Āgamaśāstra · Chapter 4

jñānenākāśakalpena dharmān yo gaganopamān
jñeyābhinnena saṃbuddhas taṃ vande dvipadāṃ varam //

asparśayogo vai nāma sarvasattvasukho hitaḥ
avivādo aviruddhaś ca deśitas taṃ namāmy aham //

bhūtasya jātim icchanti vādinaḥ kecid eva hi
abhūtasyāpare dhīrā vivadantaḥ parasparam //

bhūtaṃ na jāyate kiṃcid abhūtaṃ naiva jāyate
vivadanto (dvayā [B:]advayā) hy evam ajātiṃ khyāpayanti te //

khyāpyamānām ajātiṃ tair anumodāmahe vayam
vivadāmo na taiḥ sārdham avivādaṃ nibodhata //

ajātasyaiva dharmasya jātim icchanti vādinaḥ
ajāto hy amṛto dharmo martyatāṃ katham eṣyati //

na bhavaty amṛtaṃ martyaṃ na martyam amṛtaṃ tathā
prakṛter anyathābhāvo na kathaṃcid bhaviṣyati //

svabhāvenāmṛto yasya dharmo gacchati martyatām
kṛtakenāmṛtas tasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ //

sāṃsiddhikī svābhāvikī (sahajā [B:]sahajāpy) akṛtā ca yā
prakṛtiḥ seti vijñeyā svabhāvaṃ na jahāti yā //

jarāmaraṇanirmuktāḥ sarve dharmāḥ svabhāvataḥ
jarāmaraṇam icchantaś cyavante tanmanīṣayā //

kāraṇaṃ yasya vai kāryaṃ kāraṇaṃ tasya jāyate
jāyamānaṃ katham ajaṃ bhinnaṃ nityaṃ kathaṃ ca tat //

kāraṇād (yady [B:]yad) ananyatvam ataḥ kāryam ajaṃ (tava [B:]yadi)
jāyamānād dhi vai kāryāt kāraṇaṃ te kathaṃ dhruvam //

ajād vai jāyate yasya dṛṣṭāntas tasya nāsti vai
jātāc ca jāyamānasya (na vyavasthā [B:]navyavasthā) prasajyate //

hetor ādiḥ phalaṃ yeṣām ādir hetuḥ phalasya ca
hetoḥ phalasya cānādiḥ kathaṃ tair upavarṇyate //

hetor ādiḥ phalaṃ yeṣām ādir hetuḥ phalasya ca
tathā janma bhavet teṣāṃ putrāj janma pitur yathā //

saṃbhave hetuphalayor eṣitavyaḥ kramas tvayā
yugapat saṃbhave yasmād asaṃbandho viṣāṇavat //

phalād utpadyamānaḥ san na te hetuḥ prasidhyati
aprasiddhaḥ kathaṃ hetuḥ phalam utpādayiṣyati //

yadi hetoḥ phalāt siddhiḥ phalasiddhiś ca hetutaḥ
katarat (pūrvaniṣpannaṃ [B:]pūrvam utpannaṃ) yasya siddhir apekṣayā //

aśaktir aparijñānaṃ kramakopo 'tha vā punaḥ
evaṃ hi sarvathā buddhair ajātiḥ paridīpitā //

bījāṅkurākhyo dṛṣṭāntaḥ sadā sādhyasamo hi (saḥ [B:]naḥ)
na (hi [B:]ca) sādhyasamo hetuḥ siddhau sādhyasya yujyate //

pūrvāparāparijñānam ajāteḥ paridīpakam
jāyamānād dhi vai dharmāt kathaṃ pūrvaṃ na gṛhyate //

svato vā parato vāpi na kiṃcid vastu jāyate
sad asat sadasad vāpi na kiṃcid vastu jāyate //

hetur na jāyate (anādeḥ [B:]anādiḥ) phalaṃ (cāpi [B:]vāpi) svabhāvataḥ
ādir na vidyate yasya tasya (hy ādir [B:]jātir) na vidyate //

prajñapteḥ sanimittatvam anyathā dvayanāśataḥ
saṃkleśasyopalabdheś ca paratantrāstitā matā //

prajñapteḥ sanimittatvam iṣyate yuktidarśanāt
nimittasyānimittatvam iṣyate bhūtadarśanāt //

cittaṃ na saṃspṛśaty arthaṃ nārthābhāsaṃ tathaiva ca
abhūto hi yataś cārtho nārthābhāsas tataḥ pṛthak //

nimittaṃ na sadā cittaṃ saṃspṛśaty adhvasu triṣu
animitto viparyāsaḥ kathaṃ tasya bhaviṣyati //

tasmān na jāyate cittaṃ cittadṛśyaṃ na jāyate
tasya paśyanti ye jātiṃ khe vai paśyanti te padam //

ajātaṃ jāyate yasmād ajātiḥ prakṛtis tataḥ
prakṛter anyathābhāvo na kathaṃcid bhaviṣyati //

anāder antavattvaṃ ca saṃsārasya na setsyate
anantatā cādimato mokṣasya na bhaviṣyati //

ādāv ante ca yan nāsti vartamāne 'pi tat tathā
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo avitathā iva lakṣitāḥ //

saprayojanatā teṣāṃ svapne (vipratipadyate [B:]api pratipadyate)
tasmād ādyantavattvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ //

sarve dharmā mṛṣā svapne kāyasyāntarnidarśanāt
saṃvṛte 'smin pradeśe vai bhūtānāṃ darśanaṃ kutaḥ //

na yuktaṃ darśanaṃ gatvā kālasyāniyamād gatau
pratibuddhaś ca vai sarvas tasmin deśe na vidyate //

mitrādyaiḥ saha saṃmantrya (saṃbuddho [B:]prabuddho) na prapadyate
gṛhītaṃ cāpi yat kiṃcit pratibuddho na paśyati //

svapne cāvastukaḥ kāyaḥ pṛthag anyasya darśanāt
yathā kāyas tathā sarvaṃ cittadṛśyam avastukam //

grahaṇāj jāgaritavat taddhetuḥ svapne iṣyate
tad(dhetutvāt tu [B:]dhetutvāc ca) tasyaiva saj jāgaritam iṣyate //

utpādasyāprasiddhatvād ajaṃ sarvam udāhṛtam
na ca bhūtād abhūtasya saṃbhavo 'sti kathaṃcana //

asaj jāgarite dṛṣṭvā svapne paśyati tanmayaḥ
asat svapne 'pi dṛṣṭvā ca pratibuddho na paśyati //

nāsty asaddhetukam asat sad asaddhetukaṃ tathā
sac ca saddhetukaṃ nāsti saddhetukam asat kutaḥ //

viparyāsād yathā jāgrad acintyān bhūtavat spṛśet
tathā svapne viparyāsād dharmāṃs tatraiva paśyati //

upalambhāt samācārād astivastutvavādinām
jātis tu deśitā buddhair ajātes trasatāṃ sadā //

ajātes trasatāṃ teṣām upalaṃbhād viyanti ye
jātidoṣā na setsyanti doṣo 'py alpo bhaviṣyati //

upalambhāt samācārān māyāhastī yathocyate
upalambhāt samācārād asti vastu tathocyate //

jātyābhāsaṃ calābhāsaṃ vastvābhāsaṃ tathaiva ca
ajācalam avastutvaṃ vijñānaṃ śāntam advayam //

evaṃ na jāyate cittam evaṃ dharmā ajāḥ smṛtāḥ
evam eva vijānanto na patanti viparyaye //

ṛjuvakrādikābhāsam (alātaspanditaṃ [B:]alātaṃ spanditaṃ) yathā
grahaṇagrāhakābhāsaṃ (vijñānaspanditaṃ [B:]vijñānaṃ spanditaṃ) tathā //

aspandamānam (alātam [B:]ālātam) anābhāsam ajaṃ yathā
aspandamānaṃ vijñānam anābhāsam ajaṃ tathā //

alāte spandamāne vai nābhāsā anyatobhuvaḥ
na tato 'nyatra nispandān nālātaṃ praviśanti te //

na nirgatā alātāt te dravyatvābhāvayogataḥ
vijñāne 'pi tathaiva syur ābhāsasyāviśeṣataḥ //

vijñāne spandamāne vai nābhāsā anyatobhuvaḥ
na tato 'nyatra nispandān na vijñānaṃ viśanti te //

na nirgatās te vijñānād dravyatvābhāvayogataḥ
kāryakāraṇatābhāvād yato 'cintyāḥ sadaiva te //

dravyaṃ dravyasya hetuḥ syād anyad anyasya caiva hi
dravyatvam anyabhāvo vā dharmāṇāṃ nopapadyate //

evaṃ na cittajā dharmāś cittaṃ vāpi na dharmajam
evaṃ hetuphalājātiṃ praviśanti manīṣiṇaḥ //

yāvad dhetuphalāveśas tāvad dhetuphalodbhavaḥ
kṣīṇe hetuphalāveśe nāsti hetuphalodbhavaḥ //

yāvad dhetuphalāveśaḥ saṃsāras tāvad āyataḥ
kṣīṇe hetuphalāveśe (saṃsāraṃ na prapadyate [B:]saṃsāro nopapadyate) //

saṃvṛtyā jāyate sarvaṃ śāśvataṃ (nāsti tena [B:]tena nāsti) vai
(sad[B:]sva)bhāvena hy ajaṃ sarvam ucchedas tena nāsti vai //

dharmā ye iti jāyante (jāyante [B:]saṃvṛtyā) te na tattvataḥ
janma māyopamaṃ teṣāṃ sā ca māyā na vidyate //

yathā māyāmayād bījāj jāyate tanmayo 'ṅkuraḥ
nāsau nityo na cocchedī tadvad dharmeṣu yojanā //

nājeṣu sarvadharmeṣu śāśvatāśāśvatābhidhā
yatra varṇā na vartante vivekas tatra nocyate //

yathā svapne dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā
tathā jāgrad dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā //

advayaṃ ca dvayābhāsaṃ cittaṃ svapne na saṃśayaḥ
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ (tathā [B:]cittaṃ) jāgran na saṃśayaḥ //

svapnadṛk pracaran svapne dikṣu vai daśasu sthitān
aṇḍajān svedajān vāpi jīvān paśyati yān sadā //

svapnadṛkcittadṛśyās te na vidyante tataḥ pṛthak
tathā taddṛśyam evedaṃ svapnadṛkcittam iṣyate //

carañ jāgarite jāgrad dikṣu vai daśasu sthitān
aṇḍajān svedajān vāpi jīvān paśyati yān sadā //

jāgraccittekṣaṇīyās te na vidyante tataḥ pṛthak
tathā taddṛśyam evedaṃ jāgrataś cittam iṣyate //

ubhe hy anyoanyadṛśye te kiṃ tad astīti cocyate
lakṣaṇāśūnyam ubhayaṃ tanmatenaiva gṛhyate //

yathā svapnamayo jīvo jāyate mriyate 'pi ca
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca //

yathā māyāmayo jīvo jāyate mriyate 'pi ca
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca //

yathā nirmitako jīvo jāyate mriyate 'pi ca
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca //

na kaścij jāyate jīvaḥ saṃbhavo 'sya na vidyate
etat tad uttamaṃ satyaṃ yatra kiṃcin na jāyate //

cittaspanditam evedaṃ grāhyagrāhakavad dvayam
cittaṃ nirviṣayaṃ nityam asaṅgaṃ tena kīrtitam //

yo 'sti kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāsty asau
(paratantrābhisaṃvṛtyā [B:]paratantro 'bhisaṃvṛtyā) syān nāsti paramārthataḥ //

ajaḥ kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāpy ajaḥ
(paratantrābhiniṣpattyā [B:]paratantro 'bhiniṣpattyā) saṃvṛtyā jāyate tu saḥ //

abhūtābhiniveśo 'sti dvayaṃ tatra na vidyate
dvayābhāvaṃ sa buddhvaiva nirnimitto na jāyate //

yadā na labhate hetūn uttamādhamamadhyamān
tadā na jāyate cittaṃ hetvabhāve phalaṃ kutaḥ //

animittasya cittasya yānutpattiḥ samādvayā
ajātasyaiva sarvasya cittadṛśyaṃ hi tad yataḥ //

buddhvānimittatāṃ satyāṃ hetuṃ pṛthag an(āpnuvan [B:]āpnuvat)
vītaśokaṃ (tathā[B:]tadā)kāmam abhayaṃ padam aśnute //

abhūtābhiniveśād dhi sadṛśe tat pravartate
vastvabhāvaṃ sa buddhvaiva niḥsaṅgaṃ vinivartate //

nivṛttasyāpravṛttasya niścalā hi tadā sthitiḥ
viṣayaḥ sa hi buddhānāṃ tat sāmyam ajam advayam //

ajam anidram asvapnaṃ prabhātaṃ bhavati svayam
sakṛdvibhāto hy evaiṣa dharmo (dhātusvabhāvataḥ [B:]dhātuḥ svabhāvataḥ) //

sukham āvriyate nityaṃ duḥkhaṃ vivriyate sadā
yasya kasya ca dharmasya graheṇa bhagavān asau //

asti nāsty asti nāstīti nāsti nāstīti vā punaḥ
calasthirobhayābhāvair āvṛṇoty eva bāliśaḥ //

koṭyaś catasra etās tu grahair yāsāṃ (sadāvṛtaḥ [K:]sahāvṛtaḥ)
bhagavān ābhir aspṛṣṭo yena dṛṣṭaḥ sa sarvadṛk //

prāpya sarvajñatāṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇyaṃ padam advayam
anāpannādimadhyāntaṃ kim ataḥ param īhate //

viprāṇāṃ vinayo hy eṣa śamaḥ prākṛta ucyate
damaḥ prakṛtidāntatvād evaṃ vidvāñ śamaṃ vrajet //

savastu sopalambhaṃ ca dvayaṃ laukikam iṣyate
avastu sopalambhaṃ ca śuddhaṃ laukikam iṣyate //

avastv anupalambhaṃ ca lokottaram iti smṛtam
jñānaṃ jñeyaṃ ca vijñeyaṃ sadā buddhaiḥ prakīrtitam //

jñāne ca trividhe jñeye krameṇa vidite svayam
sarvajñatā hi sarvatra bhavatīha mahādhiyaḥ //

heyajñeyāpyapākyāni vijñeyāny agra(yāṇataḥ [B:]yānataḥ)
teṣām anyatra vijñeyād upalambhas triṣu smṛtaḥ //

prakṛtyākāśavaj jñeyāḥ sarve dharmā anādayaḥ
vidyate na hi nānātvaṃ teṣāṃ kvacana kiṃcana //

ādibuddhāḥ prakṛtyaiva sarve dharmāḥ suniścitāḥ
yasyaivaṃ bhavati kṣāntiḥ so 'mṛtatvāya kalpate //

ādiśāntā hy anutpannāḥ prakṛtyaiva sunirvṛtāḥ
sarve dharmāḥ samābhinnā ajaṃ sāmyaṃ viśāradam //

vaiśāradyaṃ tu vai nāsti bhede vicaratāṃ sadā
bhedanimnāḥ pṛthagvādās tasmāt te kṛpaṇāḥ smṛtāḥ //

aje sāmye tu ye kecid bhaviṣyanti suniścitāḥ
te hi loke mahājñānās tac ca loko na gāhate //

ajeṣv ajam asaṃkrāntaṃ dharmeṣu jñānam iṣyate
yato na kramate jñānam asaṅgaṃ tena kīrtitam //

aṇumātre 'pi vaidharmye jāyamāne 'vipaścitaḥ
asaṅgatā sadā nāsti kim utāvaraṇacyutiḥ //

alabdhāvaraṇāḥ sarve dharmāḥ prakṛtinirmalāḥ
ādau buddhās tathā muktā budhyante iti nāyakāḥ //

kramate na hi buddhasya jñānaṃ dharmeṣu (tāpinaḥ ([B,K:]tāyinaḥ)
(sarve dharmās [B:]sarvadharmās) tathā jñānaṃ naitad buddhena bhāṣitam //

durdarśam atigambhīram ajaṃ sāmyaṃ viśāradam
buddhvā padam anānātvaṃ namas kurmo yathābalam //