અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 52

વિષ્ણ્વાદિમન્ત્રાર્થનિરૂપણં નામ દ્વિપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
વૃત્તાનુવાદપૂર્વકં વિષ્ણ્વાદિમન્ત્રાર્થકથનપ્રતિજ્ઞા
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
તારતારાનુતારાણાં સ્વરૂપં તે પ્રદર્શિતમ્ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરત્વેષુ ગુણકર્મનિમિત્તજમ્ ॥ ૫૨-

મન્ત્રાણાં વિષ્ણુપૂર્વાણામર્થમદ્ય નિશામય ।
નમઃશબ્દસ્ય સ્થૂલાર્થનિરૂપણે શબ્દાર્થપ્રદર્શનમ્
પ્રેક્ષાવતઃ પ્રવૃત્તિર્યા પ્રહ્વીભાવાત્મિકા સ્વતઃ ॥ ૫૨-

ઉત્કૃષ્ટં પરમુદ્દિશ્ય તન્નમઃ પરિગીયતે ।
ઉત્કૃષ્ટાપકૃષ્ટભેદેન ચેતનદ્વૈવિધ્યમ્
લોકે ચેતનવર્ગસ્તુ દ્વિધૈવ પરિકીર્ત્યતે ॥ ૫૨-

જ્યાયાંશ્ચૈવ તથાજ્યાયાન્નૈવાભ્યાં વિદ્યતે પરઃ ।
અનવધિકાતિશયપ્રકર્ષવિશિષ્ટસ્ય જ્યાયઃશબ્દમુખ્યાર્થત્વમ્
કાલતો ગુણતશ્ચૈવ પ્રકર્ષો યત્ર તિષ્ઠતિ ॥ ૫૨-

શબ્દસ્તં મુખ્યયા વૃત્ત્યા જ્યાયાનિત્યવલમ્બતે ।
પ્. ૫૧૬) તદન્યેષામજ્યાયસ્ત્વમ્
અતશ્ચેતનવર્ગોઽન્યઃ સ્મૃતઃ પ્રત્યવરો બુધૈઃ ॥ ૫૨-

અજ્યાયાંશ્ચાનયોર્યોગઃ શેષશેષિતયેષ્યતે ।
અજ્યાયાંસઃ સ્મૃતાઃ સર્વે જ્યાયાનેકો મતઃ પરઃ ॥ ૫૨-

જીવપરયોઃ સંબન્ધનિરૂપણપૂર્વકં નન્તૃનન્તવ્યત્વવ્યવસ્થા
નન્તૃનન્તવ્યભાવેન તેષાં તેન સમન્વયઃ ।
નન્તવ્યઃ પરમઃ શેષી શેષા નન્તાર ઈરિતાઃ ॥ ૫૨-

જીવેશયોઃ શેષશેષિભાવસ્ય નિરૂપાધિકત્વમ્
નન્તૃનન્તવ્યભાવોઽયં ન પ્રયોજનપૂર્વકઃ ।
નીચોચ્ચયોઃ સ્વભાવોઽયં નન્તૃનન્તવ્યતાત્મકઃ ॥ ૫૨-

નિરુપાધિકોત્કર્ષાપકર્ષજ્ઞાનસ્ય નમનહેતુત્વમ્
ઉપાધિરહિતેનાયં યેન ભાવેન ચેતનઃ ।
નમતિ જ્યાયસે તસ્મૈ તદ્વા નમનમુચ્યતે ॥ ૫૨-

ભગવાન્ મત્પરો નિત્યમહં પ્રત્યવરઃ સદા ।
ઇતિ ભાવો નમઃ પ્રોક્તો નમસઃ કારણં હિ સઃ ॥ ૫૨-

અન્તર્ણીતણિજર્થવિવક્ષયા નમઃશબ્દસ્ય નિર્વચનાન્તરમ્
નામયત્યપિ વા દેવં પ્રહ્વીભાવયતિ ધ્રુવમ્ ।
પ્રહ્વીભવતિ નીચે હિ પરો નૈચ્યં વિલોકયન્ ॥ ૫૨-

પ્. ૫૧૭) અતો વા નમ ઉદ્દિષ્ટં યત્ તં નામયતિ સ્વયમ્ ।
કરણત્રયસહિતસ્ય નમસઃ પૂર્ણત્વમ્
વાચા નમ ઇતિ પ્રોચ્ય મનસા વપુષા ચ યત્ ॥ ૫૨-

તન્નમઃ પૂર્ણમુદ્દિષ્ટમતોઽન્યન્ન્યૂનમુચ્યતે ।
ઇયં કરણપૂર્તિઃ સ્યાદઙ્ગપૂર્તિમિમાં શૃણુ ॥ ૫૨-

પ્રહ્વીભાવાત્મકાત્મનિક્ષેપતદ્વિરોધિનોર્નિરૂપણમ્
શાશ્વતી મમ સંસિદ્ધિરિયં પ્રહ્વીભવામિ યત્ ।
પુરુષં પરમુદ્દિશ્ય ન મે સિદ્ધિરતોઽન્યથા ॥ ૫૨-

ઇત્યઙ્ગમુદિતં શ્રેષ્ઠં ફલેપ્સા તદ્વિરોધિની ।
કાર્પણ્યતદ્વિરોધિનોર્નિરૂપણમ્
અનાદિવાસનારોહાદનૈશ્વર્યાત્ સ્વભાવજાત્ ॥ ૫૨-

મલાવકુણ્ઠિતત્વાચ્ચ (૧) દૃક્ક્રિયાવિહતિર્હિ યા ।
તત્ કાર્પણ્યં તદુદ્બોધો દ્વિતીયં હ્યઙ્ગમીદૃશમ્ ॥ ૫૨-

૧ અત્ર દૃક્છબ્દેન જ્ઞાતૃત્વં ક્રિયાશબ્દેન ચ કર્તૃત્વં વિવક્ષિતમ્ ।
ઇદં ચ ભોક્તૃત્વસ્યાપ્યુપલક્ષકમ્ । તેષાં વિહતિઃ પ્રતિહતિઃ
કુણ્ઠનમિતિ યાવત્ । તદેવ કાર્પણ્યમ્ । તજ્જ્ઞાનં દ્વિતીયમઙ્ગમિતિ ।
અયમાશયઃ- ચેતનસ્ય જ્ઞાતૃત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વાનિ દ્વિવિધાનિ
સ્વાભાવિકાન્યૌપાધિકાનિ ચેતિ । તત્ર સપ્રકારકપરમપુરુષવિષયકં
જ્ઞાતૃત્વં, તદીયપર્યન્તતચ્ચરણકમલપરિચર્યાવિષયકં કર્તૃત્વં,
સોઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ ઇત્યાદિશ્રુતિબોધિતં ભોક્તૃત્વં ચ
સ્વરૂપાનુબન્ધિત્વાત્ સ્વાભાવિકમ્ । તચ્ચ યથોક્તેનાનાદિવાસનારોહાદિ-
રૂપેણ હેતુત્રયેણામોક્ષં કાર્ત્સ્ન્યેન કુણ્ઠિતમ્ । યાનિ તુ ચેતનસ્ય
સાંસારિકતત્તત્પદાર્થવિષયકાણિ જ્ઞાતૃત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વાનિ, તાનિ
કર્મોપાધિકસ્વાતન્ત્ર્યજ્ઞાનનિમિત્તકત્વાદૌપાધિકાન્યુપાધ્યનુગુણ-
મામોક્ષાત્ તત્તજ્જન્મસુ તરતમભાવેન પ્રવર્તન્તે । સોઽયં
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાવબોધો યથોક્તકાર્પણ્યવિરોધીત્યુચ્યત ઇતિ ।
પ્. ૫૧૮) સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાવબોધસ્તુ તદ્વિરોધીત્યુદીર્યતે ।
મહાવિશ્વાસતદ્વિરોધિનોર્નિરૂપણમ્
પરત્વે સતિ દેવોઽયં ભૂતાનામનુકમ્પનઃ ॥ ૫૨-

અનુગ્રહૈકધીર્નિત્યમિત્યેતત્તુ તૃતીયકમ્ ।
ઉપેક્ષકો યથાકર્મ ફલદાયીતિ યા મતિઃ ॥ ૫૨-

વિશ્વાસાત્મકમેતત્તુ તૃતીયં હન્તિ વૈ સદા ।
ગોપ્તૃત્વવરણતદ્વિરોધિનોર્નિરૂપણમ્
(૧) એવંભૂતોઽપ્યશક્તઃ સન્ન ત્રાણં ભવિતું ક્ષમઃ ॥ ૫૨-

ઇતિ બુદ્ધ્યાસ્ય દેવસ્ય ગોપ્તૃશક્તિનિરૂપણમ્ ।
ચતુર્થમઙ્ગમુદ્દિષ્ટમમુષ્ય વ્યાહતિઃ પુનઃ ॥ ૫૨-

ઉદાસીનો ગુણાભાવાદિત્યુપેક્ષાનિમિત્તજા ।
પ્રાતિકૂલ્યવર્જનતદ્વિરોધિનોર્નિરૂપણમ્
સ્વસ્ય સ્વામ્યનિવૃત્તિર્યા પ્રાતિકૂલ્યવિવર્જનમ્ ॥ ૫૨-

તદઙ્ગં પઞ્ચમં પ્રોક્તમાજ્ઞાવ્યાઘાતવર્જનમ્ ।
અશાસ્ત્રીયોપસેવા તુ તદ્વ્યાઘાત ઉદીર્યતે ॥ ૫૨-

આનુકૂલ્યસંકલ્પતદ્વિરોધિનોર્નિરૂપણમ્
ચરાચરાણિ ભૂતાનિ સર્વાણિ ભગવદ્વપુઃ ।
૧ એવંભૂત ઇતિ હેતુગર્ભવિશેષણમ્ । પરમપુરુષ ઇતિ વિશેષ્યં
પ્રકરણલભ્યમ્ । એવંભૂતઃ પરમપુરુષઃ સ્વયમશક્તશ્ચેત્
ચેતનાનાં ત્રાણં ભવિતું ક્ષમો ન ભવેત્ । અતઃ શક્તઃ સન્ ક્ષમો
ભવેદેવેતિ યોજના ।
પ્. ૫૧૯) અતસ્તદાનુકૂલ્યં મે કાર્યમિત્યેવ નિશ્ચયઃ ॥ ૫૨-

ષષ્ઠમઙ્ગં સમુદ્દિષ્ટં તદ્વિઘાતો નિરાકૃતિઃ (૧) ।
ઉક્તાર્થનિગમનમ્
પૂર્ણમઙ્ગૈરુપાઙ્ગૈશ્ચ નમનં તે પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૫૨-

સ્થૂલોઽયં નમસશ્ચાર્થઃ સૂક્ષ્મમદ્ય નિશામય ।
નમઃશબ્દસ્ય સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણે મ
ઇત્યસ્યાહંકારમમકારવાચિત્વમ્
ચેતનસ્ય યદા મમ્યં સ્વસ્મિન્ સ્વીયે ચ વસ્તુનિ ॥ ૫૨-

મમ ઇત્યક્ષરદ્વન્દ્વં તદા મમ્યસ્ય વાચકમ્ ।
નમઃશબ્દસ્યાહંતામમતાબુદ્ધિનિવર્તકત્વમ્
અનાદિવાસનાધીનમિથ્યાજ્ઞાનનિબન્ધના ॥ ૫૨-

આત્માત્મીયપદાર્થસ્થા યા સ્વાતન્ત્ર્યસ્વતામતિઃ ।
મે નેત્યેવં સમીચીનબુદ્ધ્યા સાત્ર નિવાર્યતે ॥ ૫૨-

ઉક્તાર્થસ્યૈવ વિવરણમ્
નાહં મમ સ્વતન્ત્રોઽહં નાસ્મીત્યસ્યાર્થ ઉચ્યતે ।
ન મે દેહાદિકં વસ્તુ સ શેષઃ પરમાત્મનઃ ॥ ૫૨-

ઇતિ બુદ્ધ્યા નિવર્તન્તે તાસ્તાઃ સ્વીયા મનીષિકાઃ ।
નમઃશબ્દાર્થજ્ઞાનસ્યાહંતામમતાબુદ્ધિનિવર્તકત્વે
ઉપપત્તિપ્રદર્શનમ્
અનાદિવાસનાજાતૈર્બોધૈસ્તૈર્વિકલ્પિતૈઃ ॥ ૫૨-

૧ ભગવચ્છરીરભૂતાનાં ચરાચરાત્મકાનાં ભૂતાનાં
નિરાકૃતિઃ પ્રદ્વેષાદિના તિરસ્કરણં તદ્વિઘાતઃ
આનુકૂલ્યસંકલ્પરૂપષષ્ઠાઙ્ગવિરોધિનીત્યર્થઃ ।
પ્. ૫૨૦) રૂષિતં યદ્ દૃઢં ચિત્તં સ્વાતન્ત્ર્યસ્વત્વધીમયમ્ ।
તત્તદ્વૈષ્ણવસાર્વાત્મ્યપ્રતિબોધસમુત્થયા ॥ ૫૨-

નમ ઇત્યનયા વાચા નન્ત્રા સ્વસ્માદપોહ્યતે ।
ઇતિ તે સૂક્ષ્મ ઉદ્દિષ્ટઃ પરમદ્ય નિશામય ॥ ૫૨-

નમઃશબ્દસ્ય પરાર્થનિરૂપણમ્
પન્થા નકાર ઉદ્દિષ્ટો મઃ પ્રધાનો નિરૂપ્યતે ।
વિસર્ગઃ પરમેશસ્તુ તત્રાર્થોઽયં નિરૂપ્યતે ॥ ૫૨-

અનાદિઃ પરમેશો યઃ શક્તિમાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
તત્પ્રાપ્તયે પ્રધાનોઽયં પન્થા નમનનામવાન્ ॥ ૫૨-

ઇતિ તે ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો નમઃશબ્દાર્થ ઈદૃશઃ ।
વિષ્ણુમન્ત્રસ્ય સ્થૂલાર્થનિરૂપણમ્
વિષ્ણુનારાયણાદીનામર્થમદ્ય નિશામય ॥ ૫૨-

નીચભાવેન સંદ્યોત્યમાત્મનો યત્ સમર્પણમ્ ।
વિષ્ણ્વાદિસ્થા ચતુર્થી તત્સંપ્રદાનપ્રદર્શની ॥ ૫૨-

નીચીભૂતો હ્યસાવાત્મા યત્સંરક્ષ્યતયાપ્યતે ।
તત્ કસ્મા ઇત્યપેક્ષાયાં વિષ્ણવે સ ઇતીર્યતે ॥ ૫૨-

ક્રિયાકારકસંસર્ગલભ્યોઽર્થઃ સ્થૂલ ઈરિતઃ ।
પ્. ૫૨૧) વિષ્ણુમન્ત્રસ્ય સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણે વિષ્ણૌ
પરત્વદ્યોતકગુણવિશેષનિરૂપણમ્
યઃ પ્રાતિપદિકપ્રેક્ષાજન્યઃ સૂક્ષ્મઃ સ ઈર્યતે ॥ ૫૨-

વ્યાપ્તિકાન્તિપ્રવેશેચ્છાસ્તત્તદ્ધાતુનિબન્ધનાઃ ।
પરત્વદ્યોતિકા વિષ્ણોર્દેવસ્ય પરમાત્મનઃ ॥ ૫૨-

વ્યાપ્તિગુણનિરૂપણમ્
વ્યાપ્નોતિ દેશકાલાભ્યાં સર્વં યદ્રૂપતોઽપિ ચ ।
તત્ પરં ગદિતં (૧) સદ્ભિર્વિષેર્ધાતોર્નિરૂપણાત્ ॥ ૫૨-

કાન્તિગુણનિરૂપણમ્
કાન્તિર્નામ ગુણોત્કર્ષો ગુણા જ્ઞાનબલાદયઃ ।
અતિવેલં પ્રકૃષ્યન્તે યત્ર કાન્તઃ સ ઈરિતઃ ॥ ૫૨-

અકાન્તાશ્ચેતનાઃ સર્વે કાન્તઃ સ પુરુષઃ પરઃ ।
કાન્તિર્નામ ગુણઃ સોઽયં (૨) વશેર્ધાતોર્નિરૂપણાત્ ॥ ૫૨-

પ્રવેશગુણનિરૂપણમ્
ચેતનાચેતનાઃ સર્વે વિશન્ત્યેવ યતઃ સ્વયમ્ ।
મહીયાંસં વિશત્યેવ યોઽણીયાનણુષુ સ્વયમ્ ॥ ૫૨-

સ પરો ગદિતઃ (૩) સદ્ભિર્વિશેર્ધાતોર્નિરૂપણાત્ ।
ઇચ્છાગુણનિરૂપણમ્
ય ઇષ્યતે સદા સર્વૈરાત્મભાવેન ચેતનૈઃ ॥ ૫૨-

૧ ઽઽવિષૢ વ્યાપ્તૌઽઽ.
૨ ઽઽવશ કાન્તૌઽઽ.
૩ ઽઽવિશ પ્રવેશનેઽઽ.
પ્. ૫૨૨) સ પરો ગદિતઃ સદ્ભિરિષેર્ધાતોર્નિરૂપણાત્ (૧) ।
વિષ્ણુશબ્દે એકૈકવર્ણાર્થનિરૂપણમ્
વિશ્વં પ્રજાયતે વસ્તુ સમવૈતિ ચ તત્ર હિ ॥ ૫૨-

પ્રસ્નૌતિ ચ સદા સદ્ભ્યઃ પુરુષાર્થં ચતુર્વિધમ્ ।
(૨) વેઃ (૨) સચેશ્ચ (૨) સ્નુતેશ્ચૈવ વિષ્ણુર્ધાતુત્રયાન્વયાત્ ॥ ૫૨-

ઇતિ તે લેશતઃ સૂક્ષ્મો વિષ્ણુશબ્દાર્થ ઈરિતઃ ।
પરાર્થનિરૂપણમ્
પરસ્ત્વક્ષરલભ્યોઽર્થસ્તસ્ય તત્ત્વં નિશામય ॥ ૫૨-

અમૃતાયિતસર્વાર્થો જ્યોતિસ્ત્રયસમિન્ધનઃ ।
દદાત્યભયમિત્યેતત્ પરોઽર્થઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૫૨-

ઇતિ તે વૈષ્ણવે મન્ત્રે ત્રિવિધા ગતિરીરિતા ।
નારાયણમન્ત્રસ્ય સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણમ્
નારાયણે નિબોધૈતદ્રૂપાણાં ત્રિતયં મુને ॥ ૫૨-

ક્રિયાકારકલભ્યોઽર્થસ્તત્ર સ્થૂલો (૩) નિદર્શિતઃ ।
યઃ પ્રાતિપદિકસ્થોઽર્થઃ સ સૂક્ષ્મોઽદ્ય નિરૂપ્યતે ॥ ૫૨-

૧ ઽઽ ઇષ દચ્છાયામ્ ઽઽ.
૨ ઽઽ વી ગતિવ્યાપ્તિપ્રજનકાન્ત્યસનખાદનેષુઽઽ ઽઽષચ સમવાયેઽઽ ઽઽષ્ણુ
પ્રસ્રવણેઽ ઇતિ ધાતુત્રયમત્ર ક્રમેણ બોધ્યમ્ । અત એવ
દ્વિતીયતૃતીયધાતુદ્વયાનુગુણ્યેનાત્ર વિષ્ણુશબ્દેપિ
ષકારદ્વિત્વમવધેયમ્ । અત્ર સવેશ્ચેતિ દ્વિતીયો ધાતુઃ ક્વચિત્ પઠ્યતે;
તત્તુ શમવૈતિ ચ તત્ર હિઽઽ ઇતિ
પૂર્વોક્તવિવરણવાક્યાનનુગુણત્વાદુપેક્ષિતમ્ ।
૩ પઞ્ચત્રિંશષટ્ત્રિંશશ્લોકૌ દ્રષ્ટવ્યૌ.
પ્. ૫૨૩) નરસંબન્ધિનો નારા નરઃ સ પુરુષોત્તમઃ ।
નયત્યખિલવિજ્ઞાનં નાશયત્યખિલં તમઃ ॥ ૫૨-

ન રિષ્યતિ ચ સર્વત્ર નરસ્તસ્માત્ સનાતનઃ ।
નરસંબન્ધિનઃ સર્વે ચેતનાચેતનાત્મકાઃ ॥ ૫૨-

ઈશિતવ્યતયા નારા ધાર્યપોષ્યતયા તથા ।
નિયામ્યત્વેન સૃજ્યત્વપ્રવેશહરણૈસ્તથા ॥ ૫૨-

અયતે નિખિલાન્નારાન્ વ્યાપ્નોતિ ક્રિયયા તથા ।
નારાશ્ચાપ્યયનં તસ્ય તૈસ્તદ્ભાવનિરૂપણાત્ ॥ ૫૨-

નારાણામયનં વાસસ્તે ચ તસ્યાયનં સદા ।
પરમા ચ ગતિસ્તેષાં નારાણામાત્મનાં સદા ॥ ૫૨-

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તાસ્તા અપ્યયનમસ્ય ચ ।
અતો નારાયણો નામ હેતુભિર્દર્શિતઃ પરઃ ॥ ૫૨-

ઇતિ તે સૂક્ષ્મ ઉદ્દિષ્ટઃ પરં વર્ણાશ્રયં શૃણુ ।
પરાર્થનિરૂપણમ્
અકુણ્ઠિતશ્ચક્રરૂપઃ સમસ્તદુરિતાનલઃ ॥ ૫૨-

વ્યાપકઃ સર્વશાસ્ત્રેષુ પ્રથિતો ગોપનઃ સતામ્ ।
સદાનન્દમયઃ પન્થા નારાણાં ચ પરા ગતિઃ ॥ ૫૨-

ઇત્યર્થઃ પર ઉદ્દિષ્ટો વાસુદેવે નિશામય ।
પ્. ૫૨૪) વાસુદેવમન્ત્રસ્ય સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણમ્
ક્રિયાકારકગો યોઽર્થઃ સ્થૂલઃ (૧) પૂર્વોક્ત એવ સઃ ॥ ૫૨-

સૂક્ષ્મોઽર્થો વાસુદેવાખ્યે મન્ત્રે પ્રતિપદાશ્રયઃ ।
ભગવાનિતિ પૂજ્યાર્થઃ શબ્દોઽયં સમુદાયતઃ ॥ ૫૨-

ભકારાર્થનિરૂપણમ્
ધારયત્યખિલં વિશ્વં પોષયત્યપિ તત્ સદા ।
ભરતે પૂરયત્યેતત્ સંભરત્યપિ ચાત્મના ॥ ૫૨-

ત્રયીકર્માત્મકં સૂક્ષ્મમિતિ ભાર્થો નિરૂપ્યતે ।
ગકારાર્થનિરૂપણમ્
ગીયતે નિખિલૈઃ શબ્દૈર્ગમ્યતે ચાપવર્ગિભિઃ ॥ ૫૨-

સ્વતોઽવબુધ્યતે સર્વં વ્યાપ્નોતિ નિખિલં જગત્ ।
નેતા ચ નિખિલાર્થસ્ય ગકારાર્થઃ સ્મૃતો મુને ॥ ૫૨-

મતુબર્થનિરૂપણમ્
સ્વત્વેન વૃણુતે વિશ્વં વર્તતે ચેશતાત્મના ।
વર્ધયત્યખિલં કામં વતોઽર્થોઽયં સમીરિતઃ ॥ ૫૨-

વાસુશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
છાદયત્યખિલં સ્વેન જ્ઞાનાનન્દામલાત્મના ।
૧ પઞ્ચત્રિંશષટ્ત્રિંશશ્લોકૌ દ્રષ્ટવ્યૌ.
પ્. ૫૨૫) યથા ચ વહ્નિનાવિષ્ટમિન્ધનં તન્મયં ભવેત્ ॥ ૫૨-

એવમાચ્છાદિતં તેન વિશ્વં તન્મયમેવ તત્ ।
વસત્યસ્મિન્ યતો વિશ્વં તત્રાપિ ચ વસત્યયમ્ ॥ ૫૨-

વાસુશબ્દાર્થ ઉદ્દિષ્ટો વા ગન્તા પરિકીર્ત્યતે ।
તન્તુવત્ સકલાર્થેષુ સંતનોતીતિ વાઃ સ્મૃતઃ ॥ ૫૨-

પ્રસૂયતેઽખિલાન્ ભાવાન્ સૌતિ પ્રેરયતીત્યપિ ।
મખેષ્વભિષ્ટુતઃ સદ્ભિરિતિ સ્વર્થોઽયમુચ્યતે ॥ ૫૨-

દેવશબ્દાર્થનિરૂપણમ્
દ્યોતતે સ્વત એવાયં સૃષ્ટ્યાદ્યૈઃ ક્રીડતિ સ્વયમ્ ।
સ્તૂયતે ચ સદા દેવૈરિતિ દેવાર્થ ઈરિતઃ ॥ ૫૨-

દાતા ચ સર્વકામાનાં શોધકઃ સર્વદેહિનામ્ ।
રક્ષિતા સર્વભૂતાનામિતિ દેકાર ઉચ્યતે ॥ ૫૨-

સર્વૈઃ સંભજનીયશ્ચ વોઢા ચ સકલાત્મનામ્ ।
વકારાર્થોઽયમુદ્દિષ્ટ ઇતિ સૂક્ષ્મગતિસ્ત્વિયમ્ ॥ ૫૨-

પરાર્થનિરૂપણે ભકારાર્થનિરૂપણમ્
પરસ્ત્વક્ષરસંલભ્યસ્તસ્ય રૂપં નિશામય ।
ધ્રુવઃ પૂર્વોઽવધિર્જ્ઞેયો યદુપાદાનમુચ્યતે ॥ ૫૨-

ધ્રુવં જગદુપાદાનમિતિ ભાક્ષરચિન્તનમ્ ।
પ્. ૫૨૬) ગકારાર્થનિરૂપણમ્
ગાં વેદયતિ સચ્છાસ્ત્રમાદૌ વિન્દતિ વા સ્વયમ્ ॥ ૫૨-

ગોવિન્દો નામ દેવોઽસૌ ગાર્થઃ સંકર્ષણો મુને ।
વકારાર્થનિરૂપણમ્
વરુણો વૃણુતે વિશ્વં ત્રયીકર્મોભયાત્મકમ્ ॥ ૫૨-

વૃણુતે કુરુતે વિશ્વમિતિ વાર્થો નિરૂપ્યતે ।
તકારાર્થનિરૂપણમ્
યત્ સૃજ્યતે સંહ્રિયતે સ્રગ્ઘરઃ પરિકીર્ત્યતે ॥ ૫૨-

ધત્તે તદુભયં દેવઃ સ્વનાભિકમલોદરે ।
અતઃ સ્રગ્ધર ઇત્યેવમનિરુદ્ધોઽત્ર ચોદિતઃ ॥ ૫૨-

ચતુર્ભિરક્ષરૈરેવં ચતુર્વ્યૂહનિરૂપણમ્ ।
વાકારાર્થનિરૂપણમ્
વકારેણામૃતાધારો વાસુદેવો નિરૂપ્યતે ॥ ૫૨-

આકારેણાદિદેવસ્તુ સંકર્ષણ ઉદીર્યતે ।
યો વાસુદેવો ભગવાન્ મોક્ષાધારઃ સનાતનઃ ॥ ૫૨-

સંકર્ષણઃ સ એવેતિ વાકારાર્થો નિરૂપ્યતે ।
સુકારાર્થનિરૂપણમ્
ભુવનં કર્મ ચૈવાદૌ યોઽસૂયત સનાતનઃ ॥ ૫૨-

પ્. ૫૨૭) સ સોમ ઉદિતસ્તેન પ્રદ્યુમ્નઃ પુરુષોત્તમઃ ।
ઉદ્દામ ઉદયશ્ચાત્ર સંકર્ષણ ઉદીર્યતે ॥ ૫૨-

સંકર્ષણદશાયાં હિં સંપૂર્ણ ઉદયો હરેઃ ।
વાસુદેવાત્મકો યઃ સ સંકર્ષણ ઉદીરિતઃ ॥ ૫૨-

પ્રદ્યુમ્નોઽપિ સ એવેતિ સુકારાર્થો નિરૂપ્યતે ।
દેકારાર્થનિરૂપણમ્
દત્તો યેનાવકાશોઽપ્સુ શયાનેન મહાત્મના ॥ ૫૨-

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્વૃદ્ધ્યૈ સ્વનાભિકમલોદરે ।
દત્તાવકાશો દસ્યાર્થઃ સોઽનિરુદ્ધ ઉદીર્યતે ॥ ૫૨-

એકારેણ જગદ્યોનિઃ પ્રદ્યુમ્નઃ પરિપઠ્યતે ।
સંકર્ષણાત્મકો યઃ સ પ્રદ્યુમ્નઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૫૨-

અનિરુદ્ધઃ સ ઇત્યેવં દેકારાર્થો નિરૂપ્યતે ।
વકારાર્થનિરૂપણમ્
એવં વર્ણત્રયેણોક્તં વ્યૂહતાદાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥ ૫૨-

ઉપસંહારરૂપેણ પુનર્વેતિ તદુચ્યતે ।
લેશતો વાસુદેવાખ્યે પરોઽર્થસ્તે પ્રદર્શિતઃ ।
જિતન્તાયામિદાનીં મે સર્વમર્થં નિશામય ॥ ૫૨-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
વિષ્ણ્વાદિમન્ત્રાર્થનિરૂપણં નામ દ્વિપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ