Ahirbudhnya Samhita · Chapter 52

viṣṇvādimantrārthanirūpaṇaṃ nāma dvipañcāśo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram /
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi //
vṛttānuvādapūrvakaṃ viṣṇvādimantrārthakathanapratijñā
ahirbudhnyaḥ -
tāratārānutārāṇāṃ svarūpaṃ te pradarśitam /
sthūlasūkṣmaparatveṣu guṇakarmanimittajam // ५२-

mantrāṇāṃ viṣṇupūrvāṇāmarthamadya niśāmaya /
namaḥśabdasya sthūlārthanirūpaṇe śabdārthapradarśanam
prekṣāvataḥ pravṛttiryā prahvībhāvātmikā svataḥ // ५२-

utkṛṣṭaṃ paramuddiśya tannamaḥ parigīyate /
utkṛṣṭāpakṛṣṭabhedena cetanadvaividhyam
loke cetanavargastu dvidhaiva parikīrtyate // ५२-

jyāyāṃścaiva tathājyāyānnaivābhyāṃ vidyate paraḥ /
anavadhikātiśayaprakarṣaviśiṣṭasya jyāyaḥśabdamukhyārthatvam
kālato guṇataścaiva prakarṣo yatra tiṣṭhati // ५२-

śabdastaṃ mukhyayā vṛttyā jyāyānityavalambate /
p. ५१६) tadanyeṣāmajyāyastvam
ataścetanavargo'nyaḥ smṛtaḥ pratyavaro budhaiḥ // ५२-

ajyāyāṃścānayoryogaḥ śeṣaśeṣitayeṣyate /
ajyāyāṃsaḥ smṛtāḥ sarve jyāyāneko mataḥ paraḥ // ५२-

jīvaparayoḥ saṃbandhanirūpaṇapūrvakaṃ nantṛnantavyatvavyavasthā
nantṛnantavyabhāvena teṣāṃ tena samanvayaḥ /
nantavyaḥ paramaḥ śeṣī śeṣā nantāra īritāḥ // ५२-

jīveśayoḥ śeṣaśeṣibhāvasya nirūpādhikatvam
nantṛnantavyabhāvo'yaṃ na prayojanapūrvakaḥ /
nīcoccayoḥ svabhāvo'yaṃ nantṛnantavyatātmakaḥ // ५२-

nirupādhikotkarṣāpakarṣajñānasya namanahetutvam
upādhirahitenāyaṃ yena bhāvena cetanaḥ /
namati jyāyase tasmai tadvā namanamucyate // ५२-

bhagavān matparo nityamahaṃ pratyavaraḥ sadā /
iti bhāvo namaḥ prokto namasaḥ kāraṇaṃ hi saḥ // ५२-

antarṇītaṇijarthavivakṣayā namaḥśabdasya nirvacanāntaram
nāmayatyapi vā devaṃ prahvībhāvayati dhruvam /
prahvībhavati nīce hi paro naicyaṃ vilokayan // ५२-

p. ५१७) ato vā nama uddiṣṭaṃ yat taṃ nāmayati svayam /
karaṇatrayasahitasya namasaḥ pūrṇatvam
vācā nama iti procya manasā vapuṣā ca yat // ५२-

tannamaḥ pūrṇamuddiṣṭamato'nyannyūnamucyate /
iyaṃ karaṇapūrtiḥ syādaṅgapūrtimimāṃ śṛṇu // ५२-

prahvībhāvātmakātmanikṣepatadvirodhinornirūpaṇam
śāśvatī mama saṃsiddhiriyaṃ prahvībhavāmi yat /
puruṣaṃ paramuddiśya na me siddhirato'nyathā // ५२-

ityaṅgamuditaṃ śreṣṭhaṃ phalepsā tadvirodhinī /
kārpaṇyatadvirodhinornirūpaṇam
anādivāsanārohādanaiśvaryāt svabhāvajāt // ५२-

malāvakuṇṭhitatvācca (१) dṛkkriyāvihatirhi yā /
tat kārpaṇyaṃ tadudbodho dvitīyaṃ hyaṅgamīdṛśam // ५२-

१ atra dṛkchabdena jñātṛtvaṃ kriyāśabdena ca kartṛtvaṃ vivakṣitam /
idaṃ ca bhoktṛtvasyāpyupalakṣakam / teṣāṃ vihatiḥ pratihatiḥ
kuṇṭhanamiti yāvat / tadeva kārpaṇyam / tajjñānaṃ dvitīyamaṅgamiti /
ayamāśayaḥ- cetanasya jñātṛtvakartṛtvabhoktṛtvāni dvividhāni
svābhāvikānyaupādhikāni ceti / tatra saprakārakaparamapuruṣaviṣayakaṃ
jñātṛtvaṃ, tadīyaparyantataccaraṇakamalaparicaryāviṣayakaṃ kartṛtvaṃ,
so'śnute sarvān kāmān saha ityādiśrutibodhitaṃ bhoktṛtvaṃ ca
svarūpānubandhitvāt svābhāvikam / tacca yathoktenānādivāsanārohādi-
rūpeṇa hetutrayeṇāmokṣaṃ kārtsnyena kuṇṭhitam / yāni tu cetanasya
sāṃsārikatattatpadārthaviṣayakāṇi jñātṛtvakartṛtvabhoktṛtvāni, tāni
karmopādhikasvātantryajñānanimittakatvādaupādhikānyupādhyanuguṇa-
māmokṣāt tattajjanmasu taratamabhāvena pravartante / so'yaṃ
svasvātantryāvabodho yathoktakārpaṇyavirodhītyucyata iti /
p. ५१८) svasvātantryāvabodhastu tadvirodhītyudīryate /
mahāviśvāsatadvirodhinornirūpaṇam
paratve sati devo'yaṃ bhūtānāmanukampanaḥ // ५२-

anugrahaikadhīrnityamityetattu tṛtīyakam /
upekṣako yathākarma phaladāyīti yā matiḥ // ५२-

viśvāsātmakametattu tṛtīyaṃ hanti vai sadā /
goptṛtvavaraṇatadvirodhinornirūpaṇam
(१) evaṃbhūto'pyaśaktaḥ sanna trāṇaṃ bhavituṃ kṣamaḥ // ५२-

iti buddhyāsya devasya goptṛśaktinirūpaṇam /
caturthamaṅgamuddiṣṭamamuṣya vyāhatiḥ punaḥ // ५२-

udāsīno guṇābhāvādityupekṣānimittajā /
prātikūlyavarjanatadvirodhinornirūpaṇam
svasya svāmyanivṛttiryā prātikūlyavivarjanam // ५२-

tadaṅgaṃ pañcamaṃ proktamājñāvyāghātavarjanam /
aśāstrīyopasevā tu tadvyāghāta udīryate // ५२-

ānukūlyasaṃkalpatadvirodhinornirūpaṇam
carācarāṇi bhūtāni sarvāṇi bhagavadvapuḥ /
१ evaṃbhūta iti hetugarbhaviśeṣaṇam / paramapuruṣa iti viśeṣyaṃ
prakaraṇalabhyam / evaṃbhūtaḥ paramapuruṣaḥ svayamaśaktaścet
cetanānāṃ trāṇaṃ bhavituṃ kṣamo na bhavet / ataḥ śaktaḥ san kṣamo
bhavedeveti yojanā /
p. ५१९) atastadānukūlyaṃ me kāryamityeva niścayaḥ // ५२-

ṣaṣṭhamaṅgaṃ samuddiṣṭaṃ tadvighāto nirākṛtiḥ (१) /
uktārthanigamanam
pūrṇamaṅgairupāṅgaiśca namanaṃ te prakīrtitam // ५२-

sthūlo'yaṃ namasaścārthaḥ sūkṣmamadya niśāmaya /
namaḥśabdasya sūkṣmārthanirūpaṇe ma
ityasyāhaṃkāramamakāravācitvam
cetanasya yadā mamyaṃ svasmin svīye ca vastuni // ५२-

mama ityakṣaradvandvaṃ tadā mamyasya vācakam /
namaḥśabdasyāhaṃtāmamatābuddhinivartakatvam
anādivāsanādhīnamithyājñānanibandhanā // ५२-

ātmātmīyapadārthasthā yā svātantryasvatāmatiḥ /
me netyevaṃ samīcīnabuddhyā sātra nivāryate // ५२-

uktārthasyaiva vivaraṇam
nāhaṃ mama svatantro'haṃ nāsmītyasyārtha ucyate /
na me dehādikaṃ vastu sa śeṣaḥ paramātmanaḥ // ५२-

iti buddhyā nivartante tāstāḥ svīyā manīṣikāḥ /
namaḥśabdārthajñānasyāhaṃtāmamatābuddhinivartakatve
upapattipradarśanam
anādivāsanājātairbodhaistairvikalpitaiḥ // ५२-

१ bhagavaccharīrabhūtānāṃ carācarātmakānāṃ bhūtānāṃ
nirākṛtiḥ pradveṣādinā tiraskaraṇaṃ tadvighātaḥ
ānukūlyasaṃkalparūpaṣaṣṭhāṅgavirodhinītyarthaḥ /
p. ५२०) rūṣitaṃ yad dṛḍhaṃ cittaṃ svātantryasvatvadhīmayam /
tattadvaiṣṇavasārvātmyapratibodhasamutthayā // ५२-

nama ityanayā vācā nantrā svasmādapohyate /
iti te sūkṣma uddiṣṭaḥ paramadya niśāmaya // ५२-

namaḥśabdasya parārthanirūpaṇam
panthā nakāra uddiṣṭo maḥ pradhāno nirūpyate /
visargaḥ parameśastu tatrārtho'yaṃ nirūpyate // ५२-

anādiḥ parameśo yaḥ śaktimān puruṣottamaḥ /
tatprāptaye pradhāno'yaṃ panthā namananāmavān // ५२-

iti te trividhaḥ prokto namaḥśabdārtha īdṛśaḥ /
viṣṇumantrasya sthūlārthanirūpaṇam
viṣṇunārāyaṇādīnāmarthamadya niśāmaya // ५२-

nīcabhāvena saṃdyotyamātmano yat samarpaṇam /
viṣṇvādisthā caturthī tatsaṃpradānapradarśanī // ५२-

nīcībhūto hyasāvātmā yatsaṃrakṣyatayāpyate /
tat kasmā ityapekṣāyāṃ viṣṇave sa itīryate // ५२-

kriyākārakasaṃsargalabhyo'rthaḥ sthūla īritaḥ /
p. ५२१) viṣṇumantrasya sūkṣmārthanirūpaṇe viṣṇau
paratvadyotakaguṇaviśeṣanirūpaṇam
yaḥ prātipadikaprekṣājanyaḥ sūkṣmaḥ sa īryate // ५२-

vyāptikāntipraveśecchāstattaddhātunibandhanāḥ /
paratvadyotikā viṣṇordevasya paramātmanaḥ // ५२-

vyāptiguṇanirūpaṇam
vyāpnoti deśakālābhyāṃ sarvaṃ yadrūpato'pi ca /
tat paraṃ gaditaṃ (१) sadbhirviṣerdhātornirūpaṇāt // ५२-

kāntiguṇanirūpaṇam
kāntirnāma guṇotkarṣo guṇā jñānabalādayaḥ /
ativelaṃ prakṛṣyante yatra kāntaḥ sa īritaḥ // ५२-

akāntāścetanāḥ sarve kāntaḥ sa puruṣaḥ paraḥ /
kāntirnāma guṇaḥ so'yaṃ (२) vaśerdhātornirūpaṇāt // ५२-

praveśaguṇanirūpaṇam
cetanācetanāḥ sarve viśantyeva yataḥ svayam /
mahīyāṃsaṃ viśatyeva yo'ṇīyānaṇuṣu svayam // ५२-

sa paro gaditaḥ (३) sadbhirviśerdhātornirūpaṇāt /
icchāguṇanirūpaṇam
ya iṣyate sadā sarvairātmabhāvena cetanaiḥ // ५२-

१ ''viṣḷ vyāptau''.
२ ''vaśa kāntau''.
३ ''viśa praveśane''.
p. ५२२) sa paro gaditaḥ sadbhiriṣerdhātornirūpaṇāt (१) /
viṣṇuśabde ekaikavarṇārthanirūpaṇam
viśvaṃ prajāyate vastu samavaiti ca tatra hi // ५२-

prasnauti ca sadā sadbhyaḥ puruṣārthaṃ caturvidham /
(२) veḥ (२) saceśca (२) snuteścaiva viṣṇurdhātutrayānvayāt // ५२-

iti te leśataḥ sūkṣmo viṣṇuśabdārtha īritaḥ /
parārthanirūpaṇam
parastvakṣaralabhyo'rthastasya tattvaṃ niśāmaya // ५२-

amṛtāyitasarvārtho jyotistrayasamindhanaḥ /
dadātyabhayamityetat paro'rthaḥ parikīrtitaḥ // ५२-

iti te vaiṣṇave mantre trividhā gatirīritā /
nārāyaṇamantrasya sūkṣmārthanirūpaṇam
nārāyaṇe nibodhaitadrūpāṇāṃ tritayaṃ mune // ५२-

kriyākārakalabhyo'rthastatra sthūlo (३) nidarśitaḥ /
yaḥ prātipadikastho'rthaḥ sa sūkṣmo'dya nirūpyate // ५२-

१ '' iṣa dacchāyām ''.
२ '' vī gativyāptiprajanakāntyasanakhādaneṣu'' ''ṣaca samavāye'' ''ṣṇu
prasravaṇe' iti dhātutrayamatra krameṇa bodhyam / ata eva
dvitīyatṛtīyadhātudvayānuguṇyenātra viṣṇuśabdepi
ṣakāradvitvamavadheyam / atra saveśceti dvitīyo dhātuḥ kvacit paṭhyate;
tattu śamavaiti ca tatra hi'' iti
pūrvoktavivaraṇavākyānanuguṇatvādupekṣitam /
३ pañcatriṃśaṣaṭtriṃśaślokau draṣṭavyau.
p. ५२३) narasaṃbandhino nārā naraḥ sa puruṣottamaḥ /
nayatyakhilavijñānaṃ nāśayatyakhilaṃ tamaḥ // ५२-

na riṣyati ca sarvatra narastasmāt sanātanaḥ /
narasaṃbandhinaḥ sarve cetanācetanātmakāḥ // ५२-

īśitavyatayā nārā dhāryapoṣyatayā tathā /
niyāmyatvena sṛjyatvapraveśaharaṇaistathā // ५२-

ayate nikhilānnārān vyāpnoti kriyayā tathā /
nārāścāpyayanaṃ tasya taistadbhāvanirūpaṇāt // ५२-

nārāṇāmayanaṃ vāsaste ca tasyāyanaṃ sadā /
paramā ca gatisteṣāṃ nārāṇāmātmanāṃ sadā // ५२-

āpo nārā iti proktāstā apyayanamasya ca /
ato nārāyaṇo nāma hetubhirdarśitaḥ paraḥ // ५२-

iti te sūkṣma uddiṣṭaḥ paraṃ varṇāśrayaṃ śṛṇu /
parārthanirūpaṇam
akuṇṭhitaścakrarūpaḥ samastaduritānalaḥ // ५२-

vyāpakaḥ sarvaśāstreṣu prathito gopanaḥ satām /
sadānandamayaḥ panthā nārāṇāṃ ca parā gatiḥ // ५२-

ityarthaḥ para uddiṣṭo vāsudeve niśāmaya /
p. ५२४) vāsudevamantrasya sūkṣmārthanirūpaṇam
kriyākārakago yo'rthaḥ sthūlaḥ (१) pūrvokta eva saḥ // ५२-

sūkṣmo'rtho vāsudevākhye mantre pratipadāśrayaḥ /
bhagavāniti pūjyārthaḥ śabdo'yaṃ samudāyataḥ // ५२-

bhakārārthanirūpaṇam
dhārayatyakhilaṃ viśvaṃ poṣayatyapi tat sadā /
bharate pūrayatyetat saṃbharatyapi cātmanā // ५२-

trayīkarmātmakaṃ sūkṣmamiti bhārtho nirūpyate /
gakārārthanirūpaṇam
gīyate nikhilaiḥ śabdairgamyate cāpavargibhiḥ // ५२-

svato'vabudhyate sarvaṃ vyāpnoti nikhilaṃ jagat /
netā ca nikhilārthasya gakārārthaḥ smṛto mune // ५२-

matubarthanirūpaṇam
svatvena vṛṇute viśvaṃ vartate ceśatātmanā /
vardhayatyakhilaṃ kāmaṃ vato'rtho'yaṃ samīritaḥ // ५२-

vāsuśabdārthanirūpaṇam
chādayatyakhilaṃ svena jñānānandāmalātmanā /
१ pañcatriṃśaṣaṭtriṃśaślokau draṣṭavyau.
p. ५२५) yathā ca vahnināviṣṭamindhanaṃ tanmayaṃ bhavet // ५२-

evamācchāditaṃ tena viśvaṃ tanmayameva tat /
vasatyasmin yato viśvaṃ tatrāpi ca vasatyayam // ५२-

vāsuśabdārtha uddiṣṭo vā gantā parikīrtyate /
tantuvat sakalārtheṣu saṃtanotīti vāḥ smṛtaḥ // ५२-

prasūyate'khilān bhāvān sauti prerayatītyapi /
makheṣvabhiṣṭutaḥ sadbhiriti svartho'yamucyate // ५२-

devaśabdārthanirūpaṇam
dyotate svata evāyaṃ sṛṣṭyādyaiḥ krīḍati svayam /
stūyate ca sadā devairiti devārtha īritaḥ // ५२-

dātā ca sarvakāmānāṃ śodhakaḥ sarvadehinām /
rakṣitā sarvabhūtānāmiti dekāra ucyate // ५२-

sarvaiḥ saṃbhajanīyaśca voḍhā ca sakalātmanām /
vakārārtho'yamuddiṣṭa iti sūkṣmagatistviyam // ५२-

parārthanirūpaṇe bhakārārthanirūpaṇam
parastvakṣarasaṃlabhyastasya rūpaṃ niśāmaya /
dhruvaḥ pūrvo'vadhirjñeyo yadupādānamucyate // ५२-

dhruvaṃ jagadupādānamiti bhākṣaracintanam /
p. ५२६) gakārārthanirūpaṇam
gāṃ vedayati sacchāstramādau vindati vā svayam // ५२-

govindo nāma devo'sau gārthaḥ saṃkarṣaṇo mune /
vakārārthanirūpaṇam
varuṇo vṛṇute viśvaṃ trayīkarmobhayātmakam // ५२-

vṛṇute kurute viśvamiti vārtho nirūpyate /
takārārthanirūpaṇam
yat sṛjyate saṃhriyate sraggharaḥ parikīrtyate // ५२-

dhatte tadubhayaṃ devaḥ svanābhikamalodare /
ataḥ sragdhara ityevamaniruddho'tra coditaḥ // ५२-

caturbhirakṣarairevaṃ caturvyūhanirūpaṇam /
vākārārthanirūpaṇam
vakāreṇāmṛtādhāro vāsudevo nirūpyate // ५२-

ākāreṇādidevastu saṃkarṣaṇa udīryate /
yo vāsudevo bhagavān mokṣādhāraḥ sanātanaḥ // ५२-

saṃkarṣaṇaḥ sa eveti vākārārtho nirūpyate /
sukārārthanirūpaṇam
bhuvanaṃ karma caivādau yo'sūyata sanātanaḥ // ५२-

p. ५२७) sa soma uditastena pradyumnaḥ puruṣottamaḥ /
uddāma udayaścātra saṃkarṣaṇa udīryate // ५२-

saṃkarṣaṇadaśāyāṃ hiṃ saṃpūrṇa udayo hareḥ /
vāsudevātmako yaḥ sa saṃkarṣaṇa udīritaḥ // ५२-

pradyumno'pi sa eveti sukārārtho nirūpyate /
dekārārthanirūpaṇam
datto yenāvakāśo'psu śayānena mahātmanā // ५२-

kṣetrakṣetrajñayorvṛddhyai svanābhikamalodare /
dattāvakāśo dasyārthaḥ so'niruddha udīryate // ५२-

ekāreṇa jagadyoniḥ pradyumnaḥ paripaṭhyate /
saṃkarṣaṇātmako yaḥ sa pradyumnaḥ parikīrtitaḥ // ५२-

aniruddhaḥ sa ityevaṃ dekārārtho nirūpyate /
vakārārthanirūpaṇam
evaṃ varṇatrayeṇoktaṃ vyūhatādātmyamuttamam // ५२-

upasaṃhārarūpeṇa punarveti taducyate /
leśato vāsudevākhye paro'rthaste pradarśitaḥ /
jitantāyāmidānīṃ me sarvamarthaṃ niśāmaya // ५२-

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ
viṣṇvādimantrārthanirūpaṇaṃ nāma dvipañcāśo'dhyāyaḥ

āditaḥ ślokāḥ