Ahirbudhnya Samhita · Chapter 53

jitantākhyamantrārthanirūpaṇaṃ nāma tripañcāśo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram /
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi //
mantrādyapādasya sthūlārthanirūpaṇe
jidhātvarthayoraujjvalyāvighātayornamanaprayojakatvakathanam
ahirbudhnyaḥ -
aujjvalyamavighātaśca jayaterartha ucyate /
prayojakaṃ tadubhayaṃ nanturnamanakarmaṇi // ५३-

tayorjñānādiṣaḍguṇajanyatvam
jñānaśaktibalādyaistadubhayaṃ khalu jāyate /
jñānādiguṇapūrṇatvāt bhagavata eva nantavyatvam
jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejomahodadhiḥ // ५३-

bhagavāneva viśvātmā nantavyaḥ pravivakṣyate /
pūṇḍarīkākṣaśabdasya yathoktārthaprakāśakatvopapādanam
puṇḍarīkākṣaśabdena tadidaṃ pratisūtryate // ५३-

prayukto rāgaroṣābhyāṃ cakṣuṣaiva vibhāvyate /
p. ५२९) ayaṃ tvavāptakāmatvāt tattatkṛtyavivarjitaḥ // ५३-

prasanno vaikṛtatyāgāt puṇḍarīkākṣa ucyate /
tasyaiva śabdasya
heyapratibhaṭatvakalyāṇaguṇākaratvarūpobhayaliṅgaparatvam
rāgādidoṣanirmuktiḥ kalyāṇaguṇapūraṇam // ५३-

puṇḍarīkākṣaśabdena śabdyate puruṣottame /
tasyaiva vāsudevākhyaprathamavyūhanirūpakatvam
puṇḍarīkākṣaśabdo'yamādivyūhanirūpaṇaḥ // ५३-

puṇḍarīkākṣamāmantrya brahmā tenaiva hetunā /
nantā svaṃ ca samālokya jitaṃ ta iti vaktyayam // ५३-

iti saṃsargajaḥ sthūlaḥ sūkṣmaṃ cāpi mune śṛṇu /
sūkṣmārthanirūpaṇe puṇḍarīkākṣaśabdena
bhagavato'kālakālyatvasyāviṣkaraṇam
puṇḍarīkaṃ tu kālākhyaṃ puraṃ jarayate yataḥ // ५३-

tenākṣato bahirbhāvāt tenānākalito yataḥ /
kālatraividhyakathanapūrvakaṃ tadupapādanam
sthūlaḥ sūkṣmaḥ paraḥ kālastrividho na parātmani // ५३-

vāsudeve pare brahmaṇyavagāhanamarhati /
sthūlo lavādimān kālaḥ sūkṣmastattvanirūpakaḥ // ५३-

vyūhānāṃ ceṣṭitavyāpī paraḥ kālo nirūpyate /
p. ५३०) vyūhatrayāt paravāsudevasya vailakṣaṇyāviṣkaraṇam
vyūhatrayasya bhavati kālena kalanaṃ sadā // ५३-

bhagavān vāsudevastu na vyūhenāpi kālavān /
vyūhatrayamapekṣyaiva kālavyūhanirūpaṇam // ५३-

kālenāmānataścāyamamitadyutirucyate /
puṇḍarīkākṣaśabdasya bhagavati nityavibhūtiyogapratipādakatvam
puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma nityamakṣayamavyayam // ५३-

tasminnivasanānnityaṃ puṇḍarīkākṣa ucyate /
tasyaiva svamahimapratiṣṭhitatvapratipādakatvam
puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma sva eva mahimojjvalaḥ // ५३-

sve mahimni sthito devaḥ puṇḍarīkākṣa ucyate /
vāsudevastataḥ proktaḥ puṇḍarīkākṣasaṃjñayā // ५३-

puṇḍarīkākṣaśabdasya sūkṣmārthaḥ so'yamīritaḥ /
parārthanirūpaṇārambhaḥ
puṇḍarīkākṣa ityasya paramarthaṃ niśāmaya // ५३-

pakārārthanirūpaṇam
(१) rāgādidoṣanirmuktaḥ pavitraṃ paramaṃ hariḥ /
१ atredaṃ bodhyam- pakāraḥ, ukāraḥ, ṇakāraḥ, ḍakāraḥ, rīkāraḥ,
kakāraḥ, ākāraḥ, kṣakāraḥ, ityevaṃ puṇḍarīkākṣaśabdasthān
varṇānaṣṭadhā vibhajya teṣāmaprameyādibhāvasaṃsiddhaḥ
parasaṃjño'rtho rāgādītyupakramya sārdhaślokacatuṣṭayena kramāt
pradarśyata iti /
p. ५३१) ukārārthanirūpaṇam
nityoditasvarūpatvāduddāma udayaḥ smṛtaḥ // ५३-

ṇakārārthanirūpaṇam
vyūhatritayapūrvatvāt pradhānaḥ paripaṭhyate /
ḍakārārthanirūpaṇam
śuddhāśuddhādhvasaṃprāpteḥ saṃsmṛto'khaṇḍavikramaḥ // ५३-

īkāraśiraskarephārthanirūpaṇam
saṃkarṣaṇādibhūmyantamaśeṣabhuvanaṃ yataḥ /
bibhartyādhārabhāvena vyāpnotyantaśca tat svayam // ५३-

ākārasahitakakārārthanirūpaṇam
ānando nairapekṣyeṇa parā ca prakṛtiḥ svayam /
kṣakārārthanirūpaṇam
śuddhāśuddhamayasyāsya cetanācetanātmanaḥ // ५३-

vargasyāntaḥ parā sīmā vargāntaḥ paripaṭhyate /
puṇḍarīkākṣaśabdārthasya cirakālādapi kārtsnyena vaktumaśakyatvam
iti varṇamayī rītiḥ parākhyā te pradarśitā // ५३-

varṣāyutairapi vyaktaṃ na śakyā vaktumañjasā /
p. ५३२) mantradvitīyapādasthūlārthanirūpaṇam
viśvabhāvanasaṃjñeyaṃ saṃkarṣaśrīsamīraṇī // ५३-

kriyākārakasaṃsargajanyaḥ sthūlo nirūpitaḥ /
sūkṣmārthanirūpaṇam
sūkṣmamarthamidānīṃ tu gadato me niśāmaya // ५३-

viśvabhāvanaśabdasya sarvakāraṇaparatvam
cetanācetanākāraṃ viśvaṃ pradyumnapūrvakam /
bhāvayannaniśaṃ devaḥ kathito viśvabhāvanaḥ // ५३-

kāraṇatvopayogisarvajñatvaparatvam
viśvaṃ bhāvayati vyaktaṃ jānātyeva yathārthataḥ /
viśvabhāvana uddiṣṭaḥ sarvajñaḥ śabdavittamaiḥ // ५३-

saṃkarṣaṇākhyadvitīyavyūhaparatvam
aniśaṃ bibhrataṃ prāpya viśvaṃ bhavati vai tataḥ /
viśvabhāvana uddiṣṭo baladevo mahābalaḥ // ५३-

sarvaśeṣiparatvam
anāthamabhavadviśvaṃ nātho bhāvayati svayam /
tasminnuditamātre vai viśvaṃ yadbhavati svayam // ५३-

viśvabhāvana uddiṣṭo nāthatvena nirīkṣaṇāt /
sarvādhāraparatvam
viśālo'yaṃ yadādhāro viśvasya bhavane svayam // ५३-

p. ५३३) tilakālakavadviśvaṃ yasmāt tatrāvatiṣṭhate /
viśālādhārarūpeṇa viśālākṣo bhavet svayam // ५३-

viśvaṃ tadbhāvayan viśvaṃ viśvabhāvana īryate /
iti te leśataḥ proktaḥ sūkṣmo'rtho viśvabhāvane // ५३-

parārthanirūpaṇārambhaḥ
paramarthamidānīṃ tvaṃ gadato me niśāmaya /
ikāraśiraskavakārārthanirūpaṇam
(१) amṛtādhāratastviddho vāsudevādibhūmikaḥ // ५३-

śakārārthanirūpaṇam
samyagjñānopadeśena śaṃkaraḥ sarvadehinām /
dvitīyavakārārthanirūpaṇam
ahnāṃ varamaho yasmādvarāhaḥ paripaṭhyate // ५३-

ahaḥ saṃkarṣaṇaḥ prokto vāsudevasya tattvataḥ /
ākārasahitabhakārārthanirūpaṇam
siddhidaḥ sarvabhūtānāṃ devānāmādireva ca // ५३-

१ iyamatra yojanā- ikāraśiraskaḥ prathamavakāraḥ, śakāraḥ,
dvitīyavakāraḥ, bhakāraḥ, ākāraḥ, tṛtīyavakāraḥ, nakāraḥ, ityevaṃ
viśvabhāvanaśabdasthān varṇān saptadhā vibhajya
teṣāmaprameyādibhāvasaṃsiddhaḥ parasaṃjño'rthaḥ amṛtādhārata
ityādinā sārdhaślokapañcakena kramāt pradarśyata iti /
p. ५३४) bhakāravivakṣitasiddhipradatvopapādanam
tattatsacchāstrasaṃbhūtaśuklakarmopajoṣaṇaḥ /
siddhiṃ dadāti jīvānāmataḥ siddhida ucyate // ५३-

ākāravivakṣitayorāditvadevatvayorupapādanam
ādibhūtaḥ sa devānāṃ savyūhavibhavātmanām /
ādiśca dīvyati vyaktamādidevaḥ sa ucyate // ५३-

tṛtīyavakāranakārārthanirūpaṇam
āvṛṇoti tamaḥ sarvaṃ vivṛṇoti tadakṣaram /
varuṇaḥ so'prameyasthaḥ sa ca panthāḥ smṛto budhaiḥ // ५३-

viśvabhāvana ityevamartho varṇamayaḥ paraḥ /
mantratṛtīyapādasthūlārthasya pūrvanirūpitatvasūcanam
hṛṣīkeśapadārthaṃ tu bruvato me niśāmaya // ५३-

kriyākārakasaṃsargajanyo'rthaḥ pūrvamīritaḥ /
sūkṣmārthanirūpaṇam
yaḥ prātipādikārthastaṃ sūkṣmamadya niśāmaya // ५३-

hṛṣīkeśapadasya saptadhā arthavarṇane prathamaṃ
jñānottejakatvaparatvakathanam
pradyotayati vidyāyāstamo hatvā madhuṃ ripum /
p. ५३५) bhagavadbhāvitaṃ rūpaṃ satsattvapratipādakam // ५३-

hṛṣīkeśatvamīśasya tadeva gaditaṃ budhaiḥ /
jñānanirmalīkaraṇadvārā harṣahetutvaparatvena
pradyumnākhyavyūhaparatvam
harṣayatyamalīkṛtya vidyāmīśa itīdṛśam // ५३-

hṛṣīkeśatvametaddhi pradyumnatvamudīryate /
jñānendriyaniyāmakaparatvam
jñānendriyaṃ hṛṣīkaṃ syāt tasya so'ntarniyāmakaḥ // ५३-

hṛṣīkeśatvametaddhi pradyumnasya nigadyate /
jaganmayaparatvam
hṛṣīkā viṣayāḥ proktāḥ prakṛtiprākṛtātmakāḥ // ५३-

harṣayanti hi te jīvāṃsteṣāmīśo jagadguruḥ /
jaganmayatvametaddhi tanmayatvasamīraṇāt // ५३-

sṛṣṭyādirūpakrīḍāhetukaharṣāśrayadevaparatvam
krīḍayā hṛṣyati vyaktamīśastatsṛṣṭirūpayā /
hṛṣīkeśatvamīśasya devatvaṃ cāsya tat sphuṭam // ५३-

aiśvaryavīryarūpaguṇāśrayaparatvam
avikāritayā hṛṣṭo hṛṣīko vīryarūpayā /
īśaḥ svātantryayogena nityaṃ sṛṣṭyādikarmaṇi // ५३-

p. ५३६) aiśvaryavīryarūpatvaṃ hṛṣīkeśatvamucyate /
jagacchabdavivakṣitasarvacetanaśeṣitvaparatvam
hṛṣī jñānaṃ samuddiṣṭaṃ hṛṣīkāścetanātmakāḥ // ५३-

jaṅgamatvājjagadrūpāstadīśo jagatāṃ patiḥ /
iti sūkṣmo'yamuddiṣṭaḥ sa prātipādikāśrayaḥ // ५३-

parārthanirūpaṇārambhaḥ
varṇāśrayamidānīṃ me paramarthaṃ niśāmaya /
hakārārthanirūpaṇam
(१) prāṇayatyakhilaṃ jīvaṃ śukladharmātmabhāvataḥ // ५३-

ṛkārārthanirūpaṇam
satyaśca nāmataḥ sacca tyacca yasmādbhavatyayam /
īkāraśiraskaṣakārārthanirūpaṇam
māyayāścaryayogena bhāskaraṃ bharate divi // ५३-

ekāraśiraskakakārārthanirūpaṇam
karālāṃ jagato yoniṃ ghorarūpāṃ tamomayīm /
१ atreyaṃ yojanā- hakāraḥ, ṛkāraḥ, īkāraśiraskaḥ ṣakāraḥ,
ekāraśiraskaḥ kakāraḥ, śakāraḥ, ityevaṃ hṛṣīkeśapadasthān varṇān
pañcadhā vibhajya teṣāmaprameyādibhāvasaṃsiddhaḥ
parasaṃjño'rthaḥ prāṇayatītyādinā sārdhaślokadvayena kramāt
pradarśyata iti /
p. ५३७) śakārārthanirūpaṇam
śamayatyaprameyastha iti varṇāśrayā sthitiḥ // ५३-

artho'yaṃ trividhaḥ prokto hṛṣīkeśe mahāmune /
mantracaturthapādasya sthūlārthanirūpaṇam
arthaṃ śṛṇu tvaṃ trividhaṃ mahāpuruṣapūrvaje // ५३-

jitaṃ ca iti vākṛṣya āhāryo'tra jayeti vā /
jitaṃ te'tha namaste'stu padametadihobhayam // ५३-

añjasā jagato'dhyakṣe cetanācetanātmanaḥ /
jayaḥ praṇāmarūpo'rtho hyaniruddhe'bhidhīyate // ५३-

jitaṃ ta iti śabdo'yamatisvāmitvasūcakaḥ /
saṃnikṛṣṭo namaskāraḥ sarvotkṛṣṭe kathaṃ bhavet // ५३-

atyucco yena rūpeṇa saṃnikarṣamupaiti saḥ /
tad dvitīyatṛtīyau dvāviti tatra namaskriyā // ५३-

bhāvadvayena bhagavānaniruddho jagaddhitaḥ /
iti dyotayituṃ tatra vācye jayanamaskriye // ५३-

kriyākārakajanyo'rtha iti sthūlo nirūpitaḥ /
sūkṣmārthanirūpaṇam
yaḥ prātipadikastho'rthastaṃ tvaṃ sūkṣmaṃ niśāmaya // ५३-

p. ५३८) makārārthanirūpaṇam
mimīte vividhaṃ vastu kṣetrakṣetrajñatanmayam /
hākārārthanirūpaṇam
jihīte tadaśeṣaṃ ca praviśatyantarātmanā // ५३-

mahetisamudāyārthanirūpaṇam
prāṇayatyatha tat sarvaṃ tatra tatra mahīyate /
mahadbhyaśca mahānitthaṃ mahāniti nirucyate // ५३-

pukārārthanirūpaṇam
puṣyati sthitimāvyakti punaḥ punarudeti ca /
ruśabdārthanirūpaṇam
rauti śāstraṃ ca nānārthaṃ rūyate tattadātmanā // ५३-

rāti pūjāmathādatte rāti cārādhitaḥ phalam /
ṣakārārthanirūpaṇam
(१) antaṃ karoti pāpānāṃ nānā sabhajyate janaiḥ // ५३-

puruṣapadasamuditārthanirūpaṇam
puramoṣati karmānte purubhiḥ sevyate tathā /
१ ''ṣo'ntakarmaṇi'' ''ṣaṇa saṃbhaktau'' iti dhātudvayamatra bodhyam.
p. ५३९) puri śete puraṃ sauti sattve puruṇi sīdati // ५३-

rephaśiraskapūkārārthanirūpaṇam
pārayatyakhilaṃ viśvaṃ vārayatyakhilaṃ tamaḥ /
vakārajakārārthanirūpaṇam
vanate cāśritān sarvāñjayatyapi tamomayam // ५३-

ajati kṣipati spaṣṭaṃ dviṣataḥ krūrayoniṣu /
pūrvajaśabdasamuditārthanirūpaṇam
pūrva eva purāṇaḥ saṃstattadyoniṣu jāyate // ५३-

pūrvajaḥ sarvadevānāṃ pūrvo'jo yasya dehajaḥ /
ajo hi putraḥ pūrvo'sya brahmā prathamakalpitaḥ // ५३-

pūrvā jīvāḥ samākhyātāḥ puraste (१) vanvate yataḥ /
svena rūpeṇa pūrvāṃstān prādurbhāvayati svayam // ५३-

mahāpuruṣapadasamuditārthanirūpaṇam
mahattvamanapekṣatvaṃ sarvabhāvakriyāvidhau /
(२) puruṣairavibhāgo yo mahāpuruṣatāsya sā // ५३-

etadeva ca tejastat saiṣā śaktirudīritā /
१ ''vanu yācane' iti dhātoḥ rūpamidam
२ puruṣairavibhāge yā.
p. ५४०) etadevāniruddhatvaṃ bhagavattvamapīdṛśam // ५३-

sthityutpattilayatrāṇahetutvaṃ caitadīdṛśam /
iti te leśataḥ proktaḥ sūkṣmaḥ pratipadāśrayaḥ // ५३-

parārthanirūpaṇārambhaḥ
varṇāśrayamidānīṃ me paramarthaṃ niśāmaya /
makārārthanirūpaṇam
mardanaḥ sarvaduṣṭānāmaprameyaparākramaḥ // ५३-

hākārārthanirūpaṇam
aribhyaśca hito nityaṃ gopanaḥ sarvadehinām /
vyaktaḥ kriyāvatāṃ panthāstrayīkarmasamudbhavaḥ // ५३-

ukāraśiraskapakārārthanirūpaṇam
padmanābho'mbuśāyī sannuddāmabhuvanodayaḥ /
tādṛśarephārthanirūpaṇam
aśeṣabhuvanādhārastattatkāryodayasthitiḥ // ५३-

ṣakārapakārārthanirūpaṇam
śvetadvīpe nṛsiṃhaḥ sannagnirūpo havirbhujām /
bhāskaraḥ sarvadevānāṃ pavitraṃ paramaṃ satām // ५३-

ūkārārthanirūpaṇam
nānāvidhānāṃ prajñānāmādhāraḥ kāryasādhane /
dvitīyarephārthanirūpaṇam
balavān sarvalokeśaḥ kalpānte kālapāvakaḥ // ५३-

vakārajakārārthanirūpaṇam
varāho vasudhoddhāre janmahantā smṛtaḥ satām /
ajito devadaityādyairmahāpuruṣapūrvajaḥ // ५३-

iti varṇāśrayā rītirmahāpuruṣapūrvaje /
prakṛtamahāmantratātparyasūcanam
nānāvidhamahārtho'yaṃ jitantākhyo mahāmanuḥ /
cakrarūpaṃ citrarūpaṃ vakti devaṃ sanātanam // ५३-

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ
jitantākhyamantrārthanirūpaṇaṃ nāma tripañcāśo'dhyāyaḥ

āditaḥ ślokāḥ