અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 53

જિતન્તાખ્યમન્ત્રાર્થનિરૂપણં નામ ત્રિપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
મન્ત્રાદ્યપાદસ્ય સ્થૂલાર્થનિરૂપણે
જિધાત્વર્થયોરૌજ્જ્વલ્યાવિઘાતયોર્નમનપ્રયોજકત્વકથનમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
ઔજ્જ્વલ્યમવિઘાતશ્ચ જયતેરર્થ ઉચ્યતે ।
પ્રયોજકં તદુભયં નન્તુર્નમનકર્મણિ ॥ ૫૩-

તયોર્જ્ઞાનાદિષડ્ગુણજન્યત્વમ્
જ્ઞાનશક્તિબલાદ્યૈસ્તદુભયં ખલુ જાયતે ।
જ્ઞાનાદિગુણપૂર્ણત્વાત્ ભગવત એવ નન્તવ્યત્વમ્
જ્ઞાનશક્તિબલૈશ્વર્યવીર્યતેજોમહોદધિઃ ॥ ૫૩-

ભગવાનેવ વિશ્વાત્મા નન્તવ્યઃ પ્રવિવક્ષ્યતે ।
પૂણ્ડરીકાક્ષશબ્દસ્ય યથોક્તાર્થપ્રકાશકત્વોપપાદનમ્
પુણ્ડરીકાક્ષશબ્દેન તદિદં પ્રતિસૂત્ર્યતે ॥ ૫૩-

પ્રયુક્તો રાગરોષાભ્યાં ચક્ષુષૈવ વિભાવ્યતે ।
પ્. ૫૨૯) અયં ત્વવાપ્તકામત્વાત્ તત્તત્કૃત્યવિવર્જિતઃ ॥ ૫૩-

પ્રસન્નો વૈકૃતત્યાગાત્ પુણ્ડરીકાક્ષ ઉચ્યતે ।
તસ્યૈવ શબ્દસ્ય
હેયપ્રતિભટત્વકલ્યાણગુણાકરત્વરૂપોભયલિઙ્ગપરત્વમ્
રાગાદિદોષનિર્મુક્તિઃ કલ્યાણગુણપૂરણમ્ ॥ ૫૩-

પુણ્ડરીકાક્ષશબ્દેન શબ્દ્યતે પુરુષોત્તમે ।
તસ્યૈવ વાસુદેવાખ્યપ્રથમવ્યૂહનિરૂપકત્વમ્
પુણ્ડરીકાક્ષશબ્દોઽયમાદિવ્યૂહનિરૂપણઃ ॥ ૫૩-

પુણ્ડરીકાક્ષમામન્ત્ર્ય બ્રહ્મા તેનૈવ હેતુના ।
નન્તા સ્વં ચ સમાલોક્ય જિતં ત ઇતિ વક્ત્યયમ્ ॥ ૫૩-

ઇતિ સંસર્ગજઃ સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મં ચાપિ મુને શૃણુ ।
સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણે પુણ્ડરીકાક્ષશબ્દેન
ભગવતોઽકાલકાલ્યત્વસ્યાવિષ્કરણમ્
પુણ્ડરીકં તુ કાલાખ્યં પુરં જરયતે યતઃ ॥ ૫૩-

તેનાક્ષતો બહિર્ભાવાત્ તેનાનાકલિતો યતઃ ।
કાલત્રૈવિધ્યકથનપૂર્વકં તદુપપાદનમ્
સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મઃ પરઃ કાલસ્ત્રિવિધો ન પરાત્મનિ ॥ ૫૩-

વાસુદેવે પરે બ્રહ્મણ્યવગાહનમર્હતિ ।
સ્થૂલો લવાદિમાન્ કાલઃ સૂક્ષ્મસ્તત્ત્વનિરૂપકઃ ॥ ૫૩-

વ્યૂહાનાં ચેષ્ટિતવ્યાપી પરઃ કાલો નિરૂપ્યતે ।
પ્. ૫૩૦) વ્યૂહત્રયાત્ પરવાસુદેવસ્ય વૈલક્ષણ્યાવિષ્કરણમ્
વ્યૂહત્રયસ્ય ભવતિ કાલેન કલનં સદા ॥ ૫૩-

ભગવાન્ વાસુદેવસ્તુ ન વ્યૂહેનાપિ કાલવાન્ ।
વ્યૂહત્રયમપેક્ષ્યૈવ કાલવ્યૂહનિરૂપણમ્ ॥ ૫૩-

કાલેનામાનતશ્ચાયમમિતદ્યુતિરુચ્યતે ।
પુણ્ડરીકાક્ષશબ્દસ્ય ભગવતિ નિત્યવિભૂતિયોગપ્રતિપાદકત્વમ્
પુણ્ડરીકં પરં ધામ નિત્યમક્ષયમવ્યયમ્ ॥ ૫૩-

તસ્મિન્નિવસનાન્નિત્યં પુણ્ડરીકાક્ષ ઉચ્યતે ।
તસ્યૈવ સ્વમહિમપ્રતિષ્ઠિતત્વપ્રતિપાદકત્વમ્
પુણ્ડરીકં પરં ધામ સ્વ એવ મહિમોજ્જ્વલઃ ॥ ૫૩-

સ્વે મહિમ્નિ સ્થિતો દેવઃ પુણ્ડરીકાક્ષ ઉચ્યતે ।
વાસુદેવસ્તતઃ પ્રોક્તઃ પુણ્ડરીકાક્ષસંજ્ઞયા ॥ ૫૩-

પુણ્ડરીકાક્ષશબ્દસ્ય સૂક્ષ્માર્થઃ સોઽયમીરિતઃ ।
પરાર્થનિરૂપણારમ્ભઃ
પુણ્ડરીકાક્ષ ઇત્યસ્ય પરમર્થં નિશામય ॥ ૫૩-

પકારાર્થનિરૂપણમ્
(૧) રાગાદિદોષનિર્મુક્તઃ પવિત્રં પરમં હરિઃ ।
૧ અત્રેદં બોધ્યમ્- પકારઃ, ઉકારઃ, ણકારઃ, ડકારઃ, રીકારઃ,
કકારઃ, આકારઃ, ક્ષકારઃ, ઇત્યેવં પુણ્ડરીકાક્ષશબ્દસ્થાન્
વર્ણાનષ્ટધા વિભજ્ય તેષામપ્રમેયાદિભાવસંસિદ્ધઃ
પરસંજ્ઞોઽર્થો રાગાદીત્યુપક્રમ્ય સાર્ધશ્લોકચતુષ્ટયેન ક્રમાત્
પ્રદર્શ્યત ઇતિ ।
પ્. ૫૩૧) ઉકારાર્થનિરૂપણમ્
નિત્યોદિતસ્વરૂપત્વાદુદ્દામ ઉદયઃ સ્મૃતઃ ॥ ૫૩-

ણકારાર્થનિરૂપણમ્
વ્યૂહત્રિતયપૂર્વત્વાત્ પ્રધાનઃ પરિપઠ્યતે ।
ડકારાર્થનિરૂપણમ્
શુદ્ધાશુદ્ધાધ્વસંપ્રાપ્તેઃ સંસ્મૃતોઽખણ્ડવિક્રમઃ ॥ ૫૩-

ઈકારશિરસ્કરેફાર્થનિરૂપણમ્
સંકર્ષણાદિભૂમ્યન્તમશેષભુવનં યતઃ ।
બિભર્ત્યાધારભાવેન વ્યાપ્નોત્યન્તશ્ચ તત્ સ્વયમ્ ॥ ૫૩-

આકારસહિતકકારાર્થનિરૂપણમ્
આનન્દો નૈરપેક્ષ્યેણ પરા ચ પ્રકૃતિઃ સ્વયમ્ ।
ક્ષકારાર્થનિરૂપણમ્
શુદ્ધાશુદ્ધમયસ્યાસ્ય ચેતનાચેતનાત્મનઃ ॥ ૫૩-

વર્ગસ્યાન્તઃ પરા સીમા વર્ગાન્તઃ પરિપઠ્યતે ।
પુણ્ડરીકાક્ષશબ્દાર્થસ્ય ચિરકાલાદપિ કાર્ત્સ્ન્યેન વક્તુમશક્યત્વમ્
ઇતિ વર્ણમયી રીતિઃ પરાખ્યા તે પ્રદર્શિતા ॥ ૫૩-

વર્ષાયુતૈરપિ વ્યક્તં ન શક્યા વક્તુમઞ્જસા ।
પ્. ૫૩૨) મન્ત્રદ્વિતીયપાદસ્થૂલાર્થનિરૂપણમ્
વિશ્વભાવનસંજ્ઞેયં સંકર્ષશ્રીસમીરણી ॥ ૫૩-

ક્રિયાકારકસંસર્ગજન્યઃ સ્થૂલો નિરૂપિતઃ ।
સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણમ્
સૂક્ષ્મમર્થમિદાનીં તુ ગદતો મે નિશામય ॥ ૫૩-

વિશ્વભાવનશબ્દસ્ય સર્વકારણપરત્વમ્
ચેતનાચેતનાકારં વિશ્વં પ્રદ્યુમ્નપૂર્વકમ્ ।
ભાવયન્નનિશં દેવઃ કથિતો વિશ્વભાવનઃ ॥ ૫૩-

કારણત્વોપયોગિસર્વજ્ઞત્વપરત્વમ્
વિશ્વં ભાવયતિ વ્યક્તં જાનાત્યેવ યથાર્થતઃ ।
વિશ્વભાવન ઉદ્દિષ્ટઃ સર્વજ્ઞઃ શબ્દવિત્તમૈઃ ॥ ૫૩-

સંકર્ષણાખ્યદ્વિતીયવ્યૂહપરત્વમ્
અનિશં બિભ્રતં પ્રાપ્ય વિશ્વં ભવતિ વૈ તતઃ ।
વિશ્વભાવન ઉદ્દિષ્ટો બલદેવો મહાબલઃ ॥ ૫૩-

સર્વશેષિપરત્વમ્
અનાથમભવદ્વિશ્વં નાથો ભાવયતિ સ્વયમ્ ।
તસ્મિન્નુદિતમાત્રે વૈ વિશ્વં યદ્ભવતિ સ્વયમ્ ॥ ૫૩-

વિશ્વભાવન ઉદ્દિષ્ટો નાથત્વેન નિરીક્ષણાત્ ।
સર્વાધારપરત્વમ્
વિશાલોઽયં યદાધારો વિશ્વસ્ય ભવને સ્વયમ્ ॥ ૫૩-

પ્. ૫૩૩) તિલકાલકવદ્વિશ્વં યસ્માત્ તત્રાવતિષ્ઠતે ।
વિશાલાધારરૂપેણ વિશાલાક્ષો ભવેત્ સ્વયમ્ ॥ ૫૩-

વિશ્વં તદ્ભાવયન્ વિશ્વં વિશ્વભાવન ઈર્યતે ।
ઇતિ તે લેશતઃ પ્રોક્તઃ સૂક્ષ્મોઽર્થો વિશ્વભાવને ॥ ૫૩-

પરાર્થનિરૂપણારમ્ભઃ
પરમર્થમિદાનીં ત્વં ગદતો મે નિશામય ।
ઇકારશિરસ્કવકારાર્થનિરૂપણમ્
(૧) અમૃતાધારતસ્ત્વિદ્ધો વાસુદેવાદિભૂમિકઃ ॥ ૫૩-

શકારાર્થનિરૂપણમ્
સમ્યગ્જ્ઞાનોપદેશેન શંકરઃ સર્વદેહિનામ્ ।
દ્વિતીયવકારાર્થનિરૂપણમ્
અહ્નાં વરમહો યસ્માદ્વરાહઃ પરિપઠ્યતે ॥ ૫૩-

અહઃ સંકર્ષણઃ પ્રોક્તો વાસુદેવસ્ય તત્ત્વતઃ ।
આકારસહિતભકારાર્થનિરૂપણમ્
સિદ્ધિદઃ સર્વભૂતાનાં દેવાનામાદિરેવ ચ ॥ ૫૩-

૧ ઇયમત્ર યોજના- ઇકારશિરસ્કઃ પ્રથમવકારઃ, શકારઃ,
દ્વિતીયવકારઃ, ભકારઃ, આકારઃ, તૃતીયવકારઃ, નકારઃ, ઇત્યેવં
વિશ્વભાવનશબ્દસ્થાન્ વર્ણાન્ સપ્તધા વિભજ્ય
તેષામપ્રમેયાદિભાવસંસિદ્ધઃ પરસંજ્ઞોઽર્થઃ અમૃતાધારત
ઇત્યાદિના સાર્ધશ્લોકપઞ્ચકેન ક્રમાત્ પ્રદર્શ્યત ઇતિ ।
પ્. ૫૩૪) ભકારવિવક્ષિતસિદ્ધિપ્રદત્વોપપાદનમ્
તત્તત્સચ્છાસ્ત્રસંભૂતશુક્લકર્મોપજોષણઃ ।
સિદ્ધિં દદાતિ જીવાનામતઃ સિદ્ધિદ ઉચ્યતે ॥ ૫૩-

આકારવિવક્ષિતયોરાદિત્વદેવત્વયોરુપપાદનમ્
આદિભૂતઃ સ દેવાનાં સવ્યૂહવિભવાત્મનામ્ ।
આદિશ્ચ દીવ્યતિ વ્યક્તમાદિદેવઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૫૩-

તૃતીયવકારનકારાર્થનિરૂપણમ્
આવૃણોતિ તમઃ સર્વં વિવૃણોતિ તદક્ષરમ્ ।
વરુણઃ સોઽપ્રમેયસ્થઃ સ ચ પન્થાઃ સ્મૃતો બુધૈઃ ॥ ૫૩-

વિશ્વભાવન ઇત્યેવમર્થો વર્ણમયઃ પરઃ ।
મન્ત્રતૃતીયપાદસ્થૂલાર્થસ્ય પૂર્વનિરૂપિતત્વસૂચનમ્
હૃષીકેશપદાર્થં તુ બ્રુવતો મે નિશામય ॥ ૫૩-

ક્રિયાકારકસંસર્ગજન્યોઽર્થઃ પૂર્વમીરિતઃ ।
સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણમ્
યઃ પ્રાતિપાદિકાર્થસ્તં સૂક્ષ્મમદ્ય નિશામય ॥ ૫૩-

હૃષીકેશપદસ્ય સપ્તધા અર્થવર્ણને પ્રથમં
જ્ઞાનોત્તેજકત્વપરત્વકથનમ્
પ્રદ્યોતયતિ વિદ્યાયાસ્તમો હત્વા મધું રિપુમ્ ।
પ્. ૫૩૫) ભગવદ્ભાવિતં રૂપં સત્સત્ત્વપ્રતિપાદકમ્ ॥ ૫૩-

હૃષીકેશત્વમીશસ્ય તદેવ ગદિતં બુધૈઃ ।
જ્ઞાનનિર્મલીકરણદ્વારા હર્ષહેતુત્વપરત્વેન
પ્રદ્યુમ્નાખ્યવ્યૂહપરત્વમ્
હર્ષયત્યમલીકૃત્ય વિદ્યામીશ ઇતીદૃશમ્ ॥ ૫૩-

હૃષીકેશત્વમેતદ્ધિ પ્રદ્યુમ્નત્વમુદીર્યતે ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયનિયામકપરત્વમ્
જ્ઞાનેન્દ્રિયં હૃષીકં સ્યાત્ તસ્ય સોઽન્તર્નિયામકઃ ॥ ૫૩-

હૃષીકેશત્વમેતદ્ધિ પ્રદ્યુમ્નસ્ય નિગદ્યતે ।
જગન્મયપરત્વમ્
હૃષીકા વિષયાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રકૃતિપ્રાકૃતાત્મકાઃ ॥ ૫૩-

હર્ષયન્તિ હિ તે જીવાંસ્તેષામીશો જગદ્ગુરુઃ ।
જગન્મયત્વમેતદ્ધિ તન્મયત્વસમીરણાત્ ॥ ૫૩-

સૃષ્ટ્યાદિરૂપક્રીડાહેતુકહર્ષાશ્રયદેવપરત્વમ્
ક્રીડયા હૃષ્યતિ વ્યક્તમીશસ્તત્સૃષ્ટિરૂપયા ।
હૃષીકેશત્વમીશસ્ય દેવત્વં ચાસ્ય તત્ સ્ફુટમ્ ॥ ૫૩-

ઐશ્વર્યવીર્યરૂપગુણાશ્રયપરત્વમ્
અવિકારિતયા હૃષ્ટો હૃષીકો વીર્યરૂપયા ।
ઈશઃ સ્વાતન્ત્ર્યયોગેન નિત્યં સૃષ્ટ્યાદિકર્મણિ ॥ ૫૩-

પ્. ૫૩૬) ઐશ્વર્યવીર્યરૂપત્વં હૃષીકેશત્વમુચ્યતે ।
જગચ્છબ્દવિવક્ષિતસર્વચેતનશેષિત્વપરત્વમ્
હૃષી જ્ઞાનં સમુદ્દિષ્ટં હૃષીકાશ્ચેતનાત્મકાઃ ॥ ૫૩-

જઙ્ગમત્વાજ્જગદ્રૂપાસ્તદીશો જગતાં પતિઃ ।
ઇતિ સૂક્ષ્મોઽયમુદ્દિષ્ટઃ સ પ્રાતિપાદિકાશ્રયઃ ॥ ૫૩-

પરાર્થનિરૂપણારમ્ભઃ
વર્ણાશ્રયમિદાનીં મે પરમર્થં નિશામય ।
હકારાર્થનિરૂપણમ્
(૧) પ્રાણયત્યખિલં જીવં શુક્લધર્માત્મભાવતઃ ॥ ૫૩-

ઋકારાર્થનિરૂપણમ્
સત્યશ્ચ નામતઃ સચ્ચ ત્યચ્ચ યસ્માદ્ભવત્યયમ્ ।
ઈકારશિરસ્કષકારાર્થનિરૂપણમ્
માયયાશ્ચર્યયોગેન ભાસ્કરં ભરતે દિવિ ॥ ૫૩-

એકારશિરસ્કકકારાર્થનિરૂપણમ્
કરાલાં જગતો યોનિં ઘોરરૂપાં તમોમયીમ્ ।
૧ અત્રેયં યોજના- હકારઃ, ઋકારઃ, ઈકારશિરસ્કઃ ષકારઃ,
એકારશિરસ્કઃ કકારઃ, શકારઃ, ઇત્યેવં હૃષીકેશપદસ્થાન્ વર્ણાન્
પઞ્ચધા વિભજ્ય તેષામપ્રમેયાદિભાવસંસિદ્ધઃ
પરસંજ્ઞોઽર્થઃ પ્રાણયતીત્યાદિના સાર્ધશ્લોકદ્વયેન ક્રમાત્
પ્રદર્શ્યત ઇતિ ।
પ્. ૫૩૭) શકારાર્થનિરૂપણમ્
શમયત્યપ્રમેયસ્થ ઇતિ વર્ણાશ્રયા સ્થિતિઃ ॥ ૫૩-

અર્થોઽયં ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો હૃષીકેશે મહામુને ।
મન્ત્રચતુર્થપાદસ્ય સ્થૂલાર્થનિરૂપણમ્
અર્થં શૃણુ ત્વં ત્રિવિધં મહાપુરુષપૂર્વજે ॥ ૫૩-

જિતં ચ ઇતિ વાકૃષ્ય આહાર્યોઽત્ર જયેતિ વા ।
જિતં તેઽથ નમસ્તેઽસ્તુ પદમેતદિહોભયમ્ ॥ ૫૩-

અઞ્જસા જગતોઽધ્યક્ષે ચેતનાચેતનાત્મનઃ ।
જયઃ પ્રણામરૂપોઽર્થો હ્યનિરુદ્ધેઽભિધીયતે ॥ ૫૩-

જિતં ત ઇતિ શબ્દોઽયમતિસ્વામિત્વસૂચકઃ ।
સંનિકૃષ્ટો નમસ્કારઃ સર્વોત્કૃષ્ટે કથં ભવેત્ ॥ ૫૩-

અત્યુચ્ચો યેન રૂપેણ સંનિકર્ષમુપૈતિ સઃ ।
તદ્ દ્વિતીયતૃતીયૌ દ્વાવિતિ તત્ર નમસ્ક્રિયા ॥ ૫૩-

ભાવદ્વયેન ભગવાનનિરુદ્ધો જગદ્ધિતઃ ।
ઇતિ દ્યોતયિતું તત્ર વાચ્યે જયનમસ્ક્રિયે ॥ ૫૩-

ક્રિયાકારકજન્યોઽર્થ ઇતિ સ્થૂલો નિરૂપિતઃ ।
સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણમ્
યઃ પ્રાતિપદિકસ્થોઽર્થસ્તં ત્વં સૂક્ષ્મં નિશામય ॥ ૫૩-

પ્. ૫૩૮) મકારાર્થનિરૂપણમ્
મિમીતે વિવિધં વસ્તુ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞતન્મયમ્ ।
હાકારાર્થનિરૂપણમ્
જિહીતે તદશેષં ચ પ્રવિશત્યન્તરાત્મના ॥ ૫૩-

મહેતિસમુદાયાર્થનિરૂપણમ્
પ્રાણયત્યથ તત્ સર્વં તત્ર તત્ર મહીયતે ।
મહદ્ભ્યશ્ચ મહાનિત્થં મહાનિતિ નિરુચ્યતે ॥ ૫૩-

પુકારાર્થનિરૂપણમ્
પુષ્યતિ સ્થિતિમાવ્યક્તિ પુનઃ પુનરુદેતિ ચ ।
રુશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
રૌતિ શાસ્ત્રં ચ નાનાર્થં રૂયતે તત્તદાત્મના ॥ ૫૩-

રાતિ પૂજામથાદત્તે રાતિ ચારાધિતઃ ફલમ્ ।
ષકારાર્થનિરૂપણમ્
(૧) અન્તં કરોતિ પાપાનાં નાના સભજ્યતે જનૈઃ ॥ ૫૩-

પુરુષપદસમુદિતાર્થનિરૂપણમ્
પુરમોષતિ કર્માન્તે પુરુભિઃ સેવ્યતે તથા ।
૧ ઽઽષોઽન્તકર્મણિઽઽ ઽઽષણ સંભક્તૌઽઽ ઇતિ ધાતુદ્વયમત્ર બોધ્યમ્.
પ્. ૫૩૯) પુરિ શેતે પુરં સૌતિ સત્ત્વે પુરુણિ સીદતિ ॥ ૫૩-

રેફશિરસ્કપૂકારાર્થનિરૂપણમ્
પારયત્યખિલં વિશ્વં વારયત્યખિલં તમઃ ।
વકારજકારાર્થનિરૂપણમ્
વનતે ચાશ્રિતાન્ સર્વાઞ્જયત્યપિ તમોમયમ્ ॥ ૫૩-

અજતિ ક્ષિપતિ સ્પષ્ટં દ્વિષતઃ ક્રૂરયોનિષુ ।
પૂર્વજશબ્દસમુદિતાર્થનિરૂપણમ્
પૂર્વ એવ પુરાણઃ સંસ્તત્તદ્યોનિષુ જાયતે ॥ ૫૩-

પૂર્વજઃ સર્વદેવાનાં પૂર્વોઽજો યસ્ય દેહજઃ ।
અજો હિ પુત્રઃ પૂર્વોઽસ્ય બ્રહ્મા પ્રથમકલ્પિતઃ ॥ ૫૩-

પૂર્વા જીવાઃ સમાખ્યાતાઃ પુરસ્તે (૧) વન્વતે યતઃ ।
સ્વેન રૂપેણ પૂર્વાંસ્તાન્ પ્રાદુર્ભાવયતિ સ્વયમ્ ॥ ૫૩-

મહાપુરુષપદસમુદિતાર્થનિરૂપણમ્
મહત્ત્વમનપેક્ષત્વં સર્વભાવક્રિયાવિધૌ ।
(૨) પુરુષૈરવિભાગો યો મહાપુરુષતાસ્ય સા ॥ ૫૩-

એતદેવ ચ તેજસ્તત્ સૈષા શક્તિરુદીરિતા ।
૧ ઽઽવનુ યાચનેઽ ઇતિ ધાતોઃ રૂપમિદમ્
૨ પુરુષૈરવિભાગે યા.
પ્. ૫૪૦) એતદેવાનિરુદ્ધત્વં ભગવત્ત્વમપીદૃશમ્ ॥ ૫૩-

સ્થિત્યુત્પત્તિલયત્રાણહેતુત્વં ચૈતદીદૃશમ્ ।
ઇતિ તે લેશતઃ પ્રોક્તઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રતિપદાશ્રયઃ ॥ ૫૩-

પરાર્થનિરૂપણારમ્ભઃ
વર્ણાશ્રયમિદાનીં મે પરમર્થં નિશામય ।
મકારાર્થનિરૂપણમ્
મર્દનઃ સર્વદુષ્ટાનામપ્રમેયપરાક્રમઃ ॥ ૫૩-

હાકારાર્થનિરૂપણમ્
અરિભ્યશ્ચ હિતો નિત્યં ગોપનઃ સર્વદેહિનામ્ ।
વ્યક્તઃ ક્રિયાવતાં પન્થાસ્ત્રયીકર્મસમુદ્ભવઃ ॥ ૫૩-

ઉકારશિરસ્કપકારાર્થનિરૂપણમ્
પદ્મનાભોઽમ્બુશાયી સન્નુદ્દામભુવનોદયઃ ।
તાદૃશરેફાર્થનિરૂપણમ્
અશેષભુવનાધારસ્તત્તત્કાર્યોદયસ્થિતિઃ ॥ ૫૩-

ષકારપકારાર્થનિરૂપણમ્
શ્વેતદ્વીપે નૃસિંહઃ સન્નગ્નિરૂપો હવિર્ભુજામ્ ।
ભાસ્કરઃ સર્વદેવાનાં પવિત્રં પરમં સતામ્ ॥ ૫૩-

ઊકારાર્થનિરૂપણમ્
નાનાવિધાનાં પ્રજ્ઞાનામાધારઃ કાર્યસાધને ।
દ્વિતીયરેફાર્થનિરૂપણમ્
બલવાન્ સર્વલોકેશઃ કલ્પાન્તે કાલપાવકઃ ॥ ૫૩-

વકારજકારાર્થનિરૂપણમ્
વરાહો વસુધોદ્ધારે જન્મહન્તા સ્મૃતઃ સતામ્ ।
અજિતો દેવદૈત્યાદ્યૈર્મહાપુરુષપૂર્વજઃ ॥ ૫૩-

ઇતિ વર્ણાશ્રયા રીતિર્મહાપુરુષપૂર્વજે ।
પ્રકૃતમહામન્ત્રતાત્પર્યસૂચનમ્
નાનાવિધમહાર્થોઽયં જિતન્તાખ્યો મહામનુઃ ।
ચક્રરૂપં ચિત્રરૂપં વક્તિ દેવં સનાતનમ્ ॥ ૫૩-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
જિતન્તાખ્યમન્ત્રાર્થનિરૂપણં નામ ત્રિપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ