Ahirbudhnya Samhita · Chapter 51

tārādibījākṣarasvarūpārthavarṇanaṃ nāma
ekapañcāśo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram /
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi //
tārādimantrārthapraśnaḥ
nāradaḥ-
bhagavan bhūtabhavyeśa bhaganetranipātana /
sādhakānāṃ hitārthāya yantraṃ nānāvidhātmakam // ५१-

nānāmantramayaṃ proktaṃ nānāśaktyupabṛṃhitam /
pradarśitāni cāstrāṇi dvitayānīha śaṃkara // ५१-

vidhānamapi ca proktaṃ divyaṃ māhābhiṣecanam /
uktā coccāvacā śāntiriyaṃ glapitayātanā // ५१-

ṛgbhirapyuditā samyagastraśaktiranekadhā /
nānāphalā mahāvīryā mantrā evātra kāraṇam // ५१-

uktā bhagavatā pūrvaṃ mantrāste tārakādayaḥ /
eṣāmarthakṛtaṃ bhāvaṃ vaktumarhasi śaṃkara // ५१-

p. ५०१) yattajjñānaṃ mahat proktaṃ sarvaśāstrārthasaṃbhavam /
tatte manomayaṃ sarvaṃ sarvajño hyasi śāśvata // ५१-

uttarakathanārambhaḥ
ahirbudhnyaḥ -
śṛṇu nārada tattvena mantrāṇāmarthajaṃ yaśaḥ /
yadvijñānānnaraḥ śaśvat sarvajñatvamavāpnuyāt // ५१-

tārakasya sarvaśraiṣṭhyapratipādanam
tārako nāma yo bhāvaḥ sāraḥ sarvagirāmayam /
prabhavanti hyataḥ śabdā apiyanti ca taṃ punaḥ // ५१-

anenāpyāyitāḥ śabdā bhāvaṃ puṣṇanti ca svakam /
mantrasāmānye'pyarthasya traividhyam
sthūlaḥ sūkṣmaḥ paraśceti bhāvo mantre tridhā sthitaḥ // ५१-

sthūlādīnāṃ sāmānyato lakṣaṇam
sthūlaḥ saṃsargajo yo'rthaḥ sūkṣmaḥ padavibhāvitaḥ /
aprameyādibhirbhāvairakṣarasthaḥ paraḥ smṛtaḥ // ५१-

sthūlalakṣaṇam
saṃstutairanvitairyogaiḥ svasvavācyābhidhānataḥ /
puruṣārtho'vibhāgātmā saṃsargo nāma bhāvyate // ५१-

p. ५०२) sūkṣmalakṣaṇam
svarūpālocanenaiva yaḥ pratītaḥ pade pade /
yogena janyate bhāvaḥ sa sūkṣma udito budhaiḥ // ५१-

paralakṣaṇam
aprameyādibhirbhāvairbhāvo yo varṇasaṃśrayaḥ /
sa paraḥ kathyate sadbhiriti tredhārthasaṃsthitiḥ // ५१-

tārasya sthūlārthapradarśanam
otamasmin (१) mitaṃ sarvamityarthaḥ sthūla ucyate /
okāreṇa makāreṇa saṃsargastārakāśrayaḥ // ५१-

dvau varṇau gamakāvetāvotasya ca mitasya ca /
yat kiṃcidbhagavatto'nyat tanmitaṃ sarvamiṣyate // ५१-

śaktimān bhagavān vācyastacchakteḥ pravijṛmbhaṇam /
saṃkalpanīyaḥ saṃkalpa iti yatte puroditam // ५१-

tatra saṃkalpanīyo'rtho bhūtiḥ śuddhetarātmikā /
avyāhatā tu tatprekṣā saṃkalpastat sudarśanam // ५१-

kalpyakalpātmakaṃ sarvaṃ tadetanmitamiṣyate /
१ ita ārabhya pañcacatvāriṃśaślokaṃ yāvat praṇavasya
sthūlasūkṣmarūpārthadvayapradarśanavyājena
māṇḍūkyopaniṣannigūḍhaḥ paramarahasyārtho viśadīkriyate / ata eva
vāsudevādivyūhacatuṣṭayasvarūpatadguṇatatkṛtyādinirūpaṇaparasya
kṛtsnasyāpi pāñcarātravacanasaṃdarbhasya
māṇḍūkyopanuṣadupabṛṃhaṇarūpatayā tanmūlakatvena
śrutimūrdhaprasiddhasvataḥsarvajñavāsudevabhāṣitatayā svātantryeṇa
vā prāmāṇyaṃ trayayantaniṣṇātāḥ saṃgirante /
p. ५०३) ekapañcāśo'dhyāyaḥ
mitaṃ tadotaṃ sūtre hi maṇivadbhagavatyaje // ५१-

avatistu praveśārtho gatirvyāptiḥ praveśanam /
mitaṃ praviṣṭaṃ deveśe puṣkare paramāṇuvat // ५१-

oto mite ca deveśaḥ praviṣṭaḥ sūtravanmaṇau /
sthūlo'yaṃ praṇavasyārthaṃ sūkṣmo'rthārtho nirūpyate // ५१-

sūkṣmārthanirūpaṇapratijñā / tatrāniruddhapradyumnasaṃkarṣaṇā-
nāmakhaṇḍabhagavacchaktyaṃśatvakathanam
sṛṣṭisthityantakāriṇyaḥ (१) śaktayastisra ūrjitāḥ /
pūrṇāyā bhagavacchakterekasyā aṃśatāṃ gatāḥ // ५१-

krameṇa teṣāṃ praṇavākṣaratrayapratipādyatvam
akārādyakṣaratretārūpiṇyaḥ paramādbhutāḥ /
teṣāmekaikasya viśvataijasaprājñarūpaikaikasaṃjñābhāgitvam
akāraśaktirviśvākhyā ukārotthā tu taijasī // ५१-

makāraśaktiḥ prājñākhyā tāsāṃ rūpaṃ punaḥ śṛṇu /
१ evaṃ sthūlārthanirūpaṇadvārā
samastapraṇavapratipādyabrahmasvarūpātmakaṃ
māṇḍūkyaprathamakhaṇḍārthaṃ pradarśya
vyastapraṇavapratipādyāniruddhādivyūhacatuṣṭayātmako māṇḍūkyasya
dvitīyādikhaṇḍatrayārthaḥ sūkṣmārthavirūpaṇadvārātra spaṣṭīkriyata
iti jñeyam /
p. ५०४) viśvākhyāniruddharūpapradarśanam
ekonaviṃśatimukhā (१) viśvākhyā viśvadhāriṇaḥ // ५१-

aniruddhasyaiva sthānaviśeṣanirdeśapūrvakaṃ bhogyaviśeṣanirūpaṇam
nānāsṛṣṭimayī viśvā bhuṅkte sthūlāni jāgratī (२) /
dravyakriyāguṇākāraṃ nānāsāmānyacitritam // ५१-

sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ viśvāṃ sṛṣṭimayīmajām /
pradyumnasya bhogyaviśeṣasthānaviśeṣanirūpaṇam
viśvaṃ (३) tadeva sūkṣmākhyamantaḥkaraṇasaṃmitam // ५१-

svāpnīṃ tarpayate śaktimukārasthāṃ tu taijasīm /
१ madhyamaṃ tu mukhaṃ gajamukhākāraṃ, pārśvadvaye'pi nava nava
mukhāni puruṣamukhākārāṇi, ityekonaviṃśatimukhatvaṃ bodhyam /
idamupalakṣaṇaṃ saptāṅgatvasyāpi; saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ iti
śrutau darśanāt / catvāro hastāḥ, dvau pādau, gajamukhatvādgajahasta eka
iti saptāṅgatvam /
२ asya ca śabdasya sthānaviśeṣanirdeśaparatvam, jāgaritasthānaḥ iti
śrutau darśanāt / yatra sthitvā jagatiṃ taccakṣurjāgaritam / adhikaraṇe
ktapratyayaḥ / tadeva sthānaṃ yasya sa jāgaritasthānaḥ, cakṣuḥsthāna iti
tadarthaḥ /
३ atrāmayarthaḥ- viśvaśabdaḥ sthūlajagatparaḥ / yadevāniruddhasya
bhogyabhūtaṃ sthūlaṃ jagat, tadevedānīṃ vāsanājanyatayā
bāhyārthenebhyo vivicya vilakṣaṇatayā jñāyamānatvena
praviviktāparaparyāyasūkṣmaśabdaśabdyamānam antaḥkaraṇasaṃmitaṃ
bāhyārthajñānajanyavāsanāsacivenāntaḥkaraṇasaṃjñena cittena
samyakpramitaṃ jñātaṃ sat, svāpnīṃ svapnanirvāhakatvena
kaṇṭhadeśasthānam ukārasthāṃ praṇavasya dvitīyākṣare ukāre
vācyatāsaṃbandhenāvatiṣṭhamānāṃ, taijasīṃ tejomayacittasthatayā
cittasambandhitvena taijasanāmnīṃ pradyumnaśaktiṃ tarpayata iti /
p. ५०५) saṃkarṣaṇasya bhogyaviśeṣasthānaviśeṣanirūpaṇam
viśvaṃ (१) tadeva sūkṣmatvaṃ vihāyānandatāṃ gatam // ५१-

parāṃ tarpayate śaktiṃ sauṣuptiṃ prājñanāmikām /
ukāraśaktistrimukhā sūkṣmā svāpnī puroditā // ५१-

nirañjanā makārākhyā śaktirānandabhojinī /
aniruddhasya sthūladehādhiṣṭhātṛtayā pravṛttiḥ
sthūlaṃ puramadhiṣṭhāya dehaṃ viśvā pravartate // ५१-

pradyumnasya sūkṣmadehādhiṣṭhātṛtayā pravṛttiḥ
sūkṣmaṃ puryaṣṭakaṃ svāpnī puramādāya vartate /
saṃkarṣaṇasyānandādhiṣṭhātṛtayā pravṛttiḥ
prājñā pravartate prāpya puramānandajaṃ param // ५१-

१ ayamarthaḥ- viśvaśabdaḥ praviviktāparaparyāyasūkṣmajagatparaḥ /
yadeva pradyumnasya bhogyabhūtaṃ sūkṣmaṃ jagat, tadevedānīṃ
sūkṣmatvamapi vihāyānandarūpatāṃ gataṃ sat, sauṣuptiṃ jīvasya
suṣuptinirvāhakatvena hṛtkarṇikāgrasthāṃ, prājñanāmikāṃ,
prakarṣeṇa na jñāpayatīti prājñaḥ, jīvasvarūpātiriktaṃ bāhyaṃ
svāpnaṃ vā kimapi vastujātaṃ jīvasya na jñāpayatīti prajñanāmikāṃ,
prapūrvādantarṇītaṇijarthakānnañupapadāt jñādhātoḥ ātaścopasarge
ityanuśāsanāt kapratyayaḥ / parām antimāṃ makārasthānamiti yāvat,
śaktiṃ saṃkarṣaṇarūpāṃ tarpayate / tāmimāṃ tṛtīyaśaktiṃ
niśinaṣṭi- ukāretyādinā bhojinītyantena / ānandaṃ svayaṃ bhuṅkte
jīvaṃ ca bhojayatītyānandabhojinī, vācyavācakayorabhedavivakṣayā
makārākhyā saiṣā saṃkarṣaṇarūpā tṛtīyā śaktiḥ nirañjanā nirlepā ;
viṣayabhogān vinā ānandamātrabhoktṛtvāt /
nityapūrṇānandānubhavaikasvarūpasyāniruddharūpeṇa
sthūlaprapañcabhoktṛtvaṃ pradyumnarūpeṇa praviviktabhoktṛtvaṃ ca
krīḍārūpameva, krīḍārthamapi tādṛśaṃ bhoktṛtvaṃ
śuddhānandabhoktuḥ saṃkarṣaṇasya nāstīti nirañjanatvamiti /
p. ५०६) aniruddhasya bahiḥprajñatvam
bāhyapramāṇabhūmiṣṭhā viśvasya sthūlatā daśā /
pradyumnasyāntaḥprajñatvam
antaḥkaraṇabhūmiṣṭhā sūkṣmatā tasya vai daśā // ५१-

saṃkarṣaṇasyānandamayatvam
sadānandamayī tasya viśvasya paratā daśā /
sthūlatvādidaśātrayasyāniruddhādiśaktitrayaprītihetutvam
etāstisro daśāstisraḥ śaktīḥ saṃprīṇayanti tāḥ // ५१-

aniruddhādirūpāstā bhoktṛśaktīrvicintayet /
vāsudevākhyāyāścaturthaśakternādapratipādyatvam
ardhamātrā tu yā divyā makārotthā prakāśinī // ५१-

vāsudevamayīṃ śaktiṃ viddhi tāmanupaskṛtām (१) /
१ anupaskṛtām-
jāgratsvapnasuṣuptipravartakānāmaniruddhapradyumnasaṃkarṣaṇānāṃ
tattatpravartanarūpairvyāpārairanāviṣṭāmityarthaḥ ; nāntaḥprajñam
ityādiśrutā turīyasya viśvāditrayavaidharmyapratipādanāt / ata eva
kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau /
prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tu turye na sidhyataḥ //
iti mantrārthasaṃvādiślokenāpi kāryakāraṇabandhaniyamanavyāpārasya
kāraṇamātrabandhaniyamanavyāpārasya ca turye pratiṣedhaṃ vidadhatā
turyasya viśvādivaidharmyameva spaṣṭīkriyata iti dhyeyam /
p. ५०७) śakticatuṣṭayavilaye sati akhaṇḍabhagavacchakteḥ staimityarūpatvam
tisṛṇāṃ sārdhamātrāṇāṃ vilaye yā virājate // ५१-

tāṃ viddhi bhagavacchaktimanuccāryāṃ nirañjanām /
śakticatuṣṭayavilāpanaprakāraḥ
uccarannomiti vyaktaṃ (१) kramādādīrvilopayet // ५१-

śaktīścatasra uddiṣṭā uttarottarabhūmiṣu /
staimityarūpāyāstasyāḥ śakteḥ pañcamadaśārūpatvam
(२) yā na kiṃcidivābhāti na satī nāpi cāsatī // ५१-

sarvāsāṃ grasanī divyā śaktīnāṃ pañcamī daśā /
praṇavābhyāsaviśeṣasya tādṛśaśaktisākṣātkārahetutvam
omityuccarataḥ samyak śāmyataḥ kramato mune // ५१-

mahābhāsā nirābhāsā śaktiḥ sāntarvijṛmbhate /
१ ādīḥ- aḥ ādiḥ yāsāmiti bahuvrīhiḥ; dvitīyābahuvacanāntaṃ
śaktīrityasya viśeṣaṇam /
२ ayamatrāśayaḥ- yathā arṇave budbudānāmarṇavajalonmeṣarūpatvam,
budbudatvāvasthāvigame ca arṇavajalasya budbudagrasitṛtvam, grasanottaraṃ
ca jalasya budbudatvākāreṇa sattvābhāvādasattvam, svarūpeṇa
sattvādasattvābhāvaśca; evamaniruddhādiśakticatuṣṭayasyāpyakhaṇḍa-
bhagavacchaktyunmeṣarūpatvam, aniruddhatvādyavasthāvigame
cākhaṇḍaśakteraniruddhādigrasitṛtvam, grasanottaraṃ
cākhaṇḍaśakteraniruddhatvādyākāreṇa sattvābhāvādasattvam,
svarūpeṇa sattvādasattvābhāvaśceti /
p. ५०८) tasyāḥ śakterbhagavadapṛthaksiddhaviśeṣaṇībhūtalakṣmī-
rūpatvam
ananyā sā parā śaktirviṣṇorlakṣmīḥ sanātanī // ५१-

gaurī sarasvatī dhenurvācyā vācyakramojjhitā /
oṃkārābhyāsino hṛdaye lakṣmyā nirhetukaṃ svasvarūpasya prakāśanam
udeti svayamevāntaroṃkāraṃ śṛṇvato mune // ५१-

bhavadrūpe parasmin brahmaṇi bhāvarūpatvaṃ lakṣmyāḥ
nitye nirañjane śuddhe niṣkale nirvikalpake /
viṣṇau bhavitari vyaktaṃ bhāvo brahmaṇi vartate // ५१-

paurāṇikoktasya brahmaviṣṇvādisaṃjñācatuṣṭayasya lakṣmīparatvam
brahmaviṣṇuśivākhyābhistathaivāvyākṛtākhyayā /
uktā catasṛbhirdivyā stūyate saiva pañcamī // ५१-

pāśupatoktasyeśādisaṃjñācatuṣṭayasyāpi lakṣmīparatvam
īśavidyāsamākhyābhistathaiva ca śivākhyayā /
uktā catasṛbhiḥ saiva śaktiḥ pāśupate mate // ५१-

sāṃkhyayogoktasya saṃjñācatuṣṭayasyāpi lakṣmīparatvam
vyaktāvyaktapumākhyābhistathā kālākhyayā mune /
uktā catasṛbhiḥ saiva śaktirvai sāṃkhyayogayoḥ // ५१-

p. ५०९) lakṣmīviśiṣṭasya parasya brahmaṇo muktaprāpyatvam
(१) prāpya tāṃ pañcamīṃ śaktiṃ yadante viramatyasau /
paraṃ brahma paraṃ dhāma tadviṣṇoḥ paramaṃ padam // ५१-

uktārthasyaiva bhaṅgyantareṇa viśadīkaraṇam
ardhamātrordhvagāṃ divyāṃ dīrghaghaṇṭānadopamām /
antarāsvādayañchaktimānandātmānamavyayām // ५१-

yamante labhate bhāvaṃ rūpaṃ viṣṇostadujjvalam /
iti te praṇavasyārthaḥ sūkṣmātmā saṃpradarśitaḥ // ५१-

atha parārthanirūpaṇam
yo'rthaḥ parāhvayastasya tamidānīṃ nibodha me /
praṇavaṃ bhāvayedetadakṣaradvitayātmakam // ५१-

sṛṣṭyādyunmukhaśaktyupahitasya sthūlacidacidviśiṣṭasya
brahmaṇo'kārapratipādyatvam
pañcakṛtyakarī śaktiryā hi sā vaiṣṇavī parā /
१ ayamāśayaḥ- asau praṇavābhyāsāt vimuktasaṃsārabandhanaḥ pumān,
yathoktasvarūpāṃ lakṣmīrūpāṃ pañcamīṃ śaktiṃ prāpya, yadante
yadupānte yasya lakṣmīviśiṣṭasya parasya brahmaṇaḥ parisara iti yāvat,
viramati tataḥ prāpyāntarābhāvāt prāpyaviṣayakavyāpāroparatimān
bhavati, tat viṣṇoḥ vyāpanaśīlasya, paramaṃ samābhyadhikarahitaṃ,
padaṃ padyate gamyate upāsyate pāpyata iti vā padaṃ svarūpamityarthaḥ /
tadeva punarviśeṣyate- paraṃ brahma paraṃ dhāmeti / tadeva
bṛhattvādiguṇaviśiṣṭaṃ, paraṃ na tvaparaṃ hiraṇyagarbhādirūpam,
tadeva paraṃ dhāma aparicchinnatejorūpam; yathoktalakṣmīsaṃbandhādeva
hyaprameyatejorūpatvaṃ parasyāpi brahmaṇaḥ / yathoktamādikavinā-
''aprameyaṃ hi tattejo yasya sā janakātmajā'' iti / viṣṇoḥ padamiti
vyatirekanirdeśastu 'śilāputrakasya śarīram' ityādivadaupacārika iti /
p. ५१०) tayaivopahitaṃ brahma nānākāravikalpavat // ५१-

abhidhatte paraṃ viṣṇuṃ sṛṣṭikṛt parameśvaraḥ /
sṛṣṭyādyanunmukhaśaktyupahitasya sūkṣmacidacidviśiṣṭasya brahmaṇa
ukārapratipādyatvam
avyaktapañcakṛtyāsau tūṣṇīṃbhūteva rājate // ५१-

nirañjanā nirābhāsā niścalā vaiṣṇavī parā /
sadā pratāyamānāpi sūkṣmairbhāvairalakṣaṇaiḥ // ५१-

nirvyāpāreva sā bhāti staimityamiva codadheḥ /
tayaivopahitaṃ brahma nirvikalpaṃ nirañjanam // ५१-

abhidhatte paraṃ viṣṇuṃ vyāpī vyomeśa ujjvalaḥ /
oṃkāreṇa yathoktabrahmaṇorabhinnatvasya bodhanam
(१) ekatānayanaṃ yat tadanayorvarṇayordvayoḥ // ५१-

tadomityakṣaraṃ brahma pareyamajapā smṛtā /
jagadvilāpanaṃ rūpaṃ tadeva praṇavāhvayam // ५१-

uktārthadhyānaniṣṭhasya yoganiṣṭhāsiddhiḥ
atra yo'vahito yogī sa samādhiṃ vrajet param /
१ atrāyamāśayaḥ- akārokārarūpākṣarayorekīkaraṇena niṣpannatvāt
tatsaṃdhyakṣararūpa okāro na varṇāntaram / tatrākṣaradvayamapi krameṇa
sthūlacidacidviśiṣṭabrahmaṇaḥ sūkṣmacidacidviśiṣṭhabrahmaṇaśca
vācakam / vācakadvayaikīkaraṇāniṣpannena caukāreṇa vācyadvayaikī-
karaṇabodhanaprakriyayā yathoktaviśeṣaṇaviśiṣṭayorbrahmaṇoḥ
prakāryekatvarūpamadvaitaṃ bodhyata iti kāryakāraṇayoradvaitasiddhiriti /
p. ५११) iti te trividhāvasthā praṇavasya pradarśitā // ५१-

tārānutārayorarthavarṇanapratijñā
tārānutārayoranyā vidhāstisro niśāmaya /
tatra tārāyāḥ sthūlārthanirūpaṇam
haratyaśeṣaduritamīḍyate ca surāsuraiḥ // ५१-

mīyate cākhilairmānairato hrīmiti kīrtyate /
sūkṣmārthanirūpaṇam
iti te sthūla uddiṣṭaḥ sūkṣmamadya niśāmaya // ५१-

sarvatra prāṇīti vyaktamalaṃbhāvaṃ na gacchati /
nityonnamanarūpā sā kalayatyakhilaṃ jagat // ५१-

parārthanirūpaṇam
iti te sūkṣma uddiṣṭaḥ paramadya niśāmaya /
paramātmā paro yo'sau devo nārāyaṇāhvayaḥ // ५१-

tasyānapāyinī śaktirdevī taddharmadharmiṇī /
māyāścaryakaratvena pañcakṛtyakarī sadā // ५१-

vyāpinī viṣṇurūpeṇa sarvabhāvānugāminī /
aśeṣabhuvanādhārasaṃkalpapravijṛmbhiṇī // ५१-

samāśritānalaṃbhāvaṃ vidhāya vividhaṃ jagat /
vyomeśavyāpinī spaṣṭaṃ punaḥ sā pratitiṣṭhati // ५१-

paro'yamartha uddiṣṭastārikāyā mahāmune /
p. ५१२) anutārāyāḥ sthūlārthanirūpaṇam
(१) śṛṇāti nikhilān doṣāñchrīṇāti (२) ca guṇairjagat // ५१-

śrīyate cākhilairnityaṃ śrayate ca paraṃ padam /
leśataḥ sthūla uddiṣṭaḥ śriya eṣa mahāmune // ५१-

sūkṣmārthanirūpaṇam
puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma nityamakṣaramavyayam /
śaṃkarī śrayatāṃ tatra mardayantī bhavodadhim // ५१-

nānāścaryakarī bhūtvā tattadbhogapradānataḥ /
parārthanirūpaṇam
iti te sūkṣma uddiṣṭaḥ paramadya niśāmaya // ५१-

praśāntaṃ yat paraṃ brahma nityaśuddhaṃ nirañjanam /
ṣāḍguṇyamacalaṃ divyaṃ nārāyaṇasamāhvayam // ५१-

taddharmadharmiṇī devī śaktistasyānapāyinī /
māyāścaryakaratvena pañcakṛtyakarī sadā // ५१-

vyāpinī viṣṇurūpeṇa sarvabhāvānubhāvinī /
१ śṝ hiṃsāyām iti kraiyādikāddhātorlaṭi rūpamidaṃ śṛṇātīti /
puruṣakāratvena svaracaraṇakamalamupāśritānāmanādikālasaṃcitān
saṃceṣyamāṇāṃśca nikhilānapi karmarūpān doṣān śṛṇāti hinasti
vināśayatīti śrīriti vākyatātparyam /
२ śrīñ pāke iti kraiyādikāddhātorlaṭi rūpamidaṃ śrīṇātīti /
jagacchabdavivakṣitaṃ nikhilacetanavargaṃ svīyaiḥ
kāruṇyavātsalyādibhirmātṛtvaprayuktairguṇaiḥ śrīṇāti pacati
mānasakāṭhinyāpākaraṇena mṛdūkarotīti śrīriti bhāvaḥ /
p. ५१३) aśeṣabhuvanādhārasaṃkalpapravijṛmbhiṇī // ५१-

samāsthitānalaṃbhāvaṃ vidhāya vividhaṃ jagat /
vyomeśavyāpinī spaṣṭaṃ punaḥ sā pratitiṣṭhati // ५१-

artho'yamanutārāyāstārāyā iva varṇitaḥ /
uktasarvārthasaṃkṣepaḥ
sarvavācyārthaviṣayaṃ saṃkṣepaṃ śṛṇu nārada // ५१-

yo'sau taverito devaḥ paramātmā sanātanaḥ /
śaktimānakhilāvāsaḥ ṣāḍguṇyaparibṛṃhitaḥ // ५१-

taddharmiṇī śaktirekā tasyānapāyinī /
sarvabhūtānugā devī staimityamiva vāridheḥ // ५१-

atyantālpālpakāṃśena sā svenaiva vibhāvyate /
bhāvyabhāvakabhedena bhāvyā bhūtiḥ sitetarā // ५१-

bhāvako viṣṇusaṃkalpaḥ sudarśanasamāhvayaḥ /
bhūtiḥ śabdārthabhedena dvidhā pūrvā pravartate // ५१-

śabdasya śabdanaṃ yat tadarthaṃ prati nirūpyate /
tat kriyārūpato jñeyaṃ saudarśanamayaṃ vapuḥ // ५१-

śabdabhāvo hi yo'rthasya karmībhāvasamāhvayaḥ /
so'pi kriyātmabhāvena sudarśanamayaḥ smṛtaḥ // ५१-

ataḥ spandamayo viṣṇoryaḥ saṃkalpaḥ sudarśanam /
p. ५१४) tanmayayeva kriyā sarvā kārakasthā na saṃśayaḥ // ५१-

sarvaḥ śabdaśca sarvaśca vācyo dvedhā pravartate /
guṇena karmaṇā vāpi vidhānyā naiva vidyate // ५१-

ato naiva pravartante vāco brahmaṇi rūpataḥ /
avagāhayato brahma ete tu guṇakarmaṇī // ५१-

te ca saudarśane rūpe viśeṣaṇamayātmanā /
mantragrāmo hi yo yāvān brahmaṇi pravigāhate // ५१-

sudarśanaprabhāveṇa tat sarvamiti cintyatām /
iti te gaditaḥ samyak saṃkṣepaḥ śāstrasaṃmataḥ /
asya vistṛtimavyagro mantre mantre nibodha me // ५१-

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ
tārādibījākṣarasvarūpārthavarṇanaṃ nāma ekapañcāśo'dhyāyaḥ

āditaḥ ślokāḥ