અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 346

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે કાવ્યગુણવિવેકો નામ
પઞ્ચચત્વારિંશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
:પ્ 231
% છપ્તેર્ {346}
:શ્ અથ ષટ્ચત્વારિંશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
કાવ્યદોષવિવેકઃ
અગ્નિર્ ઉવાચ
ઉદ્વેગજનકો દોષઃ સભ્યાનાં સ ચ સપ્તધા ।અપ્_346.001અબ્।
વક્તૃવાચકવાચ્યાનામેકદ્વિત્રિનિયોગતઃ

તત્ર વક્તા કવિર્નામ પ્રથતે સ ચ ભેદતઃ ।અપ્_346.002અબ્।
સન્દિહાનો ઽવિનીતઃ સન્નજ્ઞો જ્ઞાતા ચતુર્વિધઃ

નિમિત્તપરિભાષાભ્યામર્થસંસ્પર્શિવાચકમ્ ।અપ્_346.003અબ્।
તદ્ભેદો પદવાક્યે દ્વે કથિતં લક્ષણં દ્વયોઃ

અસાધુત્વાપ્રયુક્ત્વે દ્વાવેવ પદનિગ્રહૌ ।અપ્_346.004અબ્।
શબ્દશાસ્ત્રવિરુદ્ધત્વમસાધુત્વં વિદુર્બુધાઃ

વ્યુત્પન્નૈર્ અનિબદ્વત્વમપ્રયુક્તત્વમુચ્યતે ।અપ્_346.005અબ્।
છાન્દસત્વમવિસ્પષ્ટત્વઞ્ચ કષ્ટત્વમેવ ચ

તદસામયિકત્વઞ્ચ ગ્રામ્યત્વઞ્ચેતિ પઞ્ચધા ।અપ્_346.006અબ્।
છાન્દસત્વં ન ભાષાયામવિસ્પષ્ટમબોધતઃ

ગૂડાર્થતા વિપર્યસ્તાર્થતા સંશયિતાર્થતા ।અપ્_346.007અબ્।
અવિષ્પષ્ટાર્થતા ભેદાસ્તત્ર ગૂઢાર્થતેતિ સા

યત્રાર્થો દુઃખસવેદ્યો વિપર્યસ્તાર્થતા પુનઃ ।અપ્_346.008અબ્।
વિવક્ષિતાન્યશબ્દાર્થપ્રતિપાતિર્મલીમસા(1)

અન્યાર્થત્વાસમર્થત્વે એતામેવોપસર્પતઃ ।અપ્_346.009અબ્।
:ન્
1 મનીષયેતિ જ..
:પ્ 232
સન્દિહ્યમાનવાચ્યત્વમાહુઃ સંશયિતાર્થતાં

દોષત્વમનુબધ્નાતિ સજ્જનોદ્વેજનાદૃતે ।અપ્_346.010અબ્।
અસુખોચ્ચાર્યમાણત્વં કષ્ટત્વં સમયાચ્યુતિઃ

અસામયિકતા નેયામેતાઞ્ચ મુનયો જગુઃ ।અપ્_346.011અબ્।
ગ્રામ્યતા તુ જઘન્યાર્થપ્રતિપાતિઃ ખલીકૃતા

વક્તવ્યગ્રામ્યવાચ્યસ્ય વચનાત્સ્મરણાદપિ ।અપ્_346.012અબ્।
તદ્વાચકપદેનાભિસામ્યાદ્ભવતિ સા ત્રિધા

દોષઃ સાધારણઃ પ્રાતિસ્વિકો ઽર્થસ્ય સ તુ દ્વિધા ।અપ્_346.013અબ્।
અનેકભાગુપાલમ્ભઃ સાધારણ ઇતિ સ્મૃતઃ

ક્રિયાકારકયોર્ભ્રંશો વિસન્ધિઃ પુનરુક્તા ।અપ્_346.014અબ્।
વ્યસ્તસમ્બન્ધતા ચેતિ પઞ્ચ સાધારણા મતાઃ(1)

અક્રિયત્વં ક્રિયાભ્રંશો ભ્રષ્ટકારકતા પુનઃ ।અપ્_346.015અબ્।
કર્ત્ર્યાદિકારકાભાવો વિસન્ધિઃસન્ધિદૂષણમ્

વિગતો વા વિરુદ્ધો વા સન્ધિઃ સ ભવતિ દ્વિધા ।અપ્_346.016અબ્।
સન્ધેર્વિરુદ્ધતા કષ્ટપાદાદર્થાન્તરાગમાત્(2)

પુનરુક્તત્વમાભીક્ષ્ણ્યાદભિધાનં દ્વિધૈવ તત્ ।અપ્_346.017અબ્।
અર્થાવૃત્તિઃ પદાવૃત્તિરર્થાવૃત્તિરપિ દ્વિધા

પ્રયુક્તવરશબ્દેન(3) તથા શબ્દાન્તરેણ ચ ।અપ્_346.018અબ્।
નાવર્તતે પદાવૃત્તૌ વાચ્યમાવર્તતે પદમ્

વ્યસ્તસમ્બન્ધતા સુષ્ઠુસમ્બન્ધો વ્યવધાનતઃ ।અપ્_346.019અબ્।
સમ્બન્ધાન્તરનિર્ભાષાત્ સમ્બન્ધાન્તરજન્મનઃ

:ન્
1 મલા ઇતિ ક.. , જ.. ચ
2 કષ્ટપાદાદર્થાન્તરક્રમાદિતિ ટ..
3 પ્રયુક્તચરશબ્દેનેતિ જ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 233
અભાવેપિ તયોરન્તર્વ્યવધાનાસ્ત્રિધૈવ સા ।અપ્_346.020અબ્।
અન્તરા પદવાક્યાભ્યાં પ્રતિભેદં પુનર્દ્વિધા

વાચ્યમર્થાર્થ્યમાનત્વાત્તદ્દ્વિધા પદવાક્યયોઃ ।અપ્_346.021અબ્।
વ્યુત્પાદિતપૂર્વવાચ્યં વ્યુત્પાદ્યઞ્ચેતિ ભિદ્યતે

ઇષ્ટવ્યાઘાતકારિત્વં હેતોઃ સ્યાદસમર્થતા ।અપ્_346.022અબ્।
અસિદ્ધત્વં વિરુદ્ધત્વમનૈકાન્તિકતા તથા

એવં સત્પ્રતિપક્ષત્વં કાલાતીતત્વસઙ્કરઃ ।અપ્_346.023અબ્।
પક્ષે સપક્ષેનાસ્તિતત્વં વિપક્ષે ઽસ્તિત્વમેવ તત્

કાવ્યેષુ પરિષદ્યાનાં ન ભવેદપ્યરુન્તુદમ્ ।અપ્_346.024અબ્।
એકાદશનિરર્થત્વં(1) દુષ્કરાદૌ ન દુષ્યતિ

દુઃખીકરોતિ દોષજ્ઞાન્ગૂઢાર્થત્વં ન દુષ્કરે ।અપ્_346.025અબ્।
ન ગ્રામ્યતોદ્વેગકારી પ્રસિદ્ધેર્ લોકશાસ્ત્રયોઃ

ક્રિયાભ્રંશેન લક્ષ્માસ્તિ ક્રિયાધ્યાહારયોગતઃ ।અપ્_346.026અબ્।
ભ્રષ્ટકારકતાક્ષેપબલાધ્યાહૃતકારકે

પ્રગૃહ્યે ગૃહ્યતે નૈવ ક્ષતં વિગતસન્ધિના ।અપ્_346.027અબ્।
કષ્ટપાઠાદ્વિસન્ધિત્વં દુર્વચાદૌ ન દુર્ભગમ્

અનુપ્રાસે પદાવૃત્તિર્વ્યસ્તસમ્બન્ધતા શુભા ।અપ્_346.028અબ્।
નાર્થસંગ્રહણે દોષો વ્યુત્ક્રમાદ્યૈર્ ન લિપ્યતે

વિભક્તિસંજ્ઞાલિઙ્ગાનાં યત્રોદ્વેગો ન ધીમતાં ।અપ્_346.029અબ્।
સંખ્યાયાસ્તત્ર ભિન્નત્વમુપમાનોપમેયયોઃ

અનેકસ્ય તથૈકેન બહૂનાં બહુભિઃ શુભા ।અપ્_346.030અબ્।
કવીમાં સમુદાચારઃ સમયો નામ ગીયતે

:ન્
1 એકાદશનિરસ્તત્વમિતિ ઞ..
:પ્ 234
સમાન્યશ્ ચ વિશિષ્ટશ્ ચ ધર્મવદ્ભવતિ દ્વિધા ।અપ્_346.031અબ્।
સિદ્ધસૈદ્ધાન્તિકાનાઞ્ચ કવીનાઞ્ચાવિવાદતઃ

યઃ પ્રસિધ્યતિ સામાન્ય ઇત્ય્ અસૌ સમયો મતઃ ।અપ્_346.032અબ્।
સર્વેસિદ્ધાન્તિકા યેન સઞ્ચરન્તિ નિરત્યયં

કિયન્ત એવ વા યેન સામાન્યસ્તેન સદ્વિધા ।અપ્_346.033અબ્।
છેદસિદ્ધન્તતો ઽન્યઃ સ્યાત્ કેષાઞ્ચિદ્ભ્રાન્તિતો યથા

તર્કજ્ઞાનં મુનેઃ કસ્ય કસ્યચિત્ ક્ષણભઙ્ગિકા ।અપ્_346.034અબ્।
ભૂતચૈતન્યતા કસ્ય જ્ઞાનસ્ય સુપ્રકાશતા

પ્રજ્ઞાતસ્થૂલતાશબ્દાનેકાન્તત્વં તથાર્હતઃ ।અપ્_346.035અબ્।
શૈવવૈષ્ણવશાક્તેયસૌરસિદ્ધાન્તિનાં મતિઃ

જગતઃ કારણં બ્રહ્મ સાઙ્ખ્યાનાં સપ્રધાનકં ।અપ્_346.036અબ્।
અસ્મિન્ સરસ્વતીલોકે સઞ્ચરન્તઃ પરસ્પરમ્

બધ્નન્તિ વ્યતિપશ્યન્તો યદ્વિશિષ્ટૈઃ સ ઉચ્યતે ।અપ્_346.037અબ્।
પરિગ્રહાદપ્યસતાં સતામેવાપરિગ્રહાત્

ભિદ્યમાનસ્ય તસ્યાયં દ્વૈવિધ્યમુપગીયતે ।અપ્_346.038અબ્।
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈર્ યદ્ બાધિતં તદસદ્વિદુઃ

કવિભિસ્તત્ પ્રતિગ્રાહ્યં જ્ઞાનસ્ય દ્યોતમાનતા ।અપ્_346.039અબ્।
યદેવાર્થક્રિયાકારિ તદેવ પરમાર્થસત્

અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતસ્ત્વેકં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થસત્ ।અપ્_346.040અબ્।
વિષ્ણુઃ સ્વર્ગાદિહેતુઃ સ શબ્દાલઙ્કારરૂપવાન્ ।અપ્_346.040ચ્દ્।
અપરા ચ પરા વિદ્યા તાં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે ભવાત્