Ahirbudhnya Samhita · Chapter 54
nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇaṃ nāma
catuṣpañcāśo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram |
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi ||
saptabhiḥ ślokairmantramāhātmyanirūpaṇam
ahirbudhnyaḥ -
iti te leśataḥ prokto jitantākhyo mahāmanuḥ |
nārasiṃhamidānīṃ me tattvataḥ śṛṇu nārada || ५४-
mantrasyāsyaihikāmuṣmikanānāvidhaphalasādhanatā
sarvāścaryakaraḥ so'yaṃ nārasiṃho mahāmanuḥ |
divyāntarikṣabhaumānāṃ bhogānāmupapādakaḥ || ५४-
ādhyātmikādirūpāṇāṃ trividhānāṃ tathāpadām |
nivāraṇastathā rakṣodaityadānavamardanaḥ || ५४-
saṃkhyayogapāñcarātravedāntapāśupatairapyasyāvaśyopajīvyatvam
sāṃkhyānāṃ paramaṃ jñānamidameva mahāmune |
iyaṃ sopānabhūmiḥ sā yogināṃ niyatātmanām || ५४-
p. ५४३) tadetadayanaṃ hyekaṃ sāttvatānāṃ mahātmanām |
etat trayayantasarvasvametat pāśupataṃ matam || ५४-
sarvacetanahitakāmanayā kalpādau saṃkarṣaṇenāsya prakāśitatvam
saṃkarṣaṇo jagatyasmin sṛṣṭe nānāvidhe purā |
hitāya sarvajīvānāṃ jñānametat paraṃ jagau || ५४-
brahmarudrādīnāmapi mahatā śrameṇa saṃkarṣaṇādetanmantraprāptiḥ
taptvā ghoraṃ tapo brahmā tasmādadhijagau purā |
adhītavānahaṃ tasmānmatto divyā maharṣayaḥ || ५४-
sthūlārthanirūpaṇe śeṣatvajñānapūrvakamātmātmīyayorbhagavati
samarpaṇanirupaṇam
namanaṃ natirityuktaṃ nīcībhāvaśca sa smṛtaḥ |
paraṃ pratyātmano nīcībhāvaḥ śeṣatvameva hi || ५४-
ātmānaṃ śeṣatāṃ nītvā namāmītipadena tu |
ātmīyamarthaṃ tat tasmai nivedayati mantravit || ५४-
māntravarṇikairugrādipadaiḥ raudrādirasapratipādanam
krodhātiśayato raudro rasa ugra udīritaḥ |
utsāhātiśayotthāyī vīro vīrapadoditaḥ || ५४-
caturbhiradbhutaiḥ śabdairmahāviṣṇvādipūrvakaiḥ |
bhayātiśayahetutvād bhīṣaṇena bhayānakaḥ || ५४-
p. ५४४) rasaṃ vadati śṛṅgāraṃ mantrabhadrapadaṃ mune |
mṛtyumṛtyupadaṃ cāpi vadatyadbhutabhīṣaṇau || ५४-
ahaṃpadasya bhagavaccheṣatvena rūpeṇātmasvarūpaniṣkarṣakatvam
ahamityātmaniṣkarṣo nanturbhāgavatātmanā |
ugrādipadābhihitānāṃ raudrādirasānāṃ viṣayavyavasthāpradarśanam
ugraḥ śatrudhiyā devo vīro devagaṇekṣayā || ५४-
mahāviṣṇurjvalaṃścaiva sarvatomukha ityapi |
nṛsiṃha iti cāścaryo yogasiddhajanekṣayā || ५४-
bhīṣaṇo deva uddiṣṭaḥ kṣudrarakṣogaṇekṣayā |
ānandavalitāpāṅgyā lakṣmyā bhadro nirīkṣitaḥ || ५४-
ṛṣīṇāṃ mṛtyumṛtyuḥ sa bhīṣaṇāścaryayogataḥ |
kriyākārakasaṃsargajanyo'rthaḥ sthūla īdṛśaḥ || ५४-
sūkṣmārthanirūpaṇam
sūkṣmamarthaṃ nibodhemaṃ yaḥ prātipadikāśrayaḥ |
ugraśabdārthanirūpaṇam
udgiratyakhilaṃ viśvamudgīrṇaṃ grasati svayam || ५४-
vīraśabdārthanirūpaṇam
vīrayatyakhilaṃ bhāvaṃ vividhaṃ ramayatyapi |
mahacchabdena trividhaparicchedaśūnyatvasya bodhanam
p. ५४५) kāladeśādyavacchedavirahāt sa mahān smṛtaḥ || ५४-
punarmahacchabdasya navadhā nirvacanapradarśanam
(१) mahīyatermehatervā muhyaterathavā miheḥ |
manuteḥ sajahātervā māṃ jihīte'thavā mahān || ५४-
mātyasminnatha vā viśvaṃ na jahātyapi vai jagat |
yathākramaṃ teṣāmupapādanam
mahīyate pare vyomni mahāniti nirucyate || ५४-
mehatirdānakarmāyaṃ mahān mehatyabhīpsitam |
mohayatyātmaceṣṭābhiriti devo mahān smṛtaḥ || ५४-
svaṃ mehatyapsu vai vīryamaṇḍatveneti vai mahān |
manute nityayogena svena jñānātmanā mahān || ५४-
jahāti vividhān bhāvān ṣaḍ bhāvā iti yān viduḥ |
meti lakṣmīrmatā devī tāṃ jihīte'bhigacchati || ५४-
divyaṃ nityapariṣvaktaṃ mithunaṃ tanmahānataḥ |
१ atraite sapta dhātavo vivakṣitā bodhyāḥ- maha pūjāyām bhvādi miha
secane bhvādiḥ; muha vaicittye divādiḥ; manu avabodhane tanādiḥ; ohāk
tyāge juhotyādiḥ; ohāṅ gatau juhotyādiḥ; mā mane adadiḥ; iti | atra miha
secane ityatra secanaṃ miśrīkaraṇam | tena mehatirdānakarmāyaṃ iti
granthopapattiḥ | yadyapi navavidhanirvacanopayogitayā nava
dhātavo'pekṣitāḥ, tathāpi mihadhātorhāṅadhātośca tātparyabhedena
vāradvayamāvṛttatvānnavasaṃkhyāpūraṇaṃ bodhyam |
p. ५४६) mātyasminnikhilenedaṃ kuṇḍe badaravajjagat || ५४-
na jahāti bahirbhūtastacca dehe mahānataḥ |
viṣṇuśabdārthanirūpaṇam
(१) vivinakti jagatyasmin saccāsacca viceṣṭate || ५४-
(२) veveṣṭi nikhilān bhogān yacchati prāṇināṃ svayam |
āyattaiḥ sakalairjīvaiḥ praṇautyantaḥ svarātmanā || ५४-
iti śabdārthatattvajñā viṣṇuṃ devaṃ pracakṣate |
mahāviṣṇupadasaṃpiṇḍitārthanirūpaṇam
mahān viśati saṃsāre jāyamāno yato mahān || ५४-
mahāviṣṇumato dhīrā devamenaṃ pracakṣate |
jvalacchabdārthanirūpaṇam
hṛdaye yogināṃ nityaṃ sūrīṇāṃ parame pade || ५४-
vitāneṣu ca viprāṇāṃ yato jvalati vai svayam |
sūryācandramasau vahniriti tejastrayaṃ param || ५४-
āviśya jvalayatyantaravatīrṇo jvalatyapi |
jñānātmanā svarūpeṇa jvalatyeko jagad grasan || ५४-
iti jvalantamāhustaṃ sarvato (३) harimedhasam |
१ vicir pṛthagbhāve iti dhātuḥ
२ viṣḷ vyāptau iti dhātuḥ
३ āśritaduritāni harantī medhā saṃkalpo yasya sa harimedhāḥ;
svaprāptipratibandhakasvāśritaduritavināśaviṣayakāmoghasaṃkalpa-
viśiṣṭa ityarthaḥ |
p. ५४७) sarvatomukhaśabdārthanirūpaṇam
mukhaṃ śaktiḥ samuddiṣṭā sarvato yasya sā sthitā || ५४-
sarvatomukhamāhustaṃ sarvaśaktiṃ sanātanam |
nṛsiṃhaśabdāthanirūpaṇam
narāṇāṃ bandhanaṃ hanti hinastīti nṛsiṃhatā || ५४-
bhīṣaṇaśabdārthanirūpaṇam
bhiyaṃ sanoti duṣṭānāṃ bhīṣaṇastena śabdyate |
bhadraśabdārthanirūpaṇam
bhāṃ dadāti ravau bhadrāṃ bhāvaṃ drāvayate satām || ५४-
bhavaṃ drāvayate ghoraṃ saṃsāraṃ tāpasaṃtatam |
mṛtyumṛtyuśabdārthanirūpaṇam
mṛtyurajñānamuddiṣṭaṃ mṛtyuḥ prāṇāpahārakaḥ || ५४-
mṛtyuḥ saṃsāra uddiṣṭasteṣāṃ mṛtyuryato hariḥ |
prathamamṛtyuśabdasyājñānāditrayaparatve nirvacanapradarśanam
matiṃ tyajatyaneneti mṛtyurajñānamucyate || ५४-
mṛtiṃ tanoti jantūnāmiti mṛtyuriti sthitiḥ |
mṛtisaṃtānarūpatvānmṛtyuḥ saṃsāra ucyate || ५४-
dvitīyamṛtyuśabdasya
prathamamṛtyuśabdoditājñānāditrayanāśakatvaparatvam
p. ५४८) nāśakatvamihoddiṣṭaṃ mitamuttaramṛtyunā |
ahaṃśabdasya caturdhārthavarṇanam
aṃ jihīte hariṃ yāti svarūpeṇeha tādṛśaḥ || ५४-
pūrṇānandasvarūpo hi cetano nikhilo yataḥ |
ahīnaścāpyayaṃ sarvairjñānaśaktyādibhiḥ svataḥ || ५४-
ahnā vāpyamito'yaṃ syāt kālātīto yato'khilaḥ |
ahni vā māti jīvo'yamahamarthaḥ sa ucyate || ५४-
ahaḥ saṃkarṣaṇo jñeyastasmiñjīvo'khilaḥ sthitaḥ |
sāṃkhyamārgeṇa mantrārthaṃ
pradarśayitumugrabhīṣaṇaśabdatātparyārthanirūpaṇam
ugrabhīṣaṇaśabdābhyāṃ procyate'vyaktarūpatā || ५४-
ugramatyantaghoraṃ yadbhīṣaṇaṃ bhayadāyi ca |
avyaktaṃ tat parijñeyaṃ bhagavadrūpameva hi || ५४-
jvalacchabdatātparyārthanirūpaṇam
jvalantamiti śabdena procyate jīvarūpatā |
caitanyaṃ jvalanaṃ proktaṃ tatkartā cetano jvalan || ५४-
jvalannityucyate so'yamasamāptavidikriyaḥ |
sarvataḥ prakṛtiṃ dṛṣṭvā doṣāṃścaiva tadudbhavān || ५४-
viraktaḥ sarvathā tatra yadā vetti paraṃ harim |
tadā samāpyate tasya vettuḥ sarvā vidikriyā || ५४-
p. ५४९) ataḥ prakṛtinirmagno budhyamāno ya īryate |
saṃsārī sa jvalan so'pi bhagavāniti bhaṇyate || ५४-
vīraśabdatātparyārthanirūpaṇam
vividhaṃ prerayatyetaccetanācetanaṃ jagat |
yaḥ kālo bhagavadrūpaṃ vīraśabdena sa smṛtaḥ || ५४-
mahāviṣṇuśabdatātparyārthanirūpaṇam
tattattvatritayavyāptirviṣṇuśabdena bhaṇyate |
vyāptau tatrāpyaliptatvaṃ tasmāccādhikatā ca yā || ५४-
mahā mahattvaṃ pūjyatvaṃ mahacchabdena varṇyate |
sarvatomukhaśabdatātparyārthanirūpaṇam
sarvatomukhaśabdena procyate sarvaśaktitā || ५४-
sarvajñatā ca devasya sarvakartṛtvameva ca |
bhadraśabdatātparyārthanirūpaṇam
bhadraśabdena devasya nityanirdoṣatocyate || ५४-
nṛsiṃhaśabdatātparyārthanirūpaṇam
tathā nṛsiṃhaśabdena puruṣottamatocyate |
mṛtyumṛtyuśabdatātparyārthanirūpaṇam
p. ५५०) mokṣapradatvametasya mṛtyumṛtyusamīraṇāt || ५४-
ahaṃśabdatātparyārthanirūpaṇam
prasaṃkhyānena yā siddhā siddhiḥ kālena bhūyasā |
prakṛtyuttaratā sākṣāt sāhaṃśabdena varṇyate || ५४-
hinasti gacchatītyādiḥ prākṛtī yākhilā kriyā |
tatkartṛvācī haṃśabdastadanyo'haṃpadoditaḥ || ५४-
nirupādhyavamarśo'yaṃ dehaprāṇātyaye sthitaḥ |
ahamityāspadaṃ yāti sa jīvo nirupaskṛtaḥ || ५४-
namāmiśabdatātparyārthanirūpaṇam
prasaṃkhyāyetthamātmānaṃ prahvībhavati yat svayam |
nadyā ivāmbudhau deve prahvībhāvo nimagnatā || ५४-
iti te sāṃkhyamārgastho māntro'rthaḥ sūkṣma īritaḥ |
tatprasaṃkhyānatattvajñā viśanti pruṣottamam |
yogamārgasthitaṃ tasya matto rūpaṃ niśāmaya || ५४-
iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ
nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇam nāma
catuṣpañcāśo'dhyāyaḥ
āditaḥ ślokāḥ
Original text: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0