભિર્વૈરાજશ્ચ તદીશ્વરઃ ॥ ૫૬-

પ્. ૫૬૩) વૈરાજસ્રગ્ધરાખ્યેન તૌ દેવૌ પરિકીર્તિતૌ ।
અમ્પ્રત્યયાવયવયોરકારમકારયોઃ
કાલનેમિઘ્નાખ્યદ્વાવિંશાવતારપરત્વમ્
અપ્રમેયનિગીર્ણેન કાલેન પુરુષોત્તમઃ ॥ ૫૬-

ઉચ્યતે કાલનેમિઘ્નો યઃ કાલઃ સ દુરાસદઃ ।
સર્વતોમુખશબ્દવિવક્ષિતેષુ (૧) દશસ્વવતારેષુ સકારસ્ય
પીયુષહરણાખ્યાષ્ટાદશાવતારપરત્વમ્
અપ્રમેયસમાક્રાન્તમમૃતાક્ષરમુત્તમમ્ ॥ ૫૬-

અમૃતાહરણં વક્તિ પુરુષં પુષ્કરેક્ષણમ્ ।
તસ્યૈવ સંજ્ઞાન્તરમુખેન શ્રીપત્યાખ્યૈકોનવિંશાવતારપરત્વમ્
અપ્રમેયસમાક્રાન્તા સૈવ તૃપ્તિઃ સનાતની ॥ ૫૬-

શ્રીપતિં વક્તિ દેવેશં શ્રીઃ સા તૃપ્તિરુદીરિતા ।
સરેફસ્ય વકારસ્ય વરાહાખ્યષોડશાવતારપરત્વમ્
અશેષભુવનાધારવરાહસમુદાયતઃ ॥ ૫૬-

અશેષભુવનાધારો વરાહઃ પરિગીયતે ।
૧ અત્રાયં વર્ણવિભાગક્રમઃ- સકારઃ, પુનઃસકારઃ, સરેફો
વકારઃ, પુનરકારશિરસ્કો વકારઃ, તકારઃ, ઓકારઃ, પુનરોકારઃ,
પુનશ્ચ મકારશિરસ્ક ઓકારઃ, ઉકારપૂર્વકો મકારશિરસ્કઃ
ખકારઃ, પુનઃ ખકારઃ, ઇત્યેવં
સર્વતોમુખશબ્દાવયવૈર્દશભિર્વર્ણૈઃ
પીયૂષહરણાદ્યવતારદશકવિવક્ષેતિ ।
પ્. ૫૬૪) અકારશિરસ્કસ્ય તસ્યૈવ વકારસ્ય સંજ્ઞાન્તરમુખેન
પાતાલશયનાખ્યૈકોનચત્વારિંશાવતારપરત્વમ્
અપ્રમેયસમાક્રાન્તાદ્વરુણાદેવ ચાક્ષરાત્ ॥ ૫૬-

પાતાલશાયી ભગવાન્ દેવદેવો નિરુચ્યતે ।
તકારસ્ય વાગીશ્વરાખ્યત્રયોદશાવતારપરત્વમ્
સ્રગ્વાક્ પ્રોક્તા મુનીન્દ્રૈઃ સા સૃજતી દધતી જગત્ ॥ ૫૬-

વાગીશઃ સ્રગ્ધરાર્ણેન (૧) દ્વિતીયેન નિરુચ્યતે ।
ઓકારસ્ય ત્રિવિક્રમાખ્યત્રિંશાવતારપરત્વમ્
યઃ સ દેવો બલેર્નેતા પૃથિવીં ત્રિર્વિચક્રમે ॥ ૫૬-

હરિર્વિક્રમિણા તેન વર્ણેન પરિગીયતે ।
તસ્યૈવ સંજ્ઞાન્તરમુખેન વિશ્વરૂપાખ્યાષ્ટમાવતારપરત્વમ્
(૨) ઓતો દેવો હિ યો વિશ્વં રૂપેણ સ્વેન દીવ્યતા ॥ ૫૬-

વિશ્વરૂપઃ સ દેવોઽસાવોતદેવેન વર્ણ્યતે ।
તસ્યૈવ મકારશિરસ્કસ્ય સંજ્ઞાન્તરમુખેન
બડબાવક્ત્રાખ્યૈકાદશાવતારપરત્વમ્
ઓદનેન સમાક્રાન્તો મર્દનો વર્ણ ઉત્તરઃ ॥ ૫૬-

વક્ત્યૌર્વં બડબાવક્ત્રં દેવદેવં જલાશનમ્ ।
તદુપપાદનમ્
ઓદનં જલમુદ્દિષ્ટમોદનસ્ય પ્રસૂર્યતઃ ॥ ૫૬-

૧ અત્ર દ્વિતીયત્વં જ્વલત્પદસ્થજ્ઞકારાપેક્ષયા
૨ ઓત ઇતિ કર્તરિ ક્તઃ
પ્. ૫૬૫) જલં મૃદ્ગન્ સ પાનેન દેવ ઓદનમર્દનઃ ।
ઉકારપૂર્વકસ્ય મકારશિરસ્કસ્ય ખકારસ્ય
વામનદેહાખ્યૈકોનત્રિંશાવતારપરત્વમ્
ખર્વદેહો હિ યો વર્ણઃ સોદ્દામોદયમર્દનઃ ॥ ૫૬-

વામનં વક્તિ સુવ્યક્તં યાચિતારં બલિં ભુવમ્ ।
તદુપપાદનમ્
ઉદ્દામમુદયં વ્યાપ્તિં સ હિ મૃદ્ગાતિ વામનઃ ॥ ૫૬-

તસ્યૈવ સંજ્ઞાન્તરમુખેન વેદવિદાખ્યસપ્તત્રિંશાવતારપરત્વમ્
સ એવ વર્ણો વેદાત્મા વક્તિ વેદવિદં હરિમ્ ।
નૃસિંહશબ્દવિવક્ષિતેષુ (૧) નવસ્વવતારેષુ નકારસ્ય
નરનારાયણાખ્યકત્રિંશદ્વાત્રિંશાવતારદ્વયપરત્વમ્
નરો નારાયણશ્ચૈવ નરનારાયણાક્ષરાત્ ॥ ૫૬-

ઋકારસ્ય પારિજાતહરણાખ્યત્રયોવિંશાવતારપરત્વમ્
સત્યા યસ્ય સ સત્યોઽસૌ પારિજાતહરો મહાન્ ।
સ સત્યાર્ણેન કથિતઃ સત્યામઙ્કસ્થિતાં વહન્ ॥ ૫૬-

૧ અત્રાયં વર્ણવિભાગક્રમઃ- નકારઃ, પુનર્નકારઃ, ઋકારઃ,
મકાર-નકાર-ઋકાર-સકાર-રૂપવર્ણચતુષ્ટયસમુદાયઃ, ઇકારઃ,
પુનરિકારઃ, ઙકારઃ, હકારઃ, પ્રત્યયાવયવો મકારઃ, ઇત્યેવં
નૃસિંહશબ્દાવયવૈર્નવભિર્વર્ણૈર્નરનારાયણાદ્યવતારનવક-
વિવક્ષેતિ ।
પ્. ૫૬૬) (૧) મકારનકારઋકારસકારરૂપવર્ણચતુષ્ટયસમુદા-
યસ્ય રાહુજિદાખ્યૈકવિંશાવતારપરત્વમ્
ખર્વદેહાત્ પરો યો હિ મર્દનઃ સહિતઃ પથા ।
અઙ્કુશસ્તત્પરઃ સોમ ઇતિ વર્ણચતુષ્ટયાત્ ॥ ૫૬-

સોમસ્ય ચરતો માર્ગાદ્યોઽઙ્કુશો રાહુરુચ્યતે ।
તં મર્દયતિ યો દેવો રાહુજિત્ સ નિરુચ્યતે ॥ ૫૬-

ઇકારસ્ય પરશુરામશ્રીરામાખ્યપઞ્ચત્રિંશષટ્ત્રિંશાવતારદ્વય-
પરત્વમ્
રામદ્વયં સમુદ્દિષ્ટં રામવર્ણેન નારદ ।
(૨) ઙકારસ્ય ક્રોડાત્માખ્યદશમાવતારપરત્વમ્
એકદંષ્ટ્રેણ ભગવાન્ ક્રોડાત્મા પરિગીયતે ॥ ૫૬-

હકારસ્ય વિહંગમાખ્યનવમાવતારપરત્વમ્
સૂર્યેણ યઃ સહાયાતિ હંસરૂપી જનાર્દનઃ ।
૧ અયં ચ મકારો મન્ત્રપૂર્વાર્ધચરમાવયવભૂત
આકાઙ્ક્ષાસત્તિયોગ્યતાબલાદર્થગત્યનુરોધેનાત્રાનુષક્તઃ । અત એવ
મુલે ખર્વદેહાત્ પરઃ ઇતિ ખકારાત્ પરત્વેન મકારોઽયં વિશેષ્યતે ।
૨ ઇદમત્રાવધેયમ્-સિંહશબ્દસ્ય હિ દ્વયી ગતિઃ શબ્દાનુશાસનસિદ્ધા
। યથા- ષિચ ક્ષરણે ઇતિ ધાતોઃ સિંચેઃ સંજ્ઞાયાં હનુમૌ કશ્ચ
ઇત્યૌણાદિકાનુશાસનેન કપ્રત્યયે નુમાગમે ધાતોરન્ત્યસ્ય ચકારસ્ય
હકારાદેશે ચ કૃતે સિંહ ઇતિ રૂપનિષ્પત્તિરિત્યેકા ।
પૃષોદરાદેરાકૃતિગણત્વાત્ સિંહશબ્દસ્ય તદન્તઃપાઠમઙ્ગીકૃત્ય હિસિ
હિંસાયાં ઇતિ ધાતોઃ પચાદ્યચિ હકારસકારયોઃ સ્થાનવ્યત્યયેન
સિંહ ઇતિરૂપસિદ્ધિરિત્યપરા । તામિમાં દ્વયીમપિ
ગતિમભ્યુપગમ્યૈતાવાન્ ભેદો મન્ત્રશાસ્ત્રેષુ પ્રાયઃ સ્વીકૃતઃ, યત્
સિંહશબ્દાવયવસ્ય અનુસ્વારસ્ય સ્થાને કવર્ગપઞ્ચમોચ્ચારણમ્ ।
અતોઽત્ર સ્વશાસ્ત્રમર્યાદામનુરુધ્ય સિંહશબ્દે ઙકારસ્યૈવ
બુબોધયિષયૈકદંષ્ટ્રશબ્દપ્રયોગ ઇતિ ।
પ્. ૫૬૭) વિહંગમઃ સ દેવેશઃ સૂર્યવર્ણેન વર્ણ્યતે ॥ ૫૬-

પ્રત્યયાવયવસ્ય મકારસ્ય કલ્ક્યાખ્યાષ્ટાત્રિંશાવતારપરત્વમ્
યો મર્દયતિ કલ્ક્યાખ્યો દસ્યુંસ્તિષ્યયગુગાન્તજાન્ ।
સૂર્યોપરિસ્થિતેનૈવ મર્દનેન સ ગીયતે ॥ ૫૬-

ભીષણશબ્દવિવક્ષિતેષુ (૧) ચતુર્ષ્વવતારેષુ ભકારસ્ય
ધ્રુવાખ્યદ્વિતીયાવતારપરત્વમ્
ધ્રુવો દેવઃ સમુદ્દિષ્ટો ધ્રુવાર્ણેન મહામુને ।
ઈકારસ્ય ન્યગ્રોધશાયિસંજ્ઞકસપ્તવિંશાવતારપરત્વમ્
માયામયં સમાસ્થાય ન્યગ્રોધદલમુજ્જ્વલમ્ ॥ ૫૬-

યઃ શેતે કાન્તરૂપેણ સ માયાવર્ણવર્ણિતઃ ।
ષકારસ્ય નરસિંહાખ્યસપ્તદશાવતારપરત્વમ્
નૃસિંહો દેવદેવસ્તુ નૃસિંહાર્ણેન વર્ણ્યતે ॥ ૫૬-

ણકારસ્ય મધુસૂદનાખ્યપઞ્ચમાવતારપરત્વમ્
મધું નિહત્ય યઃ પૂર્વં પ્રધાનં મર્દનં વિધેઃ ।
સ્વબાહુબલમાસ્થાય વિરિઞ્ચાયાભયં દદૌ ॥ ૫૬-

દેવો હ્યભયદાર્ણેન સ ઉક્તો મધુસૂદનઃ ।
૧ અત્રાયં વર્ણવિભાગક્રમઃ- ભકારઃ, ઈકારઃ, ષકારઃ, ણકારઃ,
ઇત્યેવં
ભીષણશબ્દાવયવૈશ્ચતુર્ભિર્વર્ણૈર્ધ્રુવાદ્યવતારચતુષ્કવિવક્ષેતિ ।
પ્. ૫૬૮) ભદ્રશબ્દવિવક્ષિતેષુ (૧) ત્રિષ્વવતારેષુ ભકારસ્ય
કપિલાખ્યસપ્તમાવતારપરત્વમ્
સિદ્ધિં દદાતિ યો દિવ્યાં પ્રસંખ્યાનમયીં પરામ્ ॥ ૫૬-

દેવઃ સિદ્ધિપ્રદાર્ણેન કપિલઃ સ નિગદ્યતે ।
દકારસ્ય દત્તાત્રેયાખ્યષડ્વિંશાવતારપરત્વમ્
દત્તાત્રેયસ્તુ ભગવાન્ દત્તાત્રેયાર્ણવર્ણિતઃ ॥ ૫૬-

રેફસ્ય શાન્તાત્માખ્યપઞ્ચવિંશાવતારપરત્વમ્
દોષકાલાનલત્વેન તદ્વર્ણેન સ ઈર્યતે ।
મૃત્યુમૃત્યુશબ્દવિવક્ષિતેઽવતારદ્વયે (૨)
પ્રથમમૃત્યુશબ્દસ્યૈકશૃઙ્ગતનુસંજ્ઞકમત્સ્યાપરપર્યા-
યાષ્ટાવિંશાવતારપરત્વમ્
કાલઃ કાલઃ સમુદ્દિષ્ટઃ પ્રધાનં પ્રકૃતિઃ પરા ॥ ૫૬-

ઋતધામા પુમાંસ્તત્સ્થો વૈરાજશ્ચ ચતુર્ગતિઃ ।
ભુવનં ચ દધદ્ દેહે યઃ શઙ્ખો મીન ઈર્યતે ॥ ૫૬-

એકશૃઙ્ગતનુર્દેવો મૃત્યુવર્ણૈઃ સ ગદ્યતે ।
દ્વિતીયમૃત્યુશબ્દસ્ય લોકનાથાખ્યચતુર્વિંશાવતારપરત્વમ્
પ્રધાનઃ સત્યરૂપશ્ચ વૈરાજો રાજયઞ્જગત્ ॥ ૫૬-

ચતુર્ગતિર્દેવદેવો લોકનાથો મહાપ્રભુઃ ।
૧ ભદ્રશબ્દે ભકારઃ, દકારઃ, રેફઃ, ઇતિ ત્રિભિર્વર્ણૈઃ
કપિલાદ્યવતારત્રયવિવક્ષેતિ બોધ્યમ્ ।
૨ મૃત્યુશબ્દદ્વયેનાવતારદ્વયવિવક્ષેતિ સ્પષ્ટમેવ । તદેવં
જ્વલત્પદેનૈકાદશાવતારાઃ, સર્વતોમુખશબ્દેન દશ,
નૃસિંહશબ્દેન નવ, ભીષણશબ્દેન ચત્વારઃ, ભદ્રશબ્દેન ત્રયઃ,
મૃત્યુમૃત્યુશબ્દેન દ્વૌ, ઇતિ જ્વલદાદીનાં ષણ્ણાં
શબ્દાનામેકોનચત્વારિંશદવતારપરત્વં પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
પ્. ૫૬૯) મૃત્યુવર્ણસમુદ્દિષ્ટઃ પૂર્વસ્માદ્ ભુવનાદપિ ॥ ૫૬-

ઇતિ વર્ણાશ્રયા રીતિઃ પરા તે સંપ્રદર્શિતા ।
અધ્યાયશેષેણ મન્ત્રસ્ય મહિમાન્તરનિરૂપણમ્
શૃણુ મન્ત્રસ્ય માહાત્મ્યં ભૂયોઽપિ મુનિસત્તમ ॥ ૫૬-

પાદશઃ પ્રતિલોમોઽયં વૈકુણ્ઠાસ્ત્રં નિગદ્યતે ।
અક્ષરપ્રતિલોમોઽયં સ્મૃતં નારાયણાસ્ત્રકમ્ ॥ ૫૬-

સ્વરાણાં પ્રતિલોમો યઃ સંહિતાશબ્દરૂપવાન્ ।
નારસિંહમહાસ્ત્રં તન્નખક્રકચસંજ્ઞિતમ્ ॥ ૫૬-

પ્રમિત્યપેતો વરુણઃ કાલપાવકસંસ્થિતઃ ।
અપ્રમેયઃ પુનસ્તાદૃક્ તૃતીયાક્ષરમીરિતમ્ ॥ ૫૬-

સૂક્ષ્મસ્થઃ પ્રથમઃ સૂક્ષ્મઃ સંસ્થિતઃ કાલપાવકઃ ।
વરુણઃ સૂક્ષ્મયોર્દ્વન્દ્વં સપ્તમાક્ષરમીરિતમ્ ॥ ૫૬-

સૂક્ષ્મસ્થો ગોપનઃ પશ્ચાદ્વરુણો ભુવનાશ્રયઃ ।
વરજાદાર ઇત્યેતન્નારસિંહાસ્ત્રમીરિતમ્ ॥ ૫૬-

પ્. ૫૭૦) નવાક્ષરમિદં શ્રેષ્ઠં તત્ર યત્ પ્રતિલોમજમ્ ।
અસ્ત્રમક્ષરશસ્તત્તુ નારસિંહં મહાદિકમ્ ॥ ૫૬-

તત્ર સ્વરપ્રાતિલોમ્યાદસ્ત્રં ત્વતિમહાદિકમ્ ।
વ્યાપકઃ સામૃતાધારો ગોપનો દ્વ્યક્ષરં તુ તત્ ॥ ૫૬-

તત્ર સ્વરપ્રાતિલોમ્યે ગોપનો ગોપનઃ સતામ્ ।
સર્વત્ર પ્રાતિલોમ્યેન યદ્યદસ્ત્રમુદીરિતમ્ ।
તત્ર તત્રાનુલોમ્યેન તત્તચ્છાન્તિરુદીરિતા ॥ ૫૬-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
નારસિંહાનુષ્ટુભમન્ત્રાર્થનિરૂપણમ્ નામ
ષટ્પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ