અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 31

યોગાઙ્ગયમનિયમાસનનિરૂપણં નામ એકત્રિંશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
હૃદ્યાગસ્વરૂપપ્રશ્નઃ
નારદઃ---
પ્રથમં બાહ્યયાગસ્ય હૃદયારાધનં પરમ્।
ઉક્તં ત્વયા તત્સ્વરૂપં યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

તદુત્તરકથનારમ્ભઃ
અહિર્બુધ્ન્યઃ---
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા તસ્ય સ્વરૂપં શ્રૃણુ નારદ।
યેન પ્રીણાતિ ભગવાન્ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ

હૃદ્યાગલક્ષણમ્
યૈર્બાહ્યયાગઃ1 ક્રિયતે સાધનૈસ્ત્રિવિધૈરિહ।
સંકલ્પસિદ્ધૈસ્તૈરેવ દેવં પ્રતિ સમર્ચનમ્

હૃદયારાધનં પ્રોક્તમેતત્ સર્વાર્થસાધનમ્।
-------------------------------
1.યોગઃ અ બ્ ચ્
-------------------------------
આત્મસમર્પણસ્ય હૃદ્યાગતુલ્યત્વમ્
યદ્વા ભગવતે તસ્મૈ સ્વકીયાત્મસમર્પણમ્

વિયુક્તં પ્રકૃતેઃ શુદ્ધં દદ્યાદાત્મહવિઃ સ્વયમ્।
2વિશિષ્ટદૈવતાયાસ્મૈ ચક્રરૂપાય 3મન્ત્રતઃ

પ્રકૃતિવિયુક્તાત્મસ્વરૂપવિષયકઃ પ્રશ્નઃ
નારદઃ---
વિયુક્તં પ્રકૃતે રૂપમાત્મનો વક્તુમર્હસિ।
કેનોપાયેન તત્પ્રાપ્તિસ્તન્મે4 બ્રૂહિ સુનિશ્ચિતમ્

તદુત્તરકથનારમ્ભઃ
અહિર્બુધ્ન્યઃ---
શ્રૃણુ 5તત્ પરમં સૂક્ષ્મં સર્વગં સર્વભૃત્6 તથા।
જ્ઞાનરૂપમનાદ્યન્તમવિકારિ નિરામયમ્

અચક્ષુઃશ્રોત્રમસ્પર્શમપાણિચરણં ધ્રુવમ્।
નામજાત્યાદિરહિતમવર્ણમગુણં7 ત્વપિ

8વિશ્વશ્રવો વિશ્વચક્ષુર્વિશ્વપાણિપદં પરમ્।
અસક્તમચરં શાન્તં 9સ્વયંજ્યોતિરનૌપમમ્

દૂરસ્થમન્તિકચરં જ્ઞાનગમ્યં નિરઞજનમ્।
-------------------------------------
2.વિશિષ્ટં દ્
3.તન્ત્રતઃ દ્
4.તત્સ્યાદિતિ વિનિશ્ચિતમ્ અ બ્ ચ્ એ f
5.તં દ્
6.હૃત્તથા અ બ્ ચ્ એ f
7.અગુણચ્છવિ દ્
8.વિશ્વશ્રવા બ્ ચ્
9.બલજ્યોતિ દ્
---------------------------------------
ભૂતભર્તૃ સમજ્યોતિર્જ્યોતિષાં તમસઃ પરમ્

અક્ષરં સર્વભૂતસ્થં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્।
યોગકર્મણોર્વિવિક્તાત્મસ્વરૂપપ્રાપ્તિસાધનતા
તત્પ્રાપ્તિસાધનં યોગઃ કર્મ ચ શ્રુતિચોદિતમ્

તદ્વિષયકઃ પ્રશ્નઃ
નારદઃ---
કીદૃશં કર્મ વિજ્ઞેયં યોગઃ કીદૃશ ઉચ્યતે।
યાભ્યાં સંપ્રાપ્યતે ચાત્મા 10કેવલં પ્રકૃતેઃ પરઃ

તદુત્તરકથનારમ્ભઃ
અહિર્બુધ્ન્યઃ---
શ્રૃણુષ્વ 11પ્રથમં કર્મ દ્વિવિધં તદિહોચ્યતે।
કર્મણાં દ્વૈવિધ્યમ્
એકં પ્રવર્તકં પ્રોક્તં નિવર્તકમથાપરમ્

પ્રવર્તકનિવર્તકકર્મણોઃ ક્રમાદભ્યુદયનિશ્રેયસસાધનત્વમ્
પ્રવર્તકં ચ સ્વર્ગાદિફલસાધનમુચ્યતે।
નિવર્તકાખ્યં દેવર્ષે વિજ્ઞેયં મોક્ષસાધનમ્

જીવપરસંયોગસ્યાષ્ટાઙ્ગયોગશબ્દાર્થતા
સંયોગો યોગ ઇત્યુક્તો જીવાત્મપરમાત્મનોઃ।
અષ્ટાઙ્ગઃ એષ કથિતો યેનાત્મા દૃશ્યતાં ગતઃ

-------------------------------------
10. કેવલઃ એ f
11.પરમં દ્
----------------------------------------
યોગાઙ્ગપરિગણનમ્
અષ્ટાઙ્ગાન્યસ્ય વક્ષ્યામિ પૃથક્ તાનિ નિશામય।
યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવમાસનં તદનન્તરમ્

પ્રાણાયામસ્તતઃ પ્રોક્તઃ પ્રત્યાહારશ્ચ ધારણા।
ધ્યાનં તથા સમાધિશ્ચાપ્યઙ્ગાન્યેતાનિ નારદ

યમસ્વરૂપનિરૂપણમ્
સત્યં દયા ધૃતિઃ શૌચં બ્રહ્મચર્યં ક્ષમાર્જવમ્।
મિતાહારસ્તથાસ્તેયમહિંસેતિ યમા દશ

સત્યાદીનાં સ્વરૂપનિરૂપણમ્
હિતરૂપં વચઃ સત્યં યથાદૃષ્ટાર્થગોચરમ્।
દયા દુઃખાસહિષ્ણુત્વં સર્વભૂતેષુ સર્વદા

આપદ્યપિ સ્વકાર્યેષુ કર્તવ્યત્વસ્થિતિર્ધૃતિઃ।
શૌચં સર્વેન્દ્રિયાણાં ચ વૈધકર્મસુ યોગ્યતા

બ્રહ્મચર્યં સ્વયોષિત્સુ ભોગ્યતાબુદ્ધિવર્જનમ્।
અવિકારમનસ્ત્વં તુ ક્ષમા વિકૃતિહેતુષુ

વાઙ્ભનઃ કાયવૃત્તીનામેકરૂપત્વમાર્જવમ્।
મિતાહારસ્ત્વાશ્રમિણાં શ્રુતિચોદિતભોજનમ્

અસ્તેયમસ્પૃહાન્યેષાં વિત્તે વાક્કાયમાનસૈઃ।
અહિંસા વાઙ્ભનઃ કાયૈઃ પરપીડાનિવર્તનમ્

નિયમસ્વરૂપનિરૂપણમ્
સિદ્ધાન્તશ્રવણં દાનં મતિરીશ્વરપૂજનમ્।
સંતોષસ્તપ આસ્તિક્યં હ્રીર્જપશ્ચ તથા વ્રતમ્

એતે તુ નિયમાઃ પ્રોક્તા દશ યોગસ્ય સાધકાઃ।
સિદ્ધાન્તશ્રવણાદીનાં સ્વરૂપનિરૂપણમ્
સિદ્ધાન્તશ્રવણં પ્રોક્તં વેદાન્તશ્રવણં બુધૈઃ

દાનં ન્યાયાર્જિતાર્થસ્ય સત્પાત્રે પ્રતિપાદનમ્।
વિહિતે કર્મણિ શ્રદ્ધા મતિરિત્યભિધીયતે

યથાશક્ત્યર્ચનં ભક્ત્યા વિષ્ણોરીશ્વરપૂજનમ્।
સંતોષોઽલમનેનેતિ પ્રીતિર્યાદૃચ્છિકેન વૈ12

કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદ્યૈશ્ચ તપો દેહવિશોષણમ્।
આસ્તિક્યમસ્તિ વેદૈકગમ્યં વસ્ત્વિતિ નિશ્ચયઃ

નિષિદ્ધકર્મકરણે વ્રીડા હ્રીઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ।
ગુરૂપદિષ્ટસ્વાધ્યાયમન્ત્રાભ્યાસો જપઃ સ્મૃતઃ

સદાચાર્યોપદિષ્ટેપૂપાયત્વપ્રગ્રહો વ્રતમ્।
અથાસનાનાં સ્વાસ્થ્યહેતુત્વમ્
આસનાનિ પ્રવક્ષ્યામિ મુખ્યાનિ વિવિધાનિ ચ

આસ્થાયૈષામન્યતમં યોગિનો યાન્તિ નિર્વૃતિમ્।
----------------------------------------
12.મે દ્
---------------------------------------
મુખ્યાસનપરિગણનમ્
ચક્રં પદ્માસનં કૂર્મં માયૂરં કૌક્કૂટં તથા

વીરાસનં સ્વસ્તિકં ચ ભદ્રં સિંહાસનં તથા।
મુક્તાસનં ગોમુખં ચ મુખ્યાન્યેતાનિ નારદ

ચક્રાસનમ્
સવ્યોરું દક્ષિણે ગુલ્ફે દક્ષિણં દક્ષિણેતરે।
નિદધ્યાદૃજુકાયસ્તુ ચક્રાસનમિદં પરમ્

પદ્માસનમ્
ઊર્વોરુપરિ સંસ્થાપ્ય ઉભે પાદતલે સુખમ્।
પદ્માસનમિદં પ્રોક્તં સર્વકિલ્બિષનાશનમ્

કૂર્માસનમ્
ગુદં 13નિપીડ્ય ગુલ્ફાભ્યાં વ્યુત્ક્રમેણ સમાહિતઃ।
એતત્ કૂર્માસનં પ્રોક્તં યોગસિદ્ધિકરં પરમ્

મયૂરાસનમ્
નિવેશ્ય કૂર્પરૌ 14સમ્યઙ્ નાભિમણ્ડલપાર્શ્વયોઃ।
અવષ્ટભ્ય ભુવં પાણિતલાભ્યાં વ્યોમ્નિ દણ્ડવત્

સમોન્નતશિરઃ પાદો માયૂરાસનમિષ્યતે15।
એતત્ સર્વવિષઘ્નં ચ સર્વવ્યાધિનિવારણમ્16

---------------------------------------------
13.નિરુધ્ય દ્
14.સમ્યગ્લગ્રતુન્દિલપાર્શયોઃ એ.
15.ઉચ્યતે એ f
16.નિબર્હણમ્ બ્ ચ્
----------------------------------------------
કુક્કુટાસનમ્
પદ્માસનમધિષ્ઠાય જાન્વન્તરવિનિઃ સૃતૌ।
કરૌ ભૂમૌ નિવેશ્યૈતદ્વ્યોમસ્થં17 કુક્કુટાસનમ્

વીરાસનમ્
એકત્રોરૌ તુ સંસ્થાપ્ય પાદમેકમથેતરમ્।
ઊરું પાદે નિવેશ્યૈતદ્વીરાસનમુદાહૃતમ્

સ્વસ્તિકાસનમ્
ઉભે પાદતલે કૃત્વા જાનૂર્વોરન્તરે દૃઢમ્।
ઋજુકાયઃ 18સમાસીત સ્વસ્તિકં તત્ પ્રચક્ષતે

ભદ્રાસનમ્
સીવન્યાઃ પાર્શ્વયોર્ગુલ્ફૌ નિવેશ્યાગ્રપદે દૃઢમ્।
બદ્ધ્વા કરાભ્યાં તત્ પ્રોક્તં ભદ્રાસનમઘાપહમ્

સિંહાસનમ્
સીવન્યાઃ પાર્શ્વયોર્ગુલ્પૌ વ્યુત્ક્રમેણ નિવેશ્ય ચ।
કરૌ જાન્વોર્નિધાયોભૌ પ્રસાર્ય નિખિલાઙ્ગલીઃ

નાસાગ્રન્યસ્તનયનો વ્યાત્તવક્ત્ર ઋજુઃ સુધીઃ।
એતત્ સિંહાસનં પ્રોક્તં સર્વદેવાભિપૂજિતમ્

-------------------------------------
17.સ્થ અ બ્ ચ્ એ f
18.સમાસીનઃ અ બ્ ચ્ એ f
--------------------------------------
મુક્તાસનમ્
મેઢ્રાદુપરિ વિન્યસ્ય સવ્યગુલ્ફમિહેતરમ્।
ગુલ્ફં વિન્યસ્ય પાણી 19ચાપ્યઙ્ગમધ્યે નિવેશ્ય ચ

મુક્તાસનમિદં પ્રોક્તં સ્થિતા યત્ર મુમુક્ષવઃ।
ગોમુખાસનમ્
ઉભયોર્ગુલ્ફયોઃ કૃત્વા પૃષ્ઠપાર્શ્વાવુભાવપિ

વ્યુત્ક્રમેણાથ પાણિભ્યાં વિન્યસ્તાભ્યાં 20વિગૃહ્ય ચ।
પૃષ્ઠગાભ્યાં પદાઙ્ગુષ્ઠાવેતદ્ ગોમુખમુચ્યતે

પ્રાણાયામસિદ્ધયે નાડીશુદ્ધ્યાવશ્યકતા
પ્રાણાયામપ્રસિદ્ધ્યર્થં નાડીશુદ્ધિમનન્તરમ્।
દેહસ્થવાયુભિઃ કુર્યાત્ સાગ્નિભિશ્ચ તપોધન

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં યોગાઙ્ગયમનિયમાસનનિરૂપણં નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ
આદિતઃ શ્લોકાઃ 1872
-------------------------------------------
19.ચ હસ્તમધ્યે દ્; ચાપ્યઙ્ગં મધ્યે એ
20.પ્રગૃહ્ય દ્
---------------------------------------------