Ahirbudhnya Samhita · Chapter 55
nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇam nāma
pañcapañcāśo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram /
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi //
yogamatānusāreṇa mantrārthanirūpaṇapratijñā
ahirbudhnyaḥ -
nirbruvanti yathā yogā mantrametaṃ vicakṣaṇāḥ /
tathā vācyastava mune tanme nigadataḥ śṛṇu // ५५-
ugraśabdārthanirūpaṇam
udgataḥ krudha ityevamugraḥ karaṇarodhanāt /
vīraśabdārthanirūpaṇam
vivṛtā yena vijitā īrā dehasthavāyavaḥ // ५५-
sa vīra udito yogaistantravijñānapāragaiḥ /
jvalacchabdārthanirūpaṇam
jitendriyo jitaśvāso yo'ntarjvalati sarvataḥ // ५५-
५५२) anindriyavyavacchedāt sarvataḥ prasṛto jvalan /
sarvatomukhaśabdārthanirūpaṇam
sarvatomukha uddiṣṭaḥ sarvajñānamayo hariḥ // ५५-
bhīṣaṇaśabdārthanirūpaṇam
bhā samyagjñānamuddiṣṭaṃ tasyāḥ preraṇamīṣaṇam /
bheṣaṇo bhīṣaṇaḥ prokto bhagavān viśvabhāvanaḥ // ५५-
mahāviṣṇunṛsiṃhabhadramṛtyumṛtyuśabdārthasya pūrvoktatvasūcanam
mahāviṣṇunṛsiṃhau ca mṛtyumṛtyuśca pūrvavat /
saṃpiṇḍitavākyārthanirūpaṇam
jitendriyasamīrādyaṃ jīvarūpaṃ vyavasthitam // ५५-
vyāpinaṃ mahanīyaṃ ca dhiyāṃ samyak pracodakam /
saṃsāramocakaṃ caiva yaṃ viduḥ puruṣottamam // ५५-
namāmi tamahaṃ devamiti yogānuśāsanam /
pāśupatamatānusāreṇa mantrārthanirūpaṇe ugraśabdārthanirūpaṇam
ugravratasamārādhya ugraśabdena varṇyate // ५५-
vīraśabdārthanirūpaṇam
tatpārayitṛvandyatvaṃ vīraśabdena varṇyate /
sarvatomukhaśabdārthanirūpaṇam
p. ५५३) malatrayaprāgabhāvaḥ sarvatomukhaśabditaḥ // ५५-
jvalacchabdārthanirūpaṇam
savidghanatvamādyasya jvalacchabdena varṇyate /
bhīṣaṇaśabdārthanirūpaṇam
arthapañcakarūpastu pāśo bhīśabdadarśitaḥ // ५५-
bhiyaṃ syati dyati spaṣṭaṃ pāśaṃ chintte paśoriti /
paśupāśacchidaṃ vakti śabdo bhīṣaṇa ityayam // ५५-
mṛtyumṛtyuśabdārthanirūpaṇam
śivaṃkaratvamīśasya mṛtyumṛtyupadoditam /
padāntarārthasya pūrvapradarśitatvasūcanam
mahāviṣṇurnṛsiṃhaśca pūrvameva pradarśitau // ५५-
saṃpiṇḍitavākyārthanirūpaṇam
ugravratapriyaṃ nityamugravrataparārcitam /
malatrayāparāmṛṣṭaṃ cidghanaṃ pāśabhedinam // ५५-
śivaṃ vadanti yaṃ viṣṇuṃ mahāntaṃ puruṣottamam /
namāmyahaṃ tamityevamarthaḥ pāśupate smṛtaḥ // ५५-
p. ५५४) trayayantamatānusāryarthasya pūrvanirūpitatvasūcanam
trayayantapadavīvedyaḥ pūrvameva (१) nirūpitaḥ /
sāttvatamatena mantrārthanirūpaṇam
arthaṃ sāttvatasaṃvedyamapramatto'vadhāraya // ५५-
ugraśabdasya saṃkarṣaṇākhyavyūhaparatvam
udgiratyamalaṃ śāstramudgīrya ramayatyapi /
giratyante ca tacchāstramugraḥ saṃkarṣaṇaḥ smṛtaḥ // ५५-
vīraśabdasya pradyumnākhyavyūhaparatvam
vinā kṛtvā prerayati rajasā tamasā trayīm /
vīrāṃ karoti tāṃ vidyāṃ vaidyamānavasargayoḥ // ५५-
vīrayatyapi cātmānaṃ tamomadhunighātane /
vyāpārayati śāstrārthānuṣṭhāne karma nirmalam // ५५-
ato vīraṃ vadantyādyaṃ pradyumnaṃ puruṣottamam /
mahāviṣṇuśabdasyāniruddhākhyavyūhaparatvam
mahān bhavati ceṣṭābhiraniruddhaśca sarvataḥ // ५५-
ekatricaturīhābhiste pūrve mitavṛttayaḥ /
kāryasya ca mitatvena teṣāṃ śaktirnirodhitā // ५५-
१ pūrvādhyāye saptadaśaślokamārabhya
catvāriṃśaślokapūrvārdhāntaiḥ sārdhatrayoviṃśatyā ślokairnirūpita
iti bodhyam /
p. ५५५) āmnāyante'niruddhe tu ceṣṭāḥ saṃkhyānavarjitāḥ /
kāryāṇyaparimeyāni sṛṣṭisthityādikāni tu // ५५-
śaktistadviṣayā yā tu yā vyāptirviṣṇutā ca sā /
sā cāniruddhatā tasya turyavyūhasya śārṅgiṇaḥ // ५५-
mahāviṣṇustataḥ proktaḥ so'niruddho vicakṣaṇaiḥ /
jvalacchabdasya rāmakṛṣṇādivibhavaparatvam
vikāso jvalanaṃ proktaṃ tasya brahmāṇḍamadhyataḥ // ५५-
yadvadantyavatāraṃ tu vaibhavaṃ harimedhasaḥ /
sarvatomukhaśabdenāvatārāṇāṃ
saulabhyakāṣṭhābhūmibhūtanānāyonitvasya bodhanam
sarvatomukhaśabdena nānāyoniniveśanam // ५५-
bhadraśabdasyāvatāradaśāyāmapi heyasaṃbandharāhityaparatvam
bhadratvaṃ tatra tasyāpi hyajahatsvasvabhāvatā /
bhīṣaṇaśabdasya mokṣapradatvaparatvam
bhiyaḥ saṃsārabandhasya (१) sānaṃ bhīṣaṇatā matā // ५५-
sā saprakāravijñānamātralabhyopadiśyate /
१ ṣo'ntakarmaṇi iti dhātuḥ
p. ५५६) mṛtyumṛtyuśabdena bhadraśabdoditasya heyapratibhaṭatvasya
bodhanam
heyapratyarthitā yā sā brahmaṇaḥ sārvakālikī // ५५-
svābhāvikī ca sā proktā mṛtyumṛtyupadena tu /
nṛsiṃhaśabdasya dvividhavyāptiparatvam
nṝnātmano'nubadhyāntarhitvainān parito'pi ca // ५५-
yā sthitistasya devasya puruṣottamatāhvayā /
soktā nṛsiṃhaśabdena saiṣā vākyārtha ucyate // ५५-
saṃkarṣaṇādirūpeṇa vyūhyātmānaṃ tridhā sthitaḥ /
tattadāśritakāryāya yo vibhuḥ sarvatomukhaḥ // ५५-
nānāvibhavarūpeṇa jvalatyantarbhavodare /
evaṃ jvalan bhavatyeva bhadro bhadratarastathā // ५५-
evaṃ vijñātamātro yo bhīṣaṇo bandhanāśakṛt /
mṛtyorheyasvarūpasya mṛtyuḥ pratibhaṭo yataḥ // ५५-
tamahaṃ vyūhavibhavavijñānasulabhaṃ nṛṇām /
antarbahiridaṃ vyāpya tiṣṭhantaṃ puruṣottamam // ५५-
nṛsiṃhaṃ karaṇaiḥ sarvairātmatvenānusaṃdadhe /
iti sāttvatasiddhārtho leśataste nidarśitaḥ // ५५-
p. ५५७) sūkṣmo nānāvidho'rtho yaḥ (१) paramadya niśāmaya /
parārthavarṇane prathamamugrapadasya
saṃkarṣaṇākhyavyūhaparatvakathanam
aśeṣabhuvanādhāraḥ saṃsāragadanāśanaḥ // ५५-
uddāma udayo viṣṇoḥ saṃkarṣaṇasamāhvayaḥ /
ugravarṇaiḥ samuddiṣṭho vaiṣṇavaḥ prathamodayaḥ // ५५-
tadupapādanam
tilakālakavadyasmāt tatra viśvaṃ prakāśate /
divyaśāstropadeśena gadaṃ dhvaṃsayate yataḥ // ५५-
uddāmaḥ so'pratihato viṣṇorudaya ujjvalaḥ
१ idamatra rahasyam- nārasiṃhānuṣṭubhamantrasya parārthavarṇanaṃ
nāma mantravarṇānāmaprameyādibhāvasaṃsiddhavyūhavibhavaparatva-
pradarśanam / tathā hi- ānuṣṭubhe hyekādaśa padāni / tatra prathamāntaṃ
kartṛkārakabodhakaṃ caramaṃ padam / uttamapuruṣaikavacanāntaṃ
namanakriyāvāci daśamam / avaśiṣṭāni nava dvitīyaikavacanāntāni
padāni namikarmībhūtavastuviśeṣabodhanāni / tatrādyaṃ padatrayaṃ
kramāt saṃkarṣaṇapradyumnāniruddhākhyavyūhatrayaparam /
jvaladādipadaṣaṭkaṃ tu pañcamādhyāyāvasānapratipāditasya
padmanābhādeḥ pātālaśayanāntasya vibhavānāmekonacatvāriṃśato
yathāsaṃbhavaṃ pratipādakam / tatra paramadya niśāmaya
ityādinādhyāyaśeṣeṇa saṃkarṣaṇādivyūhaparatvamugravīramahā-
viṣṇuśabdānāṃ pradarśyate / bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyārambheṇa
jvaladādipadānāṃ padmanābhādiparatvamuttarādhyāye pradarśayiṣyata
iti / tatra aśeṣabhuvanādhāraḥ ityādeḥ sārdhaślokatrayasyāyamāśayaḥ-
ugrapadasthairukāragakārarephairvyutkrameṇa guṇatrayaṃ vivakṣitam /
repheṇāśeṣabhuvanādhāratvam, gakāreṇa saṃsāragadanāśakatvam,
ukāreṇoddāmatvaviśeṣitamudayarūpatvam / rephādibhiḥ
svaparyāyabhūtāśeṣabhuvanādhārādiśabdāntarāṇyupasthāpya
tanmukhena yathoktaguṇopasthāpanasaṃbhavāt /
aśeṣabhuvanādhārādiśabdānāṃ rephādiparyāyatvaṃ ca prapañcitaṃ
saptadaśe / udaye uddāmatvaṃ cāpratihatatvam / tathā
cāśeṣabhuvanādhāratvādiguṇavibhūṣito'pratihato viṣṇoḥ
pradhamodayaḥ saṃkarṣaṇa eva bhavatīti sa evograpadāvayavairvarṇaiḥ
samuddiṣṭa iti / anayaiva diśā vīrādipadeṣvapyarthagatirabhyūhyā /
p. ५५८) ata ugrapadoddiṣṭo devaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ // ५५-
vīrapadena pradyumnavyūhasya pratipādanam
amṛtādhārarūpaśca māyāvāṃśca tato'nalaḥ /
pradyumno vīraśabdena gaditaḥ puṣkarekṣaṇaḥ // ५५-
tadupapādanam
amṛtaṃ bhagavaddharmastasyādhāraḥ samāśrayaḥ /
saṃpiṇḍitavākyārthanirūpaṇam
saddharmasya hyadhiṣṭātā pradyumno dharmasaṃśrayaḥ // ५५-
māyā jñānaṃ yato vidyāṃ saṃbodhayati māyayā /
dahatyanalavaccaiva vidyādoṣaṃ tamomayam // ५५-
vīravarṇairato devaḥ pradyumnaḥ parikīrtyate /
mahāviṣṇuśabdenāniruddhavyūhasya saṃkīrtanam
kālaḥ pradhānamādhārastayoḥ prāṇaḥ sadābhavat // ५५-
gopanaśca tayornityaṃ vṛṇvānaḥ sakalā gatīḥ /
edhayan mānavaṃ garbhaṃ tattatsaṃvatsaraiḥ kramāt // ५५-
agnirūpo jagatyasmin bhāskaraśca svayaṃ bhavan /
bhuvanābhayadaścaiva vaikuṇṭho'vihataṃ jagat // ५५-
p. ५५९) śāsitā svayamadhyakṣo mahāviṣṇurvivarṇitaḥ /
tadupapādanam
puṣkaraṃ kālarūpeṇa dhatte nābhisamudbhavam // ५५-
antaḥsthapuruṣaṃ caiva pradhānaṃ tadgataṃ dadhat /
kālapradhānaśabdābhyāmabhedenābhidhīyate // ५५-
prāṇayan kālataḥ sāṃkhyakālajīvatrayītrayam /
prāṇavarṇena nirdiṣṭho gopano gopanākhyayā // ५५-
kāryāṇi gatayaḥ proktāstāśca vṛṇvaṃścikīrṣayā /
ukto varuṇavarṇena sā hi tasyāniruddhatā // ५५-
garbhaṃ kālsthavidyāyāṃ jīvamanvaṣṭakātmakam /
puṣṇannabdasahasreṇa deva iddhārṇavarṇitaḥ // ५५-
agnisūryādike caiva devasarge hi vaidyake /
tattaddevapraveśena tattannāma dadhat svayam // ५५-
angibhāskaravarṇena svayaṃ deva udīryate /
kālādyavaniparyantaṃ cetanācetanātmakam // ५५-
bhuvanārṇoditaṃ yat tad bhuvanāṅgavicitritam /
tasya duṣṭanibarheṇa yo dadātyabhayaṃ sadā // ५५-
yaścāvihata evāsīt tattatkāryasamudyame /
anupraviśya bhūtāni yo'dhyakṣaḥ saṃniyacchati // ५५-
p. ५६०) eṣo'bhayadavaikuṇṭhaśāstṛvarṇena varṇyate /
iti vyūhāḥ samuddiṣṭā ugrāditritayena tu /
jvaladādinirūpyo'rtho hyataḥ paramudīryate // ५५-
iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ
nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇam nāma
pañcapañcāśo'dhyāyaḥ
āditaḥ ślokāḥ
Original text: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0