Ahirbudhnya Samhita · Chapter 31
yogāṅgayamaniyamāsananirūpaṇaṃ nāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram/
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi //
hṛdyāgasvarūpapraśnaḥ
nāradaḥ---
prathamaṃ bāhyayāgasya hṛdayārādhanaṃ param/
uktaṃ tvayā tatsvarūpaṃ yathāvadvaktumarhasi
taduttarakathanārambhaḥ
ahirbudhnyaḥ---
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā tasya svarūpaṃ śrṛṇu nārada/
yena prīṇāti bhagavān sarvalokanamaskṛtaḥ
hṛdyāgalakṣaṇam
yairbāhyayāgaḥ1 kriyate sādhanaistrividhairiha/
saṃkalpasiddhaistaireva devaṃ prati samarcanam
hṛdayārādhanaṃ proktametat sarvārthasādhanam/
-------------------------------
1.yogaḥ A B C
-------------------------------
ātmasamarpaṇasya hṛdyāgatulyatvam
yadvā bhagavate tasmai svakīyātmasamarpaṇam
viyuktaṃ prakṛteḥ śuddhaṃ dadyādātmahaviḥ svayam/
2viśiṣṭadaivatāyāsmai cakrarūpāya 3mantrataḥ
prakṛtiviyuktātmasvarūpaviṣayakaḥ praśnaḥ
nāradaḥ---
viyuktaṃ prakṛte rūpamātmano vaktumarhasi/
kenopāyena tatprāptistanme4 brūhi suniścitam
taduttarakathanārambhaḥ
ahirbudhnyaḥ---
śrṛṇu 5tat paramaṃ sūkṣmaṃ sarvagaṃ sarvabhṛt6 tathā/
jñānarūpamanādyantamavikāri nirāmayam
acakṣuḥśrotramasparśamapāṇicaraṇaṃ dhruvam/
nāmajātyādirahitamavarṇamaguṇaṃ7 tvapi
8viśvaśravo viśvacakṣurviśvapāṇipadaṃ param/
asaktamacaraṃ śāntaṃ 9svayaṃjyotiranaupamam
dūrasthamantikacaraṃ jñānagamyaṃ nirañajanam/
-------------------------------------
2.viśiṣṭaṃ D
3.tantrataḥ D
4.tatsyāditi viniścitam A B C E F
5.taṃ D
6.hṛttathā A B C E F
7.aguṇacchavi D
8.viśvaśravā B C
9.balajyoti D
---------------------------------------
bhūtabhartṛ samajyotirjyotiṣāṃ tamasaḥ param
akṣaraṃ sarvabhūtasthaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam/
yogakarmaṇorviviktātmasvarūpaprāptisādhanatā
tatprāptisādhanaṃ yogaḥ karma ca śruticoditam
tadviṣayakaḥ praśnaḥ
nāradaḥ---
kīdṛśaṃ karma vijñeyaṃ yogaḥ kīdṛśa ucyate/
yābhyāṃ saṃprāpyate cātmā 10kevalaṃ prakṛteḥ paraḥ
taduttarakathanārambhaḥ
ahirbudhnyaḥ---
śrṛṇuṣva 11prathamaṃ karma dvividhaṃ tadihocyate/
karmaṇāṃ dvaividhyam
ekaṃ pravartakaṃ proktaṃ nivartakamathāparam
pravartakanivartakakarmaṇoḥ kramādabhyudayaniśreyasasādhanatvam
pravartakaṃ ca svargādiphalasādhanamucyate/
nivartakākhyaṃ devarṣe vijñeyaṃ mokṣasādhanam
jīvaparasaṃyogasyāṣṭāṅgayogaśabdārthatā
saṃyogo yoga ityukto jīvātmaparamātmanoḥ/
aṣṭāṅgaḥ eṣa kathito yenātmā dṛśyatāṃ gataḥ
-------------------------------------
10. kevalaḥ E F
11.paramaṃ D
----------------------------------------
yogāṅgaparigaṇanam
aṣṭāṅgānyasya vakṣyāmi pṛthak tāni niśāmaya/
yamaśca niyamaścaivamāsanaṃ tadanantaram
prāṇāyāmastataḥ proktaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā/
dhyānaṃ tathā samādhiścāpyaṅgānyetāni nārada
yamasvarūpanirūpaṇam
satyaṃ dayā dhṛtiḥ śaucaṃ brahmacaryaṃ kṣamārjavam/
mitāhārastathāsteyamahiṃseti yamā daśa
satyādīnāṃ svarūpanirūpaṇam
hitarūpaṃ vacaḥ satyaṃ yathādṛṣṭārthagocaram/
dayā duḥkhāsahiṣṇutvaṃ sarvabhūteṣu sarvadā
āpadyapi svakāryeṣu kartavyatvasthitirdhṛtiḥ/
śaucaṃ sarvendriyāṇāṃ ca vaidhakarmasu yogyatā
brahmacaryaṃ svayoṣitsu bhogyatābuddhivarjanam/
avikāramanastvaṃ tu kṣamā vikṛtihetuṣu
vāṅbhanaḥ kāyavṛttīnāmekarūpatvamārjavam/
mitāhārastvāśramiṇāṃ śruticoditabhojanam
asteyamaspṛhānyeṣāṃ vitte vākkāyamānasaiḥ/
ahiṃsā vāṅbhanaḥ kāyaiḥ parapīḍānivartanam
niyamasvarūpanirūpaṇam
siddhāntaśravaṇaṃ dānaṃ matirīśvarapūjanam/
saṃtoṣastapa āstikyaṃ hrīrjapaśca tathā vratam
ete tu niyamāḥ proktā daśa yogasya sādhakāḥ/
siddhāntaśravaṇādīnāṃ svarūpanirūpaṇam
siddhāntaśravaṇaṃ proktaṃ vedāntaśravaṇaṃ budhaiḥ
dānaṃ nyāyārjitārthasya satpātre pratipādanam/
vihite karmaṇi śraddhā matirityabhidhīyate
yathāśaktyarcanaṃ bhaktyā viṣṇorīśvarapūjanam/
saṃtoṣo'lamaneneti prītiryādṛcchikena vai12
kṛcchracāndrāyaṇādyaiśca tapo dehaviśoṣaṇam/
āstikyamasti vedaikagamyaṃ vastviti niścayaḥ
niṣiddhakarmakaraṇe vrīḍā hrīḥ procyate budhaiḥ/
gurūpadiṣṭasvādhyāyamantrābhyāso japaḥ smṛtaḥ
sadācāryopadiṣṭepūpāyatvapragraho vratam/
athāsanānāṃ svāsthyahetutvam
āsanāni pravakṣyāmi mukhyāni vividhāni ca
āsthāyaiṣāmanyatamaṃ yogino yānti nirvṛtim/
----------------------------------------
12.me D
---------------------------------------
mukhyāsanaparigaṇanam
cakraṃ padmāsanaṃ kūrmaṃ māyūraṃ kaukkūṭaṃ tathā
vīrāsanaṃ svastikaṃ ca bhadraṃ siṃhāsanaṃ tathā/
muktāsanaṃ gomukhaṃ ca mukhyānyetāni nārada
cakrāsanam
savyoruṃ dakṣiṇe gulphe dakṣiṇaṃ dakṣiṇetare/
nidadhyādṛjukāyastu cakrāsanamidaṃ param
padmāsanam
ūrvorupari saṃsthāpya ubhe pādatale sukham/
padmāsanamidaṃ proktaṃ sarvakilbiṣanāśanam
kūrmāsanam
gudaṃ 13nipīḍya gulphābhyāṃ vyutkrameṇa samāhitaḥ/
etat kūrmāsanaṃ proktaṃ yogasiddhikaraṃ param
mayūrāsanam
niveśya kūrparau 14samyaṅ nābhimaṇḍalapārśvayoḥ/
avaṣṭabhya bhuvaṃ pāṇitalābhyāṃ vyomni daṇḍavat
samonnataśiraḥ pādo māyūrāsanamiṣyate15/
etat sarvaviṣaghnaṃ ca sarvavyādhinivāraṇam16
---------------------------------------------
13.nirudhya D
14.samyaglagratundilapārśayoḥ E.
15.ucyate E F
16.nibarhaṇam B C
----------------------------------------------
kukkuṭāsanam
padmāsanamadhiṣṭhāya jānvantaraviniḥ sṛtau/
karau bhūmau niveśyaitadvyomasthaṃ17 kukkuṭāsanam
vīrāsanam
ekatrorau tu saṃsthāpya pādamekamathetaram/
ūruṃ pāde niveśyaitadvīrāsanamudāhṛtam
svastikāsanam
ubhe pādatale kṛtvā jānūrvorantare dṛḍham/
ṛjukāyaḥ 18samāsīta svastikaṃ tat pracakṣate
bhadrāsanam
sīvanyāḥ pārśvayorgulphau niveśyāgrapade dṛḍham/
baddhvā karābhyāṃ tat proktaṃ bhadrāsanamaghāpaham
siṃhāsanam
sīvanyāḥ pārśvayorgulpau vyutkrameṇa niveśya ca/
karau jānvornidhāyobhau prasārya nikhilāṅgalīḥ
nāsāgranyastanayano vyāttavaktra ṛjuḥ sudhīḥ/
etat siṃhāsanaṃ proktaṃ sarvadevābhipūjitam
-------------------------------------
17.stha A B C E F
18.samāsīnaḥ A B C E F
--------------------------------------
muktāsanam
meḍhrādupari vinyasya savyagulphamihetaram/
gulphaṃ vinyasya pāṇī 19cāpyaṅgamadhye niveśya ca
muktāsanamidaṃ proktaṃ sthitā yatra mumukṣavaḥ/
gomukhāsanam
ubhayorgulphayoḥ kṛtvā pṛṣṭhapārśvāvubhāvapi
vyutkrameṇātha pāṇibhyāṃ vinyastābhyāṃ 20vigṛhya ca/
pṛṣṭhagābhyāṃ padāṅguṣṭhāvetad gomukhamucyate
prāṇāyāmasiddhaye nāḍīśuddhyāvaśyakatā
prāṇāyāmaprasiddhyarthaṃ nāḍīśuddhimanantaram/
dehasthavāyubhiḥ kuryāt sāgnibhiśca tapodhana
iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ yogāṅgayamaniyamāsananirūpaṇaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ
āditaḥ ślokāḥ 1872
-------------------------------------------
19.ca hastamadhye D; cāpyaṅgaṃ madhye E
20.pragṛhya D
---------------------------------------------
Original text: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0