અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 54

નારસિંહાનુષ્ટુભમન્ત્રાર્થનિરૂપણં નામ
ચતુષ્પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
સપ્તભિઃ શ્લોકૈર્મન્ત્રમાહાત્મ્યનિરૂપણમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
ઇતિ તે લેશતઃ પ્રોક્તો જિતન્તાખ્યો મહામનુઃ ।
નારસિંહમિદાનીં મે તત્ત્વતઃ શૃણુ નારદ ॥ ૫૪-

મન્ત્રસ્યાસ્યૈહિકામુષ્મિકનાનાવિધફલસાધનતા
સર્વાશ્ચર્યકરઃ સોઽયં નારસિંહો મહામનુઃ ।
દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમાનાં ભોગાનામુપપાદકઃ ॥ ૫૪-

આધ્યાત્મિકાદિરૂપાણાં ત્રિવિધાનાં તથાપદામ્ ।
નિવારણસ્તથા રક્ષોદૈત્યદાનવમર્દનઃ ॥ ૫૪-

સંખ્યયોગપાઞ્ચરાત્રવેદાન્તપાશુપતૈરપ્યસ્યાવશ્યોપજીવ્યત્વમ્
સાંખ્યાનાં પરમં જ્ઞાનમિદમેવ મહામુને ।
ઇયં સોપાનભૂમિઃ સા યોગિનાં નિયતાત્મનામ્ ॥ ૫૪-

પ્. ૫૪૩) તદેતદયનં હ્યેકં સાત્ત્વતાનાં મહાત્મનામ્ ।
એતત્ ત્રયયન્તસર્વસ્વમેતત્ પાશુપતં મતમ્ ॥ ૫૪-

સર્વચેતનહિતકામનયા કલ્પાદૌ સંકર્ષણેનાસ્ય પ્રકાશિતત્વમ્
સંકર્ષણો જગત્યસ્મિન્ સૃષ્ટે નાનાવિધે પુરા ।
હિતાય સર્વજીવાનાં જ્ઞાનમેતત્ પરં જગૌ ॥ ૫૪-

બ્રહ્મરુદ્રાદીનામપિ મહતા શ્રમેણ સંકર્ષણાદેતન્મન્ત્રપ્રાપ્તિઃ
તપ્ત્વા ઘોરં તપો બ્રહ્મા તસ્માદધિજગૌ પુરા ।
અધીતવાનહં તસ્માન્મત્તો દિવ્યા મહર્ષયઃ ॥ ૫૪-

સ્થૂલાર્થનિરૂપણે શેષત્વજ્ઞાનપૂર્વકમાત્માત્મીયયોર્ભગવતિ
સમર્પણનિરુપણમ્
નમનં નતિરિત્યુક્તં નીચીભાવશ્ચ સ સ્મૃતઃ ।
પરં પ્રત્યાત્મનો નીચીભાવઃ શેષત્વમેવ હિ ॥ ૫૪-

આત્માનં શેષતાં નીત્વા નમામીતિપદેન તુ ।
આત્મીયમર્થં તત્ તસ્મૈ નિવેદયતિ મન્ત્રવિત્ ॥ ૫૪-

માન્ત્રવર્ણિકૈરુગ્રાદિપદૈઃ રૌદ્રાદિરસપ્રતિપાદનમ્
ક્રોધાતિશયતો રૌદ્રો રસ ઉગ્ર ઉદીરિતઃ ।
ઉત્સાહાતિશયોત્થાયી વીરો વીરપદોદિતઃ ॥ ૫૪-

ચતુર્ભિરદ્ભુતૈઃ શબ્દૈર્મહાવિષ્ણ્વાદિપૂર્વકૈઃ ।
ભયાતિશયહેતુત્વાદ્ ભીષણેન ભયાનકઃ ॥ ૫૪-

પ્. ૫૪૪) રસં વદતિ શૃઙ્ગારં મન્ત્રભદ્રપદં મુને ।
મૃત્યુમૃત્યુપદં ચાપિ વદત્યદ્ભુતભીષણૌ ॥ ૫૪-

અહંપદસ્ય ભગવચ્છેષત્વેન રૂપેણાત્મસ્વરૂપનિષ્કર્ષકત્વમ્
અહમિત્યાત્મનિષ્કર્ષો નન્તુર્ભાગવતાત્મના ।
ઉગ્રાદિપદાભિહિતાનાં રૌદ્રાદિરસાનાં વિષયવ્યવસ્થાપ્રદર્શનમ્
ઉગ્રઃ શત્રુધિયા દેવો વીરો દેવગણેક્ષયા ॥ ૫૪-

મહાવિષ્ણુર્જ્વલંશ્ચૈવ સર્વતોમુખ ઇત્યપિ ।
નૃસિંહ ઇતિ ચાશ્ચર્યો યોગસિદ્ધજનેક્ષયા ॥ ૫૪-

ભીષણો દેવ ઉદ્દિષ્ટઃ ક્ષુદ્રરક્ષોગણેક્ષયા ।
આનન્દવલિતાપાઙ્ગ્યા લક્ષ્મ્યા ભદ્રો નિરીક્ષિતઃ ॥ ૫૪-

ઋષીણાં મૃત્યુમૃત્યુઃ સ ભીષણાશ્ચર્યયોગતઃ ।
ક્રિયાકારકસંસર્ગજન્યોઽર્થઃ સ્થૂલ ઈદૃશઃ ॥ ૫૪-

સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણમ્
સૂક્ષ્મમર્થં નિબોધેમં યઃ પ્રાતિપદિકાશ્રયઃ ।
ઉગ્રશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
ઉદ્ગિરત્યખિલં વિશ્વમુદ્ગીર્ણં ગ્રસતિ સ્વયમ્ ॥ ૫૪-

વીરશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
વીરયત્યખિલં ભાવં વિવિધં રમયત્યપિ ।
મહચ્છબ્દેન ત્રિવિધપરિચ્છેદશૂન્યત્વસ્ય બોધનમ્
પ્. ૫૪૫) કાલદેશાદ્યવચ્છેદવિરહાત્ સ મહાન્ સ્મૃતઃ ॥ ૫૪-

પુનર્મહચ્છબ્દસ્ય નવધા નિર્વચનપ્રદર્શનમ્
(૧) મહીયતેર્મેહતેર્વા મુહ્યતેરથવા મિહેઃ ।
મનુતેઃ સજહાતેર્વા માં જિહીતેઽથવા મહાન્ ॥ ૫૪-

માત્યસ્મિન્નથ વા વિશ્વં ન જહાત્યપિ વૈ જગત્ ।
યથાક્રમં તેષામુપપાદનમ્
મહીયતે પરે વ્યોમ્નિ મહાનિતિ નિરુચ્યતે ॥ ૫૪-

મેહતિર્દાનકર્માયં મહાન્ મેહત્યભીપ્સિતમ્ ।
મોહયત્યાત્મચેષ્ટાભિરિતિ દેવો મહાન્ સ્મૃતઃ ॥ ૫૪-

સ્વં મેહત્યપ્સુ વૈ વીર્યમણ્ડત્વેનેતિ વૈ મહાન્ ।
મનુતે નિત્યયોગેન સ્વેન જ્ઞાનાત્મના મહાન્ ॥ ૫૪-

જહાતિ વિવિધાન્ ભાવાન્ ષડ્ ભાવા ઇતિ યાન્ વિદુઃ ।
મેતિ લક્ષ્મીર્મતા દેવી તાં જિહીતેઽભિગચ્છતિ ॥ ૫૪-

દિવ્યં નિત્યપરિષ્વક્તં મિથુનં તન્મહાનતઃ ।
૧ અત્રૈતે સપ્ત ધાતવો વિવક્ષિતા બોધ્યાઃ- મહ પૂજાયામ્ ભ્વાદિ મિહ
સેચને ભ્વાદિઃ; મુહ વૈચિત્ત્યે દિવાદિઃ; મનુ અવબોધને તનાદિઃ; ઓહાક્
ત્યાગે જુહોત્યાદિઃ; ઓહાઙ્ ગતૌ જુહોત્યાદિઃ; મા મને અદદિઃ; ઇતિ । અત્ર મિહ
સેચને ઇત્યત્ર સેચનં મિશ્રીકરણમ્ । તેન મેહતિર્દાનકર્માયં ઇતિ
ગ્રન્થોપપત્તિઃ । યદ્યપિ નવવિધનિર્વચનોપયોગિતયા નવ
ધાતવોઽપેક્ષિતાઃ, તથાપિ મિહધાતોર્હાઙધાતોશ્ચ તાત્પર્યભેદેન
વારદ્વયમાવૃત્તત્વાન્નવસંખ્યાપૂરણં બોધ્યમ્ ।
પ્. ૫૪૬) માત્યસ્મિન્નિખિલેનેદં કુણ્ડે બદરવજ્જગત્ ॥ ૫૪-

ન જહાતિ બહિર્ભૂતસ્તચ્ચ દેહે મહાનતઃ ।
વિષ્ણુશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
(૧) વિવિનક્તિ જગત્યસ્મિન્ સચ્ચાસચ્ચ વિચેષ્ટતે ॥ ૫૪-

(૨) વેવેષ્ટિ નિખિલાન્ ભોગાન્ યચ્છતિ પ્રાણિનાં સ્વયમ્ ।
આયત્તૈઃ સકલૈર્જીવૈઃ પ્રણૌત્યન્તઃ સ્વરાત્મના ॥ ૫૪-

ઇતિ શબ્દાર્થતત્ત્વજ્ઞા વિષ્ણું દેવં પ્રચક્ષતે ।
મહાવિષ્ણુપદસંપિણ્ડિતાર્થનિરૂપણમ્
મહાન્ વિશતિ સંસારે જાયમાનો યતો મહાન્ ॥ ૫૪-

મહાવિષ્ણુમતો ધીરા દેવમેનં પ્રચક્ષતે ।
જ્વલચ્છબ્દાર્થનિરૂપણમ્
હૃદયે યોગિનાં નિત્યં સૂરીણાં પરમે પદે ॥ ૫૪-

વિતાનેષુ ચ વિપ્રાણાં યતો જ્વલતિ વૈ સ્વયમ્ ।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વહ્નિરિતિ તેજસ્ત્રયં પરમ્ ॥ ૫૪-

આવિશ્ય જ્વલયત્યન્તરવતીર્ણો જ્વલત્યપિ ।
જ્ઞાનાત્મના સ્વરૂપેણ જ્વલત્યેકો જગદ્ ગ્રસન્ ॥ ૫૪-

ઇતિ જ્વલન્તમાહુસ્તં સર્વતો (૩) હરિમેધસમ્ ।
૧ વિચિર્ પૃથગ્ભાવે ઇતિ ધાતુઃ
૨ વિષૢ વ્યાપ્તૌ ઇતિ ધાતુઃ
૩ આશ્રિતદુરિતાનિ હરન્તી મેધા સંકલ્પો યસ્ય સ હરિમેધાઃ;
સ્વપ્રાપ્તિપ્રતિબન્ધકસ્વાશ્રિતદુરિતવિનાશવિષયકામોઘસંકલ્પ-
વિશિષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
પ્. ૫૪૭) સર્વતોમુખશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
મુખં શક્તિઃ સમુદ્દિષ્ટા સર્વતો યસ્ય સા સ્થિતા ॥ ૫૪-

સર્વતોમુખમાહુસ્તં સર્વશક્તિં સનાતનમ્ ।
નૃસિંહશબ્દાથનિરૂપણમ્
નરાણાં બન્ધનં હન્તિ હિનસ્તીતિ નૃસિંહતા ॥ ૫૪-

ભીષણશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
ભિયં સનોતિ દુષ્ટાનાં ભીષણસ્તેન શબ્દ્યતે ।
ભદ્રશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
ભાં દદાતિ રવૌ ભદ્રાં ભાવં દ્રાવયતે સતામ્ ॥ ૫૪-

ભવં દ્રાવયતે ઘોરં સંસારં તાપસંતતમ્ ।
મૃત્યુમૃત્યુશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
મૃત્યુરજ્ઞાનમુદ્દિષ્ટં મૃત્યુઃ પ્રાણાપહારકઃ ॥ ૫૪-

મૃત્યુઃ સંસાર ઉદ્દિષ્ટસ્તેષાં મૃત્યુર્યતો હરિઃ ।
પ્રથમમૃત્યુશબ્દસ્યાજ્ઞાનાદિત્રયપરત્વે નિર્વચનપ્રદર્શનમ્
મતિં ત્યજત્યનેનેતિ મૃત્યુરજ્ઞાનમુચ્યતે ॥ ૫૪-

મૃતિં તનોતિ જન્તૂનામિતિ મૃત્યુરિતિ સ્થિતિઃ ।
મૃતિસંતાનરૂપત્વાન્મૃત્યુઃ સંસાર ઉચ્યતે ॥ ૫૪-

દ્વિતીયમૃત્યુશબ્દસ્ય
પ્રથમમૃત્યુશબ્દોદિતાજ્ઞાનાદિત્રયનાશકત્વપરત્વમ્
પ્. ૫૪૮) નાશકત્વમિહોદ્દિષ્ટં મિતમુત્તરમૃત્યુના ।
અહંશબ્દસ્ય ચતુર્ધાર્થવર્ણનમ્
અં જિહીતે હરિં યાતિ સ્વરૂપેણેહ તાદૃશઃ ॥ ૫૪-

પૂર્ણાનન્દસ્વરૂપો હિ ચેતનો નિખિલો યતઃ ।
અહીનશ્ચાપ્યયં સર્વૈર્જ્ઞાનશક્ત્યાદિભિઃ સ્વતઃ ॥ ૫૪-

અહ્ના વાપ્યમિતોઽયં સ્યાત્ કાલાતીતો યતોઽખિલઃ ।
અહ્નિ વા માતિ જીવોઽયમહમર્થઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૫૪-

અહઃ સંકર્ષણો જ્ઞેયસ્તસ્મિઞ્જીવોઽખિલઃ સ્થિતઃ ।
સાંખ્યમાર્ગેણ મન્ત્રાર્થં
પ્રદર્શયિતુમુગ્રભીષણશબ્દતાત્પર્યાર્થનિરૂપણમ્
ઉગ્રભીષણશબ્દાભ્યાં પ્રોચ્યતેઽવ્યક્તરૂપતા ॥ ૫૪-

ઉગ્રમત્યન્તઘોરં યદ્ભીષણં ભયદાયિ ચ ।
અવ્યક્તં તત્ પરિજ્ઞેયં ભગવદ્રૂપમેવ હિ ॥ ૫૪-

જ્વલચ્છબ્દતાત્પર્યાર્થનિરૂપણમ્
જ્વલન્તમિતિ શબ્દેન પ્રોચ્યતે જીવરૂપતા ।
ચૈતન્યં જ્વલનં પ્રોક્તં તત્કર્તા ચેતનો જ્વલન્ ॥ ૫૪-

જ્વલન્નિત્યુચ્યતે સોઽયમસમાપ્તવિદિક્રિયઃ ।
સર્વતઃ પ્રકૃતિં દૃષ્ટ્વા દોષાંશ્ચૈવ તદુદ્ભવાન્ ॥ ૫૪-

વિરક્તઃ સર્વથા તત્ર યદા વેત્તિ પરં હરિમ્ ।
તદા સમાપ્યતે તસ્ય વેત્તુઃ સર્વા વિદિક્રિયા ॥ ૫૪-

પ્. ૫૪૯) અતઃ પ્રકૃતિનિર્મગ્નો બુધ્યમાનો ય ઈર્યતે ।
સંસારી સ જ્વલન્ સોઽપિ ભગવાનિતિ ભણ્યતે ॥ ૫૪-

વીરશબ્દતાત્પર્યાર્થનિરૂપણમ્
વિવિધં પ્રેરયત્યેતચ્ચેતનાચેતનં જગત્ ।
યઃ કાલો ભગવદ્રૂપં વીરશબ્દેન સ સ્મૃતઃ ॥ ૫૪-

મહાવિષ્ણુશબ્દતાત્પર્યાર્થનિરૂપણમ્
તત્તત્ત્વત્રિતયવ્યાપ્તિર્વિષ્ણુશબ્દેન ભણ્યતે ।
વ્યાપ્તૌ તત્રાપ્યલિપ્તત્વં તસ્માચ્ચાધિકતા ચ યા ॥ ૫૪-

મહા મહત્ત્વં પૂજ્યત્વં મહચ્છબ્દેન વર્ણ્યતે ।
સર્વતોમુખશબ્દતાત્પર્યાર્થનિરૂપણમ્
સર્વતોમુખશબ્દેન પ્રોચ્યતે સર્વશક્તિતા ॥ ૫૪-

સર્વજ્ઞતા ચ દેવસ્ય સર્વકર્તૃત્વમેવ ચ ।
ભદ્રશબ્દતાત્પર્યાર્થનિરૂપણમ્
ભદ્રશબ્દેન દેવસ્ય નિત્યનિર્દોષતોચ્યતે ॥ ૫૪-

નૃસિંહશબ્દતાત્પર્યાર્થનિરૂપણમ્
તથા નૃસિંહશબ્દેન પુરુષોત્તમતોચ્યતે ।
મૃત્યુમૃત્યુશબ્દતાત્પર્યાર્થનિરૂપણમ્
પ્. ૫૫૦) મોક્ષપ્રદત્વમેતસ્ય મૃત્યુમૃત્યુસમીરણાત્ ॥ ૫૪-

અહંશબ્દતાત્પર્યાર્થનિરૂપણમ્
પ્રસંખ્યાનેન યા સિદ્ધા સિદ્ધિઃ કાલેન ભૂયસા ।
પ્રકૃત્યુત્તરતા સાક્ષાત્ સાહંશબ્દેન વર્ણ્યતે ॥ ૫૪-

હિનસ્તિ ગચ્છતીત્યાદિઃ પ્રાકૃતી યાખિલા ક્રિયા ।
તત્કર્તૃવાચી હંશબ્દસ્તદન્યોઽહંપદોદિતઃ ॥ ૫૪-

નિરુપાધ્યવમર્શોઽયં દેહપ્રાણાત્યયે સ્થિતઃ ।
અહમિત્યાસ્પદં યાતિ સ જીવો નિરુપસ્કૃતઃ ॥ ૫૪-

નમામિશબ્દતાત્પર્યાર્થનિરૂપણમ્
પ્રસંખ્યાયેત્થમાત્માનં પ્રહ્વીભવતિ યત્ સ્વયમ્ ।
નદ્યા ઇવામ્બુધૌ દેવે પ્રહ્વીભાવો નિમગ્નતા ॥ ૫૪-

ઇતિ તે સાંખ્યમાર્ગસ્થો માન્ત્રોઽર્થઃ સૂક્ષ્મ ઈરિતઃ ।
તત્પ્રસંખ્યાનતત્ત્વજ્ઞા વિશન્તિ પ્રુષોત્તમમ્ ।
યોગમાર્ગસ્થિતં તસ્ય મત્તો રૂપં નિશામય ॥ ૫૪-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
નારસિંહાનુષ્ટુભમન્ત્રાર્થનિરૂપણમ્ નામ
ચતુષ્પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ