અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 55

નારસિંહાનુષ્ટુભમન્ત્રાર્થનિરૂપણમ્ નામ
પઞ્ચપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
યોગમતાનુસારેણ મન્ત્રાર્થનિરૂપણપ્રતિજ્ઞા
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
નિર્બ્રુવન્તિ યથા યોગા મન્ત્રમેતં વિચક્ષણાઃ ।
તથા વાચ્યસ્તવ મુને તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥ ૫૫-

ઉગ્રશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
ઉદ્ગતઃ ક્રુધ ઇત્યેવમુગ્રઃ કરણરોધનાત્ ।
વીરશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
વિવૃતા યેન વિજિતા ઈરા દેહસ્થવાયવઃ ॥ ૫૫-

સ વીર ઉદિતો યોગૈસ્તન્ત્રવિજ્ઞાનપારગૈઃ ।
જ્વલચ્છબ્દાર્થનિરૂપણમ્
જિતેન્દ્રિયો જિતશ્વાસો યોઽન્તર્જ્વલતિ સર્વતઃ ॥ ૫૫-

૫૫૨) અનિન્દ્રિયવ્યવચ્છેદાત્ સર્વતઃ પ્રસૃતો જ્વલન્ ।
સર્વતોમુખશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
સર્વતોમુખ ઉદ્દિષ્ટઃ સર્વજ્ઞાનમયો હરિઃ ॥ ૫૫-

ભીષણશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
ભા સમ્યગ્જ્ઞાનમુદ્દિષ્ટં તસ્યાઃ પ્રેરણમીષણમ્ ।
ભેષણો ભીષણઃ પ્રોક્તો ભગવાન્ વિશ્વભાવનઃ ॥ ૫૫-

મહાવિષ્ણુનૃસિંહભદ્રમૃત્યુમૃત્યુશબ્દાર્થસ્ય પૂર્વોક્તત્વસૂચનમ્
મહાવિષ્ણુનૃસિંહૌ ચ મૃત્યુમૃત્યુશ્ચ પૂર્વવત્ ।
સંપિણ્ડિતવાક્યાર્થનિરૂપણમ્
જિતેન્દ્રિયસમીરાદ્યં જીવરૂપં વ્યવસ્થિતમ્ ॥ ૫૫-

વ્યાપિનં મહનીયં ચ ધિયાં સમ્યક્ પ્રચોદકમ્ ।
સંસારમોચકં ચૈવ યં વિદુઃ પુરુષોત્તમમ્ ॥ ૫૫-

નમામિ તમહં દેવમિતિ યોગાનુશાસનમ્ ।
પાશુપતમતાનુસારેણ મન્ત્રાર્થનિરૂપણે ઉગ્રશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
ઉગ્રવ્રતસમારાધ્ય ઉગ્રશબ્દેન વર્ણ્યતે ॥ ૫૫-

વીરશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
તત્પારયિતૃવન્દ્યત્વં વીરશબ્દેન વર્ણ્યતે ।
સર્વતોમુખશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
પ્. ૫૫૩) મલત્રયપ્રાગભાવઃ સર્વતોમુખશબ્દિતઃ ॥ ૫૫-

જ્વલચ્છબ્દાર્થનિરૂપણમ્
સવિદ્ઘનત્વમાદ્યસ્ય જ્વલચ્છબ્દેન વર્ણ્યતે ।
ભીષણશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
અર્થપઞ્ચકરૂપસ્તુ પાશો ભીશબ્દદર્શિતઃ ॥ ૫૫-

ભિયં સ્યતિ દ્યતિ સ્પષ્ટં પાશં છિન્ત્તે પશોરિતિ ।
પશુપાશચ્છિદં વક્તિ શબ્દો ભીષણ ઇત્યયમ્ ॥ ૫૫-

મૃત્યુમૃત્યુશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
શિવંકરત્વમીશસ્ય મૃત્યુમૃત્યુપદોદિતમ્ ।
પદાન્તરાર્થસ્ય પૂર્વપ્રદર્શિતત્વસૂચનમ્
મહાવિષ્ણુર્નૃસિંહશ્ચ પૂર્વમેવ પ્રદર્શિતૌ ॥ ૫૫-

સંપિણ્ડિતવાક્યાર્થનિરૂપણમ્
ઉગ્રવ્રતપ્રિયં નિત્યમુગ્રવ્રતપરાર્ચિતમ્ ।
મલત્રયાપરામૃષ્ટં ચિદ્ઘનં પાશભેદિનમ્ ॥ ૫૫-

શિવં વદન્તિ યં વિષ્ણું મહાન્તં પુરુષોત્તમમ્ ।
નમામ્યહં તમિત્યેવમર્થઃ પાશુપતે સ્મૃતઃ ॥ ૫૫-

પ્. ૫૫૪) ત્રયયન્તમતાનુસાર્યર્થસ્ય પૂર્વનિરૂપિતત્વસૂચનમ્
ત્રયયન્તપદવીવેદ્યઃ પૂર્વમેવ (૧) નિરૂપિતઃ ।
સાત્ત્વતમતેન મન્ત્રાર્થનિરૂપણમ્
અર્થં સાત્ત્વતસંવેદ્યમપ્રમત્તોઽવધારય ॥ ૫૫-

ઉગ્રશબ્દસ્ય સંકર્ષણાખ્યવ્યૂહપરત્વમ્
ઉદ્ગિરત્યમલં શાસ્ત્રમુદ્ગીર્ય રમયત્યપિ ।
ગિરત્યન્તે ચ તચ્છાસ્ત્રમુગ્રઃ સંકર્ષણઃ સ્મૃતઃ ॥ ૫૫-

વીરશબ્દસ્ય પ્રદ્યુમ્નાખ્યવ્યૂહપરત્વમ્
વિના કૃત્વા પ્રેરયતિ રજસા તમસા ત્રયીમ્ ।
વીરાં કરોતિ તાં વિદ્યાં વૈદ્યમાનવસર્ગયોઃ ॥ ૫૫-

વીરયત્યપિ ચાત્માનં તમોમધુનિઘાતને ।
વ્યાપારયતિ શાસ્ત્રાર્થાનુષ્ઠાને કર્મ નિર્મલમ્ ॥ ૫૫-

અતો વીરં વદન્ત્યાદ્યં પ્રદ્યુમ્નં પુરુષોત્તમમ્ ।
મહાવિષ્ણુશબ્દસ્યાનિરુદ્ધાખ્યવ્યૂહપરત્વમ્
મહાન્ ભવતિ ચેષ્ટાભિરનિરુદ્ધશ્ચ સર્વતઃ ॥ ૫૫-

એકત્રિચતુરીહાભિસ્તે પૂર્વે મિતવૃત્તયઃ ।
કાર્યસ્ય ચ મિતત્વેન તેષાં શક્તિર્નિરોધિતા ॥ ૫૫-

૧ પૂર્વાધ્યાયે સપ્તદશશ્લોકમારભ્ય
ચત્વારિંશશ્લોકપૂર્વાર્ધાન્તૈઃ સાર્ધત્રયોવિંશત્યા શ્લોકૈર્નિરૂપિત
ઇતિ બોધ્યમ્ ।
પ્. ૫૫૫) આમ્નાયન્તેઽનિરુદ્ધે તુ ચેષ્ટાઃ સંખ્યાનવર્જિતાઃ ।
કાર્યાણ્યપરિમેયાનિ સૃષ્ટિસ્થિત્યાદિકાનિ તુ ॥ ૫૫-

શક્તિસ્તદ્વિષયા યા તુ યા વ્યાપ્તિર્વિષ્ણુતા ચ સા ।
સા ચાનિરુદ્ધતા તસ્ય તુર્યવ્યૂહસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ॥ ૫૫-

મહાવિષ્ણુસ્તતઃ પ્રોક્તઃ સોઽનિરુદ્ધો વિચક્ષણૈઃ ।
જ્વલચ્છબ્દસ્ય રામકૃષ્ણાદિવિભવપરત્વમ્
વિકાસો જ્વલનં પ્રોક્તં તસ્ય બ્રહ્માણ્ડમધ્યતઃ ॥ ૫૫-

યદ્વદન્ત્યવતારં તુ વૈભવં હરિમેધસઃ ।
સર્વતોમુખશબ્દેનાવતારાણાં
સૌલભ્યકાષ્ઠાભૂમિભૂતનાનાયોનિત્વસ્ય બોધનમ્
સર્વતોમુખશબ્દેન નાનાયોનિનિવેશનમ્ ॥ ૫૫-

ભદ્રશબ્દસ્યાવતારદશાયામપિ હેયસંબન્ધરાહિત્યપરત્વમ્
ભદ્રત્વં તત્ર તસ્યાપિ હ્યજહત્સ્વસ્વભાવતા ।
ભીષણશબ્દસ્ય મોક્ષપ્રદત્વપરત્વમ્
ભિયઃ સંસારબન્ધસ્ય (૧) સાનં ભીષણતા મતા ॥ ૫૫-

સા સપ્રકારવિજ્ઞાનમાત્રલભ્યોપદિશ્યતે ।
૧ ષોઽન્તકર્મણિ ઇતિ ધાતુઃ
પ્. ૫૫૬) મૃત્યુમૃત્યુશબ્દેન ભદ્રશબ્દોદિતસ્ય હેયપ્રતિભટત્વસ્ય
બોધનમ્
હેયપ્રત્યર્થિતા યા સા બ્રહ્મણઃ સાર્વકાલિકી ॥ ૫૫-

સ્વાભાવિકી ચ સા પ્રોક્તા મૃત્યુમૃત્યુપદેન તુ ।
નૃસિંહશબ્દસ્ય દ્વિવિધવ્યાપ્તિપરત્વમ્
નૄનાત્મનોઽનુબધ્યાન્તર્હિત્વૈનાન્ પરિતોઽપિ ચ ॥ ૫૫-

યા સ્થિતિસ્તસ્ય દેવસ્ય પુરુષોત્તમતાહ્વયા ।
સોક્તા નૃસિંહશબ્દેન સૈષા વાક્યાર્થ ઉચ્યતે ॥ ૫૫-

સંકર્ષણાદિરૂપેણ વ્યૂહ્યાત્માનં ત્રિધા સ્થિતઃ ।
તત્તદાશ્રિતકાર્યાય યો વિભુઃ સર્વતોમુખઃ ॥ ૫૫-

નાનાવિભવરૂપેણ જ્વલત્યન્તર્ભવોદરે ।
એવં જ્વલન્ ભવત્યેવ ભદ્રો ભદ્રતરસ્તથા ॥ ૫૫-

એવં વિજ્ઞાતમાત્રો યો ભીષણો બન્ધનાશકૃત્ ।
મૃત્યોર્હેયસ્વરૂપસ્ય મૃત્યુઃ પ્રતિભટો યતઃ ॥ ૫૫-

તમહં વ્યૂહવિભવવિજ્ઞાનસુલભં નૃણામ્ ।
અન્તર્બહિરિદં વ્યાપ્ય તિષ્ઠન્તં પુરુષોત્તમમ્ ॥ ૫૫-

નૃસિંહં કરણૈઃ સર્વૈરાત્મત્વેનાનુસંદધે ।
ઇતિ સાત્ત્વતસિદ્ધાર્થો લેશતસ્તે નિદર્શિતઃ ॥ ૫૫-

પ્. ૫૫૭) સૂક્ષ્મો નાનાવિધોઽર્થો યઃ (૧) પરમદ્ય નિશામય ।
પરાર્થવર્ણને પ્રથમમુગ્રપદસ્ય
સંકર્ષણાખ્યવ્યૂહપરત્વકથનમ્
અશેષભુવનાધારઃ સંસારગદનાશનઃ ॥ ૫૫-

ઉદ્દામ ઉદયો વિષ્ણોઃ સંકર્ષણસમાહ્વયઃ ।
ઉગ્રવર્ણૈઃ સમુદ્દિષ્ઠો વૈષ્ણવઃ પ્રથમોદયઃ ॥ ૫૫-

તદુપપાદનમ્
તિલકાલકવદ્યસ્માત્ તત્ર વિશ્વં પ્રકાશતે ।
દિવ્યશાસ્ત્રોપદેશેન ગદં ધ્વંસયતે યતઃ ॥ ૫૫-

ઉદ્દામઃ સોઽપ્રતિહતો વિષ્ણોરુદય ઉજ્જ્વલઃ
૧ ઇદમત્ર રહસ્યમ્- નારસિંહાનુષ્ટુભમન્ત્રસ્ય પરાર્થવર્ણનં
નામ મન્ત્રવર્ણાનામપ્રમેયાદિભાવસંસિદ્ધવ્યૂહવિભવપરત્વ-
પ્રદર્શનમ્ । તથા હિ- આનુષ્ટુભે હ્યેકાદશ પદાનિ । તત્ર પ્રથમાન્તં
કર્તૃકારકબોધકં ચરમં પદમ્ । ઉત્તમપુરુષૈકવચનાન્તં
નમનક્રિયાવાચિ દશમમ્ । અવશિષ્ટાનિ નવ દ્વિતીયૈકવચનાન્તાનિ
પદાનિ નમિકર્મીભૂતવસ્તુવિશેષબોધનાનિ । તત્રાદ્યં પદત્રયં
ક્રમાત્ સંકર્ષણપ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધાખ્યવ્યૂહત્રયપરમ્ ।
જ્વલદાદિપદષટ્કં તુ પઞ્ચમાધ્યાયાવસાનપ્રતિપાદિતસ્ય
પદ્મનાભાદેઃ પાતાલશયનાન્તસ્ય વિભવાનામેકોનચત્વારિંશતો
યથાસંભવં પ્રતિપાદકમ્ । તત્ર પરમદ્ય નિશામય
ઇત્યાદિનાધ્યાયશેષેણ સંકર્ષણાદિવ્યૂહપરત્વમુગ્રવીરમહા-
વિષ્ણુશબ્દાનાં પ્રદર્શ્યતે । બહુવક્તવ્યત્વાત્ પૃથગધ્યાયારમ્ભેણ
જ્વલદાદિપદાનાં પદ્મનાભાદિપરત્વમુત્તરાધ્યાયે પ્રદર્શયિષ્યત
ઇતિ । તત્ર અશેષભુવનાધારઃ ઇત્યાદેઃ સાર્ધશ્લોકત્રયસ્યાયમાશયઃ-
ઉગ્રપદસ્થૈરુકારગકારરેફૈર્વ્યુત્ક્રમેણ ગુણત્રયં વિવક્ષિતમ્ ।
રેફેણાશેષભુવનાધારત્વમ્, ગકારેણ સંસારગદનાશકત્વમ્,
ઉકારેણોદ્દામત્વવિશેષિતમુદયરૂપત્વમ્ । રેફાદિભિઃ
સ્વપર્યાયભૂતાશેષભુવનાધારાદિશબ્દાન્તરાણ્યુપસ્થાપ્ય
તન્મુખેન યથોક્તગુણોપસ્થાપનસંભવાત્ ।
અશેષભુવનાધારાદિશબ્દાનાં રેફાદિપર્યાયત્વં ચ પ્રપઞ્ચિતં
સપ્તદશે । ઉદયે ઉદ્દામત્વં ચાપ્રતિહતત્વમ્ । તથા
ચાશેષભુવનાધારત્વાદિગુણવિભૂષિતોઽપ્રતિહતો વિષ્ણોઃ
પ્રધમોદયઃ સંકર્ષણ એવ ભવતીતિ સ એવોગ્રપદાવયવૈર્વર્ણૈઃ
સમુદ્દિષ્ટ ઇતિ । અનયૈવ દિશા વીરાદિપદેષ્વપ્યર્થગતિરભ્યૂહ્યા ।
પ્. ૫૫૮) અત ઉગ્રપદોદ્દિષ્ટો દેવઃ સંકર્ષણઃ પ્રભુઃ ॥ ૫૫-

વીરપદેન પ્રદ્યુમ્નવ્યૂહસ્ય પ્રતિપાદનમ્
અમૃતાધારરૂપશ્ચ માયાવાંશ્ચ તતોઽનલઃ ।
પ્રદ્યુમ્નો વીરશબ્દેન ગદિતઃ પુષ્કરેક્ષણઃ ॥ ૫૫-

તદુપપાદનમ્
અમૃતં ભગવદ્ધર્મસ્તસ્યાધારઃ સમાશ્રયઃ ।
સંપિણ્ડિતવાક્યાર્થનિરૂપણમ્
સદ્ધર્મસ્ય હ્યધિષ્ટાતા પ્રદ્યુમ્નો ધર્મસંશ્રયઃ ॥ ૫૫-

માયા જ્ઞાનં યતો વિદ્યાં સંબોધયતિ માયયા ।
દહત્યનલવચ્ચૈવ વિદ્યાદોષં તમોમયમ્ ॥ ૫૫-

વીરવર્ણૈરતો દેવઃ પ્રદ્યુમ્નઃ પરિકીર્ત્યતે ।
મહાવિષ્ણુશબ્દેનાનિરુદ્ધવ્યૂહસ્ય સંકીર્તનમ્
કાલઃ પ્રધાનમાધારસ્તયોઃ પ્રાણઃ સદાભવત્ ॥ ૫૫-

ગોપનશ્ચ તયોર્નિત્યં વૃણ્વાનઃ સકલા ગતીઃ ।
એધયન્ માનવં ગર્ભં તત્તત્સંવત્સરૈઃ ક્રમાત્ ॥ ૫૫-

અગ્નિરૂપો જગત્યસ્મિન્ ભાસ્કરશ્ચ સ્વયં ભવન્ ।
ભુવનાભયદશ્ચૈવ વૈકુણ્ઠોઽવિહતં જગત્ ॥ ૫૫-

પ્. ૫૫૯) શાસિતા સ્વયમધ્યક્ષો મહાવિષ્ણુર્વિવર્ણિતઃ ।
તદુપપાદનમ્
પુષ્કરં કાલરૂપેણ ધત્તે નાભિસમુદ્ભવમ્ ॥ ૫૫-

અન્તઃસ્થપુરુષં ચૈવ પ્રધાનં તદ્ગતં દધત્ ।
કાલપ્રધાનશબ્દાભ્યામભેદેનાભિધીયતે ॥ ૫૫-

પ્રાણયન્ કાલતઃ સાંખ્યકાલજીવત્રયીત્રયમ્ ।
પ્રાણવર્ણેન નિર્દિષ્ઠો ગોપનો ગોપનાખ્યયા ॥ ૫૫-

કાર્યાણિ ગતયઃ પ્રોક્તાસ્તાશ્ચ વૃણ્વંશ્ચિકીર્ષયા ।
ઉક્તો વરુણવર્ણેન સા હિ તસ્યાનિરુદ્ધતા ॥ ૫૫-

ગર્ભં કાલ્સ્થવિદ્યાયાં જીવમન્વષ્ટકાત્મકમ્ ।
પુષ્ણન્નબ્દસહસ્રેણ દેવ ઇદ્ધાર્ણવર્ણિતઃ ॥ ૫૫-

અગ્નિસૂર્યાદિકે ચૈવ દેવસર્ગે હિ વૈદ્યકે ।
તત્તદ્દેવપ્રવેશેન તત્તન્નામ દધત્ સ્વયમ્ ॥ ૫૫-

અન્ગિભાસ્કરવર્ણેન સ્વયં દેવ ઉદીર્યતે ।
કાલાદ્યવનિપર્યન્તં ચેતનાચેતનાત્મકમ્ ॥ ૫૫-

ભુવનાર્ણોદિતં યત્ તદ્ ભુવનાઙ્ગવિચિત્રિતમ્ ।
તસ્ય દુષ્ટનિબર્હેણ યો દદાત્યભયં સદા ॥ ૫૫-

યશ્ચાવિહત એવાસીત્ તત્તત્કાર્યસમુદ્યમે ।
અનુપ્રવિશ્ય ભૂતાનિ યોઽધ્યક્ષઃ સંનિયચ્છતિ ॥ ૫૫-

પ્. ૫૬૦) એષોઽભયદવૈકુણ્ઠશાસ્તૃવર્ણેન વર્ણ્યતે ।
ઇતિ વ્યૂહાઃ સમુદ્દિષ્ટા ઉગ્રાદિત્રિતયેન તુ ।
જ્વલદાદિનિરૂપ્યોઽર્થો હ્યતઃ પરમુદીર્યતે ॥ ૫૫-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
નારસિંહાનુષ્ટુભમન્ત્રાર્થનિરૂપણમ્ નામ
પઞ્ચપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ