આગમશાસ્ત્ર · અધ્યાય 4

જ્ઞાનેનાકાશકલ્પેન ધર્માન્ યો ગગનોપમાન્
જ્ઞેયાભિન્નેન સંબુદ્ધસ્ તં વન્દે દ્વિપદાં વરમ્ ॥

અસ્પર્શયોગો વૈ નામ સર્વસત્ત્વસુખો હિતઃ
અવિવાદો અવિરુદ્ધશ્ ચ દેશિતસ્ તં નમામ્ય્ અહમ્ ॥

ભૂતસ્ય જાતિમ્ ઇચ્છન્તિ વાદિનઃ કેચિદ્ એવ હિ
અભૂતસ્યાપરે ધીરા વિવદન્તઃ પરસ્પરમ્ ॥

ભૂતં ન જાયતે કિંચિદ્ અભૂતં નૈવ જાયતે
વિવદન્તો (દ્વયા [બ્:]અદ્વયા) હ્ય્ એવમ્ અજાતિં ખ્યાપયન્તિ તે ॥

ખ્યાપ્યમાનામ્ અજાતિં તૈર્ અનુમોદામહે વયમ્
વિવદામો ન તૈઃ સાર્ધમ્ અવિવાદં નિબોધત ॥

અજાતસ્યૈવ ધર્મસ્ય જાતિમ્ ઇચ્છન્તિ વાદિનઃ
અજાતો હ્ય્ અમૃતો ધર્મો મર્ત્યતાં કથમ્ એષ્યતિ ॥

ન ભવત્ય્ અમૃતં મર્ત્યં ન મર્ત્યમ્ અમૃતં તથા
પ્રકૃતેર્ અન્યથાભાવો ન કથંચિદ્ ભવિષ્યતિ ॥

સ્વભાવેનામૃતો યસ્ય ધર્મો ગચ્છતિ મર્ત્યતામ્
કૃતકેનામૃતસ્ તસ્ય કથં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલઃ ॥

સાંસિદ્ધિકી સ્વાભાવિકી (સહજા [બ્:]સહજાપ્ય્) અકૃતા ચ યા
પ્રકૃતિઃ સેતિ વિજ્ઞેયા સ્વભાવં ન જહાતિ યા ॥

જરામરણનિર્મુક્તાઃ સર્વે ધર્માઃ સ્વભાવતઃ
જરામરણમ્ ઇચ્છન્તશ્ ચ્યવન્તે તન્મનીષયા ॥

કારણં યસ્ય વૈ કાર્યં કારણં તસ્ય જાયતે
જાયમાનં કથમ્ અજં ભિન્નં નિત્યં કથં ચ તત્ ॥

કારણાદ્ (યદ્ય્ [બ્:]યદ્) અનન્યત્વમ્ અતઃ કાર્યમ્ અજં (તવ [બ્:]યદિ)
જાયમાનાદ્ ધિ વૈ કાર્યાત્ કારણં તે કથં ધ્રુવમ્ ॥

અજાદ્ વૈ જાયતે યસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્ તસ્ય નાસ્તિ વૈ
જાતાચ્ ચ જાયમાનસ્ય (ન વ્યવસ્થા [બ્:]નવ્યવસ્થા) પ્રસજ્યતે ॥

હેતોર્ આદિઃ ફલં યેષામ્ આદિર્ હેતુઃ ફલસ્ય ચ
હેતોઃ ફલસ્ય ચાનાદિઃ કથં તૈર્ ઉપવર્ણ્યતે ॥

હેતોર્ આદિઃ ફલં યેષામ્ આદિર્ હેતુઃ ફલસ્ય ચ
તથા જન્મ ભવેત્ તેષાં પુત્રાજ્ જન્મ પિતુર્ યથા ॥

સંભવે હેતુફલયોર્ એષિતવ્યઃ ક્રમસ્ ત્વયા
યુગપત્ સંભવે યસ્માદ્ અસંબન્ધો વિષાણવત્ ॥

ફલાદ્ ઉત્પદ્યમાનઃ સન્ ન તે હેતુઃ પ્રસિધ્યતિ
અપ્રસિદ્ધઃ કથં હેતુઃ ફલમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ ॥

યદિ હેતોઃ ફલાત્ સિદ્ધિઃ ફલસિદ્ધિશ્ ચ હેતુતઃ
કતરત્ (પૂર્વનિષ્પન્નં [બ્:]પૂર્વમ્ ઉત્પન્નં) યસ્ય સિદ્ધિર્ અપેક્ષયા ॥

અશક્તિર્ અપરિજ્ઞાનં ક્રમકોપો ઽથ વા પુનઃ
એવં હિ સર્વથા બુદ્ધૈર્ અજાતિઃ પરિદીપિતા ॥

બીજાઙ્કુરાખ્યો દૃષ્ટાન્તઃ સદા સાધ્યસમો હિ (સઃ [બ્:]નઃ)
ન (હિ [બ્:]ચ) સાધ્યસમો હેતુઃ સિદ્ધૌ સાધ્યસ્ય યુજ્યતે ॥

પૂર્વાપરાપરિજ્ઞાનમ્ અજાતેઃ પરિદીપકમ્
જાયમાનાદ્ ધિ વૈ ધર્માત્ કથં પૂર્વં ન ગૃહ્યતે ॥

સ્વતો વા પરતો વાપિ ન કિંચિદ્ વસ્તુ જાયતે
સદ્ અસત્ સદસદ્ વાપિ ન કિંચિદ્ વસ્તુ જાયતે ॥

હેતુર્ ન જાયતે (અનાદેઃ [બ્:]અનાદિઃ) ફલં (ચાપિ [બ્:]વાપિ) સ્વભાવતઃ
આદિર્ ન વિદ્યતે યસ્ય તસ્ય (હ્ય્ આદિર્ [બ્:]જાતિર્) ન વિદ્યતે ॥

પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વમ્ અન્યથા દ્વયનાશતઃ
સંક્લેશસ્યોપલબ્ધેશ્ ચ પરતન્ત્રાસ્તિતા મતા ॥

પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વમ્ ઇષ્યતે યુક્તિદર્શનાત્
નિમિત્તસ્યાનિમિત્તત્વમ્ ઇષ્યતે ભૂતદર્શનાત્ ॥

ચિત્તં ન સંસ્પૃશત્ય્ અર્થં નાર્થાભાસં તથૈવ ચ
અભૂતો હિ યતશ્ ચાર્થો નાર્થાભાસસ્ તતઃ પૃથક્ ॥

નિમિત્તં ન સદા ચિત્તં સંસ્પૃશત્ય્ અધ્વસુ ત્રિષુ
અનિમિત્તો વિપર્યાસઃ કથં તસ્ય ભવિષ્યતિ ॥

તસ્માન્ ન જાયતે ચિત્તં ચિત્તદૃશ્યં ન જાયતે
તસ્ય પશ્યન્તિ યે જાતિં ખે વૈ પશ્યન્તિ તે પદમ્ ॥

અજાતં જાયતે યસ્માદ્ અજાતિઃ પ્રકૃતિસ્ તતઃ
પ્રકૃતેર્ અન્યથાભાવો ન કથંચિદ્ ભવિષ્યતિ ॥

અનાદેર્ અન્તવત્ત્વં ચ સંસારસ્ય ન સેત્સ્યતે
અનન્તતા ચાદિમતો મોક્ષસ્ય ન ભવિષ્યતિ ॥

આદાવ્ અન્તે ચ યન્ નાસ્તિ વર્તમાને ઽપિ તત્ તથા
વિતથૈઃ સદૃશાઃ સન્તો અવિતથા ઇવ લક્ષિતાઃ ॥

સપ્રયોજનતા તેષાં સ્વપ્ને (વિપ્રતિપદ્યતે [બ્:]અપિ પ્રતિપદ્યતે)
તસ્માદ્ આદ્યન્તવત્ત્વેન મિથ્યૈવ ખલુ તે સ્મૃતાઃ ॥

સર્વે ધર્મા મૃષા સ્વપ્ને કાયસ્યાન્તર્નિદર્શનાત્
સંવૃતે ઽસ્મિન્ પ્રદેશે વૈ ભૂતાનાં દર્શનં કુતઃ ॥

ન યુક્તં દર્શનં ગત્વા કાલસ્યાનિયમાદ્ ગતૌ
પ્રતિબુદ્ધશ્ ચ વૈ સર્વસ્ તસ્મિન્ દેશે ન વિદ્યતે ॥

મિત્રાદ્યૈઃ સહ સંમન્ત્ર્ય (સંબુદ્ધો [બ્:]પ્રબુદ્ધો) ન પ્રપદ્યતે
ગૃહીતં ચાપિ યત્ કિંચિત્ પ્રતિબુદ્ધો ન પશ્યતિ ॥

સ્વપ્ને ચાવસ્તુકઃ કાયઃ પૃથગ્ અન્યસ્ય દર્શનાત્
યથા કાયસ્ તથા સર્વં ચિત્તદૃશ્યમ્ અવસ્તુકમ્ ॥

ગ્રહણાજ્ જાગરિતવત્ તદ્ધેતુઃ સ્વપ્ને ઇષ્યતે
તદ્(ધેતુત્વાત્ તુ [બ્:]ધેતુત્વાચ્ ચ) તસ્યૈવ સજ્ જાગરિતમ્ ઇષ્યતે ॥

ઉત્પાદસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદ્ અજં સર્વમ્ ઉદાહૃતમ્
ન ચ ભૂતાદ્ અભૂતસ્ય સંભવો ઽસ્તિ કથંચન ॥

અસજ્ જાગરિતે દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને પશ્યતિ તન્મયઃ
અસત્ સ્વપ્ને ઽપિ દૃષ્ટ્વા ચ પ્રતિબુદ્ધો ન પશ્યતિ ॥

નાસ્ત્ય્ અસદ્ધેતુકમ્ અસત્ સદ્ અસદ્ધેતુકં તથા
સચ્ ચ સદ્ધેતુકં નાસ્તિ સદ્ધેતુકમ્ અસત્ કુતઃ ॥

વિપર્યાસાદ્ યથા જાગ્રદ્ અચિન્ત્યાન્ ભૂતવત્ સ્પૃશેત્
તથા સ્વપ્ને વિપર્યાસાદ્ ધર્માંસ્ તત્રૈવ પશ્યતિ ॥

ઉપલમ્ભાત્ સમાચારાદ્ અસ્તિવસ્તુત્વવાદિનામ્
જાતિસ્ તુ દેશિતા બુદ્ધૈર્ અજાતેસ્ ત્રસતાં સદા ॥

અજાતેસ્ ત્રસતાં તેષામ્ ઉપલંભાદ્ વિયન્તિ યે
જાતિદોષા ન સેત્સ્યન્તિ દોષો ઽપ્ય્ અલ્પો ભવિષ્યતિ ॥

ઉપલમ્ભાત્ સમાચારાન્ માયાહસ્તી યથોચ્યતે
ઉપલમ્ભાત્ સમાચારાદ્ અસ્તિ વસ્તુ તથોચ્યતે ॥

જાત્યાભાસં ચલાભાસં વસ્ત્વાભાસં તથૈવ ચ
અજાચલમ્ અવસ્તુત્વં વિજ્ઞાનં શાન્તમ્ અદ્વયમ્ ॥

એવં ન જાયતે ચિત્તમ્ એવં ધર્મા અજાઃ સ્મૃતાઃ
એવમ્ એવ વિજાનન્તો ન પતન્તિ વિપર્યયે ॥

ઋજુવક્રાદિકાભાસમ્ (અલાતસ્પન્દિતં [બ્:]અલાતં સ્પન્દિતં) યથા
ગ્રહણગ્રાહકાભાસં (વિજ્ઞાનસ્પન્દિતં [બ્:]વિજ્ઞાનં સ્પન્દિતં) તથા ॥

અસ્પન્દમાનમ્ (અલાતમ્ [બ્:]આલાતમ્) અનાભાસમ્ અજં યથા
અસ્પન્દમાનં વિજ્ઞાનમ્ અનાભાસમ્ અજં તથા ॥

અલાતે સ્પન્દમાને વૈ નાભાસા અન્યતોભુવઃ
ન તતો ઽન્યત્ર નિસ્પન્દાન્ નાલાતં પ્રવિશન્તિ તે ॥

ન નિર્ગતા અલાતાત્ તે દ્રવ્યત્વાભાવયોગતઃ
વિજ્ઞાને ઽપિ તથૈવ સ્યુર્ આભાસસ્યાવિશેષતઃ ॥

વિજ્ઞાને સ્પન્દમાને વૈ નાભાસા અન્યતોભુવઃ
ન તતો ઽન્યત્ર નિસ્પન્દાન્ ન વિજ્ઞાનં વિશન્તિ તે ॥

ન નિર્ગતાસ્ તે વિજ્ઞાનાદ્ દ્રવ્યત્વાભાવયોગતઃ
કાર્યકારણતાભાવાદ્ યતો ઽચિન્ત્યાઃ સદૈવ તે ॥

દ્રવ્યં દ્રવ્યસ્ય હેતુઃ સ્યાદ્ અન્યદ્ અન્યસ્ય ચૈવ હિ
દ્રવ્યત્વમ્ અન્યભાવો વા ધર્માણાં નોપપદ્યતે ॥

એવં ન ચિત્તજા ધર્માશ્ ચિત્તં વાપિ ન ધર્મજમ્
એવં હેતુફલાજાતિં પ્રવિશન્તિ મનીષિણઃ ॥

યાવદ્ ધેતુફલાવેશસ્ તાવદ્ ધેતુફલોદ્ભવઃ
ક્ષીણે હેતુફલાવેશે નાસ્તિ હેતુફલોદ્ભવઃ ॥

યાવદ્ ધેતુફલાવેશઃ સંસારસ્ તાવદ્ આયતઃ
ક્ષીણે હેતુફલાવેશે (સંસારં ન પ્રપદ્યતે [બ્:]સંસારો નોપપદ્યતે) ॥

સંવૃત્યા જાયતે સર્વં શાશ્વતં (નાસ્તિ તેન [બ્:]તેન નાસ્તિ) વૈ
(સદ્[બ્:]સ્વ)ભાવેન હ્ય્ અજં સર્વમ્ ઉચ્છેદસ્ તેન નાસ્તિ વૈ ॥

ધર્મા યે ઇતિ જાયન્તે (જાયન્તે [બ્:]સંવૃત્યા) તે ન તત્ત્વતઃ
જન્મ માયોપમં તેષાં સા ચ માયા ન વિદ્યતે ॥

યથા માયામયાદ્ બીજાજ્ જાયતે તન્મયો ઽઙ્કુરઃ
નાસૌ નિત્યો ન ચોચ્છેદી તદ્વદ્ ધર્મેષુ યોજના ॥

નાજેષુ સર્વધર્મેષુ શાશ્વતાશાશ્વતાભિધા
યત્ર વર્ણા ન વર્તન્તે વિવેકસ્ તત્ર નોચ્યતે ॥

યથા સ્વપ્ને દ્વયાભાસં ચિત્તં ચલતિ માયયા
તથા જાગ્રદ્ દ્વયાભાસં ચિત્તં ચલતિ માયયા ॥

અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં ચિત્તં સ્વપ્ને ન સંશયઃ
અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં (તથા [બ્:]ચિત્તં) જાગ્રન્ ન સંશયઃ ॥

સ્વપ્નદૃક્ પ્રચરન્ સ્વપ્ને દિક્ષુ વૈ દશસુ સ્થિતાન્
અણ્ડજાન્ સ્વેદજાન્ વાપિ જીવાન્ પશ્યતિ યાન્ સદા ॥

સ્વપ્નદૃક્ચિત્તદૃશ્યાસ્ તે ન વિદ્યન્તે તતઃ પૃથક્
તથા તદ્દૃશ્યમ્ એવેદં સ્વપ્નદૃક્ચિત્તમ્ ઇષ્યતે ॥

ચરઞ્ જાગરિતે જાગ્રદ્ દિક્ષુ વૈ દશસુ સ્થિતાન્
અણ્ડજાન્ સ્વેદજાન્ વાપિ જીવાન્ પશ્યતિ યાન્ સદા ॥

જાગ્રચ્ચિત્તેક્ષણીયાસ્ તે ન વિદ્યન્તે તતઃ પૃથક્
તથા તદ્દૃશ્યમ્ એવેદં જાગ્રતશ્ ચિત્તમ્ ઇષ્યતે ॥

ઉભે હ્ય્ અન્યોઅન્યદૃશ્યે તે કિં તદ્ અસ્તીતિ ચોચ્યતે
લક્ષણાશૂન્યમ્ ઉભયં તન્મતેનૈવ ગૃહ્યતે ॥

યથા સ્વપ્નમયો જીવો જાયતે મ્રિયતે ઽપિ ચ
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ॥

યથા માયામયો જીવો જાયતે મ્રિયતે ઽપિ ચ
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ॥

યથા નિર્મિતકો જીવો જાયતે મ્રિયતે ઽપિ ચ
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ॥

ન કશ્ચિજ્ જાયતે જીવઃ સંભવો ઽસ્ય ન વિદ્યતે
એતત્ તદ્ ઉત્તમં સત્યં યત્ર કિંચિન્ ન જાયતે ॥

ચિત્તસ્પન્દિતમ્ એવેદં ગ્રાહ્યગ્રાહકવદ્ દ્વયમ્
ચિત્તં નિર્વિષયં નિત્યમ્ અસઙ્ગં તેન કીર્તિતમ્ ॥

યો ઽસ્તિ કલ્પિતસંવૃત્યા પરમાર્થેન નાસ્ત્ય્ અસૌ
(પરતન્ત્રાભિસંવૃત્યા [બ્:]પરતન્ત્રો ઽભિસંવૃત્યા) સ્યાન્ નાસ્તિ પરમાર્થતઃ ॥

અજઃ કલ્પિતસંવૃત્યા પરમાર્થેન નાપ્ય્ અજઃ
(પરતન્ત્રાભિનિષ્પત્ત્યા [બ્:]પરતન્ત્રો ઽભિનિષ્પત્ત્યા) સંવૃત્યા જાયતે તુ સઃ ॥

અભૂતાભિનિવેશો ઽસ્તિ દ્વયં તત્ર ન વિદ્યતે
દ્વયાભાવં સ બુદ્ધ્વૈવ નિર્નિમિત્તો ન જાયતે ॥

યદા ન લભતે હેતૂન્ ઉત્તમાધમમધ્યમાન્
તદા ન જાયતે ચિત્તં હેત્વભાવે ફલં કુતઃ ॥

અનિમિત્તસ્ય ચિત્તસ્ય યાનુત્પત્તિઃ સમાદ્વયા
અજાતસ્યૈવ સર્વસ્ય ચિત્તદૃશ્યં હિ તદ્ યતઃ ॥

બુદ્ધ્વાનિમિત્તતાં સત્યાં હેતું પૃથગ્ અન્(આપ્નુવન્ [બ્:]આપ્નુવત્)
વીતશોકં (તથા[બ્:]તદા)કામમ્ અભયં પદમ્ અશ્નુતે ॥

અભૂતાભિનિવેશાદ્ ધિ સદૃશે તત્ પ્રવર્તતે
વસ્ત્વભાવં સ બુદ્ધ્વૈવ નિઃસઙ્ગં વિનિવર્તતે ॥

નિવૃત્તસ્યાપ્રવૃત્તસ્ય નિશ્ચલા હિ તદા સ્થિતિઃ
વિષયઃ સ હિ બુદ્ધાનાં તત્ સામ્યમ્ અજમ્ અદ્વયમ્ ॥

અજમ્ અનિદ્રમ્ અસ્વપ્નં પ્રભાતં ભવતિ સ્વયમ્
સકૃદ્વિભાતો હ્ય્ એવૈષ ધર્મો (ધાતુસ્વભાવતઃ [બ્:]ધાતુઃ સ્વભાવતઃ) ॥

સુખમ્ આવ્રિયતે નિત્યં દુઃખં વિવ્રિયતે સદા
યસ્ય કસ્ય ચ ધર્મસ્ય ગ્રહેણ ભગવાન્ અસૌ ॥

અસ્તિ નાસ્ત્ય્ અસ્તિ નાસ્તીતિ નાસ્તિ નાસ્તીતિ વા પુનઃ
ચલસ્થિરોભયાભાવૈર્ આવૃણોત્ય્ એવ બાલિશઃ ॥

કોટ્યશ્ ચતસ્ર એતાસ્ તુ ગ્રહૈર્ યાસાં (સદાવૃતઃ [ક્:]સહાવૃતઃ)
ભગવાન્ આભિર્ અસ્પૃષ્ટો યેન દૃષ્ટઃ સ સર્વદૃક્ ॥

પ્રાપ્ય સર્વજ્ઞતાં કૃત્સ્નાં બ્રાહ્મણ્યં પદમ્ અદ્વયમ્
અનાપન્નાદિમધ્યાન્તં કિમ્ અતઃ પરમ્ ઈહતે ॥

વિપ્રાણાં વિનયો હ્ય્ એષ શમઃ પ્રાકૃત ઉચ્યતે
દમઃ પ્રકૃતિદાન્તત્વાદ્ એવં વિદ્વાઞ્ શમં વ્રજેત્ ॥

સવસ્તુ સોપલમ્ભં ચ દ્વયં લૌકિકમ્ ઇષ્યતે
અવસ્તુ સોપલમ્ભં ચ શુદ્ધં લૌકિકમ્ ઇષ્યતે ॥

અવસ્ત્વ્ અનુપલમ્ભં ચ લોકોત્તરમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્
જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચ વિજ્ઞેયં સદા બુદ્ધૈઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥

જ્ઞાને ચ ત્રિવિધે જ્ઞેયે ક્રમેણ વિદિતે સ્વયમ્
સર્વજ્ઞતા હિ સર્વત્ર ભવતીહ મહાધિયઃ ॥

હેયજ્ઞેયાપ્યપાક્યાનિ વિજ્ઞેયાન્ય્ અગ્ર(યાણતઃ [બ્:]યાનતઃ)
તેષામ્ અન્યત્ર વિજ્ઞેયાદ્ ઉપલમ્ભસ્ ત્રિષુ સ્મૃતઃ ॥

પ્રકૃત્યાકાશવજ્ જ્ઞેયાઃ સર્વે ધર્મા અનાદયઃ
વિદ્યતે ન હિ નાનાત્વં તેષાં ક્વચન કિંચન ॥

આદિબુદ્ધાઃ પ્રકૃત્યૈવ સર્વે ધર્માઃ સુનિશ્ચિતાઃ
યસ્યૈવં ભવતિ ક્ષાન્તિઃ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

આદિશાન્તા હ્ય્ અનુત્પન્નાઃ પ્રકૃત્યૈવ સુનિર્વૃતાઃ
સર્વે ધર્માઃ સમાભિન્ના અજં સામ્યં વિશારદમ્ ॥

વૈશારદ્યં તુ વૈ નાસ્તિ ભેદે વિચરતાં સદા
ભેદનિમ્નાઃ પૃથગ્વાદાસ્ તસ્માત્ તે કૃપણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

અજે સામ્યે તુ યે કેચિદ્ ભવિષ્યન્તિ સુનિશ્ચિતાઃ
તે હિ લોકે મહાજ્ઞાનાસ્ તચ્ ચ લોકો ન ગાહતે ॥

અજેષ્વ્ અજમ્ અસંક્રાન્તં ધર્મેષુ જ્ઞાનમ્ ઇષ્યતે
યતો ન ક્રમતે જ્ઞાનમ્ અસઙ્ગં તેન કીર્તિતમ્ ॥

અણુમાત્રે ઽપિ વૈધર્મ્યે જાયમાને ઽવિપશ્ચિતઃ
અસઙ્ગતા સદા નાસ્તિ કિમ્ ઉતાવરણચ્યુતિઃ ॥

અલબ્ધાવરણાઃ સર્વે ધર્માઃ પ્રકૃતિનિર્મલાઃ
આદૌ બુદ્ધાસ્ તથા મુક્તા બુધ્યન્તે ઇતિ નાયકાઃ ॥

ક્રમતે ન હિ બુદ્ધસ્ય જ્ઞાનં ધર્મેષુ (તાપિનઃ ([બ્,ક્:]તાયિનઃ)
(સર્વે ધર્માસ્ [બ્:]સર્વધર્માસ્) તથા જ્ઞાનં નૈતદ્ બુદ્ધેન ભાષિતમ્ ॥

દુર્દર્શમ્ અતિગમ્ભીરમ્ અજં સામ્યં વિશારદમ્
બુદ્ધ્વા પદમ્ અનાનાત્વં નમસ્ કુર્મો યથાબલમ્ ॥