Advaita Siddhi · Chapter p3

[2-1]
1. akhaṇḍārthatvalakṣaṇabhaṅgaḥ
tatrākhaṇḍārthatvalakṣaṇopapattiḥ-
heyaṃ nirūpya bandhākhyaṃ tannivṛtternibandhanam/
yajjñānaṃ tadakhaṇḍārthamādeyamadhunocyate//
taccākhaṇḍārthaṃ dvividham- evaṃ padārthaniṣṭham, aparaṃ vākyārthaniṣṭham/ ekaikaṃ ca punarvaidikalaukikabhedena dvividham/ padārthaniṣṭhaṃ vaidikamapi dvividham- tatpadārthaniṣṭhaṃ tvaṃ padārthaniṣṭhaṃ ca/ tatra satyaṃ jñānamanantamityādi tatpadārthaniṣṭham/ `yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣa' ityādi tvaṃ padārthaniṣṭham/ `prakṛṣṭaprakāśa' ityādi tu laukikaṃ padārthaniṣṭham/ vākyārthaniṣṭhamapi vaidikaṃ `tattvamasyā'divākyam, `so'yaṃ devadatta' ityādi tu laukikam/
atrāhuḥ- kimakhaṇḍārthatvam ? na tāvannirbhedārthatvam, yato nirbhedārthatvasya śabdabodhyatve viśeṣaṇatāyāmupalakṣaṇatāyāṃ ca nirghaṭaṃ bhūtalamitivat sakhaṇḍārthataiva syāt śabdābodhyatve tu vastugatyā yannirbhedaṃ brahma tadbodhakasaguṇavākyānāmapi akhaṇḍārthatvāpattiḥ/ atha yannirbhedaṃ vastugatyā tanmātraparatvam na/ prakṛṣṭaprakāśādivākye'vyāpteḥ, teṣāṃ dharmisamasattākabhedavadvastuparatvena vastugatyā nirbhedārthe niṣṭhatvābhāvāt/ ata eva nirviśeṣārthatvamapi na/ nāpyaparyāyaśabdānāṃ prātipadikārthamātraparyavasāyitvam śītoṣṇasparśavantau payaḥ pāvakāvityādāvanekaprātipadikārthapare'tivyāpteḥ/ na ca saṃbhūyārthaparatvamatra nāstyeva, pratyekaṃ tvekaikārthaparatvaṃ lakṣaṇavākyatvāditi nātivyāptiriti vācyam, tathāpi brahmaṇyabhāvād, abhidhayā lakṣaṇayā vā vedāntavākyānāṃ niḥsambandhe brahmaṇi paryavasānānupapaceḥ/ ata eva naikaviśeṣyaparatvamapi, tadviśiṣṭaikaviśeṣyabodhakanīlotpalādivākye ativyāpteriṣṭāpatteśca/ yattu- aparyāyaśabdānāṃ saṃsargāgocarapramitijanakatvaṃ vā teṣāmekaprātipadikārthamātraparyavasāyitvaṃ vā akhaṇḍārthatvam/ taduktaṃ pañcapādikākṛdbhiḥ- `padānāṃ parasparānavacchinnārthānām ananyākāṅkṣāṇām avyatiriktaikarasaprātipadikārthamātrānvayaḥ' iti/ uktañca tattvapradīpikākṛdbhiḥ-
saṃsargāsaṅgisamyagdhīhetutā yā girāmiyam/
uktā'khaṇḍārthatā yadvā tatprātipadikārthatā// iti /
tanna, ādye `aprāptayoḥ prāptiḥ saṃyoga' ityādau saṃyogalakṣaṇavākye'vyāpteḥ/ atha padasmāritapadārthasaṃsargāpramāpakatvaṃ vivakṣitam, tatrāpi `dviṣadannaṃ na bhoktavya' mityetatpare `viṣaṃ bhuṅkṣveti vākye ativyāptiḥ/ na ca- `dviṣadannaṃ na bhoktavya'miti śāstramūlatvena śāstrīyapadasmāritapadārthasaṃsargapramāpakatvādatra nātivyāptiriti vācyam, yuktimūlatvenāsya śāstramūlatvāsiddheḥ/ atha pratipipādayiṣitapadārthasaṃsargāpramāpakatvamatra vivakṣitam, tatrāpyasaṃbhavaḥ, candrabrahmādiśabdārthānāṃ svarūpato jñātatayā'pratipipādayiṣitatvena saṃsarga viśeṣapratiyogitvenaiva pratipipādayiṣitatvāt/ ata eva na dvitīyalakṣaṇamapi, tathā ca lakṣaṇāsambhavāt pramāṇamapyasaṃbhavi, alakṣite pramāṇasyopanyasitumaśakyatvād iti/
atrocyate- padavṛttismāritātiriktamatra saṃsargapadena vivakṣitam/ tathā cāparyāyaśabdānāṃ padavṛttismāritātiriktāgocarapramājanakatvamādyalakṣaṇaṃ paryavasitam/ tathā ca na saṃyogalakṣaṇe avyāptiḥ, tasya padavṛttismāritatvāt/ nāpi dviṣannabhojananiṣedhake ativyāptiḥ, tatrāniṣṭasādhanatvasaṃsargasya padavṛttyasmāritasya pratipādyatvāt/ `śītoṣṇasparśavantau payaḥ pāvakā' vityatra tvakhaṇḍārthatvamiṣṭameva/ na ca - dharmadharmibhāvāsahamakhaṇḍārthatvaṃ kathaṃ dharmibhedaṃ sahatāmiti- vācyam, ekatrāsahiṣṇutāyāḥ sarvatrā sahiṣṇutāyāmahetutvāt, śītasparśavat payaḥ, uṣṇasparśavān pāvaka iti vākyārthabhedācca/ asaṃbhavastu tanmātrapraśnottaratvāditi hetvasiddhyuddhāre nirasiṣyate/ atra ca `ghaṭaḥ kalaśa'ityādau saṃsargāpramāpake ekārthapare'tivyāptivāraṇāyāparyāyaśabdānāmiti/ tatrāpi bahuvacanena saṃbhūyaikārthapratipādakatvasya lābhānna`dhavakhadirapalāśā' ityādāvativyāptiḥ/ padajñāpyetyukte arthāpattyā padajñāpyamaniṣṭasādhanatvamādāya `viṣaṃ bhuṅkṣveti vākye ativyāptiḥ syāttadvāraṇāya vṛttīti/ tathāpyanvitābhidhānavādimate śaktyā'bhihitānvayavādimate ca lakṣaṇayā vākyārthabhūtasaṃsargasya vṛttijñāpyatvāt sarvatra pramāṇavākye ativyāptiḥ syāttadvāraṇāya uktaṃ smāriteti/ ādyapakṣe kubjaśaktyaṅgīkārād, dvitīyapakṣe cājñātāyā eva padārthaniṣṭhāyā lakṣaṇāyā vṛttitvāṅgīkārāt na saṃsargasya padasmāritatvam, kiṃtvanubhāvyatvamityativyāptiparihāraḥ/ evaṃ dvitīyamapi lakṣaṇaṃ samyageva/ tatrāpyekatvaṃ prātipadikārthasyaikadharmāvacchedena vṛttiviṣayatvam, na tvekamātra vyaktitvam/ ato yaugikārthaupagavādipraśnottare `śyāmo dīrghaḥ lohitākṣa aupagava' ityādau anekārthātmake vanasenādipraśnottare ekadeśasthā vṛkṣā vanamityādau ca nāvyāptiḥ/ `śītoṣṇasparśavantau payaḥpāvakā'viti tu pratyekamekaikārthaparatvāt saṅgrāhyameva/ taduktaṃ kalpatarukṛdbhiḥ-
aviśiṣṭaparyāyānekaśabdaprakāśitam/
evaṃ vedāntaniṣṇātā akhaṇḍaṃ pratipedire// iti /
nanu pravṛttinimittabhede aparyāyatvam, sa cānantādipadeṣu na saṃbhavati, śuddhabrahmamātraniṣṭhatvād, ato vedānteṣu lakṣaṇāvyāptiriti cenna, pravṛttinimittabhedaṃ svīkṛtyaiva lakṣaṇayā'nantādipadānāṃ śuddhabrahmaparatvasya vakṣyamāṇatvāt/ na ca śuddhe saṃbandhābhāvānna lakṣaṇāpīti vācyam/ atātvikasaṃbandhenaiva lakṣaṇopapatteḥ/ bhramapratītarajatatvena saṃbandhena śuktau rajata padalakṣaṇāvat/ śuddhasyaiva sarvakalpanāspadatvena śuddhe na kalpitasaṃbandhānupapattiḥ/ yathā cānantādipadānāṃ lākṣaṇikatve'pi brahmaṇi nāntavattvādiprasaṅgaḥ tathā vakṣyate/ ityadvaitasiddhau akhaṇḍārthalakṣaṇopapattiḥ

[2-1]
[2-2]
2. satyajñānādivākyānāmakhaṇḍārthatvānumānabhaṅgaḥ
evaṃ lakṣaṇasaṃbhave pramāṇasaṃbhavo'pi tathā hi- satyādivākyamakhaṇḍārthaniṣṭhaṃ, brahmaprātipadikārthaniṣṭhaṃ vā, lakṣaṇavākyatvāt tanmātrapraśnottaratvādvā, prakṛṣṭa prakāśaścandra iti vākyavaditi padārthaviṣayākhaṇḍārthatvānumānam/ tattvamasyādi vākyamakhaṇḍārthaniṣṭhamātmasvarūpamātraniṣṭhaṃ vā, akāryakāraṇadravyamātraniṣṭhatve sati samānādhikaraṇatvāt, tanmātrapraśnottaratvādvā, so'yamityādivākyavaditi vākyārthaviṣayākhaṇḍārthatvānumānam, na ca satyādivākye tanmātrapraśnottaratvamasiddham; `brahmavidāpnoti paramiti brahmavedanasyaiveṣṭasādhanatayā tanmātra eva bubhutsātaḥ tanmātrasyaiva praśnaviṣayatvāt/ na ca prakṛṣṭādivākye sādhyavaikalyam; tadvākyaṃ pakṣīkṛtya tanmātra praśnottaratvena candramātraniṣṭhatāyāḥ sāmānyavyāptimavalambya sādhanāt/ evaṃ `tattvamasyā'divākye'pi tanmātrapraśnottaratvaṃ nāsiddham, `ko'ha'mityātmasvarūpasyaiva praśnaviṣayatvena tadadhikapratyukterayukteḥ/ nāpyatra dṛṣṭāntāsiddhiḥ, devadattasvarūpamātre pṛṣṭe asya pravṛtteḥ/ na cāprayojakatvam, praśnottarayorvaiyadhikaraṇyāpatteḥ, vipakṣabādhakatarkasya vidyamānatvāt/ na ca- saṃsargāgocarapramitijanakatvaṃ sādhyamaprasiddham, pratyakṣādināpi idamitthamiti viśeṣasaṃsargagocarāyā eva pramiterjananāditi vācyam, nirvikalpakasvīkartṝṇāṃ tasminneva prasiddheḥ, itareṣāṃ tu pramātvaṃ saṃsargāgocaravṛtti, sakalapramāvṛttitvādabhidheyatvavaditi sāmānyatastatprasiddheḥ/ yadyapyatrāpi aprayojakatvaṃ saṃbhāvyate tathāpi sandeharūpā sādhyaprasiddhirna durlabhā/ vastutastu prakṛṣṭādivākya eva tatprasiddhirdarśitā/
na ca- lakṣaṇavākyatvaṃ satyādivākyeṣvasiddham, satyatvādeḥ parāparajātitayā tasyāścānyatrāpi vidyamānatvenāsādhāraṇyābhāvāt, na ca- tāttvikaṃ tad brahmaṇi, advaitaśrutivirodhād, ātattvikaṃ tvanyatrāpi tulyamiti- vācyam, paramārthasatyādirūpatāyāḥ brahmasvarūpalakṣaṇatvāt/ asmanmate yadyapi satyādyanyatamapadaṃ svarūpalakṣaṇaparam, brahmaṇo'nyasya tadabhāsatvāt, tathāpi parairapi satyatvasya satyatve sati jñānatvasya satyatve satyānandatvasya śūnyavādibhirapi sattvarahitajñānāndātmakatvasya brahmaṇo'nyatrāṅgīkārānmilitaṃ vinā na nirvicikitsabrahmasiddhiriti militaṃ lakṣaṇam/ na caivaṃ viśiṣṭasya lakṣaṇatve sakhaṇḍārthatvaprasaṅgaḥ, vācyasya sakhaṇḍārthatve'pi lakṣyasyākhamḍatvāt/ yadyapi sarveṣāṃ satyādipadānāṃ lakṣyamekameva nirviśeṣaṃ brahma, tathāpi nivartanīyāṃśādhikyena na padāntaravaiyarthyam/ ato vācyārtha vaiśiṣṭyasyākhaṇḍasiddhāvupāyatvāt na tadvirodhitā/
nanu idaṃ viruddham asādhāraṇadharmarūpalakṣaṇaparavākyasya sakhaṇḍārthatvaniyamāditi- cet, na, sarvalakṣaṇavākyānāṃ svarūpamātraparyavasāyitvena niyamāsiddheḥ dharmalakṣaṇasyākhaṇḍatvavirodhitve'pi svarūpalakṣaṇasya tadavirodhitvācca/ na cābhede lakṣyalakṣaṇabhāvāyogaḥ, antaḥkaraṇavṛttinibandhanākārabhedena ubhayopapatteḥ, āvṛtattvānāvṛtatvavad, anyathā svarūpalakṣaṇataṭasthalakṣaṇavibhāgo na syāt/ na ca yāvad‌dravyabhāvitvābhāvitvābhyāṃ vyavasthā, tāvatā hi sthāyitvāsthāyitvavyavasthā syāt, na tu svarūpādirūpā, tava mate pārthivarūpādau svarūpalakṣaṇe avyāpteśca, brahmaṇi yāvad‌dravyabhāvidharmavirahācca/ vastutastu- dvāratvena lakṣaṇe tātparyaṃ na dvāriṇo'khaṇḍārthatvaṃ viruṇaddhi/ na ca- svarūpajñānasya prāgeva sāmānyato jātatvāt tajjñāne naitad‌dvārāpekṣeti vācyam, jñānamātre'sya dvāratvābhāve'pi saṃśayādinivartakaitajjñāne tad‌dbārāpekṣaṇāt/ na ca sakhaṇḍavanādilakṣaṇavākye vyabhicāraḥ, tatrāpi sādhyasattvasya vyutpādanāt/ na ca kiṃ candralakṣaṇamityasādhāraṇadharmapraśnottare prakṛṣṭaprakāśādivākye vyabhicāraḥ/ tatra hi na candrasvarūpaparatvam, kintu prakarṣāśrayo yaḥ prakāśaḥ, tatsvarūpaparatvam, tathā ca prakarṣopalakṣitaprakāśavyaktisvarūpamātrapratipādakatvena tatrāpyakhaṇḍārthatvāvirodhāt/ ata eva- dharme pṛṣṭe candrasvarūpaṃ vaktuṃ nocitamiti-nirastam, dharmasyaiva svarūpata uktatvād, anyathā praśnottarayorvaiyadhikaraṇyāpatteḥ/
nanu- idaṃ bādhitam, dharmijñānādhīnasaprakārakasaṃśayādinivartakaṃ mokṣahetuṃ saprakārakajñānaṃ prati sādhanatvena vedāntavicāravidhānānyathānupapattyā vedāntavākye sādhyābhāvaniścayāditi cenna, anṛtādipratiṣedhakavyāvṛttākārajñānenaiva anṛtādisaṃśayādinivṛttyupapatteranyathāsiddhatvāt/ na hi saprakārakatvamātraṃ tatra tantram/ bhramakālīnānuvṛttākārajñānasya saprakārakatvena saṃśayādinivartakatve bhramakathaivocchidyeta/ jñānasyājñānasamaviṣayatvenaiva tannivartakatvam, na tu samānaprakārakatvenāpi gauravāt/ ajñānaviṣayaścaśuddhaṃ brahma ajñānakalpitasya taditarasya ajñāna viṣayatvāyogāt/ tathā ca śuddha brahmākārā cittavṛttiḥ niṣprakārikaivājñānanivartikāprakāramātrasyāvidyākalpitatvena tadviṣayatāyāṃ vṛtteravidyāsamaviṣayatvābhāvāt/ yathā cāvidyātatkāryaviṣayaṃ jñānaṃ tadanivartakaṃ tathā vyutpāditaṃ prāk/ dravyādyākārajñānānāṃ ca ghaṭādyākāratvasyānubhavanirastatvānna dravyādyākārajñānena ghaṭādyākārājñānanivṛttiprasaṅgaḥ, dravyatvaghaṭatvayorbhedena viṣayabhedācca/ yathā ca samānaprakārakatvamādāyāpi na nistāraḥ, tathā pratipāditamasmābhirvedāntakalpalatikāyāmiti dik/
nanu- astu satpratipakṣaḥ, tathā hi- satyādivākyatātparyaviṣayaḥ saṃsṛṣṭarūpaḥ saṃsargarūpo vā, pramāṇavākyatātparyaviṣayatvāt, saṃmatavat, satyādivākyaṃ, svatātparyaviṣayajñānābādhyasaṃsargaparaṃ, svatātparyaviṣayajñānābādhyasvakaraṇa pramāviṣayapadārthanirūpyasaṃsargaparaṃ vā, pramāṇavākyatvādagnihotrādivākyavat/ `viṣaṃ bhuṅkṣve' tyādau vācyārthasaṃsargaparatvābhāve'pi svakaraṇakapramāviṣayapadārthasaṃsargaparatvānna vyabhicāraḥ, `khaṃ chidraṃ kokilaḥ pika' ityādau cānatibhinnārthatve sāmānādhikaraṇyāyogena chidrakokilādīnāṃ khapikādiśabdavācyatvasaṃsarga paratvācca vyabhicāra iti cenna ādyānumāne saṃsṛṣṭarūpa iti sādhye saṃsarge, saṃsargarūpa iti sādhye ca saṃsṛṣṭarūpe padārthe vyabhicārāt/ tayorubhayorapi pramāṇavākyatātparyaviṣayatvāt/ dvitīyānumāne pramāṇavākyatvasyābādhyaparatvamātreṇa pramitiviṣayaparatvamātreṇa vopapattau viśiṣṭasādhyasya tatrātantratvenāprayojakatvād, alakṣaṇavākyatvasyopādhitvācca/ nāpi vedāntavākyajanyapramā, saprakārikā, vicārajanyatvāt, saṃśayanivartakatvādvā, karmakāṇḍajanyajñānavad/ vedāntajanyā pramā, brahmaprakāraviṣayā, brahmadharmikasaṃśayavirodhitvād brahmavicārajanyatvādvā, yadevaṃ tadevam, yathā karmakāṇḍajanyo niścaya iti pratisādhanamastviti vācyam, tava mate jñānamātrasya saprakārakatvena vicārajanyatvasaṃśayavirodhitvayorvyarthatvād, aprayojakatvāt, niṣprakārakajñānādapi saṃśayādi nivṛttisaṃbhavāt, lakṣaṇavākyājanyatvasyopādhitvācca/ ata eva- dvitīyānumānamapi-apāstam, brahmaniṣṭhaprakāraviṣayatvasādhane dṛṣṭāntābhāvācca/ sarveṣu ca pratisādhaneṣu praśnottarayoḥ vaiyadhikaraṇyāpattiḥ pratikūlatarko'vaseyaḥ/

nanu- dṛṣṭānte sādhyavaikalyam, tathā hi- prakṛṣṭaprakāśādivākyaṃ na tāvadabhidhayā akhaṇḍārthaniṣṭham, prakṛṣṭādipadasyākhaṇḍe abhidhāyā abhāvāt, tvayānaṅgīkārācca, nāpi lakṣaṇayā, prakṛṣṭaprakāśasya dravyasya guṇasya vā candre anvayopapatteḥ anvayānupapattirūpalakṣaṇābījābhāvāditi- cenna, `yaṣṭīḥ praveśaye'tyādau loke `tarasamayāḥ puroḍāśā bhavantītyādau vede ca yathāśrutānvayasaṃbhave'pi yathā tātparyaviṣayībhūtānvayānupapattyā yaṣṭidharapuruṣeṣu savanīyahavirmātre ca yaṣṭipuroḍāśaśabdayorlakṣaṇā''śritā, tathaiveha tātparyaviṣayībhūtānvayānupapattinimittayā lakṣaṇayā akhaṇḍārthaparatvopapatteḥ kaścandra iti candrasvarūpe pṛṣṭe tanmātraparasyavottarasyocitatvāt/
nanu- candrasvarūpasya jñātatve tatra praśno na yujyate, ajñātatve dharmijñānasādhyabubhutsāsaṃdehayoścandra ityanūdya ka iti praśnasya candraśabdasyārthavattvājñānenāprātipadikatayā taduttarasubvibhakteścāyuktatvaprasaṅgāt/ candrasvarūpe jñāte'pi tasyāsaṅkīrṇaṃ svarūpaṃ na jñātamiti na yuktam, tasmin rūpadvayābhāvāt/ asaṅkīrṇatvena na jñātamiti cet, asaṅkīrṇatvaprakārakapratītiparatvaṃ paryavasitam, tacca vyāvartakavaiśiṣṭyaṃ vā vyāvṛttivaiśiṣṭyaṃ vā, ubhayathāpyakhaṇḍārthatvabhaṅga iti- cenna, bhāvānavabodhāt/ tathā hi- candrasvarūpasya jñātatvābhyupagamādeva tadajñātatvanibandhanadoṣānavakāśaḥ/ jñātatve'pi ca viparyayavirodhijñānānudayadaśāyāṃ tadudayārthaṃ praśno yujyata eva anyathā sarvatra praśnamātrocchedāpatteḥ/ athānabhyāsadaśāpannaṃ jñānaṃ na viparyayavirodhi, prakṛte'pi samam, viṣayatulyatve'pi jñānaviśeṣasyaiva viparyayanivartakatvasya sarvatantrasiddhāntatvāt/ `śaṅkhaḥ śveto na pīta' ityādiparokṣajñāne bhāsate yādṛśaṃ śvaityasvarūpaṃ pītābhāvasvarūpaṃ vā, tādṛśamevāparokṣajñānaviṣayatādaśāyāṃ viparyayavirodhīti viparyayavirodhiphalopahitamevāsaṅkīrṇamityucyate/ phalopadhānatadabhāvau ca doṣaviśeṣatadabhāvayorvaiparītyenetyanyadetat/ tathā ca ekameva svarūpaṃ daśāviśeṣabhedena saṅkīrṇamasaṃkīrṇaṃ ceti saṅkīrṇatādaśāyāṃ yugapat jñānājñānayorupapattiḥ/ ata eva- vyāvṛttivaiśiṣṭyaṃ vyāvartakavaiśiṣṭyaṃ vā asaṅkīrṇatvamiti- apāstam, `śaṅkhaḥ śveto na pīta' ityatrobhaya sadbhāve'pi viparyayāvirodhitvarūpasaṅkīrṇatāyā darśanāt/ `yadyapi yaścandraḥ, tatra candratvaṃ tamonakṣatrādivyāvṛttiścāstīti mayā jñāyata eva, tathāpi candrasvarūpaṃ paraṃ na jñāyata' ityanubhavena vyāvartakavyāvṛttivaiśiṣṭyasyājijñāsitatvena jijñāsitaṃ candrasvarūpameva viparyayavirodhijñānaviśeṣaṃ janayatā `prakṛṣṭaprakāśaścandra' iti vākyena bodhyata iti kimanupapannam ? vyāvṛtteḥ śābdabodhaphalatve'pi tadaviṣayatvānnākhaṇḍārthatvavyāghātaḥ, tadbodhakapadābhāvācca/ atha lakṣaṇayā vyāvṛtteḥ śābdabodhe bhānam, na; vaiyarthyāttatra tātparyābhāvena lakṣaṇāyā ayogāt/ tathā hi- candre vyāvṛttirbodhyate vyaktiviśeṣe vā, nādyaḥ, `yā śuktiḥ sā rajatādibhinne'ti jñāne'pi śuktisvarūpājñānatatkāryaviparyayadarśanavat `yaścandraḥ, sa tamaādivilakṣaṇa' iti jñāne'pi candrasvarūpājñānatatkāryaviparyayādidarśanāt/ dvitīye tvāvaśyakatvādvyaktiviśeṣa eva bodhyatām, kiṃ vyāvṛttyā śabdānupasthitayā ? vyaktiviśeṣabodhādeva tatsiddheḥ/ na hi `dhūmo'stī'ti vākye vahnau lakṣaṇā/ ata eva vinaiva lakṣaṇāṃ vyāvṛttiḥ śābdabodhe bhāsate, `ghaṭena jalamāhare tyatra chidretaratvavaditi nirastam, chidretaratvasyānanyalabhyatvena śabdatātparyaviṣayatve'pi na vyāvṛttestathātvam; hānopādānādivat phalatvenānyalabhyatvāt/ chidretaratvamapi lakṣaṇāṃ vinā na śābdabodhaviṣayaḥ, anyathā lakṣaṇocchedāpatteḥ kiṃ tu śābdabodhaviṣaye jalāharaṇasādhane vastugatyā'stītyanyatra vistaraḥ/ ata evoktamākare- anyato vyāvṛttirarthāt na śabdā'diti/ na ca kaścandra iti dharmapraśno'yam, kaścandradharma iti svādhīne śabdaprayoge niṣprayojanalakṣaṇāyā anyāyyatvāt, tadbodhane'pyakhaṇḍārthatvasyopapāditvācca/
nanu- sarvalakṣaṇavākyānāṃ vastugatyā parasparabhinnatattatprātipadikārthamātra viṣayajñānajanakatvena saprakārakajñānajanakatvābhāvāt praśnavākyasthaṃ viśeṣyamātrasamarpakaṃ candrādipadameva prayoktavyamuttaravādinā, kiṃ prakṛṣṭaprakāśādipadeneti cenna, svarūpamātrasya jñeyatve'pi svarūpajñānasya tāvatpadārthādhīnatve satyeva tāvatpadārthetaravyāvṛttiphalatvena sarvapadānāṃ saphalatvāt, anyathā saṃśayādyanuvṛtteranubhavasiddhatvāt/
nanu- uttarasya prakṛṣṭatvādiviśiṣṭabodhaparatvābhāve tātparyato yaḥ kaściccandra ityevāvabodhanādvastuto yasya kasyāpi candratvaṃ syāt, tātparyaviṣaye cāyaṃ candra iti lakṣyalakṣaṇarūpod‌deśyavidheyavibhāgābhāvena candrabubhutsāyā anivṛttiḥ, kaścandra iti praśnasyottaraṃ ca na syāditi- cennaḥ yathā gaṅgāsaṃbandhitvaviśiṣṭe tātparyābhāve'pi vastugatyā gaṅgāsaṃbadhyeva tīraṃ gaṅgāpadena lakṣyate, yathā vā `vrīhīn prokṣatī'tyādau brīhyādisvarūpe prokṣaṇādividhānavaiyarthyād vrīhibhiryajetetyādivākyasiddhāpūrvasaṃbandhitvalakṣaṇāyāmapi vastugatyā vrīhitvādyāśrayībhūtā eva vyaktayo vrīhyādipadairlakṣyante, tathā prakṛte'pi prakṛṣṭaprakāśapadābhyāṃ vastugatyā svāśrayībhūtaiva vyaktirlakṣyate, na tu yā kāciditi viśiṣṭatātparyābhāve'pi na pūrvoktadoṣaḥ/ ayaṃ candra iti lakṣyalakṣaṇabhāvābhāve'pi tadubhayapratipādakapadābhyāmupasthitasyaikasvarūpasyaiva ud‌ddeśyavidheyabhāvasaṃbhavena bubhutsānivṛtteruttaratvasya ca saṃbhavāt/ niṣprakārakasyāpi jñānasya saṃśayādinivartakatvaṃ prāgupapāditameva/ tadetanniṣkṛṣṭam- praśnottare tāvat candraprātipadikārthamātra viṣaye, candraprātipadikārthaśca prakṛṣṭaprakāśāśrayībhūtāsādhāraṇī viśeṣyabhūtā vyaktiḥ, na tu prakṛṣṭaprakāśaviśiṣṭā, prakṛṣṭaprakāśaścandra iti sahaprayogānupapatteḥ, viśeṣyavyaktiścākhaṇḍetyakhaṇḍārthataiva/
nanu- gāmānayetyatra gāmuddiśyānayanavidhānād yathā gotvasya uddeśyatāvacchedakatvādānayanenānanvaye'pi prakāratvaṃ, tathā prakṛte'pi prakṛṣṭaprakāśasya candraprātipadikārthatvenānanvaye'pyuddeśyatāvacchedakatvāt, prakāratvaṃ durvāram, na hi gāmānayetyatra gotvaṃ vinā'nvaya iti- cenna, prātipadikārthatāvacchedakatvasya prātipadikārthatvaniyatatvenāprātipadikārthe tadavacchedakatvasya vaktumaśakyatvāt/ tathā ca prakṛṣṭaprakāśasya prātipadikārthatāvacchedakatve prātipadikārthatvaṃ durvārameva/

nanu- pṛthivītvavatī pṛthivītyādau pṛthivītvasya vidheyena pṛthivīprātipadikārthatvena nānanvayaḥ, pṛthivītvasya pṛthivīprātipadikārthatvāt, sahaprayogastu pṛthivīśabdasya tadvyavahartavyatāparatayeti tatra vyabhicāra iti- cet, na, pṛthivīśabdārthatvena pṛthivītvajātiviśiṣṭamajānataḥ pṛthivītvapadena jāterupasthityabhāvād ananvaya eva syāditi pṛthivītvajātiviśiṣṭe pṛthivīśabdārthatvagraho'vaśyaṃ prāgeva śroturvaktavyaḥ/ tathā ca vacanavaiphalyamityananyagatyā jalādivyāvṛttagandhasamānādhikaraṇajātimatī pṛthivītyādyarthe paryavasitamuttaram/ gandhasamānādhikaraṇajātimattvādikaṃ ca na pṛthivīpadavācyamiti kathaṃ nānvayaḥ ? vyavahartavyatālakṣaṇayā sahaprayogopapādanaṃ cāyuktam, vyavahartavyatāyāṃ hi jahallakṣaṇā, tatra ca svārthahāniḥ, svarūpe tu jahadajahallakṣaṇā, tatra svārthānvaya iti svarūpe jahadajahallakṣaṇāyā evocitatvāt/ taduktaṃ `vyāpteśca samañjasa'mityadhikaraṇe bhāṣyakṛdbhiḥ `lakṣaṇāyāmapi sannikarṣaviprakarṣau bhavata' iti/ omityetadakṣaramudgīthamupāsīte'tyatra kimoṅkārasadṛśamudgīthamityarthaḥ, kiṃ vodgīthāvayavamoṅkāramiti vivakṣāyāṃ gauṇyāṃ vṛttau svārthahāneravayavalakṣaṇeva jyāyasī/ sannikṛṣṭatvāditi tatra nirdhāritam/
etena- dharmiṇaścandrasya sāmānyato jñātatvāt nakṣatrādibhyo vyāvartakadharmasya vyāvṛtteśca ghaṭādau prāgeva jñātatvādviśiṣṭaviṣaye eva praśnottare, tatra yadi vyāvṛtti vaiśiṣṭyameva praṣṭuḥ sākṣād bubhitsitaṃ, tadāpi tattadvyāvṛtteḥ samāsahasreṇāpi vaktumaśakyatayā vahnibubhutsāyāṃ dhūmamiva vyāvartakadharmavaiśiṣṭyamevābhidhatte, na hi vahnibodhārthasya dhūmo'stīti vākyasya na dhūme tātparyam, na vā yāgākṣepakasya `yadāgneya' ityādivākyasya dravyadevatāsaṃbandhe/ yadā tu tattadvyāvṛttervaktumaśakyatāmavagamya vyāvartakadharmavaiśiṣṭyameva pṛcchati, tadā sutarāṃ praśnottarayorviśiṣṭaparatvamiti nirastam, prathame praśnottarayorvaiyadhikaraṇyāpatteḥ, dvitīye śrutārthaparityāgāpatteḥ/ prathame'pi śrutārthaparityāgaḥ sthita eva/ na cānanyagatyā śrutārthaparityāgābhyupagamaḥ, gatyantarasyoktatvāt/
nanu- praśnottarayorvaiyadhikaraṇyāpatteḥ yadi svarūpe lakṣaṇā, tadā vahnipraśne dhūmo'stītyuttare vahnau lakṣaṇāstviti- cenna, dhūmo'stīti vākyenāhatya śaktyā liṅge bodhite tata eva vahnibodhopapattau tātparyānupapattikalpyalakṣaṇāyā ayogāt, śrutiliṅgādhikaraṇanyāyena vākyāpekṣayā liṅgasya balavattvācca, prakṛte cāsaṅkīrṇacandrasvarūpasiddhau vākyātiriktapramāṇābhāvena vaiṣamyācca/
nanu- kiṃ lakṣaṇaścandraḥ ? ityasyāsādhāraṇadharmaviṣayakasya, katamaścanadraḥ ? ityasya jātiviṣayakasya, anayoḥ kataraścandraḥ ? ityasya jātiguṇakriyābhiḥ pṛthakkaraṇarūpanirdhāraṇaviṣayakasya praśnasyottara ivātrāpi prativacane lakṣaṇokteḥ praśne'pi prakṛṣṭa prakāśo aprakṛṣṭaprakāśo veti dharmavācakaṃ padaṃ kalpanīyaṃ tatsūcaka kiṃśabdaprayogācceti- cenna, vahnipraśne dhūmo'stīti prativacanadarśanena prativacanoktatvasya praṣṭurbubhutsitatve'tantratvāt/ atha tatra bubhutsitabodhopayuktatvāttaduktiḥ, prakṛte'pi nopayoga iti kena tubhyamabhyadhāyi ? kiṃ lakṣaṇa ityādipraśna tathātve tadvācakapadavattvasyopādhitvāt, kvaciddarśanamātrasyāprayojakatvācca, kiṃ śabdasya bubhutsā sūcakatvena tasya dharmabubhutsāniyatatvābhāvācca/ evaṃ ca praśne dharmavācipadābhāvāttadanurodhinyuttare dharmavācakaṃ padaṃ svarūpaparameva/ svarūpabubhutsāyā upapāditatvena lakṣaṇābījābhāvāt na praśnavākyasthaṃ candrapadaṃ tadasādhāraṇadharmalakṣakam/
yattu- lakṣaṇavākyaṃ candravyavahārakartavyatāvaiśiṣṭyaparam, ato nākhaṇḍārthatā/ candravyavahārastu candrapadaviśeṣito vyavahāraḥ, na tu candrarūpārthaviśeṣita iti tajjñānājñānābhyāṃ vaiyarthyabodhanāśakyatādoṣau na bhavataḥ/ na ca vṛddha vyavahāra eva śaktigrāhako'stu kiṃ lakṣaṇavākyeneti vācyam, upāyasya upāyāntarādūṣakatvād iti, tanna, praśnottaravaiyadhikaraṇyāpatteruktatvāt, praśnavākyasthacandraśabde lakṣaṇābījābhāvāt/ asādhāraṇaṃ candrasvarūpamajñātvā tatra candraśabdaviśeṣitavyavahāravaiśiṣṭyasya jñātumaśakyatvāt tajjñānasyāvaśyakatvena tenaiva vākyaprāmāṇyopapattervyavahārakartavyatāparatve mānābhāvāt/ ata evoktaṃ- `mānāntarasiddhaṃ prakṛṣṭaprakāśavaiśiṣṭyamakhaṇḍārthasiddhāvupāyamātra'miti/ asmin jyotirmaṇḍale kaścandra iti praśnasamaye pratyakṣeṇeva anyadāpi prakārāntareṇaiva tasya jñātatvād, anyathā tasyānuvādyatvānupapatteḥ, candrasvarūpe tu jñāte'pyasaṅkīrṇajñānābhāvāt/ bubhutsopapāditaiveti prathamānumānamanāvilam/
dvitīyānumāne'pi nāprasiddhaviśeṣaṇatvabādhasatpratipakṣasādhyavaikalyādayo doṣāḥ/ tathā hi- sādhyaṃ tāvat brahmaprātipadikārthaviśeṣyaniṣṭhatvam, anyathā brahmapadasya yaugikatvena sakhaṇḍārthatvaprasaṅgāt/ prakṛṣṭaprakāśādivākyaṃ ca prātipadikārthaviśeṣyamātraparaṃ bhavatīti sāmānyavyāpto dṛṣṭānte na sādhyavaikalyamapi/ brahmaprātipadikārthaviśeṣyamātraniṣṭhatvaṃ hi akhaṇḍārthatvameva/ tatpraśnottaratvahetuvyutpādanamapi pūrvoktaprakṛṣṭādivākyanyāyenaiveti nāsiddhibādhau/ praśnottaravaiyadhikaraṇyāpattirūpavipakṣabādhakasadhrīcīnatayā satpratipakṣāprayojakatvopādhīnāmanamavakāśaḥ/
na ca- satyādirūpaprativacane praśnasya kaścandra itivadaśravaṇāttaduttarānusāreṇa praśnavākye kalpanīye dharmaviṣayakameva tat kalpyate, bādhakābhāvāt, tathā cāsiddhiriti- vācyam, `brahmavidāpnoti param' ekadhaivānudraṣṭavya mityādivākyabalātsatyatvādi vaiśiṣṭyāviṣayakasyaiva brahmaviṣayakavedanasya mokṣajanakatvāt tadatiriktabubhutsāviraheṇa tadviṣayakapraśnavākyasya kalpayitumaśakyatvena kaścandra itīva kiṃ brahmetyeva vākyaṃ kalpyata iti nāsiddhiḥ/
nanu- katama ātmetyatra kataraḥ sa ātmetyatra ca tvaṃ padārthapraśne `vā bahūnāṃ jātiparipraśne ḍatamac' `dvayorekasya nirdhāraṇe ḍatarac' iti sūtrābhyāṃ nirṇītajātyādyarthakatamādipadaprayogāt tatprativacane `yo'yaṃ vijñānamaya' ityādau pakṣe tvadabhimatahetorasiddhiḥ/ na ca- yadyatpraśnottaraṃ tattadakhaṇḍārthamiti na brūmaḥ, kintu yad yatpraśnottaraṃ tattadarthakamiti vācyam, evaṃ sāmānyavyāptyā'vyabhicāre'pi tadbalādetat pakṣīkṛtyākhaṇḍārthatvasādhane'khaṇḍārthapraśnottaratvāditi paryavasitahetāvasiddheranuddhārāditicet, naiṣa doṣaḥ, tātparyaviṣayasyaivārthatvena vivakṣitatvāt, tathāhi dharmavācakapadasattvepi uttarasya dharme na mukhyatātparyaṃ tathā praśne'pi tadvācakatamādipratyayasattve'pi na mukhyatastatparatvam, asādhāraṇātmasvarūpasya mukhyato bubhutsitasyopāyatvena tadupayogād, ātmasvarūpabodhasyaiva puruṣārthatvāt/ na ca sarvasyāpyuttarasya praśna praṣṭṛnirdhāritadharminiṣṭhānirdhāritaikadharmaparatvādviruddho heturiti vācyam, anirdhāritanirdhāraṇatvenaivottaratopapattau tādṛgdharmaparatvasyottaratvāprayojakatvena niyamāsiddheḥ/ nanu- kathaṃ svarūpamātraparasya nirdhārakatvam ? lakṣaṇavākyatvāditi gṛhāṇa/ na ca- evamuttarajanyajñānasya niṣprakārakatayā kathaṃ saprakārakasaṃśayanivartakatvamiti vācyam, niṣprakārakatve'pi saṃśayanivartakatāyā upapāditatvāt/

nanu- yadi praśnāduttaramandhikaviṣayaṃ na syād, uttarameva na syāt, praśna evottaraṃ syāditi cenna, praśnādanadhikaviṣayatve'pi asādhāraṇadharmavācakapadavattvena nirvicikitsaṃdharmi pratipādakatvena vā uttaratvasambhavāt/ ata eva praśnottaram/ tatprayojakarūpavirahāt/ na ca- kiṃ karoti kimāneyamityādipraśnottare adhyayanaṃ karoti gāmānayetyādau vyabhicāraḥ, na hi tatrādhyayanatvagotvādityāgena lakṣaṇayā karmādimātraparatvamiti vācyam, atra hi na kṛtyānayanayoḥ praśnaḥ, kintu kṛtikarmānayanakarmaṇoḥ, anyathā kiṃ karaṇaṃ kimānayanamityeva pṛcchet/ tathā ca praśnottarayoradhyayanatvādiviśiṣṭakarmāviṣayatvād, yad yatpraśnottaraṃ tattadarthakamiti sāmānyavyāptau vyabhicārābhāvāt/ evaṃ sati- satyādivākyārtho brahmaprātipadikārthamātraṃ tanmātrapraśnottaravākyārthatvādityādi nyāyadīpāvalīsthamapyanumānaṃ sādhu/
nanu- ekaprātipadikārthamātrapraśnottaratvena ekaprātipadikārthamātraparatve'pi kathamakhaṇḍārthatvam ? pañcakasya trikasya vā vaiyākaraṇamate prātipadikārthatvāt/ taduktam-
svārtho dravyaṃ tathā liṅgaṃ saṃkhyā karmādayo'pi ca/
nāmārthapañcakaṃ prāhurādyaṃ trikamathāpare// iti /
prābhākaramate'smadekadeśimate cānvitasyaiva prātipadikārthatvācca, abhihitānvayavādimate'pi jātiviśiṣṭāyā eva vyakteḥ prātipadikārthatvapakṣe prātipadikārthasyaiva viśiṣṭatvācca/ jātāveva śaktiḥ vyaktistvākṣepalabhyeti mate prātipadikārthamātraparatvena viśeṣyacandrādivyaktiparatvaṃ na syāt/ brahmapadasya yaugikatvena sutarāmasya prātipadikārthasya viśiṣṭatvāditi- cenna, brahmaprātipadikārthaviśeṣyāṃśamātraparatvasya sādhyatvāt/ tathā ca prātipadikārthasya viśiṣṭatve'pyakhaṇḍārthatvasiddhiḥ, `prātipadikārthaliṅgaparimāṇavacanamātra' ityatra liṅgāderapi prātipadikārthatvena tadgrahaṇavaiyarthyamāśaṅkya prātipadikārthapadasya liṅgādyaviśiṣṭasvarūpamātrābhidhāyakatayā samādhānasyābhiyuktairukteśca/ yattu pañcakatvādikaṃ prātipadikārthasyoktaṃ, tadanaṅgīkāraparāhataṃ yuktiviruddhaṃ ca, dravyādiprātipadikād, guṇakarmaṇoraprāpteḥ/ anyathā dravyamityukte `nīlaṃ pītaṃ vā ? calati na vā ?' iti sandeho na syāt/ na ca- jijñāsānyathānupapattyā sāmānyatastaduktāvapi viśiṣyānabhidhānāt sandeha iti- vācyam, dravyatvādyākṣiptasāmānyajñānādeva jijñāsopapatteḥ, saṅkyākarmatvādīnāṃ ca vacanavibhaktyādinaiva prāpteśca/ anvitābhidhānarūpaikadeśimatamapi na yuktisaham, anvayasyākāṅkṣādisahakārivaśāt padārthamātraśaktādeva siddheḥ/ na ca prātipadikārthamātraparasya kathamekadeśaparatvam ? viśeṣaṇasyānākāṅkṣitatvena prāgeva tadupapādanāt/
na cāprayojakatvam, svarūpamātrabubhutsāpravṛttatvarūpavipakṣabādhakasyoktatvāt/
nanu- satyādivākye satsu viśeṣaṇeṣu sastutikavidhivākye prāśastya iva viśeṣaṇārthe'pi raktapaṭanyāyenākāṅkṣotthāpanīyā, uktaṃ hi- `ākāṅkṣaṇīyābhāva ākāṃkṣāyā abhāva' itīti- cenna, satyādivākye viśeṣaṇe satyapi na tadgocarākāṅkṣākalpanam, prakṛṣṭaprakāśaścandra ityatra viśeṣaṇe satyapi kaścandra iti svarūpamātrākāṅkṣādarśanāt/ na ca tatrāpi tatkalpanam, tatkalpanaṃ vināpi vyāvṛttibodhamātreṇaiva tatsārthakatvopapatteḥ/ vyāvṛttiviśeṣabodhaśca viśeṣaṇaparatvābhāve'pi tad‌dvārakasvarūpamātrajñānamātreṇaivopapadyate/
nanu- saprakārakajñānasyaiva mokṣahetutayā `brahmavidāpnoti parāmityarthena `ya evaṃ vidvānamṛta iha bhavatī'ti śrutyā `yo veda nihitaṃ guhāyā' mityuttaravākyena ca mumukṣoḥ saprakāraka eva dharmijñāne sādhye bubhutsociteti- cenna, niṣprakārakajñānasyaiva svarūpopalakṣaṇopalakṣitādhiṣṭhānajñānatvena bhramādinivṛttyā mokṣahetutāyā upapāditatvena tadanurodhād brahmavidityādeḥ saprakārakabrahmajñānaparatāyāṃ mānābhāvāt/ ya evaṃ vidvānityasyārthe itaraprakāratvaṃ nārthaḥ, kiṃ tu evaṃprakāropalakṣitatvam, ekadhaivetyādyanusārāt/ na ca- evaṃ saguṇavākyasyāpi brahmabubhutsāyāṃ karmakāṇḍasyāpi karmabubhutsāyāṃ vaidyakādiśāstrasyāpi auṣadhādibubhutsāyāmakhaṇḍabrahmākhaṇḍakarmākhaṇḍauṣadhādi paratvaṃ syāditi- vācyam, nahi vayaṃ bubhutsāpravṛttavākyatvamātreṇākhaṇḍārthatvaṃ brūmaḥ, kintu svarūpamātrabubhutsāpravṛttavākyatvena/ na ca tatrāpi svarūpamātrabubhatsā, viśiṣṭaparatve bādhakābhāvāt/ tatrāpi cellakṣaṇavākyādau tathā, tadeṣṭāpatteśca/
na ca tarhi saguṇavākyānāṃ satyaśuddhānyamithyāviśiṣṭārthaparatvena prāmāṇyāyogaḥ, karmakāṇḍavadvyāvahārikaprāmāṇyāvirodhāt/ nanu- brahmaṇi karma ivālakṣaṇavākyamasti, tadapyakhaṇḍārthaṃ syāditi- cenna, avāntaratātparyamādāya cet, tadā brahmaparatvasyaivābhāvāt mahātātparyamādāya cettadeṣṭāpatteḥ/ kiñca `ekadhaivānudraṣṭavyamityādyanekākāraniṣedhakavākyam `udaramantaraṃ kuruta' ityādibhedaniṣedhakavākyaṃ `kevalo nirguṇaśceti guṇaniṣedhakam `ekamevādvitīya'miti dvitīyamātraniṣedhakavākyaṃ ca bādhakaṃ, tathā sarvato'navacchinnavastuparānantaśabdabrahmaśabdau ca/ na ca- teṣāmaikyabhedābhāvādiviśiṣṭārthaparatve vedāntamātrasyākhaṇḍārthatvāsiddhiḥ, satyaśuddhānyamithyāviśiṣṭārthaparatve prāmāṇyāyoga iti vācyam, aikyabhedābhāvādīnāṃ svarūpatvena viśiṣṭaparatvasyaivābhāvād, bhedābhāvādeḥ kalpitapratiyogikatayā kalpitatve tu satyādipadavadviśiṣṭārthābhidhānadvārā svarūpaparatvena prāmāṇyopapatteśca/
na ca- evaṃ teṣāṃ lakṣaṇayā'khaṇḍārthatvena tadvirodhena viśiṣṭārthasya satyāpi vākyasya mukhyārthatyāgaḥ, viśeṣyaparasya viśiṣṭapareṇāvirodhāditi- vācyam, dvāratayopasthitasyāpyaikyabhedābhāvāderviśiṣṭārthavirodhitayā mukhyārthatyāgasaṃbhavāt/ na ca- dvāratayopasthitaikyādeḥ mithyātvena satyatvādidharmaparatvavirodhitā, satyatve cāpasiddhānta iti vācyam, bhinnatve sati satyatāyāmevāpasiddhāntāt/ na cābhede dvāratvānupapattiḥ, kalpitadharmatākatvena dvāratvasaṃbhavāt/ na ca- atra satyatvāderdvāratvenopādānātteṣāmevaitadvirodha iti vācyam, satyatvādeḥ kalpitajātirūpasya dvāratayā svarūpeṇopādāne'pi pāramārthikatvākāreṇa niṣedhakānāmavirodhāt/ etena brahmānantapadayorapi bādhakatvaṃ vyākhyātam/ nanu- `atha kasmāducyate brahmeti bṛhanto hyasminguṇā' ityādi śrautyā `mahadguṇatvādyamanantamāhu'rityādismṛtyā ca brahmānantapadayoḥ saguṇavācitvena nirvacanāt kathaṃ na tābhyāṃ virodhaḥ ? iti- cenna; uktaśrutismṛtyoḥ saguṇaprakaraṇasthitabrahmānantaśabdārthaviṣayatvena lakṣaṇavākyasthitabrahmānantaśabdārthanirvacanaparatvāyogāt/

nanu- ime hetavaḥ pratikūlatarkaparāhatāḥ/ tathā hi- pakṣadṛṣṭāntalakṣaṇamaikyaparavākyaṃ yadi saṃsṛṣṭārthaṃ na syāt, vākyameva na syād; ākāṅkṣāyogyatāsannidhimattvābhāvāt/ ākāṅkṣā hi abhidhānāparyavasānam, tacca yena vinā yasya na svārthānvayānubhāvakatvam, tadeva tasyāparyavasānam/ sannidhistvavyavadhānenānvayapratiyogyupasthitiḥ yogyatā ca eka padārthasaṃsarge aparapadārthaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitācchedakadharmaśūnyatvam, naitat trayaṃ saṃsargāviṣaye saṃbhavati iti naiṣa doṣaḥ, akhaṇḍārthe'pyetatttritayasaṃbhavāt, tathā hi- nirākāṅkṣayorapi yatkiñcidanvayānubhāvakatayā tātparyaviṣayānanubhāvakatvamevākāṅkṣā vācyā/ tathā cānvayāṃśo vyarthaḥ, yena vinā yasya tātparyaviṣayānanubhāvakatvamityetāvanmātrasyaiva sāmañjasyāt/ tātparyaviṣayaśca kvacitsaṃsṛṣṭaḥ kvacidakhaṇḍa iti na viśeṣaḥ/ ataḥ sā tātparyaviṣayākhaṇḍārthānubhavajananāt prāgvedāntavākye'pyastyeva āsattirapyavyavadhānena śābdabodhānukūlapadārthopasthitimātram, na tvanvayapratiyogitvaviśeṣitapadārthopasthitiḥ, gauravāt/ sā ca saṃsargābodhake'pyastyeva/ yogyatāpi tātparyaviṣayābādha eva, na tvekapadārthasaṃsarga ityādisvarūpā, yatra bādhitābādhitasaṃsargadvayasaṃbhavaḥ, taṃtra bādhitatātparyaviṣayake'tivyāpteḥ/ tātparyaviṣayābādhaścākhaṇḍārthe'pi sulabhaḥ/ athavā- anvayasya bhedaghaṭitatvaniyamābhāvenābhedasaṃsargamādāyākāṅkṣādinirvāhaḥ kartavyaḥ/ ekapadārthasyākhaṇḍasya tātparyaviṣayatvamapi nānupapannam/ yatra hyasādhāraṇasvarūpeṇaikaḥ padārtho jñātaḥ, tatra padārthāntaraviśiṣṭaḥ sa pratipādyate/ yatra tu na tathā jñātaḥ, tatra sa na śakyaḥ padārthāntarairviśeṣṭumiti sa eva pratipādyaḥ, tatraiva vākyaparisamāpteḥ/ prakṛṣṭatvasatyatvādestattad‌dvārakatvarūpabodhena vyāvṛttibheda upayogāditi na vākyatvānupapattilakṣaṇapratikūlatarkaparāhatiḥ/ nanu- saṃsṛṣṭārthatvaṃ na cet, tadā vedāntānāṃ nirviṣayatvāpattiḥ, akhaṇḍavākyārthasya svaprakāśacinmātrasyāvidyādyadhyāsādhiṣṭhānatvena tatsākṣitvena ca nityasiddhatvāditi cenna, anādyavidyopahitatvenādoṣāt, svataḥ siddhasyāpi pramāṇavṛttimantareṇāvidyānivartakatvābhāvāt/ pramāṇavṛtteścāvidyānivṛttiphalopahitatvāt na kāpyanupapattiḥ/ na ca- bādhakaṃ vinā mukhyārthatyāgāyogaḥ pratikūlatarkaḥ, ekarasatvādipratipādakaśrutīnāmapyakhaṇḍārthaparatvena bādhakatvābhāvāditi vācyam; dvāratayopasthitasyāpi bādhakatāyā uktatvāt/ nanu- vedāntavākyajanyajñānaṃ niṣprakārakaṃ cet, jñānameva na syāt, jñānasyecchāditulyatayā saviṣayakatvavatsaprakārakatvasyāpi niyamāt, kañcitprakāraṃ vinā vastuno buddhāvanārohācceti cenna, vyāptyasiddheḥ tārkikādibhirapi nirvikalpakajñānābhyupagamāt/ śabdavācyatvaṃ tu kañcitprakāramantareṇa saṃbhavati na veti vādino vivadante/ taccāsmābhirbrahmaṇo nābhyupeyate/ ākāśādipadavat kiñcitprayogopādhimādāya tadapi saṃbhavatyeva/ na ca śabdatvena savikalpakatvasādhanam, svarūpopalakṣaṇajñānājanyatvasya svarūpaparavākyājanyajñānatvasya copādhitvāt, jñānatvasyeva śābdatvasyāpi savikalpakatvavyāpyatvagrahe mānābhāvācca/ na ca- vedāntānāmabubhutsitārthatvāpattiḥ, dharmiṇaḥ prāgeva jñānāt/ tatra bubhutsāvirahāditi vācyam, svarūpasya jñātatve'pyasādhāraṇasvarūpabubhutsāyā upapāditatvāt/
nāpi vicāravidhyanupapattiḥ/ vicārasya vedāntatātparyaniścayādiphalakatayā niṣpratyūhaniṣprakārakabrahmajñānārthatvopapatteḥ, āpātadarśanasya pratibaddhatvenājñānānivartakatvāt/ śuddhabrahmaviṣayāṇāmapyadhikaraṇānāmapyārambho nānupapannaḥ, viṣayādipañcakasaṃbhavāt/ vyāvṛttākāreṇājñāto hi viṣayaḥ, brahma ca tathā bhavatyeva/ viṣayasvarūpanirdhāraṇādhīnaṃ ca prayojanaṃ na nirdhāraṇe saprakārakatvamapekṣate/ niṣprakārake vastuni svarūpanirdhāraṇatvāvyāghātāt/ advaitādyupalakṣitākhaṇḍārthajñānaṃ ca nirdhāraṇam/ tadadhīnaṃ prayojanaṃ muktireva pūrvapakṣasiddhāntau ca kalpitaprakārāvalambinau/ saṃśayo'pi kalpitasamānadharmadhījanmaiveti nānupapattiḥ/
ata eva- prathamādhyāyatṛtīyapādīyādhikaraṇānāmanārambha eva prāptaḥ, viṣayādipañcakābhāvād, viśiṣyājñāto hi viṣayaḥ, sādhāraṇadharmadhījanyaśca saṃśayaḥ mithyāsatyaikaprakārāvalambinau ca pūrvapakṣaṃsiddhāntau, ekaprakāreṇa nirdhāraṇādhīnaṃ ca prayojanam, tacca pañcakaṃ nirviśeṣe kathaṃ syāditi parāstam, uktarītyopapatteḥ/ na ca `brahmavidāpnoti param'- iti sāmānyato jñātatvāt satyādivākyavaiyarthyāpattiḥ, asādhāraṇasvarūpajñānārthatvena sāphalyāt/ na ca- satyatvādiviśiṣṭe tātparyābhāve tātparyato yatkiñcidbrahmetyeva bodhanād yasya kasyāpi brahmatvaṃ syād, idaṃ brahmeti lakṣyalakṣaṇarūpoddeśyavidheyavibhāgābhāvācceti vācyam, lakṣaṇasvabhāvyādvastugatyā tatsvarūpalābhasya prāgevoktatvād, ekasminnapi kalpitoddeśyavidheyabhāvasaṃbhavāt/ aprāptavidheyamātraparatvādvākyasya nākhaṇḍārthatvavyāghātaḥ/
nanu svarūpeṇa jñātasya vidheyasyoddeśyasaṃsṛṣṭatayaiva bodhanīyatvaṃ vācyam/ tathā ca sakhaṇḍārthataiva/ uktaṃ hi-
kiñcidvidhīyate'nūdya vākyeneti satāṃ sthitiḥ/
satyajñānādivākyena kathyatāṃ kiṃ vidhīyate// iti
naiṣa doṣaḥ, asādhāraṇasvarūpasya prameyatayā vidheyatvāt, satyatvādidvārakasvarūpajñānenāsādhāraṇajñāpanaparyavasānād, dvāraphalābhyāmaprāptaprāpaṇasaṃbhavāt/ tathā coddeśyatā ca vidheyatā ca svarūpamātraparyavasannaiva/ nanu- evaṃ satyādipadānāṃ lakṣaṇā na syād, aśakyāsadṛśānvayapratiyogyupasthitirūpāyāstasyā asaṃbhavāttadbījasyānvayānupapatteścātrābhāvāditi- cenna, vṛttyā hi padārthopasthitiḥ, na tu saiva vṛttiḥ, ato noktarūpā lakṣaṇā, kintu śakyasaṃbandhaḥ sa ca prakṛte'pyastyeva/ upasthitarūpatve'pi lakṣaṇāyāstātparyaviṣayānukūlopasthitireva sā, noktopasthitirūpā, atātparyaviṣayatādṛgupasthitau gatatvāt/ nāpi bījānupapattiḥ, tātparyānupapattereva bījatvāt/ nāpi satyādipadānāṃ paryāyatāpattiḥ, vācyārthabhedāt/ satyatvaṃ hyasmanmate trikālābādhyatvam, paramate kumbhādisādhāraṇī parajātiḥ satyapadapravṛttinimittam/ jñānapadānandapadayorapyasmanmate'ntaḥ karaṇavṛttyupadhānalabdhabhedacidānandaviśeṣānugate jñānatvānandatve, paramate tu svabhāvalabdhabhedajñānānandaniṣṭhe aparajātī pravṛttinimitte/ tathā ca lakṣyārthābhede'pi na paryāyatāśaṅkā/

nanu- kumbhādyanugatasattāyā brahmalakṣaṇatvāyogaḥ, mithyāsatyānugatasāmānyābhāvāt, tathā cānṛtād vyāvṛttyasiddhiḥ, trikālābādhyatvaṃ brahmaṇi śrautamiti tvanmatahānāpattiśceti- cenna, brahmaṇaḥ sarvādhiṣṭhānatayā tadrūpasattāyāḥ sarvānusyūtatvena jātitvavyapadeśāt, kalpitadharmatvamādāya brahmavyaktikatvācca/ tacca sattvaṃ trikālābādhyatvameveti na tasya śrautatvahāniḥ, tasyānṛtaṃ pratyadhiṣṭhānatve'pi anṛtāśritatvābhāvena tad‌vyāvartakatvasaṃbhavāt/ ānandatvādikalpitajātisāhityena lakṣaṇoktiḥ pararītyā/ na ca- dharmisamānasattākabhedaṃ vinaivaupādhikabhedamātreṇākāśatvāderiva jñānatvāderapi jātitvāyoga iti- vācyam, jñānatvādīnāṃ dharmisamasattākabhedavadupahitavṛttitvāt/ tarhi śuddhasya kathaṃ jñānatvādi lakṣaṇam ? nahi gandho jalasya lakṣaṇamiti cenna, upahitavṛttitve'pyupadheyavṛttitvānapāyāt/ taduktaṃ- `satyatvādiviśiṣṭaśabalabrahmavācināṃ satyādipadānāṃ śuddhe brahmaṇi lakṣaṇe'ti/ na ca- anṛtasvarūpe śabale satyatvāyogaḥ, yoge vā tato nānṛtavyāvṛttiriti- vācyam, śabale hi satyatā eṣaiva yat paramārthasaṃsargeṇa pratīyamāne tasmin satyaśabdasaṅgatigrahaḥ/ taduktaṃ saṃkṣepaśārīrake-
ākāśādau satyatā tāvadekā pratyaṅmātre satyatā kācidanyā/
tatsaṃparkātsatyatā tatra cānyā vyutpanno'yaṃ satyaśabdastu tatra// iti/
evamānandādipadeṣvapi draṣṭavyam/ tathā ca kathaṃ teṣāṃ nānṛtādivyāvartakatvam ? etena śuddhādanyatra satyatvādyasaṃbhavāt satyādivākyasya lakṣaṇayā akhaṇḍārthatve śuddhe satyatvāderabhānāt paryāyatvaṃ durvāramiti parāstam/ svarūpamātraparatve'pi na padāntaravaiyarthyaṃ vyāvṛttibhedabodhanena sāphalyāditi coktameva/ na ca vyāvartakasya satyatvādestātparyato'samarpaṇe vyāvṛttyasiddhiriti vācyam, `gambhīrāyāṃ nadyāṃ ghoṣaḥ prativasatī' tyatra yathā tīre tātparye'pi nadyāmagambhīravyāvṛttirabhidhābalāllabhyate, tātparyaviṣayāgambhīranadītiravyāvṛttatīrabuddhāvupāyatvāt, tathātrāpyabhidhābalāt satyatvādiviśiṣṭe tātparyābhāve'pyāpātatastatpratītimātreṇaiva vyāvṛttisiddhiḥ, tātparyaviṣayānṛtādivyāvṛttasvarūpabuddhāvupāyatvasya tulyatvāt/ na ca nadyādipadalakṣye tīrādāvanadītvādivat satyatvādipadalakṣye'pi brahmaṇyasatyatvādyāpattiḥ, jahallakṣaṇānabhyupagamāt/ yadi hi tīrādau nadītvādīvat brahmaṇyapi satyatvādikamabhidhābalāt na pratīyeta, tadaivaṃ syāt, na tvevamasti, nadyādau nadītvādivat satyatvāderbrahmaṇyeva pratīteḥ/ na caivaṃ nirdharmakatvavyākopaḥ, vyāvahārikasya dharmasya sattve'pi svasamānasattākadharmaviraheṇa tadupapatteḥ/ vācakānāmapi lakṣakatvamanyānuparaktasvarūpabhānāyetyanyat/ taduktaṃ kalpatarukṛdbhiḥ-
sattādīnāṃ tu jātīnāṃ vyaktitādātmyakāraṇāt/
lakṣyavyaktirapi brahma sattādi na jahāti naḥ// iti /
gaurnityo gauranitya ityubhayatrāpi ekadeśānvayārthaṃ lakṣaṇābhyupagame'pi jāti vyaktyorubhayorapi tārkikairgopadārthatvābhyupagamācca/ nanu- aupaniṣade puruṣe dharmā na pratyakṣeṇa prāptāḥ, kintu tattvāvedakena vedena, tathā ca kathaṃ vyāvahārikā iti cenna vedādāpātataḥ pratītānāmapi vedātātparyaviṣayatvābhāvādatāttvikatvopapatteḥ/ tātparyaviṣaye hi vedasya prāmāṇyam, yatra ca tasya prāmāṇyaṃ, tadeva tāttvikamiti niyamāt/ na ca- vedasyātatparatvamātreṇa kathaṃ vyāvahārikatvam ? bādhyatvena cet, prastare'pi yajamānatvaṃ vyāvahārikaṃ syāt/ yajamānatvasya tatrānadhyāsāt avyāvahārikatve śuktirūpyādervyāvahārikatvāpattiriti vācyam, vedatātparyāviṣayatvenātāttvikatve siddhe tattvāvedakabādhyatvavyāvahārikāvedakabādhyatvābhyāṃ vyāvahārikaprātibhāsikavyavasthopapatteḥ/ na ca tattvāvedakasya viśeṣyamātraparatvānna bādhakatvaṃ, viśeṣaṇabuddhidvārakatvena tanmātraparasyāpi bādhakatvasaṃbhavād, viśeṣaṇe'pyavāntaratātparyābhyupagamādvā/ `yajamānaḥ prastara' ityādau tu na viśeṣaṇe avāntaratātparyaṃ, tātparyaviṣayasiddhāvanupāyatvāt/ mahātātparyaviṣayasiddhyupāye hi avāntaratātparyamiti sarvamatasiddham/
nanu- vyāvṛttayaḥ satyāḥ mithyā vā ? nādyaḥ, vyāvartakānāmapi satyatvāpattervyāvahārikāṇāṃ pāramārthikavyāvṛttyasādhakatvāt/ nāntyaḥ śukteḥ śuktito vyāvṛttermithyātve śuktitvasya śuktisamasattākatvavadanṛtavyāvṛtteḥ brahmaṇi mithyātve anṛtatvasya brahmasamasattākatvāpatteriticenna, ubhayathāpyadoṣāt/ tathā hi-
(1) vyāvṛtterbrahmābhinnatayā pāramārthikatve'pi vyāvartakaṃ pāramārthikamiti kutaḥ ? na hi yat pāramārthikabodhakaṃ, tat pāramārthikamiti niyamo'sti, bodhyabodhakayoḥ samasattākatvasya padatadarthādau vyabhicāreṇa prāgeva nirastatvāt, doṣāprayuktabhānatvasya sattvaprayojakatvāt/ nāpi vyāvṛttibodhakaṃ vyāvṛttisamasattākamiti niyamaḥ, svāpnāṅganāderapi svajanyasukhāpekṣayā sukhāntaravyāvṛttibuddhijanakatvāt, kāraṇasya kāryavyāvartakatvāt/ sā ca vyāvṛttiḥ tava mate pāramārthikyeva/ mama tu mate vyāvahārikī/ sarvathāpi prātibhāsikavyāvartakāpekṣayādhikasattākaiva/ na ca vyāvṛtte brahmābhinnatve brahmapadenaiva tallābhāditarapadavaiyarthyam, sāmānyatastatsiddhāvapyanṛtādivyāvṛttyākāreṇa tatsiddhau sāphalyāt/ evamajñānādi vyāvṛttīnāmanyonyābhede satyapadenaiva cāritārthyamiti apāstaṃ, tattadākāreṇa siddhestattatpadaṃ vinānupapatteḥ/ na ca- evaṃ satyatvajñānatvādidharmāṇāmapi vyāvṛttivad brahmābhinnatayā pāramārthikatvamastviti vācyam, iṣṭāpatteḥ/ tadevaṃ vyāvṛtteḥ satyatve na ko'pi doṣaḥ/
(2) vyāvṛttermithyātvapakṣe'pi nānṛtatvasya brahmasamasattākatvāpattiḥ, ekabādhakabādhyatvasyobhayatrāpi tulyatvād, vyāvṛttibādhakabādhyasyaiva pratiyogino vyāvṛttyadhikasattākatvam, na tvekabādhakabādhyasyāpi, kalpitarajatavyāvṛtteḥ kalpitarajate mithyātve'pi tadapekṣayā tasyādhikasattākatvābhāvād, adhikaṃ mithyātvamithyātvopapādane draṣṭavyam/
nanu- tattvajijñāsuṃ mumukṣuṃ prati mithyābodhanāyogaḥ, na cānṛtatvādibhrāntinivṛttyarthaṃ tad, adhiṣṭhānabrahmatattvasākṣātkāreṇaiva tannivṛttisaṃbhave bhrāntyantarotpādanāyogāt, na hi valmīke sthāṇurayamiti bhrāmyataḥ puruṣo'yamityupadiśyata iti- cenna, nivartakādhiṣṭhānatattvasākṣātkāra eva tasyopāyatvāt, sthūlārundhatīnyāyena pūrvapūrvabhramanivṛttaye kālpanikopadeśasya pañcakośasthale darśanācca/ yathā cātmani kalpitena brāhmaṇyenāśaṅkitā brāhmaṇyabhrāntirnivartate tathā vyāvahārikyā vyāvṛttyā prātibhāsikyanṛtādibhrāntirnivartate/ na cāsadvyāvṛttervyāvahārikatve'napoditaprāmāṇyena `asadvā idamagra āsī'diti vākyenāsattvasya pāramārthikatvaprasaṅgaḥ, `neha nāne'tyanena tasya niṣedhād, asadvā ityāderanyaparatvasya prāgeva darśitatvācca/ tathā ca mīmāṃsakamate anṛtasyāpyarthavādārthasya satye prāśastya iva mithyābhūtānāmapi vyāvṛttīnāṃ satye brahmaṇi dvāratvena bodhanaṃ yuktam/ uktaṃ hi- `satye brahmaṇi satyādiśabdā vyāvṛttidvārā paryavasyantī'ti/

na ca vyāvṛttijñānasya dharmidhīsādhyatvena vaiparītyāpātaḥ, dharmaviśiṣṭadharmijñānasādhyāyā vyāvṛtteḥ śuddhadharmijñāne dvāratvāṅgīkārāt/ na ca- śābde arthe ārthikasya dvāratvamanupapannam, anyathā nīlamutpamityāderanīlavyāvṛttidvārā svarūpamātraparatvaṃ syāditi vācyam, nīlamutpalamityādau svarūpamātrabodhe tātparyābhāvānna śābde'rthe ārthikārthāpekṣā, viśiṣṭārthatātparyāt/ atra tu svarūpamātre tātparyam, taccārthikārthasya dvāratvaṃ vinā'nupapannam/ na ca viśeṣasya tvanmate'bhāvāt kiṃ prāgajñātaṃ vyāvṛttyā jñāpanīyamiti vācyam, anyāviṣayakasya svarūpajñānasya bhramavirodhinaḥ sādhyatvāt/ na caivamanyājñāne dvāratvam, anyajñānapratibandhadvāreṇa śuddhajñāna eva dvāratvasaṃbhavāt/ na ca vyāvṛttijñāna eva svarūpajñānaṃ dvāramastu, tasyābhidhābalalabdhaviśiṣṭajñānādevopapatteḥ/ na ca- prācīne brahmājñānanivartakabrahmāparokṣajñāne tadajñānakāryasyānyasya bhānāyogaḥ, brahmaprātipadikārthabubhutsāyāmeva etadvākyapravṛttiriti svaprakriyāvirodhaśceti vācyam, brahmāparokṣajñānaṃ hi tatsvarūpaṃ vā ? vṛttirūpaṃ vā ? ādye nānyabhānānupapattiḥ, tasyāvidyānivartakatvābhāvāt/ vṛttirūpamapyāpātadarśanaṃ nāvidyānivartakam, tasyāsākṣātkāratvādvā, sākṣātkāratve'pi pratibaddhatvādvā/ vicārajanyaṃ tu phalībhūtaṃ bhavatyavidyānivartakam, na tu tatprācīnamiti kimanupapannam ?
nanu- satyaśabdenāsadvyāvṛttidvārā yadbodhitam, tadeva jñānādipadairajñānādivyāvṛttidvārā bodhyamiti padāntaravaiphalyam/ na ca dvāravikalpaḥ, satyādipadānāṃ nityavacchravaṇād ekasmin prayoge vrīhiyavayorivaikasmin vākye satyādyanekapadopādānāyogād, anṛtatvādibhrāntinivṛttirūpadṛṣṭakāryāṇāṃ bhinnatvena brīhiyavādivad vikalpaprayojakasyaikakāryatvasyāpyabhāvācceti cenna, samuccitānāṃ dvāratvena saphalatvāt/ pradhānasya brahmaṇaḥ pratipattyupayogināmānandādīnāṃ bhāvarūpāṇāṃ `ānandādayaḥ pradhānasye'tyanenāsthūlatvādīnāmabhāvarūpāṇām `akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattadukta'mityanena ca sūtreṇa nirguṇabrahmapratipattāveva sarvaśākhopasaṃhārasya pratipāditatvena dvārasamuccayasyaiveṣṭatvāt/
nanu- saguṇe brahmaṇyupāsanārthaṃ bhavatu śākhāntarīyaguṇopasaṃhāraḥ, nirguṇabrahmapratipattau tu kiṃ śākhāntarīyaguṇopasaṃhāreṇa ? satyādipadānāṃ pratyekaṃ lakṣakatvena lakṣyabrahmabodhane pratyekameva samarthatvāt, satyatvādeśca pratyekaṃ lakṣaṇatvāt/ na hi prakṛṣṭatvādikamiva satyatvādikamativyāptamiti cet, na/ prakṛṣṭaprakāśapadayoriva satyādipadānāmapi kumataprāptātivyāptinivṛttyarthaṃ samuccayāpekṣaṇāt/ na hyanṛtavyāvṛttibodhanaṃ vinā `vijñānamānandaṃ brahme' tyatra sūnyavādavyāvṛttabrahmasiddhiḥ/ evamekaikapadābhāve sarvatrātivyāptirūhanīyā/ tathā ca satyatvādikamanṛtādivyāvṛttidvārā śūnyavādādivyāvṛttabrahmasiddherupāyaḥ/
na ca- vyāvṛttiḥ, kiṃ brahmaviśeṣaṇatvena bodhyā ? svatantrā vā ? ādye sakhaṇḍārthatvam, dvitīye brahmajijñāsuṃ prati tadupadeśo'saṅgata iti vācyam, vyāvṛttiryadyapi viśeṣaṇatayaivārthikabodhe bhāsate, tathāpi na śābdabodhe sakhaṇḍārthatvam/ yaścārthādartho na sa codanārtha iti nyāyāt/ taduktaṃ vārtikakāraiḥ- `mānāntarādapohastu na śābdastena sa smṛtaḥ' iti / na cārthikaināpi viśeṣaṇena brahmaṇaḥ sakhaṇḍatvāpattiḥ, nirdharmakatvādiśruterviśeṣaṇasya dharmyasamānasattākatvena sakhaṇḍatvāprayojakatvāt/ na ca- anantaśabdenāntavadvyāvṛttessākṣādeva bodhanānna tasya ārthikatvam, tathā cānantapadasya sakhaṇḍārthatvaṃ syāditi- vācyam, yadyapi-
tatrānanto'ntavadvastuvyāvṛttyaiva viśeṣaṇam/
svārthārpaṇaprāṇāḍyā tu pariśiṣṭau viśeṣaṇam// iti /
taittirīyavārtikoktadiśā vidhipadānāṃ svārthārpaṇapraṇāḍikayā arthāditaranivṛtti bodhakatvam, niṣedhapadānāṃ tu sākṣāditi sthitam, tathāpi dvārabhūte jñāne sakhaṇḍārthatve'pi paramatātparyaviṣayajñānenākhaṇḍārthatvavyāghāta ityasakṛduktam/ etadevoktamānandabodhācāryaiḥ-
lakṣyārthabhedābhāve'pi vyavacchedyavibhedataḥ/
vijñānānandapadayoḥ paryāyavyarthate na hi// iti /
(1) evaṃ pade lakṣaṇeti pakṣe samāhitam/
kecittvatra vākye lakṣaṇāmāhuḥ, na pade/ tathā hi- yathā `gambhīrāyāṃ nadyāṃ ghoṣa' ityatra gambhīranadyoḥ parasparamanvayabodhānantaraṃ viśiṣṭārthasaṃbandhi tīraṃ lakṣyate, tathā prakṛte parasparaviśiṣṭārthabodhānantaraṃ tatsambandhyakhaṇḍaṃ lakṣyate/ tathā ca na padavaiyarthyam/ na ca tatrāpi pratyekaṃ lakṣaṇā, tathā sati gambhīranadītīrādilābhena viśiṣṭatīrabuddhirna syāt/ na caṃ tatra gambhīranadīpadayoriva iha satyādipadānāṃ parasparamanvayabodhakatvaṃ tvanmate nāstīti- vācyam, ekasmin brahmaṇi dvārībhūtasya parasparārthānvayabodhasya satyādipadaiḥ militvā jananād, uttarakāla eva lakṣaṇayā akhaṇḍabodhasyābhyupagamāt/ na ca- `satyaṃ jñānaṃ' `vijñānamānanda'mityādau anyonyānapekṣāṇāṃ satyādipadānāṃ brahmalakṣakatvādarśanāt kathaṃ gambhīrāyāmityāditulyanyāyateti vācyam, yatra vastugatyā gambhīranadyabhiprāyeṇaiva nadyāṃ ghoṣa ityuktam, tatra parasparanirapekṣalakṣakatvasya gambhīrāyāmityuktau ca militalakṣakatvasya darśanād, guṇopasaṃhāranyāyena dvārasamuccayasya sthāpitatvācca/ na ca- parasparapadasāhityena tatra gambhīranadīsaṃbandhi tīraṃ lakṣyate, anyathā tvekaikasaṃbandhi, prakṛte tvadhikalābho na padāntareṇāpīti vācyam, tatrāpi yugapad‌vṛttidvayavirodhāpattyā gambhīranadītīratvena lakṣaṇānabhyupagamād, vastugatyā viśiṣṭasaṃbandhinaḥ pratyekapadādapi lābhāt/ atha viśiṣṭabuddhidvāratvādvāratvābhyāṃ viśeṣaḥ, prakṛte'pi sa tulya eva/
nanu- gambhīrāyāmityatrāpi na milite lakṣaṇā, kintu nadīpada eva, paraspara sāhityena viśiṣṭabodhānantaraṃ svajñāpyaviśiṣṭasaṃbandhini lakṣaṇāsaṃbhavāt, svajñāpyasaṃbandha eva hi lakṣaṇā, lāghavāt, na tu tadviśeṣaḥ śakyasaṃbandhaḥ, gauravāt/ tathā ca padadvaye lakṣaṇā, lakṣaṇādvayaṃ vā na yuktam/ evaṃ ca vṛtteḥ padavṛttitvaniyamo'pi saṅgacchata iti cet, naitatsāram, svajñāpyasaṃbandho hi lakṣaṇeti tvayocyate, tacca jñāpyaṃ prakṛte viśiṣṭam, tajjñāpakatvaṃ cobhayoḥ sādhāraṇamiti kathaṃ nadīpada eva lakṣaṇā ? na gambhīrapade, vinigamakābhāvāt/ na ca gāmbhīryeṇa saha tīrasya paramparayā saṃbandhaḥ nadyāḥ sākṣātsaṃbandha eva vinigamaka iti vācyam, `nimnaṃ gabhīraṃ gambhīra'miti kośād gambhīrapadasya nimnarūpanadīdravyavācitvena sākṣātsaṃbandhasyāpi sādhāraṇatvāt/
na ca viśeṣaṇavibhakteḥ sādhutvārthakatvād gambhīrapadalakṣaṇāyāṃ vibhaktyarthānanvaya iti- vācyam, viśiṣṭabodhasamaye gambhīrapadasya viśeṣaṇapadatve'pi viśiṣṭasaṃbandhilakṣaṇāsamaye viśeṣyapadatvāt/ viśeṣaṇavibhakteḥ sādhutvārthakatvamityapyasaṃbaddham, abhedārthakatvasya naiyāyikaiḥ pratyekamanvayasya ca mīmāṃsakairaruṇādhikaraṇasiddhasya cābhyupagamāt/
(2-3) evamanyadapi vākyalakṣaṇodāharaṇamanusandheyam- `gaccha gacchasi cet kānta' ityādi, viṣaṃ bhuṅkṣvetyādi ca/

nanu- atra janmanā maraṇānumānam, tena ca tatsādhanībhūtāyāḥ gaterakartavyatānumānamityanumānaparamparaiva, na lakṣaṇā, ananyalabhyasyaiva śabdārthatvāt, na hi dhūmo'stīti vākyaṃ vahnilakṣakam/ viṣamityādāvapi viṣabhojanasyeṣṭasādhanatoktyā śatrugṛhānnabhojanasyāniṣṭasādhanatvamākṣipyate/ yadvā- āptasya pramāṇaviruddhopadeṣṭṛtvena kopo'numīyate/ tatra ca pralasaktaśatrugṛhānnabhojanasya hetutvaṃ kalpayitvā tatrākartavyatānumānam, na lakṣaṇeti cet, naitatsādhu, janmanā maraṇākṣepe'pi tanmaraṇe gamanasya hetutvānākṣepāt, śatavarṣānantaraṃ jarādināpi tadupapatteḥ/ tathā ca priyāmaraṇe hetutvaṃ gamanasya na lakṣaṇāṃ vinā'vagantuṃ śakyam/ nāpi priyāmaraṇahetutvena gamanasyākartavyatvānumānam, priyāmaraṇahetorapi tattvenājñānadaśāyāṃ gurunideśādvā ātmatrāṇārthaṃ vā kulāpakīrtiparihārārthaṃ vā kartavyatvadarśanena vyabhicārāt/ tathā ca gamanasya priyāmaraṇahetutvaṃ tādṛśasya cākartavyatvamityubhayamapi lakṣaṇādhīnam, janmanirdeśasya ca prakṛte'nupayogāt tena prakṛtopayoginyagamane tātparyaṃ jñāpyate samudāyasya/ tathā ca samudāya eva lakṣaṇā/ na pratyekapade, pratyekaṃ tātparyajñāpakābhāvāt/ tathā ca nātrānumiti paramparā, na vā pratyekapade, lakṣaṇā/ evaṃ `viṣaṃ bhuṅkṣve'tyatrāpi viṣabhojaneṣṭasādhanatvena śatrugṛhānnabhojanāniṣṭasādhanatvaṃ nākṣeptuṃ śakyate, vyadhikaraṇatvāt/ tena vināpyubhayorapīṣṭasādhanatayopapattisaṃbhavācca/ na hi yena kenacidyatkiñcidākṣipyate, kiṃtvanupapadyamānenopapādakam/ nāpyāptatve sati pramāṇaviruddhopadeṣṭṛtvena kopānumānaṃ kopena ca taddhetau śatrugṛhānnabhojane akartavyatānumānam, āptasyāpi pitrāderbhramādinā vināpi kopaṃ pramāṇaviruddhopadeṣṭṛtvadarśanena vyabhicārādāptakopahetorapi bhramādinā priyāmaraṇahetoriva kartavyatvadarśanena tatrāpi vyabhicārācca/ tathā cāprasaktapratipādanena prasaktavāraṇe tātparyaṃ jñātvā tenākalpitapadavibhāge samudāya eva lakṣaṇāṃ kalpayati, na tu pratyekapade, tatra tatra viśiṣya tātparyajñāpakābhāvāt/ tathā ca padārthetātparyānvayānupapattibhyāṃ lakṣaṇā pade/ vākyārthe tad‌dbayānupapattyā lakṣaṇā vākye/ vākyārthānupapattyanibandhanatvaṃ ca lakṣaṇāyā padavṛttitvasādhane upādhirityavadheyam/
(4) evamevārdhamantarardhaṃ bahirityādau loke ardhamantarvedyardhaṃ bahirvedīti vede'pi vākya eva lakṣaṇā/ na ca- tatrāpyardhasyāntastve satyardhasya bahiṣṭ‌venāntarālānumānam, na lakṣaṇeti vācyam, chinne gṛhe antarālarāhitye'pi tad‌dvayadarśanena vyabhicārād yathākathaṃcidanumānasaṃbhave vā sarvatra śabdapramāṇocchedāpātācca/
(5-6) evaṃ ca brahmajijñāsāpadena vicāro lakṣyata iti vivaraṇakāroktaṃ yajñāyudhipadena yajamāno lakṣyata iti saṃkṣepaśārīrakoktaṃ ca vākyalakṣaṇayopapannam, brahmajijñāsā yajñāyudhiśabdayoḥ subantatvalakṣaṇapadatve'pi śaktatvalakṣaṇapadatvābhāvena śakyasaṃbandharūpāyā lakṣaṇāyā ayogāt, svajñāpyasaṃbandharūpā tu lakṣaṇā yaugikapadasamudāye'pi vākyasthānīye nānupapannā/
(7) evaṃ `vāyurvai kṣepiṣṭhā devate' tyādau arthavāde'pi prāśastyapratipattaye vākya eva laṇaṇā'ṅgīkāryā, pratyekapadāttadanupapatteḥ/ na ca- tatra karmaṇi kṣipradevatāprasādahetutvarūpatatpadārthasaṃbandhabodhakatvameva, na tu tadanyaprāśastyalakṣakatvamiti vācyam, padārthamātrasaṃsargabodhe vāyuḥ śīghratama ityeva dhīḥ syāt, na karmaprāśastyaviṣayā sā syāt/ na ca- liṅgādyabhidheyakāryasyānvayānupapattistatra lakṣaṇābījamasti, prakṛte ca sarvapadānāṃ lakṣakatvādabhidheyānvayānupapattirnāstīti vācyam, kena tubhyamabhāṇyabhidheyānupapattyā lakṣaṇeti ? kintu tātparyānupapattyā/ tacca tātparyamabhidheyānvayaviṣayamanvayasāmānyaviṣayaṃ svarūpamātraviṣayaṃ veti na kaścidviśeṣaḥ/ anyathā yaṣṭīḥ praveśayetyatra lakṣaṇā na syāt/ na ca- bhojanaprayojanakapraveśanasya yaṣṭiṣvanvayānupapattirevāstīti vācyam, evamapi praveśanaviśeṣe tātparyagraha evopajīvya iti tadanupapattireva lakṣaṇābījamastu/ vinigamanāviraheṇa dvayorapi vyavasthitavikalpe'pyasmākaṃ na kṣatirityavadheyam/
nanu- sarvapadānāṃ lākṣaṇikatve vākyārthānubhavo na syāt, lākṣaṇikasyānanu bhāvakatvāditi cenna, lākṣaṇikatve'pyanubhāvakatvopapatteḥ/ śaktatvena hyanubhāvakatvam, na tu tacchaktatvena, gauravāt/ lākṣaṇikamapi kvacicchaktameva, bhaṭṭācāryairvākyārthasya sarvapadalakṣyatvābhyupagamācca/ tathā hi- abhihitānvayavāde padaiḥ svaśaktivaśāt padārthā abhidhīyante; na tu smāryante, smāryasmārakasaṃbandhātiriktamūlasaṃbandhakalpanāpatteḥ/ ekasaṃbandhijñānaṃ hyaparasaṃbandhismārakam, na tu smārakatvameva saṃbandhaḥ, hastipakādiṣu tathā darśanāt/ ata evoktaṃ- `padamabhyadhikābhāvāt smārakānna viśiṣyate// iti / ajñātajñāpakatvābhāvānnānubhāvakam, saṃbandhāntarābhāvācca na smārakam, kintu śaktyā jñātajñāpakamiti smārakasadṛśamityarthaḥ smṛtyanubhavātiriktaṃ ca jñānaṃ pramāṇabalādāyātamaṅgīkāryameva, padārthajñāne tattānullekhācca, tattollekhaniyamabhaṅgenātra tatpramoṣakalpane cātigauravāt/ tathā ca padajanyasmṛtyanubhavavilakṣaṇajñānaviṣayībhūtāḥ padārthāḥ abhihitā ityucyate/ tādṛśāścākāṅkādyanusāreṇa svānvayamanubhāvayantīti vākyārtho lakṣya ityucyate, padena yad bodhyate tacchakyam padārthena yad bodhyate, tallakṣyamiti niyamāt/ ata evoktaṃ `vākyārtho lakṣyamāṇo hi sarvatraiveti naḥ sthitam' iti/ yadyapi padābhihitapadārthasmāryatvaṃ tīrādau lakṣyatvam, vākyārthe tu tadanubhāvyatvamiti viśeṣaḥ, tathāpi padārthabodhyatvamādāya lakṣyatvavyapadeśaḥ/ ata eva padārthena padārthalakṣaṇāyāṃ pūrvasaṃbandhajñānāpekṣā, tasya smāryatvād, vākyarthalakṣaṇāyāṃ tu na tadapekṣā, tasyānubhāvyatvena pūrvasaṃbandhajñānānapekṣatvāt/ padārthalakṣaṇāyāṃ pūrvasaṃbandhajñānameva vākyārthalakṣaṇāyāmākāṅkṣādikameveti parasparanirapekṣamubhayaṃ niyāmakam/ ato'pūrve vākyārthe śakyasaṃbandhitayā jñātumaśakye kathaṃ lakṣaṇetyapāstam, padārthalakṣaṇāyā eva tathātvāt/ evaṃ ca padaśakteḥ padārthopasthitāvevopakṣayādupasthitānāṃ ca padārthānāmanvayānubhāvakatvāt sarvapadalakṣaṇikatve'pi na vedāntavākyānāmanvayānubhāvakatvānupapattiḥ/

syādetat- abhihitānvayavāde mā bhūdanupapattiḥ, anvitābhidhāne tu bhavati, tathā hi padānāmanvayānubhavajananasāmarthyameva śaktirityucyate, ekaikapadārthopasthitistu smṛtirūpā, na śaktisādhyā, ekasaṃbandhijñānādaparasaṃbandhismaraṇasya hastipakādisādhāraṇatvād, anvayānubhavajananasāmarthyarūpasya ca mūlasaṃbandhasya vidyamānatvāt/ ata eva padaśaktyasādhyatvāt padārthopasthiteḥ smṛtyantarasādhāraṇāyāstadvaijātyakalpane ca mānābhāvādarthādhyāhāra evāsati bādhake, na padādhyāhāraḥ, puṣpebhya ityatra sādhutvārthaṃ spṛhayatipadasya `viśvajitā yajetetyatra niyojyalābhārthaṃ svargakāmapadasya' saurye carāvatideśaprāpte `agnaye juṣṭaṃ nirvapāmī'ti mantre prakṛtau vācakapadavattayā klṛptopakāre agnipadabādhena vācakapadalābhāya sūryapadasya cādhyāhāre'pi padārthasmaraṇāya vākyārthānubhavāya vā tadanapekṣaṇāt/ śābdatvaṃ ca padajanyānvayānubhavatvenaiva, na padajanyopasthitijanyānvayānubhavatvena, gauravāt/ ata eva yogyatāvacchedakasya chidretaratvādeḥ padādanupasthitasyāpi padajanyānvayānubhavaviṣayatvācchābdatvam, anyairapyanukūlatvapratiyogitvādīnāṃ tathātvābhyupagamāt/ evaṃ ca caitro'yamityādau loke `udbhidā yajeta paśukāma' ityādau ca vede pratyakṣopasthitānāmeva caitrodbhidādipadānāṃ nāmatvenānvayaḥ, anyathā caitrapadavācyo'yam udbhitpadavācyena yāgenetyādikalpane lakṣaṇāprasaṅgāt, agṛhītasaṅgatike pade tadayogāt/ `ghaṭaḥ paṭo ne'tyatra nañanvaya iva caitro'yamityādināmadheyānvaye'pi vibhaktyarthadvāratvānapekṣaṇena vyutpattyantarakalpanāt nañanvaye vibhaktyarthāpekṣāyāṃ jitamadvaitavādibhiḥ nīlaṃ sugandhimahadutpalamitivat ghaṭapaṭanañarthānāmabhedānvayopapatteḥ/ nāmadheye vibhaktyarthāpekṣāyāṃ vede nāmadheyatvaṃ na sidhyediti jitaṃ pūrvapakṣiṇā/ `somena yajete'tyatreva matvarthalakṣaṇayodbhidā yajetetyādāvapi viśiṣṭavidhitvopapatteḥ, ubhayatra lakṣaṇāyāstulyatve'pi pravṛttiviśeṣakaratvena vidhitvasyaivocitatvāt/ vārtikakārāṇāṃ tu padārthopasthiteḥ padaśaktisādhyatvāttadarthaṃ sarvatra padādhyāhārāṅgīkāre'pi nāmadheyānvaye vyutpattyantarāśrayaṇamastyeva/ tathā ca svayameva vyutpāditaṃ nāmadeyādhikaraṇa ityalaṃ prasaktānuprasaktyā/
prakṛtamanusarāmaḥ- evaṃ sthite lākṣaṇikamapyanvayānubhāvakaṃ cedanvayānubhavajananasāmarthyameva śaktiriti lākṣaṇikasyāpi tadvattvānmukhyajaghanyavibhāgo na syāt/ tathā ca liṅgādhikaraṇavirodhaḥ/ tatra hi `barhirdevasadanaṃ dāmī'tyādimantrāṇāṃ mukhye jaghanye cārthe liṅgādviniyogaḥ uta mukhya eveti saṃśayya ubhayorapi śābdatvādubhayatrāpi viniyoga iti prāpte, mukhya eveti siddhāntitam/ `arthābhidhānasaṃyogānmantreṣu śeṣabhāvaḥ syāttasmādutpattisaṃbandho'rthena nityasaṃyogā'diti/ arthābhidhānasāmarthyarūpālliṅgāt śrutyaviniyukteṣu barhirdevasadanaṃ dāmītyādimantreṣu śeṣabhāvo viniyogaḥ syāt/ tacca sāmarthyaṃ mukhye, na jaghanye śabdasāmarthyādupasthito hyartho mukhamivāvyavahito bhavatīti mukhya ucyate/ mukhyārthasaṃbandhādupasthitastu jaghanamiva vyavahito bhavatīti jaghanya ucyate/ tathā ca jaghanye'rthe viniyogaṃ bruvatāpi tadupasthitaye mukhyopasthitirvaktavyā/ tathā cotpattisaṃbandhaḥ svabāvasaṃbandho'rthābhidhānasaṃbandha eva viniyojakaḥ syāt, tasyārthaniyatatvāt, tāvataivasvādhyāyavidheścaritārthatvāt/ mukhyasaṃbandhastu na liṅgam, anekeṣāṃ mukhyasaṃbandhitvenārthāniyamāccaramatvācceti sūtrārthaḥ/ ata eva mukhyasaṃbhave lakṣaṇā nopādeyeti sarvatantrasiddhāntaḥ/ padavṛttirhi śaktiḥ padārthavṛttiśca lakṣaṇā/ sā ca bahuprakāretyanyat/ lākṣaṇikapadenānvayapratiyogyupasthitau kṛtāyāṃ yadavaśiṣṭaṃ śaktaṃ, tadevānvayānubhāvakam/ arthavādapadānāṃ sarveṣāṃ lākṣaṇikatve'pi tadekavākyatāpannaṃ vidhipadamevānubhāvakam, vidhinā tvekavākyatvāt stutyarthena vidhīnāṃ syu'riti nyāyāt/ tathā ca satyādipadānāṃ sarveṣāmapi lākṣaṇikatve kathamanvayānubhavopapattiriti cet, naiṣa doṣaḥ, śakyasyaivānvayānubhavābhyupagamāt, lakṣaṇātvekadeśatyāgamātrasya, na tvaśakyārthopasthitaye gaurnitya ityādivat/ ata eva vācakānāmeva svārthe lakṣaṇeyamityuktaṃ prāk/ nanu jahallakṣaṇābhyupagame kathamanvayānubhavaḥ ? śakyaikadeśasyāpi tatrābhāvāt/ tathā coktaṃ saṃkṣepaśārīrake-
sābhāsājñānavācī yadi bhavati punarbrahmaśabdastathā'
haṃśabdo'haṅkāravācī bhavati tu jahatī lakṣaṇā tatra pakṣe // iti /
asmin pakṣe anvitābhidhānavādānabhyupagamānna doṣaḥ/ pakṣadvayāśrayaṇaṃ tu jahadajahallakṣaṇāpakṣa eva/ tathā ca darśitaṃ tatraiva-
abhihitaghaṭanā yadā tadānīṃ smṛtisamabuddhiyugaṃ pade vidhattaḥ/
paradṛśi punaranvitābhidhāne padayugalāt smṛtiyugameva pūrvam// iti /
tattvapradīpikākṛdādayastu abhihitānvayapakṣamevorarīcakruḥ, sarvathāpi siddhāntānukūlatvāditi na kiṃcidavadyam/ tārkikamatasyobhayapakṣabahirbhāvādikaṃ ca vedāntakalpatāyāṃ vyutpāditamityuparamyate/ ityadvaitasiddhau satyādyavāntaravākyākhaṇḍārthatopattiḥ

[2-2]
[2-3]
3. tattvamasyādivākyasyākhaṇḍārthatvānumānabhaṅgaḥ
evaṃ tattvamasyādimahāvākyapakṣakānumānamapi nirdoṣam/ na ca so'yaṃ devadatta ityayaṃ dṛṣṭāntaḥ sādhyabikalaḥ, viśiṣṭābhedasya bodhayitumaśakyatvāt/ tathā hi- kimatra taddeśakālaviśiṣṭa etaddeśakālavaiśiṣṭyaṃ pratipādyate ? etaddeśakālaviśiṣṭe vā taddeśakālavaiśiṣṭyam ? tadviśeṣaṇayoraikyaṃ vā ? tadviśiṣṭayoraikyaṃ vā ? nādyaḥ, taddeśakālavaiśiṣṭyasyāpratyakṣatvenānuddeśyatvāt, tatkālāderidānīṃ sattvāpatteśca/ na dvitīyaḥ, etatkālāderanyadā sattvāpatteḥ, na tṛtīyaḥ bādhāt/ ata eva na caturtho'pi, viśeṣaṇamasya bhinnatvena viśeṣaṇaviśeṣyatatsaṃbandhātmakasya viśiṣṭasya bhinnatvāt, atiriktatve'pi viśeṣaṇabhedena viśeṣyabhedena ca tadbhedaniyamāt/ tathā cobhayaviśeṣaṇaparityāgena viśeṣyamātramabhinnaṃ bodhyata iti siddhamakhaṇḍārthatvam/ taduktam-
`aviruddhaviśeṣaṇadvayaprabhavatve'pi viśiṣṭayordvayoḥ/
ghaṭate na yadaikatā tadā natarāṃ tadviparītarūpayoḥ//' iti
yadā hi `daṇḍī kuṇḍalī'tyādau daṇḍakuṇḍaloderekadeśakālāvasthitatvenāvirodhe'pi na tadviśiṣṭayoraikyam, viśeṣaṇayorapyaikyāpatteḥ, tadā kaiva kathā so'yamityatra tattedantayorekakālānavasthānaniyamena parasparaviruddhatvāttadviśiṣṭayoraikyasya/ lakṣaṇayaikyabodhana tūbhayatrāpi samānam/ lākṣaṇikatve'pi daṇḍī kuṇḍalītyādau viśiṣṭatātparyānnākhaṇḍārthatvavyavahāraḥ, so'yamityatra tu `ayaṃ sa na vā ? ayaṃ naiva sa' ityādisaṃśayaviparyayajñānaviṣayībhūtābhedamātrasya bubhutsitatvena tatraiva tātparyādakhaṇḍārthatvaṃ na hyanyasmin bubhutsite anyat pratipādayitumucitamityuktama/ pratyabhijñāpratyakṣasyāpyabhijñādvayopasthitasvarūpātiriktāviṣayatve'pi ubhayopasthitidvārakābheda bodhanena bhramanivartakatvam, tatsamānārthakaṃ ca vākyametaditi na viśiṣṭaparam/ yathā cābhijñādvayāt pratyabhijñāyā viṣayavailakṣaṇyābhāve'pi dvāraviśeṣanibandhanajñānagatavailakṣaṇyādeva phalabhedaḥ, tathā smṛtirūpāyāstadidampadārthopasthiteranubhavarūpasya vākyārthabodhasya/ evaṃ ca `bhinnapravṛttinimittayorekārthabodhaparatvaṃ sāmānādhikaraṇya'miti prācāṃ vaco'pi niṣprakārake sutarāmupapadyate/
nanu- so'yamiti pratyabhijñā tāvannākhaṇḍārthaviṣayā, tatra pratyakṣe śabdavṛtterlakṣaṇāyā abhāvāt, tattedantollekhitvena tatra niṣprakārakatvasyānubhavaparāstatvāt, tadanullekhe tvabhijñāto viṣayavailakṣaṇyānupapatteḥ/ tathā ca śābdapratyabhijñā'pi tathā, svapratyabhijñāvagatasya paraṃ prati bodhanāditi- cenna, vṛttyanapekṣatve'pi pratyakṣasya viśiṣṭābhedaviṣayatve bādhasya pratibandhakatayā svarūpābhedamātraviṣayatvāt/ abhedaśca na prakāraḥ svarūpatayā prādhānyād/ tattedantayorapi na prakāratā, bhāsamānābhedarūpavaiśiṣṭyapratiyogitvābhāvāt/ ata eva na tasyāstattedantollekhitā, tadabhilāṣe tu nirantarotpannābhijñādvayādeva tathollekhavyavahārāt, tatra ca lakṣaṇā labdhapadaiva/ sarvatra nirvikalpakābhilāpa iyaṃ gatiḥ/ na cābhijñāyā aviśeṣaḥ, saprakārakatvaniṣprakārakatvābhyāmeva viśeṣāt/ phalavailakṣaṇyaṃ tūktameva/ ata eva tattopalakṣitapratiyogikabhedarahita idantopalakṣitadevadattasvarūpatetātparyād yathājñānamupadeśo'pyupapadyate/ bhedavirahaśca na kaściddharmaḥ, kintu svarūpameva/ tadeva caikyamityucyate/ na cāyamasti niyamaḥ svena yathāvagataḥ paraṃ prati tathaiva vācyamiti, samūhajñānenāpi śrotṛbubhutsitaikadeśopadeśadarśanāt, jñānamātrasādhyatvāt bubhutsānusāritvāccopadeśasya/ evaṃ ca viśiṣṭa viṣayādapi jñānādakhaṇḍopadeśopapattiḥ/ viśeṣaṇopalakṣaṇādivivekaścānyatra spaṣṭa iti neha pratanyate/ yathā ca na dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ/ evaṃ tattvamasyādimahāvākye'pi boddhavyam/
nanu- cinmātrasya cinmātreṇa sahābhedabodhane iṣṭāpattiḥ, aprasaktaniṣedhaśca abhedaścetsvarūpameva tasya svaprakāśatayā nityasiddhatvenopadeśavaiyarthyam, tadasphuraṇe ca tadbubhutsādyanivṛttiśca tattvampadārthaśodhakenāvāntaravākyenaivopapattyā mahāvākyavaiphalyaṃ ca ekapadenaivopapatteḥ padāntaravaiyarthyaṃ ca, bhramakālajñātādhikāpratipattermahāvākyāt bhedabhramanivṛttiśca na syāditi- cenna caitanyasya nityasiddhatve'pi sārvajñyādyupalakṣitasvarūpajñāna syājñānādinivartakasya sādhyatvāt/ na ca saprakāratā, tattādivat sārvajñyādīnāmanvayabodhāprakāratvād upāyāntareṇaitādṛśajñānāsaṃbhavācca nopadeśavaiyarthyādayo doṣāḥ/ bhramapratītabhedāśrayatāvacchedakapratiyogitāvacchedakadvayopalakṣitasvarūpamātrajñānasya bhedabhramanivartakatvena viṣayāvailakṣaṇye'pi phalavailakṣaṇyāt, śaṅkhaśvaityaviṣayatve tulye'pi tadanumānānivartyapītabhramasya tatpratyakṣanivartyatvadarśanāt/ ata evoktaṃ vivaraṇe- `abhijñātaḥ pratyabhijñāyāstāvanna prameyato viśeṣaḥ, abhijñayā jñātasyaiva devadattaikyasya pratyabhijñayāpi grahaṇāt/ na hi devadattasya svenaikyamabhijñāyāṃ na bhāti/ na ca tasyaikyāntaramasti yadanabhijñātaṃ pratyabhijñāyate/ ekasya kāladvayasaṃbandhaḥ pratyabhijñāgocara iti cenna, aikye kāladvayaṃsambandhasyābhijñādvayādeva siddheḥ/ tasmāt kāladvayasaṃbandhipadārthaikyaviṣayatve dvayorapyaviśiṣṭe pratyabhijñāyā eva kāladvayaparāmarśitvena padārthabhedabhramanivartakatvam, nābhijñāyāḥ/ evaṃ tattvamasīti vākyasya satyādi vākyāttatpadācca prameyāvailakṣaṇye'pi dharmadvayaparāmarśitvena bhedabhramanivartakatvāt/ prāmāṇyam/ uktaṃ ca kātyāyanena `siddhaṃ tu nivartakatvā'diti/
syādetat- abhijñayā vastuta ekasmin kāladvayasaṃbandhasya devadattābhedasya ca grahaṇe'pi pratyabhijñayā ekasmin kāladvayaṃsabandha iti vā, kāladvayasaṃbandhyeka iti vā grahaṇena prameyata eva bhedaḥ/ na hīdamiti jñānaṃ vastutaḥ śuktau śuktyabhedagrāhyapi iyaṃ śuktiriti jñānavadidaṃ tvaśuktitvādhāra eva ityākāram, anyathā tu phalato'pi viśeṣo na syāt, kāladvayaparāmarśasya bhedabhrame'pi sattvāt/ evaṃ tattvamasītyatrāpīti/ ucyate- na hi pratyabhijñāyāmaikyaṃ prakāra iti kasyacinmatam, tasya svarūpatvena viśeṣyatvāt/ abhedasvarūpaviṣayatve tulye tattedantobhayaprakārikā seti tava matam, niṣprakārikaiveti mama/ ekatvaṃ ca naikatvasaṅkhyā, guṇādābhāvāt, tajjñānasya bhedabhramāvirodhitvācca, kintu bhedaviraharūpaṃ svarūpamityuktam/ anyathā tadabhilāpaka vākyamapi so'yameka iti syāt, na tu so'yamiti/ so'yamiti vākye tvaikyasya prakāratvaṃ tatpratipādakapadābhāvādeva dūranirastam/ bhedabhrame kāladvayaparāmarśe'pi bhramapratītabhedāśrayatāvacchedaketyādi niruktaphalavailakṣaṇyamupapannameva/ ata eva
`upādhibhedabhinnārtho yenaikaḥ pratipādyate/
tadapi syādakhaṇḍārthaṃ mahat khaṃ kumbhakhaṃ yathā//' ityādi kalpatarūktam/

`ghaṭākāśo mahākāśa ityukteścaikyadhīryathe'ti vārtikaṃ ca niravadyam/ tathā ca tattvamasivākyamakhaṇḍārtham, upādhibhedabhinne'rthe aikyapratipādakatvād, ghaṭakhaṃ mahākhamiti vākyavadityuktaṃ bhavati/ evaṃ ca- satyajñānādiretatsaṃsargavyarekiṇi arthe pramāṇam, mānatvāt, `nayanādipramāṇava'diti citsukhācāryoktamapi- sādhu/ satyādivākyametatpadārthasaṃsargavyatirikta evārthe pramāṇamiti sāvadhāraṇaṃ sādhyaṃ vivakṣitam, tena saṃsargātiriktasaṃsargiṇyapi prāmāṇyāṅgīkārāt na siddhasādhanam/ kaṇṭakoddhārastu pūrvavat/ evamanyeṣāmapi prayogāḥ yathā yathamupapādanīyāḥ/
tasmāt vṛthā rodiṣi mandabuddhe tava bhramādeva hi duḥkhametat/
tasyāpanodo vihitaḥ pramāṇaistubhyaṃ tu roceta sa neti citram//
mānaṃ vedāntavākyāni nirguṇākhaṇḍabodhanāt/
nirguṇatvaṃ ca tasyoktaṃ śrutyā yuktisahāyayā

iha kumatiratattve tattvavādī varākaḥ pralapati yadakāṇḍe khaṇḍanābhāsamuccaiḥ/
prativacanamamuṣmai tasya ko vastu vidvān na hi rutamanurauti grāmasiṃhasya siṃhaḥ

ityadvaitasiddhau tattvamasyādimahāvākyākhaṇḍārthatvopapattiḥ//
[2-3]
[2-4]
4. brahmaṇo nirguṇatvabhaṅgaḥ
kaivalyaśrutyā tāvadātmā nirguṇaḥ/ nanu- `bṛhanto'sya dharmā' iti śrutyā
`brahmeśānādibhirdevaiḥ sametairyadguṇāṃśakaḥ/
nāvasāyayituṃ śakyo vyācakṣāṇaiśca sarvadā//'
iti smṛtyā ca brahma, dharmavat, padārthatvād'- ityādyanumānena ca svasamānasattākadharmavad brahmeti cet, maivam, na tāvat śrutyā saguṇatvasiddhiḥ, saguṇaprakaraṇasthāyā upāstividhiviṣayaviśeṣaṇasamarpakatvena tatparatvābhāvāt/ na cāpūrvatvāt satyakāmādau viśeṣaṇe tātparyam/ apūrvatve'pyanyaśeṣasyātatparatvadarśanād, yathā hi `jarttilayavāgvā vā juhuyād gavīdhukayavāgvā vā juhuyā'dityādau jarttilayavāgvāderhomasādhanatvasya `anāhutivai jarttilāśca gavīdhukāśce'pi nindāyāśca `ajakṣīreṇa juhotī'ti vidhyekavākyatayā atatparatvaṃ, tathaivātrāpyupapatteḥ/ nirguṇaprakaraṇasthāyāstu advitīyabrahmapratipattyanukūlaniṣedhāpekṣitaviṣayasamarpakatayā anyathāsiddheḥ/ na ca `kiñcane'tyādisāmānyavācakapadenaiva brahmātiriktasarvaniṣedhyopasthitau viśeṣagrahaṇamanarthakamiti vācyam, alaukikatayā vākyaprameyatvabhramavyudāsārthatvāt/ ata eva śrutiprāptasya śrutyā niṣedhe ahiṃsāvākyam agniṣomīyahiṃsāyā, agrahaṇavākyaṃ ca ṣoḍaśigrahaṇasya, asadvetyādivākyaṃ brahmasattvasya bhedavākyaṃ caikyasya niṣedhakaṃ syāditi nirastam, prakṛte śrutiprāptasyaivābhāvāt/ śrutiprāptatvaṃ hi na tatprasaktatvam, atiprasaṅgāt, tatpramitatvasya ca prakṛte abhāvāt/ ahiṃsāvākyasyāvaidhahiṃsāviṣayatvena samānaviṣayatvābhāvāt, samānaviṣayatve grahaṇāgrahaṇavadvikalpāpatteḥ/ grahaṇāgrahaṇavākyayostu satyapi samānaviṣayatve ekasyādhikabalatvābhāvena bādhyabādhakabhāvasyāsaṃbhāvitatvād, anyathā vikalpānāśrayaṇaprasaṅgāt/ asadvākyabhedavākyayostu na brahmasattvaikyaniṣedhakatā, sattyaikyabodhakayoreva tatparatvena prābalyāt/
nāpyanumānaṃ brahmaṇi tāttvikadharmasādhanāyālam/ tathā hi- (1) brahma dharmi sattāsamānasattākadharmavad, uktasattākabhāvarūpadharmavadvā, yāvatsvarūpamanuvartamānadharmavadvā, tādṛśabhāvarūpadharmavadvā, svajñānābādhyadharmavadvā, tādṛśabhāvarūpadharmavadvā, dharmairbhāvarūpadharmairvā hīnaṃ nāvatiṣṭhate vā, padārthatvād, athavā bhāvatvād, ghaṭavat/ (2) brahma, svajñānābādhyaprakāravat, svāro pitavyāvartakasvajñānābādhyaprakāravadvā, adhiṣṭhānatvāt, śuktivat/ (3) brahma svajñānābādhyaduḥkhavyāvartakadharmavad, duḥkhānātmakatvāt, ghaṭavat/ (4) brahma, svajñānābādhyaprakāraviśeṣyam, sandigdhatvāt, vicāryatvāt, nirṇetavyatvādvā sthāṇuvat/ (5) brhama, vedāntatātparyagocaraprakāravat, vedāntavicāraviṣayatvāt, yadevaṃ tadevam, yathā karmakāṇḍavicāraviṣayo dharmaḥ/ (6) īśvaraḥ, sadāvāptasamastakalyāṇaguṇaḥ, sadā prepsutve sati tatra śaktatvāt, yo yadā yatprepsuryatra śaktaḥ sa tadā tadvān, yathā caitraḥ/ (7) īśvaraḥ, sadā tyaktasamastadoṣaḥ, sadā tajjihāsutve sati tattyāge śaktatvāt, yaścaivaṃ sa tathā, yathā caitraḥ ityādyanumāneṣu dharmipadasvapadayoryatkiñciddharmiyatkiñcitsaṃbandhiparatve ghaṭādisamasattākakalpitadharmavattvena siddhasādhanam, brahmaparatve sādhyāprasiddhiḥ, ghaṭādidharmaṃ brahmasamāna sattākatvāderaprasiddheḥ/
na ca- dṛṣṭānte sādhyanirūpaṇe tadeva dharmi, pakṣe tannirūpaṇe brahmaiva dharmi, dharmipadasvapadādīnāṃ samabhivyāhṛtaparatvāditi vācyam, śabdasvabhāvopanyāsasyānumānaṃ pratyaprayojakatvāt/ svarūpapadasyāpyevameva brahmaparatve sādhyāprasiddhiḥ, ghathaṭādiparatve siddhasādhanam/ samabhivyāhṛtaparatvasya śabdasvabhāvasyānumānaṃ pratyaprayojakatvamiti dūṣaṇaṃ pūrvavat/ dharmairvinā nāvatiṣṭhata ityasya brahma dharmavyāptamityarthaḥ/ tathā ca siddhasādhanam, yasmin kāle deśe vā brahma, tatra, dharmā satyeva/ na hi kālo deśo vā dharmarahitaḥ, māyācitsaṃbandhasya kālasya muktyasahavṛttitvāt/ svajñānābādhyetyatrāpi pūrvavat svapadārthavikalpaḥ/ ata eva- svāropitavyāvartakasvajñānābādhyadharmavaditi nirastam, svajñānābādhyaduḥkhavyāvartakadharmavadityatrāpi svapadārthavikalpaḥ pūrvavat/ duḥkhavyāvartakadharmavattvena siddhasādhanam/ vedāntatātparyagocaretyatrāvāntaratātparyamādāya siddhasādhanam/ mukhyatastātparyoktau ca vedāntavākyamukhyatātparyaviṣayaprakārā prasiddhyā sādhyāprasiddhiḥ/ na ca yattadbhyāmanugamayya sādhyaprasiddhiḥ, tathā śabdānugamasyānumānaṃ pratyanupayogāt/ īśvaraḥ sadāvāptasamastakalyāṇaguṇa ityatra kālaṃ vyāpya āptaguṇatvasyāsmābhirapyaṅgīkārāt/ na hi nirdharmakatāyāṃ satyāṃ kālasaṃbandho'sti/ kiṃ ca śuddhasya pakṣīkaraṇe hetvasiddhiḥ, upahitasya pakṣīkaraṇe arthāntaram, svābhinnāptasamastakalyāṇaguṇatvena sadharmakatvāyogācca, siddhasādhanācca kalyāṇaguṇānāmānandādīnāṃ nityatvena tatprepsāyāstatra sāmarthyasya ca tvayāpi vaktumaśakyatvācca/ ata eva prepsādikaṃ prajñānaghanatvāditi- nirastam/ sadā tyaktasamasta doṣatve sādhye caramavṛttiparyantatyāge sāmarthyābhāvena hetvasiddheḥ/ yadā tu tatsāmarthyam, tadā tyaktadoṣatvamiṣṭameva/ prakāravattvādau sādhye aprayojakatvamapi/ na ca adhiṣṭhānatva sandigdhatvādyanupapattirevānukūlastarkaḥ, adhiṣṭhānatve hi svāropitavyāvartakavattvaṃ tantraṃ kalpitākalpitasādhāraṇamityuktatvāt, svajñānābādhyatvaviśiṣṭadharmaṃ vinā tasyānupapattyabhāvāt/ sandigdhatvamapi vyāvartakena kalpitenākalpitena vā rūpeṇāniścitatayaivopapadyata iti tasyāpi nāniścitasādhyadharmaṃ vinānupapattiḥ/ evaṃ duḥkhānātmakatvaṃ duḥkhavyāvartakasvarūpatayaivopapannaṃ kadācidvaktavyam, anyathā anavasthānāpatteḥ/ na hi vyāvartakadharmo'pi kevalānvayī, yena svavṛttiḥ syāt/ tathā ca tadapi vyāvartakadharmaṃ vināpyupapannaṃ na tatsādhanāyālam/ anavasthābhiyā kvaciddharme viśrāntau padārthatvamapi vyabhicāryeva/ na ca svasyaiva svavṛttitvānna vyabhicāraḥ, ātmāśrayāt/ na caivaṃ dṛśyatvasyāpi svasminnavṛttyā bhāgāsiddhiḥ, svavṛttitvābhāve'pi svaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvasya tatrāsiddhatāprayojakasyābhāvāt/ tasmānnānumānaṃ brahmasamasattākadharme pramāṇam/
kiṃ ca śrutiḥ aparabrahmaviṣayā, nirdharmakaśrutivirodhena viṣayabhedasyāvaśyakatvāt/ na ca saguṇātiriktasya parabrahmaṇo'dyāpyasiddhiḥ, tvatpakṣe tāttvikaguṇavadvyakyantarasyābhāvāt, kiṃ viṣayatvaṃ ca saguṇaśruteriti vācyam, tāttvikatvaparyantasya saguṇaśrutyā aviṣayīkaraṇāt, nirdharmakatvaśrutyā śuddhabrahmasiddheśca/ taduktamantaradhikaraṇe kalpatarukṛdbhiḥ-
nirviśeṣaṃ paraṃ brahma sākṣātkartumanīśvarāḥ/
ye mandāste'nukampyante saviśeṣanirūpaṇaiḥ//
vaśīkṛte manasyeṣāṃ saguṇabrahmaśīlanāt/
tadevāvirbhavet sākṣāt apetopādhikalpanam// iti /
ata eva smṛtisūtrābhyāṃ na virodhaḥ/ na ca saguṇe `paraḥ parāṇā'mityādismṛtyā parādapi paratvaṃ smaryate, tathā ca kathaṃ saguṇavākyānāmaparabrahmaviṣayatvamiti vācyaṃ, jaḍāpekṣayā paraḥ kiñcijjñaḥ tadapekṣayā sarvajñasya śuddhāpekṣayā'parasyāpi paratvāt/

na ca sadeva somyedamagra āsīdasadvā idamagra āsī'diti śrutī api parāparabrahmaviṣaye syātāmiti vācyam, atredamiti prapañcasya prakṛtatvena brahmaparatvasya vaktumaśakyatayā prapañcasyaiva pūrvaṃ kāraṇātmanā sattvaṃ kāryātmanā asattvaṃ viṣayīkurutaḥ/ nāpi grahaṇāgrahaṇavākye api parāparayāgaviṣaye, `aindravāyavaṃ grahaṃ gṛhṇātītyādivat ṣoḍaśigrahaṇavākyasya yāgaparatve'pi agrahaṇavākyasya tadabhāvabodhakatayā yāgaviṣayatvābhāvāt/ nanu- evamasanneva sa bhavati asad brahmeti vedacediti śrutirapi nāsattvasiddhārthā, kintu śūnyatāpattirūpaparamamokṣapareti syāditi- cenna, śūnyatāyā apuruṣārthatvād, ānandāvāptirūpamuktipratipādakavirodhācca/ yadvā- idānīṃ saguṇaṃ daśāntare nirguṇamiti vākyāvirodhaḥ/ na ca etāvatā anityatvamātraṃ guṇānāṃ na tvadabhimatamithyātvasiddhiriti vācyam, tvadabhimatatāttvikatvasyāpyasiddheḥ/ upāyāntarānusaraṇaṃ ca samānam/ yattu brahmedānīṃ sat daśāntaretvasadityapyāpadyeta iti, tanna, daśāntare nirguṇatvavad asattvasyābodhanenāprasaṅgāt/ na ca- `jñānaṃ nityaṃ kriyā nityā balaṃ nityaṃ parātmanaḥ/' `eṣa nityo mahimā brāhmaṇasye'tyādiśrutyā brahmajñānādīnāṃ nityatva pratipādanāt saguṇatvamiti vācyam, jñānādīnāṃ svarūpatayā guṇatvāsiddheḥ/ svarūpātiriktānāṃ tu caramasākṣātkāraparyantasthāyitayā nityatvopacārād, `apāma somamamṛtā abhūme'tyādau amṛtaśabdasyābhūtasamplavasthāna mamṛtatvaṃ hi bhāṣyata iti paurāṇikoktāmṛtatvavat/ ata eva- `eṣa nityo mahimetyādivākyasya taittirīyaśākhāgatasya nityaguṇaparatvamiti nirastam, bṛhadāraṇyakagatasya tu `sa eṣa neti netī'ti vākyaṃ pratiṣiddhasarvopādhikarūpasya mahimnaḥ tyaktasarveṣaṇapuruṣagatasya pratipādanena brahmagataguṇaparatvābhāvāt/ na ca `sarvasya vaśī'tyādau brahmaṇaḥ prakṛtatvena tadgataguṇaparatvamiti śaṅkyam, `yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣvi'tyādivākyoktajīvasvarūpānuvādena brahmasvarūpatābodhanaparatvena brahmagataguṇaparatvābhāvād, brāhmaṇapadasya `tadadhīte tadvedeti sūtravihitāṇantasya brahmavitpratipādakatayā brahmaparatve lakṣaṇāpatteśca/ kiṃ ca saguṇavākyānāmaupādhiguṇaviṣayatvena svābhāvikanirdharmakatvaśruterna virodhaḥ/ na caupādhikatvasya sopādhikādhyastarūpatve śrutyaprāmāṇyāpattiḥ, vakṣyamāṇasatyatvaśrutivirodhaḥ, upādhikalpitarūpatve tūktanityatvaśrutivirodhaḥ, antaḥkaraṇādirūpopādhisṛṣṭeḥ prāgeva īkṣitṛtvādiśruterupādhyasaṃbhavaśceti vācyam, māyāvidarśitamāyānuvādivākyavat svato bhramajanakatvābhāvenāprāmāṇyānāpatteḥ, satyatvaśruteranyathā neṣyamāṇatvāt, nityatvaśruteranyathārthasyokteḥ, sṛṣṭeḥ pūrvamantaḥkaraṇābhāve'pi avidyāyā upādheḥ sattvācca/ na caupādhikatve `svābhāvikī jñānabalakriyā cetyanena virodhaḥ, asmadādāviva bhautikopādhikatvābhāvena yogiṣviva yogārjitatvābhāvena svābhāvikatvokteḥ/ na ca saṅkocakābhāvaḥ, nirguṇavākyasyaiva saṅkocakatvāt/ na ca- svābhāvikajñānasamabhivyāhāravirodhaḥ, sārvajñyādirūpāvidyāpariṇatasyaiva jñānapadena vivakṣitatvādvādhakasattvā sattvābhyāṃ samabhivyāhāre'pi vairūpyāṅgīkaraṇāt pāvako brāhmaṇa itivat/ kiṃ ca saguṇavākyānāṃ na guṇasatyatvabodhakatvam, satyatvasyāpadārthatvāt/ na ca nityatvoktisāmarthyādviṣayābādhalakṣaṇasya prāmāṇyasyautsargikatvāt `satyaḥ so'sya mahime'tyādiśruteḥ svarūpataśca tatsiddhiriti- vācyam, prathamasyānyathāsiddheruktatvādutsargākhyatarkasya vyavahārābādhamādāyaivopapāditatvātsatyaḥ so'sya mahime'tyādau mahimnaḥ svarūparūpatvādavirodhād, dharmatve tu brahmasākṣātkāretarānivartyatvaguṇayogena satyapadapravṛttyupapatteḥ/ na ca evaṃ `satyaṃ jñānaṃ' `tattvamasī'tyādiśrutyuktabrahmasatyatvaikyādikamapi tāttvikaṃ na syāditi vācyam/ nirguṇaśrutivirodhasya tatrevātrābhāvāt/
nanu- śrutyorvirodhe naikasyā atāttvikaviṣayatvam, śāstrāvirodhe saṅkocavikalpādinā ubhayaprāmāṇyasya pūrvatantre vyākaraṇe ca nirṇītatvāt/ tathā hi- daśamādhyāyasthe `prāptabādhe prakṛtivat kuryā'dityādirūpaklṛptasya codakasya kṛṣṇalādāvavaghātavarjamityādirūpaḥ saṅkoca eva/ evaṃ tārtīyīke'pi aprāptabādhe gārhapatyamiti dvitīyāśrutyanusāreṇa indraśabdayuktamantraliṅgasya gārhapatye gauṇatvādikameva/ vyākaraṇe'pi yatra pareṇa pūrvasya nityenānityasyetyādibādha uktaḥ, tatrāpi saṅkoca eva/
daśame vikṛtibhūtamahāpitṛyajñaprakaraṇasthe `nārṣeyaṃ vṛṇīte' ityādivākye prakṛtivatkuryādārṣeyavaraṇavarjamiti mahāpitṛyajñīyaprakṛtivacchabdaikavākyatayā paryudāsārthatvamevetyuktam/ yatra tu prakṛtibhūtadarśapūrṇamāsaprakaraṇasthājyabhāgavidhāyakavākyasannihite `na tau paśau karotī'tyādau pāśukaprakṛtivacchabdaikavākyatā'yogena paryudāsārthatvāsaṃbhavāt `prakṛtivatkuryādājyabhāgau tu na kuryā'diti vākyabhedena prasajyapratiṣedhārthakatvamevetyuktam, tatra paśāvājyabhāgayoranyenāprasakteḥ śāstraprasaktasya sarvathā bādhāyogādvikalpa ityuktam/ tathā coktaṃ-
ko hi mīmāṃsako brūyādvirodhe śāstrayormithaḥ/
ekaṃ pramāṇamitarat tvapramāṇaṃ bhavediti//
iti cenna, tatra śāstrayoḥ prāmāṇye samānakakṣyatayā ekatarasyātyantikabādhāyogātsaṅkocena vikalpena vā pākṣikaprāmāṇyamāśritam, iha tvekatarasya tatparatayā prabalatvāditarasya cātatparatvena durbalatayā vaiṣamyāt/ yattu `na tau paśau karotī'tyādau vikalpa uktaḥ, tanna, paśuprakaraṇasthasya pāśukaprakṛtivacchabdaikavākyatayā paryudāsārthatvād, darśapūrṇamāsaprakaraṇasthasya tu `paśāvājyabhāgau na staḥ, atra tau sta' iti stutyarthatvād, vārttikakārairvikalpe svīkṛte'pi na doṣaḥ, ubhayatra tātparyasattvena viśeṣāt/

yattu- atrāpi `vikāraśabdānneti cenna prācuryād' `upadeśabhedānneti cennobhayasminnapyavirodhāt' gauṇyasaṃbhavā'dityādau śāstrayorvirodhe tāttvikārthāntaraparatoktā na tvāropitārthatā, anyathekṣatyādyadhikaraṇeṣu siddhāntasādhakānāmīkṣaṇādīnāṃ sāṅkhyādyabhimatapradhānādāvāropasaṃbhavena pradhānanirākaraṇādi na siddhyediti, tanna/ vikāra śabdādityādau na virodhena tāttvikārthāntaraparatvamarthaḥ, kintu svapradhāne brahmaṇi avayavatvāsaṃbhavena pucchapadamucaritamityarthaḥ/ taduktaṃ ṭīkāyāṃ- pucche'dhikaraṇa iti/ gauṇyasaṃbhavāditi pūrvapakṣasūtre'pi `ātmana ākāśaḥ saṃbhūta' iti śrutistu gauṇī/ ākāśotpattikāraṇāsaṃbhavādityarthaḥ, na tu tāttvikārthāntaraviṣayatvam/ `upadeśabhedādi'tyādau dividiva iti saptamīpañcamībhyāmādhāratvāvadhitvayoḥ pratīterupadeśabhedena pūrvanirdiṣṭabrahmaṇaḥ pratyabhijñānamastīti prāpte ekasminnapi śyene `vṛkṣāgre śyenaḥ vṛkṣāgrācchyena' iti nirdeśadarśanād ekasminneva brahmaṇi ubhayarūpāvirodha ityarthaḥ, na tu tāttvikārthāntaraparatvam/ na cāropitamīkṣaṇaṃ pradhāne saṃbhavati, yogyatāmādāyaivāropadarśanāt/ na hi rājāmātye rājatvāropa iti stambhādāvapi tadāropaḥ/ tathā ca cetana eva īkṣitṛtvadarśanāccetane brahmaṇi tadāropo yujyate nācetana iti na siddhāntakṣatiḥ/ kiṃ ca niṣedhyasamarpakatayaikavākyatayaiva prāmāṇyasaṃbhave na vākyabhedena guṇaprāpakatā yuktā/ ata eva na ko hi mīmāṃsaka ityādinā virodhaḥ/
nanu- mṛḍamṛdetyāderyathā `na ktvā seḍi'ti niṣedhaniṣedhakatvaṃ, tadvat saguṇavākyānāmapi nirguṇavākyabādhakatvaṃ kiṃ na syāditi cenna, dṛṣṭānte paryudāsādhikaraṇanyāyena mṛḍamṛdetyādyuttaravihitāpyaseṭkatvāpratyakittvaniṣedhaparatvenaikavākyatāyāṃ vākyabhedena niṣedhaniṣedhakatvākalpanāt/ na ca prakṛte'pi paryudāsārthakatvam, neti netīti vīpsāyāḥ prasaktasarvaniṣedhakatayā viśeṣapariśeṣāyogena paryudāsasyāśrayitumaśakyatvāt/ yattu jagatkartṛtvenākṣiptasārvajñyāderniṣedhāyānuvāde śrutena jñānanivartyatvena jagadāropādhiṣṭhānatvena `sa evedaṃ sarvamātmaivedaṃ sarvami'ti śrutena jīvabrahmaṇoḥ sārvātmyena cākṣiptaṃ viśvamithyātvaṃ brahmasattvaṃ jīvabrahmaikyaṃ ca viśvaṃ satyamityanena asadvā ityanena `dvā suparṇe'tyanena ca niṣeddhuṃ `neha nānetyanena' satyaṃ jñānamityanena' tattvamasītyanena cānūdyata iti syāditi, tanna, `viśvaṃ satyaṃ' `dvā suparṇe'tyatra ca niṣedhadyotakapadābhāvena niṣedhakatvāsaṃbhavād, asadvā ityatra tu nañ‌sattve'pi nāmapadasamabhivyāhṛtatvena niṣedhakatvāsambhavād, `dvā suparṇe'tyasya paiṅgirahasya brāhmaṇe buddhijīvaparatayā vyākṛtatvena jīvabrahmabhedābodhakatvāt, phalato niṣedhatvopapādane dṛṣṭāntadārṣṭāntikayorvaiṣamyāt/ tathā hi- sārvajñyasya niṣedhapratiyogitayā mithyābhūtatve'pi nākṣepānupapattiḥ, āropinenāpyākṣepakajagatkartṛtvanirvāhād, ākṣiptaviśvamithyātvabrahma sattvajīvabrahmaikyānāṃ niṣedhe tu jñānanivartyatvādīnāṃ trayāṇāmākṣepakāṇāmasaṃbhavaḥ syāt, satyasya jñānādanivṛtteḥ, asatyasya adhiṣṭhānatvāyogād, bhede sārvātmyāyogācca/ etena advaitaśruternirguṇaśrutyantarasya vā tātparyaparijñānaprāptanirguṇatvameva saguṇavākyena niṣeddhuṃ nirguṇavākyenānūdyata iti nirastam, tātparyaparijñānaprāptatve niṣedhārthamanuvādāyogāt/
nanu `sākṣī cetā kevalo nirguṇaścetyādinā draṣṭṛtvādiguṇavidhānāt na tena tanniṣedhaḥ, tadarthaṃ ca saguṇavākyaṃ nānuvādakam, anyathā sārvajñyādervyāvahārikatvamapi na syāt, na hi niṣiddhe brahmahananādāvavāntaratātparyam/ na ca aupaniṣadasya brahmaṇaḥ sārvajñyādikamanumānādisiddhamiti cenna, avidyāsiddhasākṣitvādyanuvādena taṭasthalakṣaṇadvārā brahmaparatayā guṇaparatvābhāvād guṇaniṣedhakatopapatteḥ/ na ca niṣiddhe brahmahananādāvavāntaratātparyābhāvavadatrāpi tadabhāve sārvajñyaṃ vyāvahārikamapi na syāditi vācyam, devatāvigrahādau vidhistutidvāratayopātte pramāṇāntaraprāptivirodhayorabhāvāt, tadatyāgamātreṇa titsiddhivadatrāpi niṣedhaupayikatayopāttasya sārvajñyādermānāntarādaprāptasya vyāvahārikapramāṇāniṣiddhatayā vyāvahāradaśāyāmatyāgamātreṇa vyāvahārikatvopapatteḥ/ brahmahananādikaṃ tu mānāntaraprāptamiti viśeṣaḥ/ na ca tadbodhakatvaṃ tattātparyaniyatam, viśiṣṭavidherviśeṣaṇabodhakatve'pi viśeṣaṇe atātparyād, viśiṣṭasyātirekād, anyaśeṣatayopātte'pi sārvajñyādau tātparye vākyabhedāpatteḥ/ na ca tarhi
upāsanāyāḥ kāryatve viṣṇorātmatva eva ca/
ubhayatrāpi tātparyamātmopāsādike vidhau//
iti smṛtivirodha iti vācyam, devatādhikaraṇanyāyenobhayasiddhiparatvād ubhayatra tātparyaṃ/ smṛterapramāṇatvāt, yaḥ sarvajña ityādāvupāsanāprakaraṇasthatvābhāve'pi taṭasthalakṣaṇadvārā brahmapratipādane tātparyeṇa viśeṣaṇe atātparyād, anyathā ekavijñānena sarvavijñānapratijñāvirodhāpatteḥ/ na ca- `ātmetyevopāsīte'tyatrādvaitasyāpyupāsyatvena upāsanāśeṣatayā advaitāsiddhiḥ syāditi vācyam, anena hyetatsarvaṃ vede'tyuttara vākyasthavidisamānārthatayā upāstiśabdasya kriyāvācakatvābhāvāt/ na ca jñāne vidhiḥ, tasya nirākariṣyamāṇatvāt/ na ca vidhiśrutyānarthakyam, bāhyaviṣayāt parāvṛttya cittasya pratyagātmapravaṇatāsampādakatvāt/
atha yo'nyāṃ devatāmupāsta' ityāderna sa vedetyuttaravākyaparyālocanayā bhedadarśananindāparatayā upāstiparatāśaṅkaiva nāsti/ na copakramānusāreṇa upasaṃhāranayanam, anena hyetatsarvaṃ vedetyekavijñānena sarvavijñānapratijñāvirodhenopasaṃhārasyaiva prābalyāt/ yattu guṇopasaṃhārapāde `ānandādayaḥ pradhānasye'ti sūtre `ānandaṃ brahme'tyādiśrutānāmānandādīnāṃ `vyatihāra' iti sūtre `tadyo'hamiti śrutyuktasya jīve īśvaratvasya īśvare vā jīvatvasya upāsyatayoktatvāduttaratāpanīyādau nirguṇopāsteruktatve'pi yathānandāderaikyasya nirguṇasya ca siddhiḥ, tathā satyakāmatvāderapi tāttvikatāstviti, tanna, ānandādaya' iti sūtreṇa lakṣyākhaṇḍavākyārthasiddhyarthaṃ vācyavākyārthopasaṃhārasya kriyamāṇatvena upāsyatvānukteḥ/ vyatihārasūtre ca `tadyo'haṃ so'sau yo'sau so'ha'mityuktasya jīve īśvarābhedadhyānasyeśvare vā jīvābhedadhyānasyopāsanā prakaraṇapaṭhitaśrutyuktasya jīveśvarābhedaḥ saguṇopāsanarūpeṇāpi dṛḍhīkartavya ityevaṃ paratayā aikyasya upāsanāviṣayatve'pi na satyakāmatvādivadatāttvikatvam/ na caikyavat satyakāmatvādīnāṃ tāttvikatā, anupāsanāprakaraṇasthatatparavākyabodhitatvābodhitatvābhyāṃ viśeṣād, uttaratāpanīyādau śrutopāsterjñānaparatvāt, upāsterviśiṣṭaviṣayatvena nirviśeṣaviṣayatvābhāvāt/

yattu yathā dhyānārthe'pi satyakāmādiguṇopadeśe tadguṇa īśvaraḥ prasidhyati, tadvadaikyamiti bhāṣyaparyālocanayā aikyavatsatyakāmatvādisiddhiriti/ tanna / tatra saguṇo yaḥ sa īśvaraḥ prasidhyatītyarthaḥ, na tu guṇasyāpi prasiddhiḥ, nirguṇaśrutyanusāreṇātadguṇasaṃvijñānabahuvrīhāveva tātparyāt/ tathā caikyasiddhāvīśvarasya nidarśanatvam, na tu guṇasya/ evamevārthasiddhaṃ bhavannopekṣāmahe/ `satyakāmādiguṇopadeśāt tadguṇeśvarādisiddhaḥ' iti ṭīkā neyā/
nanu- ānandādivākyasatyakāmādivākyayormānāntarāvirodhe tadaprāptau upāsanāvidhyaśravaṇe nirguṇaśrutivirodhe ca tulye'pi ānandādayastāttvikāḥ, satyakāmatvādayastvatāttvikā iti kathaṃ vyavastheti- cenna, ānandādīnāṃ brahmarūpatvena nirguṇaśrutivirodhābhāvasya vyavasthāpakatvāt/ na ca evaṃ balaśaktyādīnāmapi `jñānātmako bhagavān balātmako bhagavāniti śruteḥ samastakalyāṇaguṇātmaka iti śruteśca brahmābheda iti vācyam, asmākamapi brahmātiriktaguṇasadbhāva pradveṣād, abhede guṇaguṇibhāvāṅgīkārasya pāribhāṣikatvāt/
yattu saguṇopāsterbhramatve nirguṇopāsterapi bhramatayā samyakphalāsiddhirbrahmāsiddhiśca syāt/ na ca- nirguṇopāsanaṃ yadyapi bhramastathāpi maṇiprabhāyāṃ maṇibhrama iva samyakphalapradam/ taduktaṃ-
svayaṃ bhramo'pi saṃvādī yathā samyakphalapradaḥ/
brahmatattvopāsanāpi tathā muktiphalapradā// iti /
nāpi brahmāsiddhiḥ, upāsanasya bhramatve'pi śabdājjāyamānasya jñānasya pramātvāditivācyam, prakṛte'pi tathātvāpatteḥ, maṇiprabhāyāṃ maṇitvasyaiva brahmaṇo mithyātvābhāvena dhyānasyāpi satyabrahmaviṣayatvācceti/ tanna/ saguṇopāsterviśiṣṭaviṣayatvena bhramatve'pi nirguṇādyupāsternirviśeṣaviṣayatayā bhramatvābhāvāt/ evameva śābdasaguṇanirguṇajñānayorapi, saguṇavākyasya viśeṣyāṃśasatyaviṣayatve'pi viśeṣaṇāṃśāsatyaviṣayatvāt/ ata eva brahmaviṣayaśābdadhījanyasya tadaparokṣadhījanakasya brahmadhyānasyābrahmaviṣayatve śravaṇādīnāmapi tathātvāpattiriti nirastam, teṣāṃ viśiṣṭāviṣayatvād, upāsteśca viśiṣṭaviṣayatvāt/ na ca īkṣatikarmetisūtre
īkṣatidhyānayorekaḥ kāryakāraṇabhūtayoḥ/
artha autsargikaṃ tattvaviṣayatvaṃ tathekṣateḥ//
iti bhāmatyāṃ `parāt paraṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate itīkṣatikarmaṇaḥ parabrahmaṇa eva paraṃ puruṣamabhidhyāyīteti abhidhyātavyatvenoktyā tadvirodha iti vācyam, trimātroṅkārāvalambanopādhiviśiṣṭasyaiva dhyeyatvoktyā śuddhaviṣayatvābhāvena virodhābhāvād, viśeṣyāṃśamādāya īkṣatisamānaviṣayatvopapatteśca/ yattu aikyādyupāsanasya apramāpravāharūpatvamāśaṅkya saguṇopāsanasamatvamuktam, tadayuktam, saguṇaprakaraṇasthaikyavākyajanyaikyajñānasya saguṇopāstyantargatatayā viśiṣṭaviṣayatvāt, svatantraikyajanyaikyajñānasya nirviśeṣaviṣayatvena viśiṣṭaviṣayasaguṇopāstivaiṣamyāt/ na ca- aikyādervidhyavidhirūpavākyadvayabodhitatvena dhyeyatvajñeyatvavatsārvajñyāderupāsti- vidhiviṣayasyāpi avidhirūpavastutattvaviṣayaḥ sarvajña ityādivākyabodhitatvena jñeyatvamapyastīti vācyam; tasya taṭasthalakṣaṇadvārā parabrahmapratipattyupāyatvena tattvamasītyāderiva tatparatvābhāvāt/ ata eva- brahmaṇi kartṛtvādīnāmāropyāposyatve nāmni brahmavākyānāmiva brahmaṇyapi kāraṇavākyānāṃ samanvayasyāvaktavyatvena samanvayādyādhyāyānārambhāpāta iti- apāstam; nāmno brahmavikāratayā asamanvaye'pi brahmaṇo'vikāratayā mumukṣujñeyatvena kāraṇavākyānāṃ taṭasthalakṣaṇakartṛtvādibodhanadvārā tatraiva tātparyasaṃbhavena samanvayāderāvaśyakatayā tadadhyāyārambhasaṃbhavāt/ na ca - ya ātmā'pahatapāpmetyārabhya satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ so nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavya' sati satyakāmatvādīnāmapahatapāpmatvādibhiḥ saha jijñāsyatvaśravaṇāt jñeyatvamiti vācyam; apahatapāpmatvādīnāṃ svarūpatayā jijñāsyakoṭipraveśe'pi satyakāmatvādīnāṃ svarūpabahirbhāvena jijñāsyatvāyogāt tacchabdena teṣāmaparāmarśād asvarūpatve teṣāmapyaparāmarśe viśeṣyāṃ śamātraparāmarśaḥ yaścitragurbahudhanastamānayetyādivat/ ata eva `eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipati'rityādidharmānuktvā teṣāṃ `tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣantī'tyādau mumukṣajñeyatvenokteḥ `yaḥ sarvajñaḥ sarvavid yasyaiṣa mahimā bhuvītyuktvā `tadvijñānena paripaśyanti dhīrā' ityaparokṣapramāviṣayatvasyokteḥ `turīyaṃ sarvadṛksade'ti turīyasārvajñyaśruteśca sarvajñatvādīnāṃ satyatvādisiddhiriti- nirastam/
yattvapahatapāpmatvādīnāmupāsyatve teṣāṃ bhūtākāśe'pi sambhavena daharākāśasya brahmatvapratipādakadaharādhikaraṇavirodha iti, tanna; cetanadharmātyantābhāvasya pāpmādivirahasyācetane sambhave'pi kāmasaṅkalpāderacetane saṃbhāvayitumaśakyatvena virodhābhāvāt/
yattu `satyaḥ so'sya mahīme'tyatra homamātrānuvādenāhavanīyasyeva sa iti śrutyuktamahimamātrānuvādena satyatvavidhānāt sārvajñyādikamapi satyam/ `satyaḥ so'sya mahime'tyāderaindrasūktasthatve'pi `tattvāyāmi suvīrya tad brahma pūrvacittaya' iti brahmaśrutyā `indraḥ sūryamarocayat/ indre hi viśvā bhuvanāni yemira' ityādisūryaprakāśakatvaliṅgena ca jyotiradhikaraṇanyāyena sūktasya parameśvaraparatvavyavasthiteriti, tanna, nirguṇatvaśrutivirodhena svarūpamahattvasyaiva satyatvokteḥ, ṣaṣṭhyā upacaritatvād, dharmāṇāmapi vyāvahārikasatyatvokteḥ/ na ca brahmasattvamapi tathā; satyasya satyamiti niratiśayasattvapratipādanavirodhād, adhiṣṭhānatvānupapatteśca/ na ca tata eva saviśeṣatvam; nirviśeṣatve'pi tattvasyopapāditatvāt/ na ca- `pṛthagātmāna'mityādi śrutiṣu-
yo māmaśeṣadoṣojjhaṃ guṇasarvasvabṛṃhitam/
jānātyasmai prasanno'haṃ dadyāṃ muktiṃ na cānyathā//
bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram/
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati//
ityādismṛtiṣu ca saviśeṣajñānādeva mokṣokteḥ saprakārakajñānasyaiva mocakatvamiti- vācyam; paramamuktihetunirguṇasākṣātkāropayogisattvaśudvyupāyasaguṇopāsanā vidhyarthavādatayā sākṣānmuktihetutvāpratipādakatvāt/ na ca nirguṇajñānānmuktiśrutirapi tathā; tatparatvātatparatvābhyāṃ vaiṣamyāt, saguṇajñānasya phalāntaraśravaṇācca/ yadyapi "nāsyā brahmavitkule bhavatī'tyādiphalāntaraśravaṇaṃ nirguṇajñāne'pi, stutyarthatayopapādanamapi samānam, saṃyogapṛthaktvanyāyena ubhayaphalatvoktirapi samānā; tathāpi adhiṣṭhānatattvāvagāhitvānavagāhitvābhyāṃ nirguṇasaguṇajñānayorviśeṣāt, saguṇajñānajanyamukteravāntaramuktitvācca/ na ca- puṇyapāpe vidhūye'ti sarvakarmanivṛtyukteḥ paramamuktitvameveti- vācyam; asya brahmatattvasākṣātkārahetvatiriktakarmaparatvāt, avidyānāśābhāvācca paramamuktitvāsiddheḥ/ na ca- nirguṇajñānajanyāyā api mukteravāntaratvam, `asanneveti śrutyuktaśūnyatāyāḥ paramamuktitvamiti- vācyam; śūnyatāyā asukharūpatvenāpuruṣārthatvāt, asannevetyādivākyasya śūnyatvāpratipādakatvācca/ yattu guṇaviśeṣavidhisannihitasya sāmānyaniṣedhakasya niṣprapañcavākyasya vihitaguṇaniṣedhakatvaṃ nāstīti, tanna; bādhakasya niṣedhakaprāmāṇyasamakakṣyatva eva saṅkocādatra tadabhāvāt/

yattūpāsanāprakaraṇasthatvamātreṇa upāsyatve udgīthopāsanāsthasya `sa eṣo'nanta' iti śrutānantatvāderbhūtākāśa upāsanāmātramiti suvavacatvenākāśādyadhikaraṇe anantatvādiliṅgairbrahmatvoktyayoga iti, tanna; upāsanāprakaraṇasthatve'pi nirguṇaśrutivirodhābhāvena tāttvikatvāṅgīkārāt, tasya cākāśādāvasaṃbhavena tadadhikaraṇārambhasaṃbhavāt/ yattu satyakāmatvāderanupāstiprakaraṇe śravaṇamiti tanna; pūṣādyanumantraṇamantravat prakaraṇādutkṛṣṭatvasya dvādaśopasattāvākyavat stāvakatvasya vā sambhavāt/
yattu vedhādyarthabhedādityatra `sarvaṃ pravidhye'tyādimantrāṇāmupāsanāprakaraṇādutkarṣasyoktatvena tannyāyenānantādivākyasyotkarṣaḥ syāt, tasya vākyasyopāstiparatve vastutattvaparatve ca saguṇavākyasyāpi tathā syāditi, tanna; svarūpaparasatyaṃ jñānamanantamityādivākye anantatvādeḥ svata eva sattvena utkarṣe prayojanābhāvāt, tasya vastu tattvamātraparatvena ubhayaparatvābhāvācca, upāstiprakaraṇasthānantavākyasya ubhayaparatve'pi nirguṇaśrutivirodhena saguṇavākyasyobhayaparatvābhāvāt/ na caivaṃ sārvajñyādīnāṃ vāgdhenutvādivat prātītikatvāpattiḥ, vāgdhenutvāderbuddhipūrvakāropaviṣayatayā prātītikatve'pi satyakāmatvāderīśvarādanyatrāsaṃbhavena buddhipūrvakāropaviṣayatvābhāvāt/
nanu- asadupāsanā na ghaṭate, `nāvidyamānaṃ bruvate vedā dhyātuṃ na vaidikāḥ/ na caramantyaho asadupāsanayātmahana' ityādismṛtyā `acetanāsatyāyogyānyanupāsyānya phalatvaviparyayābhyā'miti saṅkarṣaṇasūtreṇāpi niṣedhāditi cenna, smṛtisūtrayoratyantāsadupāstiniṣedhaparatayā tadvirodhābhāvād, `vācaṃ dhenumupāsīte'tyādau prātītikasyāpyupāsyatvadarśanācca/ na ca tatra `rātriṃ dhenumivāyatīmiti śrutyantarāddhenuśabdo gauṇaḥ, `yoṣitamagniṃ dhyāyīte'tyātrāpi `reto juhvatī'ti śruteḥ retorūpāhutyādhāratvenāgniśabdo gauṇāḥ, bhāṣyoktarītyā yaugiko vā, na tvāropa iti vācyam, āropeṇa mukhyatvasaṃbhave gauṇatāyā anyāyyatvāt/ na ca gauṇyucchedaḥ, yatropasanāyā aśravaṇaṃ tatrāropasya niṣprayojanatvena goṇyupapatteḥ, rūḍhārthasya kathamapi saṃbhave yaugikārthatvasyānyāyyatvācca/ etena- `nāma brahme'tyatra `nāmābhimāninī coṣāḥ tasyāḥ brahma hariṃ smare'diti smṛtyaiva brahmādhiṣṭhāne nāmādau gauṇo brahmaśabdaḥ, nāmeti prathamavacanaṃ vasanto māruta itivat saptamyarthe, brahmeti prathamā vā pañcamyarthe, `brāhmaṇo'sya mukhamāsī'ditivat, supāṃ sulugi'ti sūtrād, anyathā `śrutaṃ hyeva me bhagavad‌dṛśebhyastarati śokamātmavi'diti pṛṣṭavantaṃ nāradaṃ prati nāmopāstyuktirayuktā syāt, pratimāyāmapi devatātattvabuddhita eva phalam, na tu devatā'tattvabuddhitaḥ, `śilā devate'ti jñānasya bhauma ijyadhīrityādinā niṣedhāditi nirastam, āropeṇa mukhyatvasaṃbhave gauṇatvasyānyāyyatvāt, samānavibhaktikatvābhāve iti śabdānanvayaprasaṅgāt/ evaṃ pratimādāvapi devatātvāropeṇa mukhyatve gauṇatvamanyāyyameva/ na ca bhauma ijyadhīriti niṣedhānna tathā, tasya bhaumātiriktaścetano devo nāstīti bhramavyudāsaparatvenāropāniṣedhakatvād, anātmopāstestu mukhyaṃ brahmopadeṣṭumeva śākhācandranyāyenāvatāritatvāt, `tadeva brahmatvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate' iti guṇaviśiṣṭasya upāsyasya brahmatvaniṣedhācca/ na ca `anyadeva tadviditādatho aviditādadhī'ti śrutau aśrautajñānasyākārtsnyena jñānasya vā niṣedha iti `tadeva brahme'tyādāvapi aśrautadhyānasyākārtsyena dhyānasya vā niṣedhena nopāsyasya brahmatvaniṣedhaḥ, anyathā `tasyābhidhyānādi'ti śrutivirodha iti vācyam, anyadevetyādau viditāt prameyād ghaṭāderaprameyācchaśaviṣaṇādevaiṃlakṣaṇyena svaprakāśatvapratipādanaparatayā tvaduktārthādṛṣṭāntatvāt/ upāsye brahmatvaniṣedhe'pi na "tasyābhidhyānā'diti śrutivirodhaḥ, abhidhyānaśabdasya nididhyāsanavācakatvād, dhyānaparatve'pi kramamuktyarthatvena virodhābhāvāt/ tasmāt sādhakābhāvānnirguṇaṃ brahma, saguṇatve bādhakasadbhāvācca/ na cāsiddhiḥ, mithyātvaśruternirguṇaśruteśca bādhakatvāt, mithyātvaśruterabādhakatvaprakārasya mithyātvavāde akhaṇḍārthavāde ca nirāsāt/
nanu- nirguṇavākyaṃ saguṇavākyaṃ bādhate, na tu saguṇavākyaṃ taditi kimatra niyākam ? na ca niṣedhakatayā nirguṇavākyaṃ prabalam, `asadvā' ityādivākyasya sadevetyādivākyāt prābalyāpatteriti- cenna, apacchedanyāyena prābalyasya prāgevokteḥ/ niṣedhatvācca prābalyam, `asadvā' ityatrāsacchabdasyānabhivyaktaparatvenāniṣedhatvācca naitannyāyena prābalyam/ nirguṇavākyasya puruṣārthaparyavasāyitayā tatparatvena prābalyāt saguṇavākyasya tatsannidhipaṭhitasya `phalavatsannidhā'viti nyāyena tadanuguṇatayā neyatvāt/ na ca saguṇajñānasya mocakatvam, tasya prāgeva nirāsāt/ ata eva- saguṇatvanirguṇatvayorvirodhena samuccayāyogād, anuṣṭhāna iva ca vastuni vikalpāyogād ekasya pratītārthatyāgarūpe bādhe vaktavye nirguṇavākyasyaiva sa yuktaḥ, na tu prabalasya saguṇavākyasyeti nirastam, prābalyāsiddheḥ/ na ca- upakramādhikaraṇanyāyenānupajātavirodhatvāt nirguṇaśruteḥ pratiyogijñānāpekṣatayā vilambitatvena liṅgāt śruteriva śīghragāmitvāt pade juhotītivadviśeṣaviṣayatvācca saguṇavākyasya prābalyamiti vācyam, upakramādhikaraṇanyāyasyānyathāsiddhopasaṃhāraviṣayatvāt, prakṛte ca tadabhāvāt/ saguṇavākyasya pratiyogyupasthāpakatayā śīghragāmitvena prābalye grahaṇavākyasyāpi prābalyāpattyā vikalpābhāvaprasaṅgāt, sāmānyaviṣayapramāṇasamakakṣyasyaiva viśeṣaviṣayasya prābalyāt, prakṛte ca tadabhāvāt/

etena `dīkṣaṇīyāyāmanubrūyā'ditivat niravakāśatvena prābalyam, nirguṇaśrutirhi'devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhāṃ `daivī hyeṣā guṇamayī' tyādiśrutismṛtiṣviva sattvādiguṇe sāvakāśeti nirastam, sāvakāśaniravakāśanyāyasya samakakṣyaviṣayatvācca/ ata eva bahutvādapi na prābalyam, `śatamapyandhānāṃ na paśyatī'ti nyāyācca/ na ca pravṛttinimittāpekṣaiḥ brahmādiśabdairdharmiṇaṃ nirdiśya kriyamāṇaṃ dharmaniṣedhaṃ pratyupajīvyatayā guṇasamarpakāṇāṃ prābalyam, grahaikatvavadud‌deśyaviśeṣaṇatayā pravṛttinimittānāmavivakṣitatvāt/ na ca grahaikatvanyāye ud‌deśyasvarūpe labdhe yadadhikaṃ tasyaivāvivakṣeti sthitiḥ, anyathā grahatvasyāpyavivakṣā syāt/ ata evoktaṃ havirārtinaye `mṛṣyāmahe haviṣā viśeṣaṇam, ubhayatvaṃ tu na mṛṣyāmaha' itīti vācyam/ yacchabdo yatra pravṛtti nimittamarpayan dharmiṇamupasthāpayati tatrāyaṃ nyāyaḥ, yastu lakṣaṇayopasthāpayati, tatra nāyaṃ pravartate/ na ca- lakṣakeṇāpi śabdena itaravyāvṛttamasaṅkorṇameva vastusvarūpamud‌deṣṭavyam, anyathā yatra kvacana dharmaniṣedhaḥ syāditi- vācyam, gaṅgāyāmityādāvitaranadītiravyāvṛttatīralābhavadatrāpi svato vyāvṛttavastuna evod‌deśyatvasaṃbhavāt kiṃ dharmasamarpaṇena ? na ca- nirguṇavākyasya chāgapaśunyāyena `traiguṇyavarjitaṃ' `vinā heyairguṇādibhi'rityādiviśeṣopasaṃhāra iti vācyam, `neti netī'tyādivīpsābalena prasaktasarvaniṣedhe pratīte katipayaviśeṣapariśeṣasya kartumaśakyatvāt/ ata eva `kākebhyo dadhi rakṣyatā'mitivat traiguṇyādiniṣedhasyaiva sāmānyaviṣayatvam, sārvajñyādau śruteramānatvenāvirodhādatrāpi kākapada ivi mānāntarānugrahasya tulyatvāt, tathāpi viśeṣopasaṃhāre `na hiṃsyātsarvā bhūtānī'tyasya `brāhmaṇo na hantavya' ityatropasaṃhārāpātāt, vyarthahiṃsāyāṃ vidhyabhāvavat sārvajñyādiguṇeṣvapi vidhyabhāvasya samānatvāt niṣedha sāmyopapatteḥ/
ata eva- `dharmān pṛthak paśyan'- ityādiśruteḥ `saviśeṣaṇe hī'ti nyāyena guṇānāṃ pārthakyasyaiva niṣedhāt tatsāmānyādanyatrāpi tathaiva niṣedho yukta iti nirastam; saviśeṣaṇe hīti nyāyasya viśeṣyabādhakāvatāra eva pravṛtteḥ, prakṛte ca bādhakābhāvāt, sārvajñ‌yaśruteḥ bādhakatvanirāsāt, pārthakyaniṣedhe brahmamātrapariśeṣāt nāmāntareṇādvaitavādasyaivokteśca/ yattu jñānānandayorabhede ekatarapariśeṣābhāvādatrāpi dharmadharmiṇoḥ naikatarapariśeṣaḥ, anyathā ānandasphuraṇayoranyatarābhāvāt muktirapumarthaḥ syāditi, tanna; jñānānandavyaktyorasti bhedagarbhekataraśabdasyāpravṛttiḥ/ evameva tvannaye guṇaguṇivyaktyorabhedasambhavād asya paribhāṣāmātratvāt/ yattu sākṣī cetetyasya pūrvaṃ paścādapi guṇoktestanmadhyasthaṃ nirguṇavākyamapi upāṃśuyājanyāyena tadanugaṇatayā neyamiti, tanna; guṇān taṭasthīkṛtya teṣāṃ brahmaparatvena guṇe tātparyābhāvāt/ ata eva- nirguṇaśabdena guṇamātraniṣedho na yuktaḥ, sākṣyādipadena draṣṭratvādividhānavyāghātāt saṅkoca eveti nirastam/ draṣṭratvādāvatrāpi atātparyāt/ tathāca draṣṭṛtvādidvārakabrahmarūpayuktārthataiṣā/ āgamasya tatraiva prāmāṇyasaṃbhavāt/ evaṃ ca `yukto'yuktaśca yatrārthaḥ āgamasya pratīyate/ syāttatra yukta evārtha' ityādyasmanmata evopapannataram/ tasmādupakramādinyāyānāmanyaviṣayatvāt na tadbalena saguṇatvasiddhiḥ/
yattu `antastaddharmopadeśād', `antaryāmyadhidaivādiṣu taddharmavyapadeśā'dityādi sūtreṣu dharmāṇāṃ tattadadhikaraṇasiddhāntasādhakatayā ādṛtatvāt saguṇatvasiddhiriti, tanna; āropitabrahmamātrasaṃbandhiguṇopādānena siddhāntasiddhyupapatterguṇatāttvikatve audāsīnyāt/
yacca ahiṃsāgnīṣomīyavākyayoriva saguṇanirguṇavākyayorapi bhinnaviṣayatayā'virodhe saṃbhavatyapi saguṇavākyasyāmānatvābhidhānaṃ saugatasauhṛdāditi, tanna; nirguṇavākyasya tatparatvena prabalatayā bādhasyāvaśyakatve'pi mānatvābhidhānasya brahmavādividveṣamātratvāt/ tasmānnirguṇavākyabādhāt saguṇavākyamatatparam/
anubhūtiḥ; nirviśeṣā, anubhūtitvāditi vyatirekyanumānamapi bādhakam/ na cātrā prasiddhaviśeṣaṇatvam; yad‌vyatireke'samīhitaprasaktiḥ tat mānayogyamiti sāmānyataḥ prasiddheḥ/ viśeṣatvamabhāvapratiyogitāvacchedakam, abhāvapratiyogimātravṛttitvād, ghaṭatvavaditi viśiṣyāpi sattvāt nāpi svavyāghātaḥ nirviśeṣatvasya svarūpatvena viśeṣatvānaṅgīkārāt/ na ca svarūpasya prāgeva siddheḥ syādanumitervaiyarthyam, tena rūpeṇa jñānasyoddeśyatvāt/ nāpi śrutibādhaḥ, prāgeva nirāsāt, pratyuta bahutaraśrutyanugrahaḥ/ ata eva nābhāsasāmyam/ nāpyaprayojakatvam, bhinnatve abhinnatve saṃbandhatve cātiprasaṅgānavasthābhyāṃ dharmadharmibhāvānupapattereva vipakṣabādhakatvāt/ na ca saṃbandhasya mithyātvavat svanirvāhakatvānnānavasthā, abhedavāde atiriktasya vaktumaśakyatvāt/ na ca- dharmābhāvarūpadharmabhāvatvābhāvābhyāṃ vyāghātena kutarkatāsyeti vācyam, dharmābhāvasya svarūpatayaiva sattvāṅgīkāreṇa vyāghātābhāvād, abhede'pi bhedakalpanayā dharmadharmibhāvavyavahārasya tvayāpīṣṭatvāt/ na ca- evamānandasya jñānamātratve duḥkhajñānamapyānandaḥ syād, bhinnatve akhaṇḍatvahāniḥ, evameva brahmaṇo jagadabhinnatve mithyātvāpattiḥ bhinnatve bhedasatyatvamityāditarkabādhāt tvadabhimataṃ brahmāpi na sidhyediti śrutibādhāttarkāṇāmābhāsatvaṃ manmate samānamiti- vācyam, duḥkhajñānasya vṛttirūpatayā ānandasya nityacinmātrānatireke atiprasaṅgābhāvād; ārambhaṇādhikaraṇanyāyena brahmavyatirekeṇa jagataḥ abhāvād bhedābhedavikalpasyānavakāśāt saguṇaśruteratatparatayā śrutibādhasāmyokterayukteḥ, nirguṇaśrutestu tatparatayā tadanugṛhītatarke śuṣkatvābhāvācca/
yattu nirviśeṣatvasya bhāvābhāvābhyāṃ mūko'hamitivat svavyāghātaḥ, yadi nirviśeṣatvarūpaviśeṣo'pyanenaiva niṣidhyate; tarhīyamapi vacanakriyā mūko'hamityanenaiva niṣidhyata iti samamiti/ tanna/ nirviśeṣatvasya viśeṣarūpatve viśeṣatvenaiva rūpeṇa tanniṣedhasyādvitīyavākye dvitīyābhāvarūpadvitīyaniṣedhasyevopapatteḥ/ anyathā viśeṣatvāvacchinnaniṣedhapratīteranupapatteḥ/ abhāvānatireke tu svarūpānatirekitayā mūko'hamitivatsvavacanavyāghātābhāvasyaivoktatvācca/ mūko'hamityatra vaktṛtvatadabhāvayorekarūpeṇa niṣedhābhāvād vyāghātopapatteḥ/ nanu- brahmaṇaḥ śūnyānirvācyavyāvartakaviśeṣābhāve tucchatvamithyātvādyāpatteḥ tatsattve saviśeṣatvamiti cet, vyāvarttyasamānasattākaviśeṣābhāve'pi vyāvṛttibodhasamānasattākadharmeṇa bhinnatvanirviśeṣatvayorupapatteḥ/ ata eva brahmaṇo nirviśeṣatve vicāraviṣayatvānupapattiḥ/
idamitthamiti jñānaṃ jijñāsāyāḥ prayojanam/
itthaṃbhāvo hi dharmo'sya na cenna pratiyogitā//
iti nirastam, vicārakāle āropitadharmasaṃbhavāt/ vicārottarakāle ca itthamiti vyavahārasya svarūpavyāvṛttyādeśca kalpitapārthakyamādāyopapatteḥ/ nanu- dharmāropārthamapi kecana dharmāḥ satyāḥ svīkartavyāḥ, idaṃ tvādinā jñāta eva rūpyādyāropadarśanāt/ taduktam-
dharmāropo'pi sāmānyadharmādīnāṃ hi darśane/
sarvadharmavihīnasya dharmāropaḥ kva dṛśyate//

iti cenna, idantvāderapi satyatvāsaṃpratipatteḥ, śuddhe'pyadhyāsasyopapāditatvācca, āropyavilakṣaṇadharmavattvasyānādyavidyāsaṃbaṃdhenaivopapatteḥ/ ata eva abhāvarūpadharmāṅgīkāre bhāvo'pyastu, prāmāṇikatvāviśeṣāditi nirastam; svarūpātirekiṇo'bhāvasyāpyanaṅgīkārād, dharmamātre prāmāṇikatvasya nirākṛtatvācca/ tasmānnirviśeṣaṃ paraṃ brahma/ ityadvaitasiddhau brahmaṇo nirviśeṣatvanirguṇatvopapattiḥ

[2-4]
[2-5]
5. nirguṇe pramāṇabhaṅgaḥ
nanu- nirviśeṣe kiṃ pramāṇamiti cet, sphūrtyarthaṃ vā ajñānanivṛttyarthaṃ vā pramāṇapraśnaḥ/ ādye svaprakāśatayā pramāṇavaiyarthyam/ na ca vipratipanne svataḥsiddhervaktuṃ śakyatayā atiprasaṅgaḥ, abhāvavyāvṛttibodhakapramāṇasattvāsattvābhyāṃ viśeṣād; dvitīye upaniṣada eva pramāṇatvāt/ ata eva pratyakṣamanumānaṃ vetyādivikalpasya nāvakāśaḥ/ nanu- kathaṃ tatropaniṣat mānam ? jātiguṇakriyādirūpanimittābhāvena mukhyavṛtterayogād asvīkārācca, āropitanimittaviṣayapratītenirviśeṣe prāmāṇyāyogād, gauṇyāśca mukhyārthaguṇayuktatayaiva lakṣaṇāyāśca śakyārthasaṃbandhitāvacchedaka rūpavattayaiva svārthopasthāpakatvāt, padasyānvayitāvacchedakarūpeṇa svārthopasthāpakatayā nirviśeṣe vṛttimātrāyogāt, padavidhayā vākyavidhayā copaniṣad mānaṃ na nirviśeṣe, saṃsargāgocaratvācceti- cenna, mukhyagauṇyasaṃbhave'pi lakṣaṇāyāḥ saṃbhavāt/ na ca lakṣakapade śakyārthasambandhitvāvacchedakarūpavattayā padamātre'nvayitāvacchedakarūpavattayā ca upasthitiniyamaḥ, saṃsargabodhakavākyasthapadānāmeva tathātvam/ na ca saṃsargāgocaratve pramāṇavākyatvānupapattiḥ, asandigdhāviparyastabodhakatayā nirvikalpakatve'pi prāmāṇyasyākāṅkṣādimattayā vākyatvasya copapattervṛttimantareṇāpi suptotthāpakavākyasyeva vedāntavākyasya nirviśeṣe prāmāṇyasya vārtikakṛdbhirupapāditatvācca/ tathā hi-
agṛhītvaiva sambandhamabhidhānābhidheyayoḥ/
hitvā nidrāṃ prabudhyante suṣupte bodhitāḥ paraiḥ//
jāgradvanna hi sambandhaṃ suṣupte vetti kaścana//
ityādinā granthena vināpi sambandhaṃ vākyasya prāmāṇyamupapāditam/ lakṣaṇāpakṣe'pi tātparyaviśeṣāgraheṇaivātiprasaṅgabhaṅgo vācyaḥ/ śakyasambandhasyānekatra saṃbhavāt, tātparyaviśeṣagrahaśca puruṣaviśeṣasya bhavati, na sarvasya, puruṣagato viśeṣaḥ antaḥkaraṇaśuddhirūpaḥ pratibandhābhāvaḥ/ antaḥkaraṇaśuddhirūpasya pāpasya ca pratibandhakatvaṃ `jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayāt pāpasya karmaṇa' ityādiśāstrasiddham/ tathāca pratibandhakṣaye vināpi saṃbandhaṃ śūdbādātmasākṣātkāraḥ iti niravadyam/ vistṛtamidamasmābhiḥgītā nibandhane/ na ca- anirdhāritaikakoṭiprakārakaniścayaṃ pratyeva dharmijñānādhīnavicārasya janakatvāt kathaṃ vicārasaghrīcīnavedāntavākyajñānasya niṣprakārakatvamiti vācyam/ saṃśayanivṛttikṣamajñānasyaiva vicāraphalatvāt/ tasyāśca virodhikoṭipratikṣepakopalakṣitadharmijñānādapyupapatternatadarthaṃ sapramāṇakatvaniyamaḥ/ na ca gauravam, pramāṇavato gauravasya nyāyyatvāt/ na ca- nirviśeṣaviṣayakasya jñānasya niṣprakārakatve nirviśeṣatvāsiddhyā tatsiddhyā tatsiddhyarthaṃ viśeṣābhāvarūpaviśeṣaviṣayatvasyāvaśyakatvamiti vācyam, viśeṣābhāvasya svarūpatayā tatsphūrtau pramāṇānapekṣatvāt, akhaṇḍārthasiddhyanukūlapṛthagjāta padārthopasthiti viṣayatvamātreṇa viśiṣṭavyavahāropapatteḥ/ tasmātsaguṇatve sādhakābhāvād bādhakasadbhāvācca nirguṇatve tadabhāvāt nirguṇameva brahmeti siddham/ iti advaitasiddhau brahmaṇo nirguṇatve pramāṇopapattiḥ

[2-5]
[2-6]
6. brahmaṇo nirākāratvabhaṅgaḥ
evaṃ nirākāramapi/ nanu- `ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastād', `yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇam, `ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam', `viśvataścakṣuḥ,' sahasraśīrṣā'- ityādiśrutibhiḥ `paśya me pārtha rūpāṇi', `sarvataḥ pāṇipādaṃ tad- ityādismṛtibhiḥ brahma, savigraham, sraṣṭṛtvāt, pālayitṛtvādupadeṣṭṛtvādityādyanumānaiśca vigrahasiddhiriti- cenna, ādityavarṇamityasyāvidyāvilakṣaṇasvaprakāśasvarūpa pratipādanaparatayā upāsyaparatayā copapatteḥ/ na ca tamasaḥ paratvokyopāsanāparatvānupapattiḥ, upāsyavigrahopalakṣitasya tamasaḥ paratvokteḥ na tu rūpaviśiṣṭasya/ na ca- `eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyata' ityatra vartamānatvenāparokṣajñānaviṣayatvokteranāropyatvam, na hi yoṣito'gnitvaṃ dṛśyata ityucyata iti vācyam, pratīkopāsane upāsyasākṣātkāraniyamābhāve'pi saguṇopāsane upāsyasākṣātkārasya tasya syādaddheti śrutisiddhasya niyatatvena tasyaiva darśanaśabdenābhidhānād, viśvataścakṣurityādiśrutismṛtīnāṃ sarvātmakatayā sarvāntaryāmitayā ca niyamyajīvaśarīracakṣuḥ pāṇiśiraḥprabhṛtyanuvāditvopapatteḥ, sarvataḥ pāṇipādatvādestu asaṃbhavāt, tvayāpyevameva vaktavyatvāt/ anyathā deśaviśeṣāvacchedena paramamuktipratipādanaṃ gamyatvapraveṣṭṛtvādyupapādanaṃ ca tvadīyamasaṅgataṃ syāt/ anumāne'pyevameva siddhasādhanam/ `vikaraṇatvānneti cettadukta'miti sūtre avidyāpariṇāmasya karaṇasthānīyasyāṅgīkārādavirodhāt/
yattu- `tadevānuprāviśad brahmavidāpnoti para'mityādiśrutisiddhaṃ sarvagatasya brahmaṇaḥ praveṣṭṛtvaṃ gamyatvaṃ ca vigrahaṃ vinā na yujyate iti, tanna; svasṛṣṭakāryābhivyaktatvasyaivānupraveśaśabdārthatayā vyāpakasya mukhyapraveśāsaṃbhavāt, svataḥ prāptasyāpi avidyātirodhānanivṛttyapekṣayā prāpyatvopacāreṇa vigrahānākṣepakatvāt/ yattu `tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati yadā paśya ityādiśrutau sarvanāmnā savigrahasyaiva parāmarśāt tajjñānasyaiva mocakatve savigrahatvamiti, tanna; saguṇavidyāyāḥ kramamuktyarthatvenānyathāsiddheḥ, sākṣānmuktijanakatvapakṣe tadupalakṣitātmajñānasyaiva mocakatvāt/ ata eva - devā apyasya rupasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ' - ityādismṛtirapi vyākhyātā/ kiṃ ca vigrahaḥ kiṃ bhautikaḥ ? abhautiko vā ? abhautiko'pi māyikaḥ ? amāyiko vā ? amāyiko'pi brahmabhainna ? abhinno vā ? bhautikamāyikāvapi karmārjitau ? parakarmarjitau vā ? ādye saṃsāritvāpattiḥ, dvitīye iṣṭāpattiḥ/ brahmabhinnatve tavāpasiddhāntaḥ neti netītitrutivirodhaḥ, `apāṇipāda' ityādi śrutivirodhaśca/ abhautikāmāyikabrahmābhinnadehāṅgīkāre uktaśrutivirodhaḥ, cārvākamatapraveśaśca, pramāṇābhāvaśca, pramāṇābhāvaśca/ na ca `nābhyā āsīdantarikṣa'miti bhūtakāraṇatvoktyā abhautikatvāsiddhiḥ, agnirmūrddhe'tyādiśrutiparyālocanayāntarikṣādīnāṃ nābhitvādiparikalpanayā virāḍ‌dehapratipādakatayā śarīrasya bhūtakāraṇatvāpratipādakatvāt, tamasaḥ parastādityādeśca virāḍdehopalakṣitabrahmaparatayā vigrahasya tamasaḥ paratvāpratipādakatvāt/ na ca `eko nārāyaṇa āsīt na brahmā na ca śaṅkara' iti śrutyā mahāpralaye nārāyaṇasthityukyā nityavigrahasiddhiḥ nārāyaṇaśabdasya `sadeva somyemagra āsī'diti śrutyanusāreṇa māyopahitabrahmaparatvena vigrahaparatvābhāvāt/ na caitāvatā cetanāntarasādhāraṇyam; akhaṇḍamāyopahitatvasyaiva vyāvartakatvāt/ na ca `nityonityānāṃ cetanaścetanānā'miti vigrahanityatvābhāve viśeṣoktivirodhaḥ, vigrahānaṅgīkāre'pi svarūpacaitanyamādāyopapatteḥ/ nāpi `purākalpāpāye svakṛtamudarīkṛtya vikṛta'mityādau mahāpralaye dehasya sākṣātsthityuktyā nityavigrahasiddhiḥ, sarvavikāramūlakāraṇāvidyāyāḥ saṃskārātmanāvasthānasya udarīkaraṇaśabdārthatvāt/ na ca mukhyārthatyāgaḥ, tvayāpyasyārthasyaiva vaktavyatvād, anyathā sakalasya brahmāṇḍasya tadanupraveśamātreṇa pralayāsiddheḥ/ yattu-
sarve nityāḥ śāśvatāśca dehāstasya mahātmanaḥ/
paramānandasandohā jñānamātrāśca sarvadā//
ityādau sākṣānnityatvoktivirodhaḥ iti, tanna, pralayaparyantasthāyiduḥkhabhogānāyatana jñānamātrapradhānadehaparatayā tvadvivakṣitaparatvābhāvāt/ ata eva jaḍastato bhinnaśca/ na ca "ānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti", "āpraṇakhāt sarva evānandaḥ", "modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ," "tadātmako bhagavān yadātmikā vyaktiḥ, kimātmako bhagavān ? jñānātmaka aiśvaryātmaka" ityādiśruterbhedābhāve'pi ahikuṇḍalanyāyena viśeṣabalādvigrahavattvopapattiriti- vācyam, ātmano jñānānandarūpatvapratipādanaparatvena vigrahāpratipādakatvāt/ `vicitraśaktiḥ puruṣaḥ purāṇa' ityādivākyasya `ātmani caivaṃ vicitrāśca hī'ti sūtrasya ca māyāśaktivaicitryapratipādakatvenātmaśaktyapratipādakatvād, āpraṇakhādityādeśca līlāvigrahāvacchedena duḥkhādyabhoktṛtayopapatteḥ/ modo dakṣiṇa ityāderānandamaya kośapratipādakatayā brahmaparatvābhāvāt/ na hi śrutyuktatvamātreṇa brahmaṇo vigraharūpatā, `brahmaivedaṃ sarvaṃ puruṣa evedaṃ sarva'mityādi śrutyā prapañcarūpatāpi brahmaṇyāpadyeta/ svarūpānanda eva nityatvavadaparādhīnatvavacca vigrahatvakalpanasya paribhāṣāmātratvāt/ manmate'pi brahmātiriktasya brahmasattāsamānasattākatvābhimatasya brahmaṇi niṣedhāṅgīkārāt/ na ca- naiṣā tarkeṇa matirāpaneye'ti tarkāgamyatvoktyā ātmana eva vigrahavattvamiti vācyam, nirviśeṣātmana eva tarkāgamyatvoktyā ātmano vigrahavattvasya tarkāgamyatvānukterarūpatvena cākṣuṣatvāprasaktyā piśācādivadantardhānaśaktyānupalambhasamarthanasyāprasaktasamarthanatvād, vigrahapakṣe `apāṇipāda' ityādiśrutivirodhasyoktatvācca/

na ca- `aduḥkhamasukha'mityādau prākṛtasukhaniṣedhavadatrāpi prākṛtāvayavaniṣedhaparatā, anyathā `śṛṇoti paśyatī'ti vākyaśeṣavirodhaḥ syāditi vācyam, ānandādirūpatāpratipādakaśrutivirodhena tatra saṅkocavadatra saṅkocakāraṇābhāvāt, śravaṇadarśanayoḥ śabdarūpasākṣitvamātreṇa upapatterna tadvirodhaḥ/ anyathā tvanmate'pi brahmaṇi cakṣurādisādhyajñānānaṅgīkāreṇa tadvirodho duṣpariharaḥ syāt/ ata eva- `arūpo'prākṛtaśce'ti smṛtyaivārūpaśrutigatyukteḥ nārūpamityanena rūpamātraniṣedha iti- nirastam, smṛterupāsyaparatvena jñeyabrahmapratipādikāyāḥ śruteḥ saṅkoce kāraṇābhāvāt, śrutismṛtyoratulyabalatvācca, pratyuta `yattadadreśya'mityādinā paravidyāviṣayasya vigrahavattvaprati pādanavirodhācca/ kiñca bhagavadvigraho na nityaḥ, mahattve sati rūpavattvād, vigrahatvādvā, nityatābodhakatvābhimataśruteranyathāsiddheruktatvācca/ na ca prākṛtatvamupādhiḥ, sādhanavyāpakatvāt/ sāvayavatvādapi na nityatvam/ na ca śrutibalāt kvacit sāvayavo'pi nityaḥ, śrutyanyathāsiddheruktatvāt/ nanu- avayava upādānaṃ cet, brahmavigrahe nāstyeva; ekadeśamātraṃ ced, gaganātmādau vyabhicāraḥ, tayorapyekadeśasattvāt/ na copādānātiriktasyaikadeśasyaivābhāvaḥ, upādānatantvanyahastavitastyādi parimāṇasyaikadeśasya pāṭādāvanubhavāditi- cenna, upādānatantūnāmeva hastavitastyādiparimāṇavatāmanubhavāt/ gaganādau saṃyogitvādinā yadekadeśasādhanaṃ tadiṣṭameva, asmābhistatra sāvayavatvānityatvayoraṅgīkārāt/
yattu ātmani sukhaduḥkhayordeśabhedena pratīterekadeśasādhanam, tanna, sukhaduḥkhayorantaḥ karaṇagatatayā tadgatatvābhāvāt/ na ca- "gauranādyantavatītyādi" śrutyā anādinityā api prakṛteḥ sattvarajastamorūpaikadeśadarśanād vyabhicāra iti vācyam, prakṛtau nityatvābhāvādavidyātiriktaprakṛterabhāvācca/ na cāvidyāyāmeva vyabhicāraḥ, tasyā apyanityatvena vyabhicārābhāvāt/ na ca- jīvānāmapi `droṇaṃ bṛhaspaterbhāgaṃ drauṇiṃ rudrāṃśasaṃbhavam/ durvāsāḥ śaṅkarasyāṃśa' ityādināṃśokteḥ,
yasyāyutāyutāṃśe'pi viśvaśaktiravasthitā/
parabrahmasvarūpasya praṇamāmi tamavyayam//
viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat/
ityādinā īśvarasyāpyaṃśokterjīveśayorvyabhicāra iti- vācyam, ātmanoṃ'śasyaupādhikatayā svābhāvikatvābhāvāt, tvanmate jīvānāmaṇurūpatayā svābhāvikāṃśābhāvena kālpanikāṃśasyaiva vaktavyatvāt/ etena bhagavallokāderapi nityatvamapāstam/
na ca- `ato hi vaiṣṇavā lokā nityāste cetanātmakāḥ/
matprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam//
ityādyāgamavirodhaḥ, tasyāvāntarapralayasthatvaparatvāt/ tasmānnirguṇaṃ nirākāraṃ brahmeti siddham// ityadvaitasiddhau brahmaṇo nirākāratvasiddhiḥ

[2-6]
[2-7]
7. paramate brahmaṇo jñānatvānandatvādvitīyatvanityatva-sākṣitvabhaṅgaḥ
vaṃśīvibhūṣitakarānnavanīradābhāt pītāmbarādaruṇabimbaphalādharoṣṭhāt/
pūrṇendusundaramukhādaravindanetrāt kṛṣṇātparaṃ kimapi tattvamahaṃ na jāne//
(1) nanu- nirviśeṣaṃ ced brahma, tarhi brahmaivekaṃ jñānātmakamānandātmakamadvitīyaṃ nityaṃ sākṣi ceti nopapadyate/ tathā hi- tatra tāvat jñānatvaṃ kiṃ jātiviśeṣo vā ? sākṣād‌vyavahārajanakatvaṃ vā ? jaḍavirodhitvaṃ vā ? jaḍānyatvaṃ vā ? ajñānavirodhitvaṃ vā ? arthaprakāśātmakatvaṃ vā ? parāṅgīkṛtaṃ vā ? nādyaḥ, vṛttipratibimbatajñānābhāseṣu tatsambhave'pyakhaṇḍarūpabrahmajñāne tadayogāt/ na dvitīyaḥ, phalopadhānasya suṣuptyādāvabhāvāt, śaktyādirūpasvarūpayogyatāyā api muktāvabhāvāt/ na tṛtīyaḥ, svarūpajñānasya nityatvena tadviruddhasya jaḍasya nityanivṛttyāpātāt/ na caturthaḥ, `satyaṃ jñāna'mityādau anṛtavyāvṛtterārthikatvoktivirodhāt/ na ca pañcamaḥ, ajñānasya nityanivṛttyāpātāt/ na ṣaṣṭhaḥ mokṣe anyārthollekhābhāvāt, svarūpollekhe ca svaviṣayatvāpātāt/ na saptamaḥ, parāṅgīkṛtajātervyavahārahetutvādervā tvanmate asaṃbhavāditi cenna, arthaprakāśatvameva jñānatvam/ muktāvarthābhāve'pi tatsaṃsṛṣṭaprakāśatvasya kadācidartha saṃbandhenāpyanapāyāt, ata eva-
`arthaprakāśarūpatvaṃ jñānatvaṃ brahmaṇaḥ katham/
anyārthābhāvato mokṣe svena svasyāpyavedanāt//' iti nirastam/
(2) yattu- ānandatvaṃ jātiviśeṣo vā ? anukūlatayā vedanīyatvaṃ vā ? anukūlavedanatvaṃ vā ? anukūlatvamātraṃ vā ? jñānātmakatvameva vā ? duḥkhavirodhitvaṃ vā ? duḥkhābhāvopalakṣitasvarūpatvaṃ vā ? parāṅgīkṛtaṃ vā ? nādyaḥ, akhaṇḍasvarūpānande tadabhāvāt/ na dvitīyaḥ, mokṣe vediturabhāvād, ātmano'vedyatvācca/ kiṃ ca ānukūlyaṃ kiñcitsāpekṣam, na cānyaṃ prati tadyuktamiti svaṃ pratyeva vaktavyatvena saviśeṣatvāpātāt/ ata eva na tṛtīyaḥ/ kiṃ ca vedanasvabhāvādadhikasyānukūlasya svābhāvikatve sakhaṇḍatvāpātaḥ, aupādhikatve kadācidānandanivṛttyāpātaḥ, na caturthaḥ, uktarītyā ānukūlyāsambhavāt/ ata eva- nirupādhīṣṭatvamānandatvamiti- nirastam/ na pañcamaḥ, duḥkhādijñānasyāpi ānandatvāpātāt/ viṣayānullekhijñānaṃ tatheti cenna, jñānasya saviṣayatvaniyamād, `vijñānamānandaṃ brahmetyādau vijñānapadenaiva duḥkhavyāvṛttisiddhāvānandapadavaiyarthyāpātācca/ na ṣaṣṭhaḥ, virodhasya nivartakatvādirūpatve duḥkhasya nityanivṛttyāpatteḥ tādātmyāyogyatvarūpatve ghaṭādāvapyānandatvāpātād, `vijñānamānandaṃ brahme'tyādau duḥkhavyāvṛtterārthikatvoktyayogācca/ na saptamaḥ, vaiśeṣikamokṣavat tvaduktasya duḥkhasyābhāve satyapi ānandābhāvenāpumarthatvasya tvanmokṣe'pyāpātāt/ nāṣṭamaḥ, parāṅgīkṛtasya nirupādhyanukūlavedanīyatvādestvanmate asaṃbhavāt/ yadi cānandatvāderdurnirūpatve'pi tadadhikaraṇaṃ brahmābādhyamānandādyātmakaṃ ca, tarhi satyatvāderdurnirūpatve'pi tadadhikaraṇaṃ jagadabādhyaṃ sadātmakaṃ ca syāditi cenna, ānandatvasya nirupādhikeṣṭatvarūpatvāt/ na ca duḥkhābhāve ativyāptiḥ, duḥkhābhāvasyāpi sukhaśeṣatvād, abhāvasya virodhibhāvāntaratvābhyupagamāt/ na ca muktāvicchāpāye ānandāpāyāpattiḥ iṣṭatvopalakṣitasya svarūpasyānapāyād, upalakṣye ca tadavacchedakasattvasyātantratvāt/ na ca- nirupādhikeṣṭatvaṃ svābhāvikamaupādhikaṃ vā, nāntyaḥ, brahmaṇaḥ ānandarūpatvāpatteḥ, ādye jñānātireki, tadanatireki vā, ādye sakhaṇḍatvāpattiḥ, dvitīye ānandapadavaiyarthyamiti vācyam, jñānānandayorabhede'pi kalpitajātibhedanibandhanapravṛttikatayā padadvayaprayogasya vyāvṛttibhedena sāphalyāt/ etena viṣayānullekhijñānamevānanda ityapi yuktam, jñāne viṣayollekhaniyamasya prāgeva nirāsāt/ evaṃ cānandatvasya sunirūpatayā na tannyāyena jagataśca sadātmakatvāpādanamiti/
kiṃ ca jagati sadādyātmakatve bādhakaṃ dṛśyatvādikam, na tvānande, tasya dṛganatirekāt/ etena-
`nirupādhyanukūlatvavedanīyaṃ sukhaṃ matam/
nirviśeṣamavedyaṃ ca kathaṃ brahma sukhātmakam//'
iti- nirastam, paramapremāspadatvena vedyatvāt, sukhavedanabhedābhāvāt, vedanābhāvenāsukhatvāpādanānupapatteḥ/
(3) nanu- advitīyatvaṃ dvitīyābhāvaviśiṣṭatvam ? tadupalakṣitatvaṃ vā ? ubhayathāpi viśeṣaṇamupalakṣaṇaṃ vā dvitīyābhāvaḥ prāmāṇikaścet, tadā tena sadvitīyatvāpattiḥ aprāmāṇikaścet, tadā dvitīyena sadvitīyatvāpattiḥ/ na cābhāve dvitīye'pi na bhāvādvaitahāniḥ, abhāvavad dṛśyasya dharmāderapyevaṃ prāmāṇikatve bādhakābhāvāditi cenna, prābhākararītyā dvitīyābhāvasyādhikaraṇānatiriktatvena prāmāṇikatve'pi tena sadvitīyatvābhāvāt/ na ca- evamanupalabdheḥ pārthakyena pramāṇatvoktirayuktā, prameyānatirekāditi- vācyam, atiriktābhāvavādimata eva tadukteḥ, atiriktābhāvānabhyupame'pi abhāvatvaprakārakajñāne tatprāmāṇyopapatteśca/ na cāmṛtavyāvṛtterapi brahmamātratayā bhedasatyatvāpattiḥ, iṣṭāpatteḥ anṛtanirūpitatvaṃ paramanṛtamithyātvānmithyā/ bhedo brahmābhinnatayā satya eveti/ na ca prābhākaramate pratiyogimadadhikaraṇavyāvṛttyarthaṃ kaivalyādiviśeṣo'vaśyamadhikaraṇe vaktavyaḥ, tathā ca sa evābhāvaḥ, anyathā teṣāmapyanupapattireveti vācyam, yasmin kadāpi na pratiyogisambandhaḥ, tasmin svarūparūpo'bheda eva kaivalyam/ yasmiṃśca kadācit so'pi, tadā tasmin pratiyogimadadhikaraṇakālabhinna kālāvacchinnamadhikaraṇamiti na kaivalyasyādhikaraṇātirekaḥ, na vānupapattiriti/ na ca evaṃ guṇaguṇyabhedavādimate śauklyāderiva śaktyāderapi bhāvarūpadharmasya brahmābhedo'stviti vācyam, śaktyādinā sahābhedagrāhakamānābhāvāt/ astu vā dvitīyābhāvapalakṣitasvarūpatvam advitīyatvam, tasya ca prāmāṇikatve'pi tatpratiyogino dvitīyasya svapnopabhuktanigaraṇādāviva prāmāṇikatvānāpatteḥ/ etena- dvitīyābhāvasya prāgabhāvāditve dvitīyasyānityatvamātraṃ syāt, na tu mithyātvam, atyantābhāvatve tūpalakṣaṇatvānupapattiḥ, sadātanatvāt, śrutitātparyaviṣayatvādikāryānanvayitvena upalakṣaṇatve atyantābhāvāsiddhiḥ/ evaṃ ca-
`dvaitābhāvastāttvikaścet tena syāt sadvitīyatā/
atāttvikaśced dvaitena sadvitīyatvamāpatet/'
iti parāstam, svarūpātirekitayā tatpramāyā anuddeśyatvāt, tadvodhasyāvāntaratātparyeṇa yathākathañcitsaṃbhavāt, tāttvikatve brahmānatirekāt, atāttvikatve svapnanigaraṇanyāyasyoktatvāt/ upapāditaṃ caitadvistareṇa prāgiti śivam/

(4) nanu- brahmaṇa eva yannityatvamabhimatam, tat kiṃ sarvakālasambandhatvaṃ vā ? kālāvacchedarāhityaṃ vā ? dhvaṃsāpratiyogitvaṃ vā ? ubhayāvadhirāhityaṃ vā ? nādyau, avidyāyāṃ kāle cātivyāpteḥ, avidyāyāḥ sarvakālopādānatvena tatsaṃbandhaniyamādidānīmeva nānyadetyevaṃ rūpatadavacchedarahitatvācca/ na tṛtīyaḥ, dhvaṃse'tivyāpteḥ/ na ca dhvaṃso'pi dhvaṃsapratiyogī, pratiyogyanunmajjanaṃ tu prāgabhāvanivṛttirūpasya ghaṭasya nivṛttāvapi prāgabhāvānunmajjanavadyuktamiti vācyam, evaṃ sati mokṣe'pyātmānyasya kasyacid dhvaṃsasya vaktavyatayā lāghavārthamādyadhvaṃsanityatāyā eva yuktatvāt/ na ca- dhvaṃsasya nityatve'pi bhāveṣu brahmaiva nityamiti- vācyam, niṣpratiyogikatvena bhāvasya dhvaṃsatvāderapi nityatvāvaśyaṃ bhāvāt/ na caturthaḥ, evaṃ paribhāṣāyāmapi brahmaṇa eva nityatvamityetatphalasya muktāvanyābhāvasyāsiddhiriti cenna, caturthapakṣasya kṣodasahatvāt/ na ca- antyāvadhirahitasya brahmānyasya muktāvasattvaṃ na siddhamiti- vācyam, viśeṣaṇāntarasyaiva siddheḥ/ ata eva-
kāle kālāparicchenne dhvaṃse cādhvaṃsayogini/
nitye sati kathaṃ nityaṃ brahmaiveti mataṃ tava//
iti- nirastam, kālasyāpyāvidyakatvenāntyāvadhimattvād, dhvaṃsasyādhvaṃsapratiyogitve'pi ādyāvadhimattvācca/ na ca tāvatā sadvitīyatvam, tāttvikasya dvitīyasyaivamapyabhāvāt/ na caivamatāttvikatve dhvaṃsanivṛttiḥ, iṣṭatvāt/ na ca pratiyogyunmajjanam, tādṛgdhvaṃsopalakṣitasvarūpasyaiva virodhitvāt prāgabhāvasya pratiyogidhvaṃsādāviva/
(5) nanu- kathaṃ dṛggrūpasya brahmaṇaḥ sākṣād dṛṣṭṛtvarūpaṃ sākṣitvam ? `sākṣād draṣṭarisaṃjñāyā'mityānuśāsanāditi cet, avidyātatkāryānyatarapratiphalitacaitanyasyaiva sākṣitvāt/ tathā ca dṛgrūpasyāpi upādhinā draṣṭṛtvam/ nacopādherapi sākṣyadhīnasiddhikaprātītikāvidyākāryatvena cakrakādyāpattiḥ, utpattijñaptipratibandhasyābhāvādavidyātadupādhika draṣṭṛtvayorubhayorapyanāditvāt/
nanu- sākṣī jīvakoṭirvā, brahmakoṭirvā, ubhayānugataṃ cinmātraṃ vā ? nādyaḥ, jīvo buddhyupādhiko'ṇuriti pakṣe idamaṃśāvacchitra cidvedyasya śuktirūpyasya sākṣivedyatvāyogāccakrakādyāpātāt/ ajñānopādhikaḥ sarvagata iti pakṣe'pyajñānasyāpi sākṣyadhīnasiddhikatvenānyonyāśrayāt/ na dvitīyaḥ, brahmaṇa eva sākṣivedyaduḥkhādidhīḥ, na jīvasyeti vaiparītyāpātād, anyathā anavacchinnānandadhīrapi jīvasyeti syāt/ brahmacaitanyaṃ ghaṭādiprakāśakamiti mate ajñānābhibhavadvārā tasya jīvacaitanyābhedābhivyañjakāntaḥkaraṇavṛtti vattādṛśavṛttyabhāvācca/ na tṛtīyaḥ, īśvareṇeva cinmātreṇāpi saṃsāriduḥkhasya tadgatatvenā grahaṇe'pi yadbhāgo muktastasya cinmātrasya duḥkhādyullekharūpopaplavāpāyāt/ suptamaitraṃ prati maitrīyājñānādermaitrīyatayeva jāgraccaitrīyaduḥkhāderapi caitrīyatayā suptamaitraṃ prati pratītiprasaṅgeṇa maitreṇaitāvantaṃ kālaṃ duḥkhaṃ nāvediṣamiti parāmarśāyogāditi cenna, śuddhabrahmātiriktasya buddhyupādhikajīvātiriktasya sākṣiṇo'ṅgīkṛtatvena tatpakṣoktadoṣābhāvāt/ tathā cāvidyāvṛttipratiphalitaṃ caitanyaṃ sākṣi, suṣuptāvapyavidyāvṛttisvīkārasya prāgukteḥ/ na cānyonyāśrayaḥ, prāgeva nirāsāt, śuddhasya sākṣitvābhāvena muktopaplavāpātābhāvāt/ yastu suptamaitre caitraḥ duḥkhagrahaṇāpattyā etāvantaṃ kālaṃ duḥkhaṃ nāvediṣamiti parāmarśāvarodha uktaḥ tanna, sākṣiṇaḥ sarvajīvasādhāraṇye'pi tattajjīvacaitanyābhedenābhivyaktasya tattad‌duḥkhādibhāsakatayā atiprasaṅgābhāvāt/ yacca sukhādeḥ svānantarabhāvyavidyāvṛttiprati phalitacidvedyatve jñātaikasattvāyoga iti, tanna, mānasatvavādimate'pyasya samānatvāt/ na hi tanmate jñātaikasthitikatvātiriktaṃ jñātaikasattvamasti, duḥkhādisamasamayotpannavṛttyāpi jñātaikasattvopapatteśca/ tasmāt jñānānandaikarūpamadvitīyaṃ nityaṃ sākṣi ca brahmeti siddham/ ityadvaitasiddhau brahmaṇo jñānatvānandatvādvitīyatvanityatvasākṣitvopapattiḥ

[2-7]
[2-8]
8. brahmaṇaḥ upādānatvabhaṅgaḥ
nanu- nirviśeṣaṃ ced brahma, kathaṃ tadeva nimittamupādānamiti abhinnanimittopādānakatvaṃ jagataḥ ? vikāravatkāraṇasyaivopādānatvād, brahmaṇo'vikāratvād, anyathā `nirvikāro'kṣaraḥ śuddha' ityādi śrutivirodhāpatteriti cenna/ pariṇāmitayopādānatvābhāve'pi vivartādhiṣṭhānatayopādānatvasaṃbhavāt/ vivartādhiṣṭhānatvaṃ ca vivartakāraṇājñānaviṣayatvameva/ taduktaṃ vārtikakṛdbhiḥ-
asya dvaitendrajālasya yadupādānakāraṇam/
ajñānaṃ tadupāśritya brahma kāraṇamucyate// iti /
na copādānalakṣaṇābhāvaḥ, ātmani kāryajanihetutvasyaiva upādānalakṣaṇatvāt, tasya ca pariṇāmyapariṇāmyubhayasādhāraṇatvāt/ nanu- brahmaivopādānam ? utājñānamapi ? ādye satyopādānatve satyatvāpattyā ajñānopādānakatvakalpanavirodhaḥ, dvitīye sūtradvayasya rajjuṃ pratīva brahmājñānayoḥ samaprādhānyena vā upādānatvam, nirvikāraśrutistu kevalabrahmapareti vivakṣitam ? uta māyāśaktimad brahma upādānam, nirvikāra śrutistu tadanuparaktabrahmaviṣayeti vivakṣitam ? uta māyādvārā brahma kāraṇam, aṃśuriva tantudvārā paṭaṃ prati/ nirvikāraśrutistu advārakavikāraniṣedhiketi vivakṣitam ? nādyaḥ, ubhayoḥ samatayaiva vikāritvena brahmaṇo viśiṣya nirvikāratvoktyayogāt, sitāsitasūtrārabdhapaṭe sitāsitatvavajjagati pāramārthikatvānirvacanīyatvayorāpātād, brahmasvabhāvasya pāramārthikatvasya upādeyadhīmātrasthatve avidyāsvabhāvasyānirvācyasyāpi dhīmātrasthatvāpātāt, tanmātropādānakatvasya tattatsattvaprayojakatve anirvācyatvasyāpyabhāvaprasaṅgāt, tanmātropādānakatvābhāvāt/ dvitīye brahmaṇo māyākhyahetūparāgamapekṣya vikāritve mṛdādivat pariṇāmitvāpattiḥ, viśiṣṭasya brahmatve nirvikāra śrutivirodhaḥ/ abrahmatve brahmaṇaḥ kāryatvā siddhiḥ/ viśiṣṭasya mṛdādivaddharmisamasattākarūpāntarā pattirūpapariṇāmādvivartamatahāniśca/ na ca- viśiṣṭāpekṣayā pariṇāmatvaṃ śuddhāpekṣayā vivartatvamiti- vācyam, śuddhe'pi vivartārthamāropitavikārasyāvaśyakatvena nirvikāraśruteḥ tatparatvābhāvaprasaṅgāt/ tasyā viśeṣye tāttvikavikārābhāvaparatve viśiṣṭe vikāroktyayogaḥ, tattvato nirvikāre āropitavikārāvirodhāt/ na tṛtīyaḥ, aṃśostantuṃ pratīva brahmaṇo māyāṃ pratyupādānatvābhāvāditi cenna, ubhayāpariṇāmitvena tayoḥ kāraṇatvāṅgīkārāt/ na ca tatpakṣoktadoṣāvakāśaḥ, ubhayoḥ pariṇāmitayā kāraṇatvānaṅgīkārāt, kiṃtvajñānasyaiva/ ata evāsādhāraṇyena nirvikāratvamapi/ na hyavidyāsāhitye'pi brahma pariṇamate, kintu vivartata iti/ na cāvidyāpariṇāmatve'pi satyatvāpattiḥ, pariṇāmyupādānasamasattākatvarūpasya satyatvasya pariṇāmatvanirvāhakatvād, brahmasamasattākatvābhāvena tadapekṣayā pariṇāmatvābhāvāt, svasamānasattākavikārāhetutayā nirvikāratvopapatteśca/ na ca satyopādānatve satyatvāpattiḥ, pariṇāmyupādānadharmāṇāmeva mṛttvasuvarṇatvādīnāṃ kārye'nvayadarśanāt satyopādānatve'pyasatyatvopapatteḥ/ na ca- satyāsatyadhūmānugatadhūmatvasyeva satyāsatyānugatopādānatvasyaikasyābhāva iti- vācyam, svaniṣṭhakāryajanihetutvasyoktatvāt/ na hi satyāsatyatvavaidharmyaṃsādharmyavirodhi, anyathā kiñcidvaidharmyasyaiva sādharmyavirodhitve sādharmyakathocchedāpatteḥ, anābhāsaviṣayasaṃskārajanyajñānaviṣayatvāderābhāsā nābhāsasādhāraṇasya dṛṣṭānte'pi sattvācca/
nanu- avidyopādānatvakalpanā na yuktā, brahmaṇa eva rūpyākāśādyupādānatvasaṃbhavād, avidyānvayavyatirekasya nimittatāmātreṇānyathāsiddheriti- cenna, ghaṭakuṇḍalādeḥ pariṇāmyapekṣādarśanena gaganādāvapyavidyāyāḥ pariṇāmyupādānatvasyāvaśyakatvāt/ na ca- asatyasya rūpyādeḥ satyarūpāpattimatpariṇāmyapekṣā nāstīti na sarvatropādeye tadapekṣāniyama iti vācyam, svaviṣayakājñānānapekṣasya tadbhāva ityeva satyarūpāpapattipadena vivakṣitatvāt/ na hi brahmājñānasya rūpyādibhāvāpattau svaviṣayakājñānaṃ vyavadhāyakamasti/ kiñca vikāritvenāpyavidyāyā upādānatvakalpanam/ na ca- brahmaṇa evātāttvikavikārasaṃbhavāt, na tatkalpanamiti vācyam, tadviṣayakājñānapariṇāmatvavyatirekeṇa vikāre atāttvikatvānirvāhāt/ kiṃ ca kāryāpekṣitasvasamānasattākopādānatvenāpya vidyopādānatvam/ samānasattākatvaṃ ca rūpyasthale sattvadvaividhyena vā brahmajñānetarabādhyatvarūpaprātibhāsikatvamādāya vopapadyate/ tasmādrūpyatattādātmyayoravidyāvikāratve'pi idamo rūpyarūpāpattirūpo vikāraḥ katham? idaṃ rūpyarūpamāpannamityapratīteḥ, āropitasyāropaṃ vinā ayogāditi nirastam/ rūpyākārapariṇatājñānādhiṣṭhānacaitanyāvacchedakamātratayedamorūpyāpatteranaṅgīkārāt/ yattu kimidamupādānatvam ? rūpāntarāpattipratītiṃ prati viṣayatvaṃ vā ? rūpāntarābhedadhīviṣayatvaṃ vā ? kāryābhedadhīviṣayatvaṃ vā ? nādyaḥ, asiddheḥ, `śuktī rūpyabhāvamāpannā brahmākāśabhāvamāpanna'mityapratīteḥ/ na dvitīyaḥ, tattvaṃ padārthayoḥ kṣīranīrayormuṇḍagotvayoścopādānaupādeyatāpatteḥ/ na tṛtīyaḥ, sadṛśe sannihite nimitte'pi kāryābhedabhramasaṃbhavenātivyāpteriti, tadanuktopālambhanatayā apāstam/ yadapi bhramādhiṣṭhānatvena brahmaṇo nopādānatvam, atītāsatoranupādānayorapi bhramādhiṣṭhānatvadarśanād, bhramādhiṣṭhāne'pi śuktyādāvupādānatvāvyavahārācceti, tanna, caitanyasyaivādhiṣṭhānatvenātītāderanadhiṣṭhānatvāt/ kiṃ ca na hi vyavahārābhāvamātreṇa vastuvyatirekaḥ vṛkṣādiṣu pṛthivīti vyavahārābhāve'pi pṛthivītvasattvāt/ yattu māyopādānamīśvaro nimittaṃ śuddhaṃ brahmādhiṣṭhānamiti pakṣe abhinnanimittopādānatvābhāvena tvanmate tadarthasya prakṛtyadhikaraṇāderanupapattiriti, tanna, ekasyaivāvidyopahitatvenopādānatvasyāvidyāpariṇāmecchākṛtyādyāśrayatvena nimittattvasyāpi saṃbhavāt/ iti advaitasiddhau brahmaṇo jagadupādānatvopapattiḥ

[2-8]
[2-9]
9. brahmaṇo nimittatvabhaṅgaḥ
nanu- evaṃ kulālādivadupādānagocaraprayatnādimattvaṃ kartṛtvamuktaṃ syāt, tacca kāryasya kalpitatve na ghaṭate, kulālāderakalpitaṃ pratyeva kartṛtvṛdarśanāt, kalpitaṃ ca rūpyādikaṃ prati bhrāntasyānyasya vā kartṛtvādarśanācceti cenna, kulālakāryaghaṭādāvapyakalpitatvasyā sampratipatteḥ, rūpyāderapyakartṛtvāsiddheśca, tatrāpi sākṣiṇa eva kartṛtvāt, na hyadarśanamātreṇa kartrapalāpaḥ, tvanmate'pi sarvajñakarturasiddhyāpatteḥ/
etenādhiṣṭānatvaṃ na kartṛtvam, evaṃ satyatiriktopādānatvābhāvena kartṛtvopādānatvayoḥ sāmānādhikaraṇyoktyayogāt, nāpi bhrāntavadadhyāsadraṣṭatvam, bhrāntasya prekṣāpūrvakamāropitakartṛtvasyābhāvāt/ nāpi bhrāntavadadhyāsadraṣṭṛtvam, bhrāntasya prekṣāpūrvakamāropitakartṛtvasyābhāvāt/ nāpi māyāvivadvyāmohakatvameva kartṛtvam, vyāmohanīyajīvādarśane vyāmohakatvābhāvāt, taddarśane bhrāntyāpatteḥ, vyāmohakatvasyāpyāropitatvenānyonyāśrayācca, `nāmarūpe vyākaravāṇī'ti śrutyanupapatteśca/ na hi māyāvī jagadādikaṃ karavāṇīti saṅkalpya karoti, kintu darśayānīti saṅkalpya darśayati/ pakṣatraye'pi janmādi sūtre'rthalabdhasārvajñyādisphuraṇārthaṃ `śāstrayonitvā'diti sūtramiti yat paramataṃ, tadbhaṅgaḥ syād, bhramādhiṣṭhānatvādinā sārvajñyālābhāt/ nāpyupādānagocaraprayatnādimattvam, kalpitaṃ prati tadayogāt/ tasmāt-
adhiṣṭhāne tathā bhrānte bhrāmake ca na kartṛtā/
laukikī kṛtimattā tu na dṛṣṭā kalpitaṃ prati//
iti nirastam, abhimatacaturthapakṣasya samarthitatvāt/ yattūktaṃ tṛtīyapakṣe vyāmugdhajīvadraṣṭṛtve bhrāntatvāpattiriti, tad bhūṣaṇameva, bhrāntijñasyābhrāntatvāt/ yadapi māyāvinaḥ saṅkalpapūrvakakartṛtvādarśanena vyākaravāṇīti śrutyanupapattiriti, tanna, tādṛśasaṅkalpādarśanasya māyāvinyasaṃpratipatteḥ/ yadapyuktaṃ janmādisūtrārthasiddhasārvajñyasphorakaṃ `śāstrayonitvā'diti sūtramiti paramatabhaṅgaḥ syāditi, tanna, māyāvitve'pi srakṣyamāṇamāyikaviśvākāramāyā sattvāṃśapariṇāmādhāratayā sārvajñyalābhāt/ tasmād brahmaṇo nimittatvamupādānatvaṃ ca/ ityadvaitasiddhau brahmaṇo viśvakartṛtopapattiḥ

[2-9]
[2-10]
10. brahmaṇaḥ upādānatve pramāṇabhaṅgaḥ
`yato vā imāni bhūtāni jāyanta' iti `janikartuḥ prakṛti'riti sūtraprakṛtyarthavihitapañcamīśrutyā `yat prayantyabhisaṃviśantī'ti sthitilayādhāratvaliṅgāccopādānatvasiddhiḥ, `tadaikṣata vyākaravāṇī'ti īkṣaṇādyādhāratayā kartṛtvasiddhiśca/
atha- vṛttau `putrāt pramodo jāyata' ityādāvanupādāne'pi pañcamīdarśanāt prakṛtipadaṃ hetumātraparamityuktam, nyāse'pi idamevāśritya `asati prakṛtigrahaṇe upādānasyaivāpādānasaṃjñā syāt, pratyāsatteḥ, netarasya/ prakṛtigrahaṇāt kāraṇamātrasya bhavatīti prakṛtipadamanupādāne'pi apādānasaṃjñāsiddhyartha'mityuktam, mahābhāṣye'pi `ayamapi yogaḥ śakyo'vaktum golomājalomāvilomabhyo dūrvā jāyante apakrāmanti tāstebhya' ityādinā lomādīnāṃ dūrvādīn pratyavadhitvād `dhruvamapāye'pādāna'mityanenaivāpādānasaṃjñāsiddheḥ idaṃ sūtramanārambhaṇīyamiti sūtraṃ pratyākhyātam/ kaiyaṭe'pi apakramaṇāvadhitve lomādiṣu kāryasya pratītirna saṃbhavatīti āśaṅkya bilānniṣkrāmato dīrghabhogasya bhoginaḥ avacchinnatayā tatropalabdhivat kāryasyāpi dūrvādestatropalabdhirityavadhitvameva tatropapāditam/ tataśca matadvaye'pi `janikartuḥ prakṛti'rityanena upādāna eva pañcamīti niyamo na sidhyatīti cet, maivam, paśunā yajete'tyādau paśuśabdasya paśumātravācakatve'pi `chāgasya vapāyā' iti vākyaśeṣānusāreṇa paśuviśeṣaparatvavadatrāpi kāraṇamātrārthatve'pi upādānaparatvopapatteḥ/ avadhipañcamīpakṣe `śṛṅgācchara' ityādau śṛṅgādipadasya niyāmakābhāvāt nimittaparatve'pi prakṛte niyāmakasattvena nimittaparatvābhāvāt/ ata eva `ātmana ākāśaḥ saṃbhūta' ityādāvapi prakṛtipañcamī/ `sacca tyaccābhava'diti vākyaśeṣeṇa `so'kāmayatetyetacchākhāntarasthitavākyena ca pratītisāmānādhikaraṇyasya niyāmakatvāt/ na ca- `sa tapo'tapyata, sa tapastaptvā idaṃ sarvamasṛjata, tatsṛṣṭvā, tadevānuprāviśat, tadanupraviśya sacca tyaccābhava'dityādiśrutyā sadādibhavanasya jagatsṛṣṭitadanupraveśānantarabhāvitvena jagatsṛṣṭitvānupapattau parameśvarasya sattvādiguṇābhivyaktiparatvena brahmopādānatve nāsya prāmāṇyam, anyathā kathamabhavadityuktaṃ syāt ? na hi śuktiḥ rūpyamabhavadityucyata iti vācyam, sadādibhavanasyaiva jagatsṛṣṭirūpatayā tadānantaryābhāvāt, tadanupraviśyetyasya mukhaṃ vyādāyetivadupapatteḥ/ na cedaṃ sarvamasṛjatetyanena paunaruktyam, nimittatvamātrabhrāntivyudāsaparatvāt/ yacca śuktiḥ rūpyamabhavadityanubhavādarśanamuktam, tacchukteranupādānatvaprayuktamiti tadadarśanasyānudāharaṇatvāt/ na ca mūrtāmūrtaprapañcasya sattyatpadābhyāmevoktatvena niruktādipadavaiyarthyamiti śaṅkyam, saṅgrahavivaraṇarūpatayopapatteḥ/
nanu- `so'kāmata bahusyā'miti vākyaṃ na sṛjyasāhacaryamāha yena tatsamānādhikaraṇyamīśvarasya pratīyate kintu parameśvarasya `ajāyamāno bahudhā vijāyate yadekamavyakta'mityādiśrutisiddhatattadanantapadārthaprerakānantarūpairbahubhāvasaṅkalpamāha/ naca svasyānantarūpairbahubhāvaṃ saṅkalpya `idaṃ sarvamasṛjate'ti jagatsarjanānupapattiḥ, niyāmakarūpabahubhāvasya niyamyasāpekṣatvāt, niyamyaṃ sarvaṃ sṛṣṭvā niyāmakarūpaiḥ praveśoktyupapatteḥ/ anyathā syāmiti sattvoktirna syāt, sṛṣṭeḥ prāgantaḥkaraṇābhāvena tadviśiṣṭāhamarthābhāvena uttamapuruṣānupapattiśca syāditi cenna, syāmityanena sukhī syāmityādivad bhāvisattvoktau tadanupapattyasaṃbhavāt/ anyathā saṅkalpaviṣayatvānupapatteḥ, siddhe icchāvirahāt/ idameva ca bahupadasya sṛjyaparatve vinigamakam, niyāmakarūpāṇāṃ ca tavāpi mate īśvarābhinnatayā siddhatvāt/ tathā cecchāyā niyamya eva tvanmate'pi paryavasānāt/ tathācecchāyāstejaḥprabhṛtiviṣayatvena bahu syāmiti saṅkalpya tejaḥprabhṛtisarjanaṃ guruḥ syāmiti saṅkalpya śiṣyasampādanādivaditi nirastam/ yaccoktamuttamapuruṣānupapattiriti, tanna, tādṛśāvidyāpariṇāmaviśiṣṭe ahamiti prayogasaṃbhavena uttamapuruṣopapatteḥ/ evameva `tadaikṣata bahusyā'mityādyatramānaṃ bodhyam/
nanu ca- yattejaḥprabhṛti sṛjyaṃ, tadātmanā hi tvayā bahubhāvo vācyaḥ/ teṣāṃ tu tejaādīnāmīkṣitṛtvasraṣṭṛtvadevatātmatvaśravaṇāttāni cetanāni/ na ca cetanaṃ pratyupādānaṃ nāmeti cet, satyam, sṛjyānāmīkṣitṛtvādyasaṃbhavena īkṣaṇādikartṛpratipādakatejaādipadaisteja ādyavacchinna ātmā bodhyate/ pūrvapūrvakāryavacchinnasya tasyaivottarottarakāryanimittatvāt/ tathā cāvacchedake teja ādau na caitanyanibandhanadoṣāvakāśaḥ/ `asadvā idamagra āsīt/ tato vai sadajāyata/ tadātmānaṃ svayamakurute'tyādyapyuktārthe pramāṇam/ na cātmanaḥ karaṇe akuruteti sattvoktyanupapattiḥ, ākāśādyātmanā kriyamāṇatve'pi svarūpeṇa sattvopapatteḥ/ etadarthamevātmānamākāśādyātmanā akurutetyaśrūyamāṇo'pyarthaḥ kalpyate/ evaṃ tadātmānaṃ sṛjāmyaha'mityādismṛtiṣu dharmasthāpakaśarīrādyātmaneti vyākhyeyam/ na ca- `tato vai sadajāyate'ti tacchabdopāttabrahmaṇaḥ prapañcotpatteḥ prāk siddhatvāttadātmānamiti vyarthamiti vācyam, nimittatve pūrvavākyena labdhe'pi upādānatvabodhanenāsyāpi saphalatvāt/

nanu- yaduktaṃ brahmaṇyeva sṛṣṭilayaśravaṇād brahmopādānamiti, tanna, ūrṇanābhau tantunimitte tantulayasya darśanāt, tatra hi yathā putraṃ prati pitṛdehadhātorupādānatve'pi na pitā tadupādānam, kintu nimittamātraṃ, tathā ūrṇanābhidhātostadupādānatve'pi tasya nimittatvameva, brahmaṇo'pi ūrṇanābhivadeva saṃhartṛtvasya yathorṇanābhirityādinā śravaṇācceti cenna/ yadyapyūrṇanābherna tantūpādānatvam, tasminnaṣṭe'pi tantūpalambhāt, kintu bhuktāhārasyaiva, tathāpi tatra na tantorlayaḥ, kintu bahiṣṭhasyāntaḥpraveśamātram/ ata eva `yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ce'tyuktam/ na ca- brahmaṇastannyāyena saṃhartṛtvoktyā tadvadeva tadastviti vācyam/ `tajjalānityādinā tatra layaśravaṇāt, tirobhāvamātre ca tasya nidarśanatvāt, sarvasāmyasya dṛṣṭāntatvāprayojakatvāt/ `tadbhūtayoni'miti yoni śrutyā copādānatvam/ na ca `yoniṣṭa indra sadane'tyādau nimitte'pi yoniśabdaprayogāt na tenopādānatāsiddhiḥ, `mukhyastu śabdasvarasā'diti nyāyena kadācidanyatra kathañcinnimitte prayoge'pi autsargikamukhyārthatyāgasya prakṛte'yogāt/ ekavijñānena sarvavijñānaśrutirapyupādānatve mānam/ yathā ca na sādṛśyaprādhānyābhyāmupapattiḥ tathoktaṃ prāk/ `sarvaṃ khalvidaṃ brahme'ti sāmānādhikaraṇyaśrutirapi tatra mānam/ na ca- `sarvaṃsamāpnoṣi tato'si sarva' iti smṛtyā'nyathāvyākhyātatvānna tatra mānateti vācyam, adhiṣṭhānatayā sarvavyāpitvasya sarvaśabdaprayoganimittatvād, anyathā ākāśe'pi sarvapadaprayogāpatteḥ/ anupādānatve prakṛtyadhikaraṇavirodhāpatteśca upādānatvam/ śrutyanugṛhītānumānamapyatra vivaraṇoktamadhyavaseyam/ tathā hi- `mahābhūtāni, sadvastuprakṛtikāni, satsvabhāvānuraktatve sati vividhavikāratvāt, mṛdanusyūtaghaṭādidavadi'ti/ na ca vivartamate upādānatvānupapattiḥ, satpradhānaprakṛtikatvenārthāntaratā vā, ādāveva tadupādānatvasya sthāpitatvāt/ prakṛteḥ sattvābhāvasya prasādhitatvenārthāntaratā vā, ādāveva tadupādānatvasya sthāpitatvāt/ prakṛteḥ sattvābhāvasya prasādhitatvenārthāntarānavakāśācca/ na ca `khaṇḍo gaurmuṇḍo gau'riti gotvānuraktakhaṇḍādau vyabhicāraḥ tadanuraktatve sati sadvikāratvādityatra tātparyāt, sadatiriktagotvādyanabhyupagamācca/ ata eva- `san ghaṭa' iti vadatredānīmasan ghaṭaḥ asannṛśṛṅgamityādipratītyanusāreṇa ghaṭanṛśṛṅgāderasadupādānatvāpattiriti nirastam/
nāpi, brahma na dravyopādānam, cetanatvāccaitravat, jagannānandaprakṛtikam, tatsvabhāvānuraktatvāt, yad yatsvabhāvānanuraktaṃ tat na tatprakṛtikaṃ, yathā ghaṭasvabhāvānanuraktaṃ paṭādi na ghaṭopādānakamityādinā satpratipakṣatvam, vyāptipakṣadharmatayorāpātapratītyā sāmye'pi śrutyanugraheṇa sthāpanāyā balavattvāt/ dvitīyānumāne kapālasvabhāvānanurakte ghaṭe vyabhicāraḥ, `kapālaṃ ghaṭa' ityapratīteḥ/ na ca- mṛttvena tadanuraktatvamastīti- vācyam, sattvenātrāpyanuraktatvasya samānatvāt/ evaṃ ca jagadabhinnanimittopādānakam, prekṣāpūrvakajanitakāryatvātsukhaduḥkhādivadityabhinnanimittopādānaṃ brahma sidhyati/ na ca vyarthaviśeṣaṇatvam, prekṣāpūrvakatvāt kāryatvāditi hetudvaye tātparyāt/ na ca- tvanmate duḥkhādīnāmantaḥkaraṇopādānakatvena sādhyavaikalyamiti vācyam, asmanmate antaḥkaraṇasya pariṇāmyupādānatve'pi antaḥkaraṇarūpeṇa pariṇatājñānādhāratayā vivartopādānatvasyānapāyāt, kāryatvāditi hetau sarvakāryanimittakālaghaṭasaṃyogasya ubhayavādisampratipannasya dṛṣṭāntasya lābhācca/ na ca jagadupādānaṃ, na kartṛ, dravyopādānatvāt, mṛdvat, jagatkartā vā na dravyopādānam, kartṛtvāt, kulālādivadityādinā satpratipakṣatvam, śrutivirodhena hīnabalatvāt, ādye'numāne jaḍatvasya dvitīyānumāne sarvānantaryāmitvasya copādhitvāt, bādhonnītatayā pakṣetaratve'pi doṣatvāt/ tasmājjagadupādānaṃ brahma kartṛ ceti siddham/ ityadvaitasiddhau brahmaṇo jagadabhinnanimittopādānatve pramāṇopapattiḥ

[2-10]
[2-11]
11. svaprakāśatvalakṣaṇabhaṅgaḥ
nanu- pariṇamamānāvidyādhiṣṭhānatvenopādānatvaṃ vācyam, adhiṣṭhānatvaṃ tu nāvedyasya, tadvedanārthaṃ pramāṇāpekṣāyāmanyonyāśrayāt/ na ca- svaprakāśatadapekṣamevādhiṣṭhānatvamitivācyam, svaprakāśatāyā vaktumaśakyatvāt/ tathā hi- kimidaṃ svaprakāśatvaṃ ? vṛttyavyāpyatvaṃ vā ? phalāvyāpyatvaṃ vā ? avedyatve satyaparokṣavyavahāraviṣayatvaṃ vā ? tadyogyatvaṃ vā ? tadyogyatvātyantābhāvānadhikaraṇatvaṃ vā ? nādyaḥ, brahmaṇo'pyāvaraṇabhaṅgāya caramavṛttivyāpyatvāt/ na dvitīyaḥ, atītādau nityātīndraye cātivyāpteḥ/ na tṛtīyaḥ, suṣuptyādau vyavahārābhāvenāvyāpteḥ/ na caturthaḥ, yogyatvarūpadharmasya mokṣakāle'bhāvena tadā brahmaṇyavyāpteḥ/ nāpi pañcamaḥ, anadhikaraṇatvasyāpi dharmatvena mokṣadaśāyāṃ tasyāpyabhāvenāvyāpteḥ/ ata eva na tādṛganadhikaraṇatvopalakṣitamapi tat, tasyāpi dharmatve muktāvabhāvāditi cenna, pañcamapakṣasyaiva kṣodasahatvāt/ na ca mokṣe'vyāptiḥ, anadhikaraṇatvasya svarūpatayā tadāpi sattvāt/ na ca svarūpatve lakṣaṇatvānupapattiḥ, tvannaye brahmābhinnānandādau guṇatvavyavahāravat svarūpabhūte'pyanadhikaraṇatve lakṣaṇatvavyavahārāt/ na ca- tvanmate yogyatvamapi brahmaṇi mithyeti tadatyantābhāvo'pi vācyaḥ, tathā ca kathaṃ tadatyantābhāvānadhikaraṇatvamitivācyam, yogyatvavirodhyatyantābhāvasya vivakṣitatvāt, svāśrayaniṣṭhātyantābhāvasya mithyātvaprayojakasya svāśrayaniṣṭhatvenaivāvirodhitvāt/ yadvā- vyāvahārikātyantābhāvo vivakṣitaḥ, brahmaṇi ca yogyatātyantābhāvasya brahmasvarūpatvena tāttvikatvāt/
nāpyavedyatvāniruktiḥ, phalāvyāpyatvasyaiva tattvāt, āvaraṇabhaṅge cita eva phalatvāt/ na ca- evaṃ ghaṭāderapi vṛttivedyatayā phalaviṣayatvābhāvād rūpyasukhāderapi aparokṣavyavahārayogyatayā viśiṣṭalakṣaṇasyātivyāptiriti vācyam, ghaṭādau phalavyāpyatvasya samarthitatvādrūpyasukhādau sākṣibhāsyatayā'parokṣavyavahāre'pi pramāṇajanyāparokṣa vṛttiviṣayatvābhāvāt/ tathā ca phalāvyāpyatvasamānādhikaraṇatadvattvasya paryavasitatayā sakaladoṣanirāsāt/ na ca brahmaṇo'pi vṛttipratibimbitacidrūpaphalabhāsyatvenāsaṃbhavaḥ, tasya phalarūpatvena tadviṣayatvābhāvāt/ na ca citsukhācāryaiḥ tatsvabhāvasyāpi sphuraṇasya tadviṣayatvamityukterasaṃbhavaḥ, tasyācāryavacasastatprayuktavyavahāraviṣayatayā tadviṣayatvopacāranibandhanatvāt/ ayamatra niṣkarṣaḥ-vṛttipratibimbitacijjanyātiśayayogitvaṃ vṛttyā tatpratiphalitacitā vā abhivyaktādhiṣṭhānacidviṣayatvaṃ vā phalavyāpyatvam/ cijjanyātiśayaśca nāvaraṇabhaṅgaḥ, nāpi vyavahāro vivakṣitaḥ, kintu bhagnāvaraṇacitsaṃbandhaḥ/ sa ca ghaṭādāvasti, nātmani, saṃbandhasya bhedagarbhatvāt/ evamuktacidviṣayatvamapi bhedaghaṭitaṃ ghaṭādāvasti, nātmanīti sthitaṃ pratikarmavyavasthāyām/ nāpyaparokṣa vyāvahāro durvacaḥ aparokṣa iti śabdaprayogasyaiva vivakṣitatvāt/ na cālaukikapratyakṣaviṣayadharmādharmādau tādṛśavyavahārayogitayā ativyāptiḥ, yogajadharmātiriktālaukikapratyāsatteranaṅgīkārāt, tasyāpi svayogyavyavahita eva sāmarthyāpādakatvāt, na tu dharmādau/ taduktaṃ `yatrāpyatiśayo dṛṣṭa' ityādi/ etena- kaścāyamaparokṣavyavahāro nāma ? aparokṣajñānajanyo vā ? aparokṣavastuviṣayo vā ? aparokṣa ityākāro vā ? nādyaḥ, dharmādāvapyaparokṣayogijñānānuvyavasāyavyāptijñānajanyavyavahārasattvenātivyāpteḥ, na dvitīyaḥ, vastuna āparokṣyam aparokṣajñānaviṣayatvaṃ cet, ātmano'pi ghaṭādivad vedyatvāpātāt/ aparokṣavyavahāraviṣayatvaṃ cet, vastuvyavahārayorāparokṣye anyonyasāpekṣatayā'nyonyāśrayāt/ na tṛtīyaḥ, nirākāraśuddhabrahmaviṣayasyākhaṇḍārthaniṣṭhavedānta janyavyavahārasyāparokṣa ityākārāyogāditinirastam, vyavahārapadenābhivadanasya vivakṣitatvena caramavṛttestadanākāratve'pi kṣatyabhāvāt/ na cānupalabdhigamyatayā avedye aparokṣe lokavyavahārasattvenābhāve'tivyāptiḥ, prāmāṇikavyavahārasya vivakṣitatvāt/
nanu- aparokṣavyavahārayogyatvaṃ na tāvatsarvān prati, caitrājñāne maitrasya tadabhāvāt/ nāpi jñānaṃ prati, tasyāvyavahartṛtvāt/ nāpi jñānāśrayaṃ prati, jñānasya cito'nāśritatvāditi- cenna, pramātāraṃ yaṃ kañcit pratyevāparokṣavyavahārayogyatvaṃ vivakṣitam/ pramātā cāhamartha eva sarvasaṃmataḥ/ yattūktaṃ caitrasya jñāne maitrasyāvyavahāra iti, tasya caitrajñānanimittako maitrasyāvyavahāra iti vārthaḥ ? caitrajñānaviṣayako maitrasyāvyavahāra iti vārthaḥ ? ādye caitrajñānena maitrasyāvyavahāre'pi svajñānenaiva ghaṭe brahmaṇi cāparokṣavyavahārasaṃbhavena vyarthaviśeṣaṇatvāsaṃbhavayorabhāvāt/ dvitīye caitrajñāne tādṛgvyavahārābhāve'pi kṣatyabhāvāt/ asmākamapi hi citireva svaprakāśā, na tu caitra jñānatvena vyapadiśyamānavṛttyupahitacidapi, vṛtterasvaprakāśatvāt/ evaṃ ca sarvapramātṝn prati tādṛgvyavahāraviṣayatāyogyatvamapi saṅgacchata eva/ nanu- avedyatve satyaparokṣa vyavahāraviṣayatvaṃ tadyogyatvaṃ ca vyāhatam, tadaparokṣavyavahāre tadviṣayakasphuraṇasya hetutvāditi cenna, anyatra tadviṣayasya tad‌vyavahārajanakatve'pi sphuraṇasya svāviṣayasya svasmin vyavahārajanakatvam, svabhāvabhedāt/ na ca ghaṭādāvapi tathaivāstu, teṣāmasphuraṇarūpatvena tadviṣayatvaṃ vinā niyāmakāntarābhāvāt, tārkikakalpitasyānuvyavasāyasyāpi ghaṭajñānajñānatvāpekṣayā laghunā ghaṭajñānatvenaiva ghaṭajñānavyavahārahetutvakalpanācca/
nanu- anavasthābhiyā sphuraṇāntarānaṅgīkārāt svasyasvaviṣayatvamastu, anyatra klṛptasya tadviṣayatvasya niyāmakasya tyaktumayuktatvād, anyathā prameyatvasya svavṛttitvaṃ vinaiva svata eva prameyamiti vyavahārajanakatvopapattyā kevalānvayitvabhaṅgaprasaṅga iti cenna, anavasthayā sphuraṇāntaratyāgavadabhede bhedaniyatasya viṣayiviṣayabhāvasyāpyayuktatayā tyāgopapatteḥ, prameyatvādau kevalānvayitvabhaṅgasyeṣṭatvāt/ na ca- evaṃ gatirapi grāma iva svasminnapi svakāryaṃ karotviti vācyam, bhedāviśeṣāttanturiva mṛdapi paṭaṃ karotvityasyāpyāpatteḥ/ svabhāvabhedena parihāraśca sarvatra samānaḥ/
yadvā- cidaviṣayasvarūpatvameva svaprakāśatvam, cidanyasya sarvasya cidviṣayatvāttucchasya ni, svarūpatvena nātivyāptiśaṅkā/ nāpyasaṃbhavaḥ, svātmani vṛttivirodhena chidāyā acchedyatvavat svasya svavedyatvāyogāt/ na ca- evaṃ mithyātvānumiterapi asvaviṣayatvāpattiriti vācyam, svaparasādhāraṇasyaikasya viṣayatāniyāmakasya tatra sattvena viśeṣāt/ ata eva yathā chidādau paraśusaṃyogo na svaparasādhāraṇa iti svasmin vṛttivirodhaḥ, tathā prakṛte'pi/ na ca tarhi chidākāryasya chidāyāmiva cijjanyavyavahārasya cityanāpattiriti vācyam, phaladarśanasyaiva chidāpekṣayā svabhāvabhedaniyāmakatvāt/
yadvā- svavyavahāre svātiriktasaṃvidanapekṣatvaṃ svāvacchinnasaṃvidanapekṣatvaṃ vā svaprakāśatvam/ na ca svavedyatve'pyupapattyā svābhimataprakāśatvānupapattiḥ, svavedyatvasya bādhitatvena tadādāyopapattyasaṃbhavāt/

nanu svaprakāśatvadharmasya tāttvikatve advaitavyāghātaḥ, atāttvikatve asvaprakāśatvasyaiva tāttvikatvāpattyā tatsādhakānumānāderbādha iti- cenna, svarūpatvasyoktatvāt/ na ca- paroṣāmidamiṣṭam, vedyatvavirodhisvarūpasya parairanaṅgīkārāt/ ityadvaitasiddhau brahmasvaprakāśatvalakṣaṇopapattiḥ

[2-11]
[2-12]
12. ātmanaḥ parābhimatasvaprakāśatvabhaṅgaḥ
na ca pramāṇābhāvaḥ, anubhūtitvahetorvyatirekiṇa eva pramāṇatvāt/ nanu- atra sādhyāprasiddhiḥ, na ca- vedyatvaṃ kiñcinniṣṭhātyantābhāvapratiyogi, dharmatvādityanumānena sāmānyataḥ prasiddhiriti- vācyam, avedyatvaprasiddhāvapi viśiṣṭasādhyāprasiddheḥ tadavasthatvāt/ na cānubhūtitvenāpi tāvadeva sādhyam, vedyatvasya vṛttivyāpyatvarūpatve tadabhāvasya caramavṛttivyāpyānubhūtau bādhāt, phalavyāpyatvarūpatve tu tadabhāvasya mama ghaṭādau, tava dharmādau śuktirūpyādau, ca pakṣabhinne prasiddhatvenāsādhāraṇānekāntikatāpatteḥ asvaprakāśatvarūpatve pratiyogyaprasiddhyā'prasiddhireva/ kiñcātyantābhāvapratiyogitvaṃ kutaścidvyāvartate cet, tatraiva vyabhicāraḥ, na cedatra vyabhicāra iti cenna, cidaviṣayasvarūpatvarūpaṃ svaprakāśatvamanubhūtitvena yadā sādhyate, tadā vedyatvaṃ cidviṣayatvameva cidanyamātravṛtti pakṣaḥ, atyantābhāvapratiyogisvarūpatvaṃ sādhyam/ yathā ca vṛttipratiphalitacidviṣayatā ghaṭādau na brahmaṇi, tathopapāditamiti nāsādhāraṇyabādhau/ nāpyatyantābhāvapratiyogitvasyātyantābhāva pratiyogitve vyabhicāraḥ, atyantābhāvapratiyogitvasya mithyātvenātyantābhāvapratiyoginyeva atyantābhāvapratiyogitayā yanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvaṃ tasya kevalānvayitvābhāvāt/ na ca evaṃ brahmaṇi cidviṣayatve'pi tadatyantābhāvopapattyā'rthāntaraṃ ghaṭādāvapyevaṃ sādhyasattvenāsādhāraṇyaṃ ceti vācyam, cidviṣayatvavirodhyatyantābhāvapratiyogitvarūpasya sādhyatvānnārthāntarāsādhāraṇye, ghaṭādau tayoḥ sahāvasthityā avirodhād, brahmaṇi virodhāt/ na ca tarhi virodhitvāṃśamādāya punaraprasiddhiḥ/ vedyatvaṃ, virodhyatyantābhāvapratiyogi, atyantābhāvapratiyogitvād, ghaṭavaditi prasiddhisaṃbhavāt/ yadā tu avedyatve sati aparokṣavyavahāra yogyatvarūpaṃ svaprakāśatvaṃ pūrvānumāne sādhyam, tadā phalavyāpyatvarūpaṃ vedyatvaṃ pakṣaḥ, aparokṣavyavahārayogyakiñcinniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvaṃ sādhyam/ tathā cāparokṣavyavahārayogyatvasamānādhikaraṇā vedyatvasya sāmānyataḥ prasiddhyā nāprasiddhaviśeṣaṇatvāsādhāraṇye/ atyantābhāvapratiyogitvaṃ kiñcinniṣṭhātyantābhāvapratiyogotyādi vikalpanibandhanadoṣaḥ parihṛta eva/ etena- ayaṃ ghaṭaḥ, etad‌ghaṭānyatve sati vedyatvānadhikaraṇānyaḥ, padārthatvādityādimahāvidyayāpi sādhyaprasiddhiḥ/ na ca vedyatvāniruktiḥ, cidaviṣayatvamātrasya svaprakāśarūpatve cidviṣayatvasyaiva vedyatvarūpatā, prathamapakṣe tu phalavyāpyatvameva vedyatvam/ na ca tarhyatīndriyānyatvenārthāntaraṃ siddhasādhanaṃ vā, aparokṣavyavahāraviṣayatva samānādhikaraṇasyaiva vivakṣitatvāt/ na cāyaṃ ghaṭaḥ, etaddhaṭatve sati vedyatvānadhikaraṇānyatvānadhikaraṇam, padārthatvāditi prakaraṇasamatā, śrutyādi rūpānukūlatarkasadbhāvena sthāpanāyā adhikabalatvāt, pratipakṣanibandhanasādhyasandehe'pi saṃśayarūpasādhyaprasiddheranivāraṇācca/ nāpyasiddhiḥ, anubhūtitvajāteḥ kalpitavyaktibhedamādāya śuddhe'pi sattvāt/ na ca jāterdharmisamasattākabhedavadvyaktisāpekṣatvaniyamaḥ, jātyanyūnasattākabhedavadvyaktisāpekṣatayaivātiprasaṅganirāse dharmisamasattākabhedavadvyakti sāpekṣatvasya gauravakaratvāt, samatvasyānyūnānatiriktārthakatvāt/ na cānubhāvyābhāve anubhūtitvāyogaḥ, kadācidanubhāvyasattvenaiva tadupapatteḥ, anyathā āsīdityādivākya janyajñānasyānanubhūtitvāpatteḥ/ na ca- anubhūtitvaṃ vipakṣādavyāvṛttam, anubhūti śabdavācyānātmani sattvāditi vācyam, anātmani anubhūtiśabdavācyatvasyaivābhāvāt, vṛttau jñānapadasyevānubhūtipadasya gauṇatvāt/ ata eva parokṣānubhavasya pakṣatve bādhaḥ, aparokṣasya pakṣatve tatra vyabhicāra iti- nirastam, cittvarūpānubhūtitvasya vivakṣitatvāt/ na cāprayojakatvam, śrutyanugrahasattvāt/ na ca- aparokṣānubhavamapyaparokṣato jānāmītyātmano vedyatvagrāhiṇā pratyakṣeṇa tadātmānamevāvediti śrutyā ca bādha iti vācyam, ādyasya sākṣyanubhavasya vṛttirūpaguṇānubhavaviṣayatvāt/ na ca- `jānāmī'ti jñaptiviṣayatvamevānubhūyata iti vācyam, ahamarthasya jñaptyāśrayatvāyogena jñānapadasya vṛttau gauṇatvād, `duḥkhaṃ jānāmī'tyādāvapi duḥkhādyākārāvidyāvṛttereva vivakṣitatvācca, dvitīyasya cāhamarthaviṣayatvāttadanātmatvasyoktatvāt, śruteścopaniṣajjanyavṛttirūpa vittiviṣayatvāvagāhitayā cidviṣayatvasya phalavyāpyatvasyāviṣayīkaraṇāt/
nāpyanubhūtiḥ sphuraṇaviṣayaḥ aparokṣavyavahāraviṣayatvād ghaṭavat, caitrīyānubhūtiḥ, caitrāparokṣavyavahārayogyāparokṣajñaptiviṣayaḥ caitrāparokṣavyavahāraviṣayatvād, ghaṭavat, caitrīyānubhūtiścaitrāparokṣavyavahārayogyāparokṣajñaptyaviṣayo nāvatiṣṭhate, caitraṃ pratyaprakāśamānatvarahitatvāt, caitrecchāvaditi sapratipakṣatvam/ sphuraṇaprayuktavyavahāraśālitvarūpasya viṣayatvasya mayāpyaṅgīkāreṇa siddhasādhanāt, tadanyasya svasminvṛttivirodhena bādhāt, jaḍatvasyopādhitvācca, paravedyatve anavasthānāt svavedyatvasya viruddhatvāt/

nanu- svasmin svavedyatvaṃ kathaṃ viruddham ? na tāvatsvajanakendriyāsannikṛṣṭatvāt, svājanakatvādvā; nityacidviṣayatvasya tad‌dvayaṃ vinaiva ghaṭādau sattvāt/ nāpi viṣayaviṣayibhāvasaṃbandhasya dviṣṭhatvāt, atītāropitātyantāsatāṃ jñānadarśanena tasya ubhayāniṣṭhatvāt/ nāpi kriyātvakarmatvayorvirodhāt, kṛtyādiviśeṣasya kāryatvādidarśanāt/ nāpi viṣayiṇo viṣayatve kartuḥ karmatāpātāt, mithyātvānumityāderviṣayiṇyā eva viṣayatvadarśanāt/ māmahaṃ jānāmītyanubhavadarśanena ca `tadātmānamevāve'diti śrutyā ca kartuḥ karmatvāvirodhāt/ evaṃ ca parasamavetakriyāphalaśālitvaṃ na karmatvam, kintu kriyāviṣayatvādikam, taccābhede'pyupapādyamiti cet/ maivam/ viṣayaviṣayibhāvasya saṃbandhatvena bhedaniyatatayā svasmin svavedyatvasya viruddhatvāt/ na hyuktātītādisthale bhedo nāsti/ ata eva kṛtiḥ kṛtyantaraṃ prati, icchā icchāntaraṃ prati, vyavahṛtiḥ vyavahṛtyantaraṃ prati, abhidhā abhidhāntaraṃ pratyeva viṣayaḥ, na tu svātmānaṃ pratīti na svaviṣayatve kiñcidudāharaṇamasti/ nanu- gatyādau gatyantarāviṣayatve'pi vastūnāṃ vicitrasvabhāvatvāt kṛtyādau kṛtyantarādiviṣayatvavad anubhūterapi svaviṣayatvamastu/ anyathā svasmin vyavahārajanakatvamapi na syāt, vyāptijñānānumityādeḥ svāviṣayatve sarvopasaṃhāravatī vyāptiranumitimithyātvaṃ ca na syāditi cenna/ vyavahāropapādanārthaṃ svaviṣayatvasvabhāvakalpanāpekṣayā svāviṣayatve'pi svavyavahārajanakatvasvabhāvatvameva kalpyatām, lāghavāt, tāvataiva tadupapatteḥ vyāptyanumityādestu avacchedakaikyalābhāttathātvamityuktatvācca/ evaṃ ca kriyākarmatvavirodhādapi na svasmin svavedyatvam/ mithyātvānumiteśca na svakarmatā, parokṣasyākarmatvāt/ yaduktaṃ kartureva karmatvaṃ, tadayuktam, udāhṛtamithyātvānumityāderakarmatvāt, māmahaṃ jānāmītyādau sākṣiṇaḥ kartṛtvādahamarthasya karmatvāt tadātmānamityādau cāhamarthasya kartṛtvāccit karma abhede tad‌dvayādarśanāt/ ata eva na bhedaghaṭitakarmalakṣaṇaparityāgaḥ, kriyāviṣayatvaṃ tu na karmatvam, āsanādikriyāyā api ādhārādiviṣayatvena sakarmakatvāpatteḥ/
atha- avedyatve'vedyatvasādhakapramāṇavedyatvāvedyatvābhyāṃ vyāghātaḥ, vedāntānāṃ brahmaṇi prāmāṇyāyogaḥ, brahmavicāravidhivaiyarthyaṃ, brahmājñānanivṛttyayogaḥ ityādipratikūlatarkaparāhatiriti cenna, cidaviṣayatvaṃ phalāvyāpyatvaṃ vā avedyatvam, tasya tatsādhakapramāṇajanyavṛttivedyatvena vyāhatyabhāvād, vṛttiviṣayatvamātreṇaiva vedāntaprāmāṇyavicāravidhyajñānanivṛttīnāṃ saṃbhavācca/ etena- ajñānanivartakatvamātreṇa vedāntaprāmāṇye ātmano'siddhiprasaṅga iti nirastam, ātmanaḥ svataḥ siddhatvāt/ nanu svata ityasya svenaivetyarthe svaviṣayakatvāpattiḥ, pramāṇaṃ vinetyartha upāyāntarasyānupanyāsenāsiddhyāpattiḥ, anyathā nṛśṛṅgāderapi siddhyāpāta iti cenna, mānānapekṣasiddhereva svataḥ siddhiśabdārthatvāt/ na ca nṛśṛṅgādāvevaṃ prasaṅgaḥ, tadasattvavyāvṛttiphalakapramāṇābhāvāt, prakṛte ca vṛttiviṣayatāmātreṇa tatsattvāt, siddhirūpātmani siddha iti vyavahārasya siddhiprayuktavyavahāraviṣayatayā gauṇatvāt/ na caivaṃ muktau vedyābhāve vittitvānupapattiḥ, anubhūtinyāyasyātrāpi sulabhatvāt/ na ca svāviṣayatve svaviṣayakasaṃśayanivartakatvāyogaḥ, svamahimnaiva svadharmiṇi vyavahāravat saṃśayādivirodhitvopapatteḥ/ na cānanugamaḥ, tava viṣayatāyāmivānanugatasyaiva niyāmakatvātsvakarmatvābhāve'pi svanirvāhakatayā svasmin vyavahārādyupapatteśca/ na ca svanirvāhakapadena nirvahaṇakriyākartṛtvakarmatvoktyā virodhaḥ, svātiriktanirvāhakānapekṣatvamātreṇa svanirvāhakatvopacārāt/ `svayaṃ dāsāstapasvina' ityādau svātiriktadāsābhāvamātreṇa svadāsatvavyapadeśavat/ na ca- svanirvāhakādhyayanavidhidīpaprabhādau svasmin kāryakaratvaṃ svaviṣayatvena vyāptamityatrāpi tatheti vācyam, adhyayanavidhāvekāvacchedaka mātreṇātmāśrayānavakāśāt, dīpaprabhādau svaviṣayatvāsiddheḥ/ taduktaṃ khaṇḍane- `gāṅkuṭādibhya' ityatra bahuvrīhiḥ svāviṣaye kuṭe'pi svakāryaṃ karoti/ tathehāpī'ti/ na ca- `udbhūtāvayavabhedaḥ samudāyaḥ samāsārtha' iti kaiyaṭoktarītyā kuṭaghaṭitasamudāya eva bahuvrīhiviṣayaḥ sa ca vaiyākaraṇānāṃ mīmāṃsakānāṃ ca śaktyā anyeṣāṃ lakṣaṇayetyanyadetat, yathā `caitraśālīyā ānīyantā'mityatra upalakṣaṇasyāpi caitrasya svaśālāsthasya tacchabdaviṣayatvaṃ, tathā kuṭasyāpi kuṭādivadanyapadārthabhūtasamudāyāntargatasya bahuvrīhiviṣayatvopapatteḥ/ tathā ca dṛṣṭāntāsiddhiriti- vācyam, svāviṣaya ityasya autsargikaviṣayānyapadārthabhinna ityarthakatvam/ tathā ca svapadārthasaṃbandhādananyatreva svapadārthe'pi yathā tatra phalam, tathā svasaṃbandhādanyatreva svasminnapi citphalamityatra dṛṣṭāntaparyavasānāt/ svaviṣayavyatirekeṇa samudāyaprayojakarūpeṇa viṣayatve'pi samudāyitāprayojakarūpeṇāviṣayatvāt svāviṣayatvoktervā/
nanu- etāvatā svasmādanyatra vyavahārajanane tadviṣayatvaṃ svasmin svābheda eveti paryavasito'rthaḥ sa cāyuktaḥ, pakṣādanyatraivāyaṃ niyama ityasya sarvatra suvacatvāt, svābhede satyapi svaviṣaya iva svasminviṣayatvavyatirekeṇa dveṣa icchāvirodhitvasyājñāne svāvārakatvasya smṛtyādirūpe parokṣajñāne svavyavahārajanakatvasya maitracaitanye suṣuptau caitracaitanyena pāramārthikakālpanikabhedayoḥ rāhitye'pi tadvyavahārajanakatvasyādarśanācca/ ātmānaṃ jānāmītyātmābhinnajñāne svaviṣayatvānubhavācceti cenna, tarhi dveṣādau svābhede'pi svaviṣayatvādarśanāt prakṛte'pi tathā syāt/ atha- vyavahārarūpaphaladarśanāt prakṛta eva svābhedasyānyatrādṛṣṭamapi svaviṣayatāniyāmakatvaṃ kalpyata iti cet, tarhi svavyavahārūpaphaladarśanādatraiva svābhedasya svakāryajanakatāniyāmakatvam, na dveṣādau, tathā phalādarśanāditi samaḥ samādhiḥ/ na ca- atra gṛhītatadviṣayatvasya tūṣṇīṃ tyāge sarvatraivaṃ prasaṅga iti vācyam, tadviṣayatvatyāgabījasya bādhakasya prāgevoktatvāt, sarvatra tasyābhāvāt/ yattūktaṃ maitracaitanya ityādi, tanna, tadaikavirahakāle maitracaitanya ityasyaivābhāvāt, sākṣicaitanyena vyavahārāpādanasyeṣṭatvāt/ yadi ca saṃskārātmanā'vasthitāḥ ntakaraṇaṃ tadāpi bhedakam, tadā bhedasyaiva sattvācca/

yattūktamātmānamityādi, tadapi na, ahamarthāśritavṛttirūpajñānaviṣayatvasyaiva tatrānubhavāt/ na ca ghaṭaḥ svaprakāśaḥ, ghaṭatvādityābhāsasāmyam, prayojakatvaparihāreṇa parihṛtatvād, ghaṭe sphuraṇābhedatadviṣayatvayorabhāve vyavahārābhāvaprasaṅgena sāmyābhāvācca/ nanu- anubhūtipadena vṛtteḥ pakṣatve bādhaḥ, tadanyasyāśrayāsiddhiriti cenna, vṛtterjaḍatayā aprakāśatve prakāśatvaṃ yatra viśrāmyati tasyaiva pakṣatvāt, pratikarmavyavasthāyāmeva vṛttyatiriktānubhavasya sādhanācca/ evaṃ ca- tvadīyāparokṣavyavahārayogyatvajñānaṃ, tvadīyāparokṣavyavahārayogyatve sati vedyatvānadhikaraṇaṃ, jñānatvāt, madīyajñānavat/ vivādapadāni jñānāni, ghaṭajñānānyatve sati vedyatvānadhikaraṇāni, jñānatvād, ghaṭajñānavadityapi sādhu/ na ca- tvajjñānaṃ, tvadaparokṣavyavahārayogyatve sati avedyatvānadhikaraṇaṃ, jñānatvāt, madīyajñānavat/ ghaṭajñānaṃ, paṭajñānānyatve sati cidaviṣayatvānadhikaraṇaṃ, jñānatvāt, paṭajñānavaditi/ ca yathāyogyaṃ prakaraṇasamateti vācyam, vipakṣe bādhakasyoktatvena sthāpanāyā adhikabalatvāt/ ityadvaitasiddhāvanubhūteḥ svaprakāśatvopapattiḥ/
evaṃ ca cidabhinnasyātmano'pi svaprakāśatvaṃ cidrūpatvāt sādhanīyam/ yathā ca nātmani cidrūpatvāsiddhiḥ, tathopapāditam/ upapādayiṣyate ca śrutyā/ na ca `vijñātā prajñāte'ti śrutivavirodha, vakṣyamāṇāneka śrutivirodhena tasyāḥ vṛttirūpajñānāśrayatvaparatvāt/ yattu vidyasāgaroktaṃ `vimataṃ jñānaṃ bhinnāśrayaviṣayakaṃ jñānatvāt, jñānāntaravat/ vimataṃ, na svāśrayaviṣayakaṃ, guṇatvāt, agnyauṣṇyādivadi'ti svaprakāśatvasādhanaṃ, tat pararītyā/ asmanmate svaprakāśe jñānatvasyātmanyabhāvāt tādṛgjñāne guṇatvābhāvācca, `māmahaṃ jānāmī'ti pratyakṣasya vṛttiviṣayatayopapāditatvena virodhābhāvāt/ na ca- ajñāna iva svāśrayaviṣayatvopapattyā aprayojakamiti vācyam, vedyatve ātmano vedanābhāvādajñānadaśāyāmātmani saṃśayaviparyayavyatirekanirṇayaprasaṅgāt/ na cātmanyahamanahaṃ veti kaścitsandigdhe, anya eveti vā viparyasyati/ nāhamiti vā vyatirekaṃ nirṇayatītyasvaprakāśatve bādhakasattvāt/ na ca- tvanmate sandehādyaviṣayasyāhamarthasyānātmatvāttadanyasmiñchabdaikagamyātmani sandehādisattvādaprayojakatvaṃ tadavasthameveti vācyam, ahamarthasya cidacid‌granthirūpatayā ahaṃtvāvacchedenācidaṃśe sandehādyabhāvavat cidaṃśe'pi sandehādyabhāvāt/ na ca śabdajāntaḥkaraṇaviṣayatad‌vṛttau vyabhicāri jñānatvamiti- vācyam, tasya sphuraṇārthakatvāt/ na ca dvitīyahetostejorūpasya ghaṭa iva svāśraye'pi tamonivartakatayā tadviṣaye vyabhicāraḥ, rūpasya jñānādivat saviṣayatvābhāvāt/ `atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyoti'rityādiśrutirapyatra pramāṇam/ tathā hi- `astamita āditye yājñavalkye'tyādinā `kiṃ jyotirevāyaṃ puruṣa' ityantena jñānasādhanālokādyabhāve jīvasya kathaṃ sphuraṇamityukte ātmaivāsya jyotiḥ svayaṃ jyotirityādinā svātiriktānapekṣatayā svaprakāśatvamuktam/ na cātmaśabdasya paramātmaparatvaṃ pūrvavākye ātmani nāḍīsambandhapratipādanāt/ uttaravākye ca `katama ātmā yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyoti'rityuttaravākyaparyālocanayā saṃdaṃśanyāyena jīvaparatvāt/ na ca dyubhyādyadhikaraṇanyāyenātmaśabdasya tatraiva mukhyatvam, pradhānādyanātmanirākaraṇārthatayā svaśabdādityātmaśabdaḥ/ hetutvenokteḥ, na tu mukhyatvābhiprāyeṇa, jīvasyāprasakteḥ, mukhyatvasyobhayasādhāraṇyācca/ ata eva- `atrāyaṃ puruṣaḥ svaya'mityupasaṃhārasya asyeti padānuṣaṅgeṇa ayamīśvaro jīvasya svayameva jyotirjñānaheturityevaṃ paratvaṃ- nirastam, uktanyāyena upakramavirodhāt/ na ca- vācaivāyaṃ jyotiṣāsta iti jyotiḥśabdasya vāci jñānasādhane prayogādatratyajyotiḥśabdasyāpi jñānasādhanaparatvam, na tu jñānaparatvamiti- vācyam, laukikajyotiṣi rūḍhasya jyotiḥśabdasya vāci jñānasādhanatvena pravṛttivadatrāpi tamovirodhitvena rūpeṇājñānavirodhinyapi prayogasaṃbhavāt/ na ca svaprakāśaparatve sadā svaprakāśatvena śrutāvatretyasya vaiyarthyam/ jāgradavasthāyāmādityādijyotiḥ saṃbhavena durvivekatayāsyāmavasthāyāṃ suvivekatayā atreti viśeṣaṇasāphalyāt/ na cāsyeti ṣaṣṭhyā viṣayatvābhidhānam, svayaṃdāsā ityādāvivānanyavedyatvaparatvāt/ na cāmukhyārthatvāpattiḥ, mukhyaviṣayāsaṃbhaveneṣṭatvāt/ na ca pradīpādau svaviṣayatvena svaprakāśatvavyavahāraḥ, sajātīyaprakāśāprakāśyaprakāśatvasyeva tatrāpi vyavahāranidānatvāt/ ata eva na ghaṭādāvaprakāśe atiprasaṅgaḥ/
vivaraṇānumānāni ca- ātmā svaprakāśaḥ svasattāyāṃ prakāśavyatirekavidhuratvāt, prakāśāśrayatvāt, prakāśakartṛtvāt, pradīpavat/ nanu ca- avedyatvaṃ cet sādhyaṃ, sādhyavaikalyam, sajātīyaprakāśāprakāśyatvaṃ cedarthāntaram, ghaṭādāvivāsvaprakāśatve'pyupapatteḥ, jñānaprabhānugataprakāśatvāsiddhiśca, jñātaikasati duḥkhādāvādyahetorvyabhicāraḥ, dvitīyatṛtīyayostvanmata ātmanaḥ prakāśatvenāsiddhiriti cenna, svaprakāśyatvasya bādhitatayā tadaprakāśyatvena pakṣasya viśeṣitatayā vārthāntarābhāvāt/ sajātīya prakāśāprakāśyaprakāśatvameva sādhyam/ evaṃ ca na ghaṭādivadasvaprakāśatvenopapattiḥ, svāprakāśyasajātīyāprakāśyatvenāvedyatvasya lābhāt, vijātīyasyāprakāśatvāt/ jñānaprabhānugataṃ ca prakāśatvamāvaraṇābhibhāvakatvam/ tacca jñānasya cittvenānyatra tejoviśeṣatvādinetyanyadetat/ āvaraṇatvaṃ cājñānatamasoḥ arthavyavahāraprati bandhakatvamanugatameva/ taccājñānasya sākṣāt tamaso jñānapratibandhadvāretyanyadetat/ na ca duḥkhe vyabhicāraḥ, tasyākṣaṇe prakāśavyatirekasattvāt, prakāśatvena viśeṣaṇācca/ nāpi dvitīyatṛtīyayorasiddhiḥ, pararītyā tayorukteḥ, pratibimbasya bimbādhīnatayā tadāśritatvena bimbajñānahetutvopapatteśca/ ata evātmā svānantarotpattikaprakāśāśrayo na, prakāśāśrayatvādādityavadityapi sādhu/ na ca siddhasādhanam, ghaṭādiviṣayakajñānasya tvayāpi janyatvasvīkārāt/

ānandabodhoktaṃ ca- vivādādhyāsitā saṃvit, svasamānāśrayasvasamānakāla svagocarajñānavirahaprayuktavyavahāravirahavatī na bhavati, saṃvittvādanantaravyavahinayamāṇasaṃvidvat/ na ca- svavedyatvenopapattyā siddhasādhanam, asya paravedyatāṅgīkartṛviṣayatvāt, svāviṣayatvarūpapakṣaviśeṣaṇamahimnā tavānabhimataparyavasānāt/ avedyatvaṃ tu brahmaṇaḥ śrutisiddhameva/ na ca sākalyenāvedyatvaparā, saṅkoce kāraṇābhāvāt/ etena jñātatāliṅgānumeyatve `ahaṃ sukhī'tivad ahaṃ janāmīti parokṣānubhavavirodhaḥ/ gurumate ayaṃ ghaṭa ityasya janyasyaiva svaviṣayatve svajanakendriyasannikarṣāśrayatvaprasaṅgaḥ, vyavasāyānuvyavasāyayoḥ pārthakyānubhavavirodhaśca/ nyāyamate anuvyavasāyasyāpi paravedyatve jñānasya pratyakṣātmaviśeṣaguṇatvena icchādivadavaśyavedyatvāt jñānadhārānubhavāpattiḥ, vicchede caramasya niṣprāmāṇikatvāpattiḥ, sāmānyapratyāsatterabhāvāt/ evaṃ ca vyavasāyasukhādigocaraṃ svaviṣayaṃ nityameva jñānaṃ sidhyati/ svaviṣayatāyāṃ ca na svajanakasannikarṣādyapekṣā sannikarṣādyanapekṣeśvarasarvaviṣayanityajñānavat/ tathā caivaṃ prayogaḥ- `caitrasukhaduḥkhādikaṃ, caitrīyanityāparokṣajñānaviṣayaḥ, taṃ prati jñātaikasattvād, yadyaṃ prati jñātaikasat, tat taṃ prati tādṛgbhānaviṣayaḥ, yatheśvaraprayatna'iti nityajñānasiddhau `tat svaviṣayam, nityajñānatvāt, svavyavahāre anyānapekṣatvāt, svasaṃśayādivirodhitvācca, īśvarajñānavad'- iti/ tasmādātmano nityaguṇabhūtaṃ jñānaṃ svaviṣayatvarūpasvaprakāśatvavad, ātmāpi, tadviṣayaḥ, yāvad‌dravyabhāvinā tenābhinnatvāt, māmahaṃ jānāmītyanubhavād, `ātmasvarūpā saṃvit svaviṣayā, svajanyavyavahāraviṣayatvāt'/ `uktā saṃvit, svaviṣayiṇī, svasamānādhikaraṇasvatvaprakārakasvaviśeṣyakasaṃśayavirodhitvāt uktaviśeṣaṇavadviparyaya virodhitvādvā' iti- nirastam/
ādyānumāne sākṣirūpāparokṣanityajñānaviṣayatvena siddhasādhanam, sahotpannajñānenāpi jñātaikasattvopapattyā jñānagatanityatātparyantasādhane tasyāsāmarthyaṃ ca/ na ca caitrasya tādṛgjñānābhāve suptotthitasya parāmarśānupapattiḥ, saṃskāreṇa tadupapatteḥ, nityajñānasya parāmarśavirodhitvācca/ svaviṣayatvānumāne ca dṛṣṭāntāsiddhiḥ, īśvare'pi svaviṣayakanityajñānāsiddheḥ aprayojakatvaṃ ca, svāviṣayatve'pi vyavahārāderupapāditatvāt/ kiṃ ca caitranityajñānasya svaviṣayatve naikaṃ niyāmakam, īśvarajñānasya nyāyamate vastutvavat sarvaviṣayatvopapatteḥ, nāpyabhedaḥ, duḥkhādāvabhāvāt/ nāpi samānādhikaraṇatvam, ātmanyabhāvād, dharmādau tatsadbhāvāccetyananugatameva vācyam/ tathā ca kimaparāddhaṃ vyavasāyasvaprakāśatvavādinā guruṇā ? anyatra sannikarṣasya niyāmakatve'pi svasminnabhedasya saṃbhavāt/ pārthakyānubhavānanubhavarūpasyānubhavakalahasya tvanmata samānatvāt/ tasmādvyavahāra evānanugataṃ kāraṇamastu/ tatprayojakānugamārthaṃ kimiti nirbandhaḥ ? paścādapyananugama eva paryavasānāt/ evaṃ ca na svaviṣayatvarūpaṃ svaprakāśatvaṃ, kiṃtvavedyatve satyaparīkṣavyavahārayogyatvamiti siddham/ ityadvaitasiddhau ātmanaḥ svaprakāśatvopapattiḥ

[2-12]
[2-13]
13. avācyatvabhaṅgaḥ
nirdharmakatayā avedyatayā ca brahma ānandādipadalakṣyaṃ, na vācyam, pravṛttinimittābhāvāditi/ nanu- avācyaśabdenocyate ced, vācyatvasiddhiḥ, lakṣyate ced, avācyarūpamukhyārthasyābhāvāt kathaṃ lakṣaṇā ? bhāve vā brahma nāvācyaṃ, kintu tīravadavācyarūpamukhyārthasaṃbandhimātramiti syāt/ mukhyārthahīnasyāpi brahmalakṣakatve ghaṭapadamapi ghaṭalakṣakaṃ syāditi- cenna, avācyarūpamukhyārthābhāve'pi nañ‌samabhivyāhṛtavācyaśabdena vācyatvātyantābhāvabodhanadvārā svarūpe lakṣaṇayaiva paryavasānāt/ evaṃ nirviśeṣapadamapi, akhaṇḍapadalakṣakatāyāmeva mukhyārthāvaśyambhāvaniyamāt/ nanu- evaṃ lakṣyapadenāpi lakṣyatve tīrasyāgaṅgātvavat brahmaṇo'lakṣyatvāpattiriti cenna, iṣṭatvāt, sarvathā nirdharmakatvāt, lakṣyavyavahārasya ca vācyatvābhāvanibandhanatvāt, tathā pratipādikaṃ prāk/ na caivaṃ lakṣyatvābhāvena vācyatvavyavahāraprasaṅgaḥ, gauṇasya tasyāpīṣṭatvāt satyajñānādipadānāṃ ca kalpitadharmavācināṃ brahmarūpavyaktilakṣakatayā'khaṇḍārthatvānapāyāt/ na ca- sattvādidharmāśrayatayā lakṣyatvābhāve mañcasaṃbandhitvamātreṇa lakṣyasya puṃsaḥ amañcatvavat sattvādisaṃbandhitvamātreṇa lakṣyasya brahmaṇaḥ asattvādyāpattiriti vācyam, kalpitacandratvādijāteḥ paramārthacandrādivyaktitādātmyenācandratvā bhāvavadatrāpi sattvādyabhāvānāpatteḥ/ taduktam- `lakṣyavyaktirapi brahme'ti/ ata eva- svaprakāśāderabrahmatve yadyad, brahmatayeṣṭaṃ, tattadabrahmeti sādhu samarthito brahmavāda iti nirastam/
yattu nirvaśeṣādipadānāṃ ca samāsapadatayā lakṣyādipadānāṃ yaugikatayā vākyatulyatvānna vācakateti vaktumaśakyam, anvitābhidhānapakṣe teṣāmapi vācakatvād, abhihitānvayapakṣe'pi vākya evābhihitānvayasvīkāreṇa prakṛtipratyayoranvitābhidhāyakatvād vākyatulyasyāpi vācakatvād brahmaṇaḥ padārthasaṃsargarūpatve sakhaṇḍatvāpattyā padārthatve vācyatvāparihārāditi/ tanna/ padalakṣyatve'pyapadārthatvopapatteḥ, akaṇḍatve'pi vākyārthatvasyopapāditatvādanvitābhidhāne anvitavācakasyāpi svarūpe lakṣaṇāṅgīkārāt/ na ca tarhyavācyatvāsiddhiḥ, akhaṇḍabrahmasiddhyupāyatvena prāptasyāvācyatvādeḥ nivārakābhāvenānuṣaṅgikatayā siddheḥ/ `yato vāco nivartante, aśabdamasparśa'mityādi śrutayaścātrānusandheyāḥ, avācyaśabdavadaśabdaśabde'pi vyāghātābhāvāt/ na ceyaṃ śrutiradbhutatvābhiprāyā, śrūyamāṇārthatve bādhakābhāvāt/ na ca `yato vāca' ityatrāpi manasā saheti śrutamato vṛtterivāntaḥkaraṇavṛttivyāpte brahmaṇi vāgvṛtterapi sarvathā niṣedhāyogaḥ, lakṣaṇāyāḥ svīkāreṇa śaktimātrasyaiva nirākaraṇāt/ na ca ānandādyanekapadāmukhyārthatvāpekṣayā nivartanta ityekapadārthāmukhyatvameva yuktamiti- vācyam, brahmaṇo nirdharmakatayā tatra śaktyabhāvena bahutvasyāprayojakatvādvācyatvavirodhyarthadvāraivākhaṇḍārthaparatayā tadvirodhatādavasthyāt/ ata eva kasmāducyate paraṃ brahmetyādiśruteḥ paramātmeti cāpyukta ityādismṛteśca tattacchabdabodhyatvamātreṇa vācyatvābhilāpaḥ, na tu śakyatvābhiprāyeṇeti tābhyāṃ na virodhaḥ/ tātparyaviṣayo brahma vācyaṃ vastutvāllakṣyatvācca tīravaditi cet, nirdharmakatayā vācyatvabādhāt, tadunnītasadharmakatvādyupādhisaṃbhavācca/ paramārthasatyapadādikaṃ kasyacidvācakam, padatvādityapi na, kimatra padatvam ? na tāvatsuptiṅantatvam, samāsapadasyāśaktatvena rājapuruṣādau vyabhicārāt, nāpi śaktatvam, sādhyāviśeṣād, avayavadvārā samāsapadasya vācakatvaṃ ced, iṣṭameva/ nāpi satyajñānādivākyaṃ vācyārthatātparyavacchabdayuktaṃ vākyatvādityapi, viṣaṃ bhuṅkṣvetyādau vyabhicārāt/
nanu- avācyatve lakṣyatvānupapattiḥ, vācyārthasaṃbandhitvena jñātasyaiva lakṣyatvāt, tajjñānaṃ ca na śabdabhinnena, upaniṣanmātragamyatvāt, nāpi svaprakāśatayā, nityasiddhe śabdavaiyarthyāt/ avācyaśabdasya ca lakṣakasyaiva vaktavyatvāttatrāpi vācyasaṃbandhitvena jñeyatve anavastheti cenna, tathā jñānamupasthitāvupayogi/ brahma svaprakāśatayā svata evopasthitamiti kiṃ tena ? na caivaṃ śabdavaiyarthyam āvaraṇābhibhāvakavṛttāvupayogāt/ ata eva nānavasthā/ tasmāt pravṛttinimittasya durnirūpatvādavācyatvam/ taduktam-
dṛṣṭā guṇakriyājātisaṃbandhāḥ śabdahetavaḥ/
nātmanyanyatamo hyeṣāṃ tenātmā nābhidhīyate// iti/
na cāropitaguṇāśrayatayā vācyatā, tasya tātparyāviṣayatayā tātparyaviṣaye avācyatvasya sthitatvāt/ na ca satyādipadānāṃ lakṣakatve siddhe nimittābhāvaḥ, tasmiṃśca lakṣakatvamiti parasparāśrayaḥ, nirviśeṣavākyena neti netītyanenaiva nimittābhāvasya siddhatvāt/ na ca- nirviśeṣavākyasya svarūpamātraparatve pravṛttinimittāvirodhaḥ, nirviśeṣatvaviśiṣṭaparatve ca tasyaiva sattvena nirviśeṣapadavācyatvasyaiva prasaṅga iti vācyam, dvāratayā upasthitasya svaparavirodhitvānnirviśeṣasya vācyatvāsaṃbhavācca/ tasmānnirviśeṣatvādeva jīvabrahmābhedaḥ siddhaḥ, bhedakāsaṃbhavāt/ tathā ca/
brahmaṇyavācye yo vidvānvācyatāmadhigacchati/
sa nistrapo nimittānāṃ virahaiḥ pratibodhyatām//
ityadvaitasiddhau brahmaṇaḥ śabdāvācyatvopapattiḥ

[2-13]
[2-14]
14. sāmānyato bhedakhaṇḍanoddhāraḥ
syādetad- idamayuktam, bhedasya pramāṇasiddhatvāt/ na ca- bhedasya svarūpatve anapekṣatvāpattyā dharmatvam, tathā cānavasthā, stambhakumbhayoḥ parasparabhedagraho'nyonyabhedagrahasāpekṣa iti anyonyāśrayaśca, evaṃ ca bhedāsiddhiriti- vācyam, tat kiṃ bhede pratītireva nāsti ? kāraṇājanyā vā ? bādhyaviṣayā vā ? nādyaḥ, vikalpādikaraṇarūpa vyavahāraviplavāpatteḥ, na hi bhinnatayā ajñātena vikalpaḥ/ na dvitīyaḥ, akāraṇakotpattervyāhatatvena nityatvāpattyā tannirāsakamokṣopāyānanusāraṇāpatteḥ/ na tṛtīyaḥ, uktaśuṣkatarkasyābādhakatvāt/ anyathā aikyasya svarūpatve anapekṣatvāpattiḥ, dharmatve advaitahānirityādinā aikyabuddhirapi bādhitaviṣayā syāt/ na ca- mama vaitaṇḍikasya paramakṣamātraṃ khaṇḍanīyamiti- vācyam, svapakṣasattve'pi tava tathātve mamāpi tathātvāvirodhāt/ na ca mama parapakṣakhaṇḍanamātreṇa svamatabhūtaikyasiddhiḥ, mamāpi tāvanmātreṇa svamatabhūtabhedasiddhisaṃbhavāt/ na ca- māṃ prati bhedakhaṇḍanamātraniyoge mamaiva vaitaṇḍikatvamiti vācyam, māṃ pratyapyaikyakhaṇḍanamātraniyogasaṃbhavāt madhyasthasya tvadanadhīnatvāt/ asvavyāghātakaireva tvayaikyaṃ dūṣyamiti yadā, tadā asvavyāghātakaireva tvayā bhedo dūṣya ityapi syāditi- cet, maivam, na hi vayaṃ bhedapratīteḥ svarūpaṃ kāraṇaṃ vāpalapāmaḥ/ kintu bādhitaviṣayatvaṃ brūmaḥ, vyāptisadhrīcīnatayā aśuṣkastarkairevānanyaparayā śrutyā smṛtyā ca bhedasya bādhitatvāt, viṣayabhedādinā pratyakṣavirodhasya parihṛtatvena śrutyādāvupacaritārthatvābhāvāt/ yattvabhedasyāpyevaṃ nirāsaḥ/ na cābhedakhaṇḍanayuktīnāṃ svasya svābhedo'pi sidhyediti svavyāghātādābhāsatā, bhedakhaṇḍanayuktīnāmapi bhūṣaṇayuktyabhedena svavyāghātakatāyāḥ samānatvāditi, tanna, bhedakhaṇḍanayuktīnāṃ tattvato bhedanivārakatve'pi vyāvahārikabhedasyānirākaraṇena svāvyāghātakatopapatteḥ/ na caivaṃ brahmaṇyanṛtabhedasya tattvato niṣedhe tatra tattādātmyāpattiḥ, ghaṭe kalpitaghaṭāntarabhedabhramasthale tattādātmyādarśanāt/ na caivamabhedo'pi tattvato niṣedhyaḥ, tarhi svarūpāparyavasānena śūnyavādāpatteḥ/ kiñca brahmātiriktamaikyamasmākaṃ nāstyeva/ tasya ca tathā niṣedhe śrutivirodhaḥ/ na ca- mama ghaṭātirikto bhedo nāsti, tasya niṣedhe pratyakṣavirodha iti- vācyam, pratyakṣasya pāramārthikasattvāviṣayatvenāvirodhitvasya prāgevoktatvāt/
nanu- bhedabādhakaṃ na bhedaviṣayameva, tatsādhakatāpatteḥ, nāpyabhedaviṣayam, evaṃ hi tadanyaḥ tadvirodhi tadabhāvo vā nañartho viṣayo vācyaḥ/ sarvathā ca bhedo duṣpariharaḥ, tadananyatve tadvirodhatadabhāvatvayorayogād, bhedābhāvagrāhiṇāpi pratiyogivilakṣaṇatayaivābhāvasya grahaṇācca, audāsīnyena pravṛttasya idamiti jñānavadabādhakatvācceti- cenna, pāramārthikatvākāreṇa bhedābhāvaviṣayasyaiva bādhakatvāt/ na ca bhede duṣpariharatā, vyāvahārikabhedenaiva vyāvahārikatadvirodhitvatadabhāvatvayorupapatti saṃbhavāt, `yakṣānurūpo baliriti nyāyāt/ bhedabhramādhiṣṭhānatattvagocaraṃ jñānaṃ bhramabādhakamityupapannam, uktarītyā bhedavailakṣaṇyena tadgrahaṇopapatteḥ/ yattu `nāyaṃ bhedo nāstyatra bhedo'nyadeva bhedātmanā pratyabhā'dityevamākārakaṃ bādhakajñānaṃ vācyam `nedaṃ rajata'miti vat, idaṃ ca sarvathā bhedāvagāhīti kathaṃ tatra bādhakamiti, tanna, pratiyogitayā tad‌grahaṇasya tadbādhakatvāvirodhitvāt/ na ca- atra bhedo nāstīti dhīḥ sarvathā na bhedābhāvamavagāhata iti- vācyam, anyatra bhedasattve tadbhedasyātrāvaśyakatvenātra bhedo nāstītyasyaiva kutrāpi nāstītyatra paryavasānād ekameva nānātmanā abhādityādi bādhakamanusandheyam/ koṭyorvyāvahārikabhedena tadvattayā grahaṇācca yathā bādhakatvayogaḥ, tathoktameva/ etena-
bhedād bhinnatayā svārthaṃ bādhadhīrgāhate na vā/
ādye bhedaḥ sthiraḥ, antye tu na sā syāt bhedabādhikā//
iti- nirastam, svarūpeṇa sthairye'pi tattvato'sthiratvasaṃbhavāt/ evaṃ cāklṛpta viṣayatvādanyonyāśrayatvāderuttthānam, utthitasya ca nābhāsatvam/ kiṃ cāyaṃ deśyābhāso nirvacanavādinaḥ prati, nāsmān/ vayaṃ hi bhāsamāno yo bhedaḥ sa svarūpādipakṣāntarbhāvabahirbhāvābhyāṃ vā anyena vā dharmāntareṇānirvācya iti brūmaḥ/ na ca tarkābhāsenānirvācyatve aikyasyāpi tatprasaṅgaḥ, bhedabādhakasyānābhāsatāyā uktatvād, aikyabhedayoḥ śrutyanugrahānanugrahābhyāṃ viśeṣācca/
nanu- brahmaṇyanṛtādivyāvṛttiḥ brahmajñānābādhyā vācyā, śūnyādyanātmakaghāṭadau śūnyāditaḥ svajñānābādhyabhedadarśanāditi- cet, brahmaghaṭayoradhiṣṭhanādhyastatvābhyāṃ viśeṣād, anṛtatvasya mṛṣātvena tadvyāvṛtterapi mṛṣātvasya yuktatvena ghaṭe tajjñānabādhyatvasya ubhayoḥ samānatvāt/ na ca- evaṃ prātibhāsikarūpyādivyāvṛtterapi prātibhāsikatvāpattiḥ, tathā ca bhrāntibādhavyavasthā na syāditi- vācyam, viśeṣadarśanajanyatva tadajanyatvābhyāṃ bādhabhrāntivyavasthopapattyā prātibhāsikatvasyeṣṭatvāt/ na caivaṃ satyādivākyasyānṛtavyāvṛttibodhakasyāprāmāṇyāpattiḥ, tasyā ārthatvāt/ na ca- evaṃ vyāvṛttivanmṛṣāpratiyogikasyātyantābhāvasyāpi mṛṣātvenādhiṣṭhānajñānābādhyātyantābhāva pratiyogitvarūpamithyātvaṃ na syāditi- vācyam, adhiṣṭhānajñānabādhyatvasya tatrāviśeṣaṇatvāt/ na ca- evamātmani dehabhedasya bādhyatve dehātmaikyasya mithyātvaṃ na syāditi- vācyam, bhedamithyātvasya pratiyogyaikyāmithyātvāprayojakatvasyoktatvāt/ na ca- nityānityavastuvivekasya sādhanacatuṣṭayāntargatasya jñānaṃ bhramaḥ syāt, tathā ca tenānityaparihāreṇa nitye pravṛttirna syāditi- vācyam, hānopādānopayuktarūpāvagāhibuddhervyāvahārikaprāmāṇyaśālitayā vyavahārikahānopādānasya nivartayitumaśakyatvāt/ etena- prapañce sadvailakṣaṇyasya mithyātve sadaikyāpattiḥ, jaganmithyātvapramāṇānāṃ cātattvāvedakatvāpāta iti- nirastam, mithyātvaniruktāvuktottaratvācca/ etena- bhedādabhedasya bhedābhāve anyatarakhaṇḍanasādhanābhyāmubhayakhaṇḍanasādhane iti- nirastam, tāttvikabhedābhāve'pi kalpitabhedena vyavasthopapatteḥ/ na ca kalpitenākalpitakāryapratibandhāyogaḥ, avidyayā svaprakāśarūpabrahmakāryapratibandhadarśanāt, kalpitakāntayā viśleṣakāryapratibandhadarśanācca/

nanu- bhedasya vyāvahārikasattvārthamapi tvayā anyonyāśrayādikamuddharaṇīyam, parasparasāpekṣeṇa vyavahārasyāpyabhāvāt, na hi vyāvahārikamṛdaḥ svajanyaghaṭasāpekṣatvam/ kiṃ cātra (1) na bhedamātreṇa taddarśanamātreṇa vā anyonyāśrayādyāpādanam, tathā sati vyāvahārikayorapi tayorasiddhiḥ syāt/ (2) nāpi tatpratītivāstavatvena tadāpattiḥ, caramavṛttyavāstavatve'pi tadviṣayavāstavatvavadupapatteḥ vāstave anyonyāśrayādarśanena vyāptyasiddheśca/ (3) na ca pramārūpatatpratītyā tadāpādanam, pratīti sāmānya eva tvayānyonyāśrayasyoktatvena pramātvaparyante tatra doṣābhāvāt/ (4) nāpi tatpratīterdharmipratiyogisāpekṣatvena tadāpādanam, tāvatāpi tatsāpekṣatāmātrasyaiva nivṛttiriti- cenna, asmākamavidyāsāmarthyāt sarvānupapattividhūnanopapatteḥ/ na hi māyāyāmasaṃbhāvanīyaṃ nāma/ tathā ca parasparāśritamapi indrajālavaddarśayiṣyati/ na ca- īśvarasāmarthyāttādṛśamapi satyaṃ syāditi vācyam, ubhayasiddhamṛṣābhūtendrajālasthale kāraṇādivyavasthollaṅghikāryādidarśanavadanyatra tathā adarśanāt, darśane ca mṛṣātva eva paryavasānāt/ āpādanaṃ ca- bhedastatpratītiśca yadi māyikī na syāt, sarvavyavasthollaṅghinī na syāt, sarvavyavasthollaṅghinī ceyam/ tasmānmāyikīti viparyayaparyavasānāt, māyike vyavasthollaṅghanasya darśanena vyāptisiddhiḥ/ uktaśrutyā asvavyāghātakayuktyā ca bhedasya bādhādabhedasyābādhācca svābhedasvabhedayorvyāvahārikatve samāne'pi svābhedaṃ parityajya bheda eva sarvathā pradveṣo nākāraṇakaḥ/ ityadvaitasiddhau sāmānyato bhedakhaṇḍanam

[2-14]
[2-15]
15. viśiṣya bhedakhaṇḍanoddhāraḥ
nanu nirapekṣasvarūpatve sāpekṣatvānupapattiriti yaduktaṃ, tattābadayuktam, avidyānivṛtterjīvabrahmaikyasya ca tava mate matadvaye'pi sthitau vyaktisāpekṣasya jātimātrasya pratītau sāpekṣasya nīlataratvāderivārthaprakāśātmakajñānasya brahmaṇi brahmābhedasya `asti brahme'tyādau kālasāpekṣasyāstitvasya nirapekṣabrahmavyaktyādirūpatāyā darśanāditi- cenna, avidyānivṛttijīvabrahmaikyayoḥ pratītau sāpekṣatvasyāvidyakatayā tāttvikanirapekṣatvavirodhitvābhāvāt/ jātimātrasya vyaktyabhedāsiddheḥ, vyaktisamānasattākaghaṭatvādau tadabhāvād, vyaktyasamānasattākasattādijātau tu sāpekṣatvasya kālpanikatvāt nīlaratvādervyaktirūpatvāsiddhau hetorabhāvādarthaprakāśātmakajñānasya brahmābhedasya ca sāpekṣatāyāḥ kālpanikatvāt/ asti brahmetyādāvapyevameva/ tathā ca tattvato nirapekṣasya sāmānādhikaraṇyāsiddhyā na tarkābhāsatāvyāptisiddhiḥ/ ata eva- aikyasyāsvarūpatve advaitahāniḥ mithyātve bhedasya satyatvaprasaṅgaḥ, yatra yadadhyastaṃ, tatra tadvirodhi tajjñānābādhyam, yathā śuktāvarūpyatvam/ yatra yadaikyaṃ bādhyaṃ, tatra tadbhedastajjñānābādhyaḥ/ yathā dūrasthavanaspatyorbheda iti vā/ yatra yadadhyastaṃ tatra tadvirodhi tāttvikam, yathā brahmaṇyanṛtatvasyādhyastatve satyatvaṃ tāttvikamiti vā vyāpteriti- nirastam, aikyasya brahmabhedānaṅgīkārāt, virodhyanurodhināṃ sarveṣāṃ brahmaṇi kalpitatvena tajjñānabādhyatvena vyāptīnāmasiddheḥ/
nanu- aikyasya nirapekṣatve tattvaṃpadārthaparāṇāṃ `satyaṃ vijñānaghana' ityādīnāmaikya paramahāvākyaikavākyatvābhāvena vaiyarthyaṃ syāditi- cenna, aikyasya svaprakāśabrahmābhinnatayā sthitipratītyādau nirapekṣatve'pi yathā lakṣyārthabhedabhramanivartakavṛttijanane padārthasāpekṣatayā svarūpaparavākyānāmekavākyatāyāḥ sattvāt, bhedarūpapratiyogisāpekṣatvena tatra sāpekṣatvavyavahārāt/ na ca ghaṭaḥ paṭo neti nañarthasya bhedasyeva tādātmyaniṣedharūpatvena vaiparītyam, tādātmyasya tanniṣṭhāsādhāraṇadharmarūpatve bhedasyābhedānapekṣatvāt, abhedarūpatve bhedasāpekṣatvenaiva tasya tadanapekṣatvāt/ na caitāvatā aikyasya sāpekṣatvāpattiḥ, kālpanikasyeṣṭatvāt/ ata eva- ajñānahānivad brahmarūpadhīvadabhedavatsvarūpatve'pi bhedasya sāpekṣatvaṃ hi yujyata iti- nirastam, tava sāpekṣatvayostāttvikatayā dṛṣṭāntavaiṣamyāt/ na ca bhede'pyevamevāstu, bhedasya niṣedhapratiyogitayā śrutatvena brahmarūpatvābhāvāt/ na ca tatrābhedaśrutirasti/ etena- svarūpeṇa nirapekṣasyāpyabhedasyābhedatvena sāpekṣatvavat svarūpeṇa nirapekṣasyāpi ghaṭasya bhedatvena sāpekṣatvamastu, avacchedakabhedena sapratiyogitvāpratiyogitve api yathā tadvaditi- nirastam, bhedasya svarūpato nirapekṣatve niṣpratiyogikatve ca parān pratīva svamapi prati aviśiṣṭatayā svavyāghātaḥ/ na caivamabhedasyāpi svān pratīva parān prati tathā sati tathātvāpattiḥ, iṣṭāpatteḥ/ ghaṭatvādinā bhedaḥ paraṃ kalpitaḥ, svarūpatastvabheda eva/ tathā sati paratvaṃ paraṃ vyāhatam, na svarūpatvamapi/
yattu sapratiyogikatvaniṣpratiyogikatvavyavasthā tu yadasādhāraṇyena svavācakapravṛttinimittāvacchedena pratītau pratiyogipratīti sāpekṣam tatsapratiyogikam, anyattu niṣpratiyogikamiti, tanna, bhedasya svarūpatve tadanyatvāsiddheḥ/ etena- ekasyārthasya laghutvakaṭhinatvādinā ullekhena nirapekṣatve'pi agurutvādravatvādinā ullekhena sāpekṣatvamapi yathā, tathā ghaṭa ityullekhena nirapekṣasyāpi bheda ityullekhe sāpekṣatvopapattiriti- nirastam, śabdānullekhe'pi sāpekṣanirapekṣayoranubhavācca, layādivat nañanullekhamātreṇa dṛṣṭāntāsampratipatteśca/ na ca- ekasyaiva gamanasya gacchaticalati śabdollekhābhyāmekasyaiva ca prayatnasya karoti pravartata iti śabdollekhābhyāṃ karmasāpekṣatvanirapekṣatvayoḥ śabdasvabhāvaprayuktidarśanādatrāpi ghaṭabhedaśabdollekhena sāpekṣatvanirapekṣatve syātāmiti- vācyam, arthagatasakarmakatvādīnāṃ śabdasvabhāvānadhīnatvāt/ pratyuta ekasminneva tapadhātāvarthabhedena tayordarśanāt tapati ṛṣistapati pṛthivīṃ savite'tyādau/ evaṃ ca dṛṣṭānteṣvarthabheda eva, phalaṃ dhātvartha iti mate saṃyogarūpārthabhedāt/ matāntare tūttarasaṃyogāvacchinnaspandasya gamyarthatvaṃ, pūrvavibhāgaphalakaspandasya calatyarthatvam, anukūlayatnasya karotyarthatvaṃ, yatnamātrasya yatyarthatvamiti/ na ca- bhedatvameva sāpekṣam, na tu bheda iti- vācyam, sāpekṣatayā viśeṣyasyaivānubhavād, anyathā ghaṭapratiyogikaṃ bhedatvamityullekhaḥ syāt/
etena- `bhāvābhāvasvarūpatvānnānyonyabhāvatā pṛthak' ityukteḥ na svarūpamātraṃ bhedaḥ, kiṃtvanyonyābhāvaḥ, sa ca vastunaḥ saviśeṣābhinna ityukteśca ghaṭādireva bhāvābhāvarūpatayā bheda iti nirastam, ghaṭatadabhāvasthale bhāvatvābhāvatvayorviruddhatvena kalpanāt kathaṃ tadāśrayaikyam ? na ca avidyānivṛttyadvaitayorapi kathaṃ brahmaikyamiti- vācyam, asmanmate tatrābhāvatvasya kalpitatvena māyikatayā virodhābhāvāt, tava tu dvayorapi tāttvikatvena virodhasya duṣpariharatvāt/ ata eva- tattādātmyāyogyatvaṃ vā tadaikyapramityaviṣayatvaṃ vā, yatra yaddarśanaṃ tatra tattādātmyādhyāsavirodhitatvaṃ vā, svavṛttiyatkiñciddharmānādhāraniṣṭha yatkiñciddharmānādhāratvasvarūpaṃ vā svāvṛttiyatkiñciddharmādhārāniṣṭhadharmādhāratva rūpaṃ vā svarūpatvaṃ tadbhedatvam, anādhāratvaṃ cādhāratvarāhityam, na tvādhārādanyatvamiti nānyonyāśraya iti- nirastam, svarūpatve sāpekṣatvānupapatteḥ, atireke anavasthānād, atyantābhāvānyonyābhāvayoraikyāpatteḥ, pramitidarśanādighaṭitatvena cakṣurādyagamyātāpatteśca/ kiñca bhedasya ghaṭasvarūpatve tannirūpakapratiyogino'pi tatsvarūpatāpattiḥ, na hi bhedarūpamātraṃ ghaṭaḥ, kintu paṭapratiyogikabhedarūpa iti/
nanu nāyaṃ doṣaḥ, bhedapratiyogina upalakṣaṇatvena svarūpatāyāmananvayād, anyathā duḥkhanivṛtteḥ pumarthatayā duḥkhasyāpi pumarthatvaṃ, doṣābhāvasya sādhakatāprayojakatve doṣasyāpi sadhākatāprayojakatvam, anṛtavyāvṛttyajñānanivṛttyorajñānādiprakāśarūpajñānasya ca brahmarūpatve anṛtādīnāmapi tadrūpatvam, ajñānanivṛttermokṣatve ajñānasya ca mokṣatvaṃ ca syāt/ na ca lambakarṇādau karṇāderviśeṣaṇatayānvayadarśanādatrāpi tathā, citragvādiṣu ananvayāttathaiva kiṃ na syāt ? anyathodāhṛtasthale agateḥ/ na ca pratiyogina upalakṣaṇatve tadajñāne'pi kākājñāne gṛhajñānavattajjñānāpattiḥ, iṣṭāpatteḥ, anyathodāhṛtāgateśca/ kecitu pratiyogino'nanvaye'pi `śabdaḥ anitya' ityādau śabdatvāderviśeṣaṇatvamivātrāpi viśeṣaṇatvamityāhuriti- cenna, na hi vayaṃ paṭabhedo ghaṭasvarūpamityanvayapraviṣṭatvena pratiyogitayā nirūpakatvamātreṇa vā paṭasya ghaṭarūpatāmāpādayāmaḥ, kintu samānādhikaraṇapratītiviṣayasvarūpaṃ prati pratiyogitayā nirūpakatvena, abhedanirūpakapratiyogivat/ na cājñānanivṛttyādayaḥ samānādhikaraṇapratītiviṣayāḥ bhedastu ghaṭaḥ paṭo neti samānādhikaraṇapratītiviṣayaḥ, anyathā samānādhikaraṇaniṣedhabuddhiviṣayatvaṃ bhedalakṣaṇaṃ na syāt/ etena-
puruṣārthe duḥkhamiva brahmaṇyajñānavattayā/

mokṣe ca mohavannāntargataṃ kumbhādikaṃ paṭe//
taṭasthatve'pi kumbhāderapratītau na bhedadhīḥ/
ajñānāderapratītau taddhānyādyapratītivat// iti - nirastam /
kiñca vidāraṇātmano bhedasya ghaṭasvarūpatve ghaṭasyāpi vidāraṇaṃ syāt evaṃ tadavayavānāmapīti paramāṇurapi naika iti śūnyatāpattiḥ, ekābhāve tatsamāhārarūpānekasyāpyabhāvāt/ nanu- avidāraṇātmakasyābhedasya brahmarūpatve pāramārthikabrahmaṇo vyāvahārikaprātibhāsikaśūnyairapi avidāraṇe tadaikyamapi syāt/ na ca jīvābheda eva svarūpam, na tu ghaṭādyabhedaḥ, tarhyatrāpi ghaṭādibhyo bheda eva paṭasvarūpam, na tu svasmāditi samamiti- cenna, svarūpatve bhedasya svajñānāpratibadhyajñānapratiyogikatve svarūpatvenābhedavat svapratiyogitvaniyamena svavidārakatvasyāvaśyakatvād, ghaṭadharmeṣu paṭapratiyogikabhedatvavad ghaṭapratiyogakabhedatvasyāpi abhyupagamāt, paṭād bhinno ghaṭa itivad ghaṭādbhinno ghaṭa iti pratītervajralepatvācca/ yattu svasmādvidārakatve avayavānāṃ vibhāgena sūkṣmatvameva syāt, na tu śūnyatvam, na hi śūnyasaṃyogāt kiñcidutpannamiti, tanna, vibhājakatvaṃ na vidārakatvam, kiṃtvekatvavirodhitvam/ tathā caikasyābhāve anekasya sutarāmabhāvācchūnyatāyāmeva paryavasānācca/ etena vidārakalavitrādeḥ svasaṃbandhinyeva vidārakatvam, na tu svasminniti bhedaścetsvarūpaṃ, tadā svaṃ na vidārayet/ kiñca bhedasya na vidārakatvam, bhāvavyutpattyā vidāraṇatvāt/ tathā ca svarūpabhedena ghaṭasya na vidāraṇaṃ syāt, svavṛttivirodhāditi- nirastam, bhedasya vidāraṇarūpa vibhāgātmakatvena vibhāgasya vibhajyamānavṛttitvaniyamenāvayavānavasthayā śūnyatāpattestādavasthyāt/ ata eva vibhāgarūpavidāraṇātmā na bhedaḥ, kiṃtvanyonyābhāvaḥ, dhātūnāmanekārthatvāt/ taduktam-
kriyāvācitvamākhyātumekaiko'rthaḥ pradarśyate/
prayogato'nusartavyā anekārthā hi dhātavaḥ// iti /
anyathā saṃyuktayorbhinnāviti vyavahāro na syāditi- nirastam, anyonyābhāvasvarūpatve kapālādirūpāśrayapratiyogikabhedasya ghaṭādirūpāśritarūpatayā svapratiyogikabhedāśrayatvādekatvaṃ kapālādiṣu bhajyetetyavayavānavasthayā śūnyatāyāmeva paryavasānāt/ ata eva- nānekatvaikārthasamavāyinā bhedena ekatvaṃ nirākṛtya tena punaranekatvanirākaraṇaṃ yujyate, upajīvyavirodhāditinirastam, anekatvamaspṛṣṭvaiva svapratiyogikabhedamātreṇa aikyavirahasyāpādyatvāt/ ata evoktamācāryaiḥ- `abhedaikārthasamavāyinyā ekatāyā bhedena virodhā"diti/
yaduktaṃ svasminvṛttivirodhāditi, tanna, vibhāgādirūpavyāpārasyānaṅgīkārād itaravirodhitādirūpavyāpārasya sarvatra sattvāt/ kiñca svarūpatve bhedasya saṃśayādirna syāt, dharmijñāne bhedājñānābhāvāt, tadajñāne hetorevābhāvāt/ nanu- abhedasyāpi svarūpatve saṃśayādyanupapattistavāpi samā, yadi cābhedatvenājñānāttathā, mamāpi bhedatvenājñānāttaditi- cenna, bhedasya svarūpatve śūnyatāpādakayuktyā koṭīnāmevocchedāt/ na ca- abhedasyāpi svarūpatve bhedakoṭyucchedastavāpīti- vācyam, kalpitakoṭimādāya saṃśayopapatteḥ/ na ca tavāpi bhedakasattvādikoṭiḥ kalpitā, śūnyatāpatterityuktatvāt/
yattu prāk caitanye svayaṃbhāte'pi tadabhinnasyaikyasyānavacchinnasyānandasya cāprakāśavaddharmiṇaḥ prakāśe'pi tadabhinnasya bhedasyāprakāśo bhaviṣyati, kiñcaikyaprakāśe tatra vipratipattirna syāt, tadupadeśānarthakyaṃ ca syāditi, tanna, aikyādīnāṃ svaprakāśasvarūpatve'pi tasyājñānatatkāryavipratipattyādīn prati avirodhitayā tadgocaravirodhivṛttiparyantamuktānupapatyābhāvāt/ na ca tarhi pratyagarthe'pi vipratipattiḥ syāt, cārvākādīnāṃ tasyā api darśanāt/ tasmādajñānāśrayatvādinā pratyagarthaprakāśamupajīvyaṃ nāvidyāvṛṇoti, aikyādyaṃśaṃ tvāvṛṇotyeveti tatra vipratipattyādayaḥ/ na ca- evaṃ sādṛśyādidoṣādatrāpi bhedāṃśa āvṛta iti- vācyam, koṭyanupasthiteḥ pradhānapūrvamāropavādinaḥ tava tadasaṃbhavāt/
yattu svarūpabhedo bhedatvena bhāsata eva, prāyaḥ sarvabhinnatvenaiva pratīteḥ, anyathā sarvakoṭikaḥ saṃśayaḥ syāt/ tatra ca ghaṭapratiyogikatvādirūpā anekadharmāḥ sādṛśyādivaśādagṛhītāḥ saṃśayaviṣayā bhaviṣyanti, na cānekanirūpyasya bhedasya nirūpakānekatvādanekatvāpattiḥ, tādṛśasyāpīśvarajñānāderanekadvaitanirūpyādvaitasya caikyadarśanād, eka nirūpyaprāgabhāvadhvaṃsayoranaikyadarśanācceti, tanna, na vayaṃ nirūpakabhedena bhedaṃ brūmaḥ, kintu pratiyogitāvacchedakabhedenābhāvabhedasyāvaśyakatayā, anyathā ekaghaṭapratiyogināṃ caturṇāṃ dhvaṃsādīnāmaikyāpatteḥ/ na cādhikaraṇarūpābhāvavādināmadhikaraṇabhedenaivābhāvabhedaḥ, dhvaṃsaprāgabhāvayoraikyāpattau vilakṣaṇavyavahārānāpatteḥ/ na caivamadvaite'pyaikyānupapattiḥ, brahmetaratvarūpapratiyogitāvacchedakasyaikyāt, pratiyogibhedābhedayoratantratvāt/ yadapi bhedajñānaṃ na bhramavirodhi, kiṃtvadhiṣṭhāna āropyaviruddhadharmādijñānamiti, tanna, śābdābhedabhramasya śābdabhedajñānādanivṛttyāpatteḥ/ yadapi kaiściduktam- adoṣamūlā tādrūpyeṇāpratītau pratītiḥ svarūpabhedalakṣaṇam, śukteśca śuktyātmanā apratītiḥ doṣamūleti na tatrātivyāptiḥ/ adoṣamūletyasya yadyapi saptamyantaviśeṣaṇatvaṃ na saṃbhavati, tathāpi viśiṣṭaviśeṣaṇatvena tadviśeṣaṇatvaparyavasānāditi, tanna, tādrūpyeṇāpratītau pratīterabhedasādhāraṇyenādoṣamūlatvaparyantajñānaṃ bhedavyavahārakāraṇaṃ vācyam/ tatrādoṣamūlatvaṃ phalaikonneyamiti cākṣuṣatvaṃ na syāt, pratītighaṭitatvāt, apratyayakāle ca bhedo na syāt/ kiñca rajatātmanā śukteḥ pratītisamaye tatra tadbhedaste na syāt, adoṣamūletyasyābhāvaviśeṣaṇatvenāvyāptivāraṇe asāmarthyāt, viśeṣyānadhikaraṇasya sutarāṃ viśiṣṭānadhikaraṇatvāt/ na hi puruṣahīne daṇḍipuruṣasaṃbhavaḥ/ na cādoṣamūleti aśarīrajanyatvamityatra śarīramiva pratiyogiviśeṣaṇaṃ bādhitasaṃgrahāya, nañā samastapratīterasamastenānanvayāt/ na hyabrāhmaṇaḥ samīcīna ityanena samīcīnaviprābhāvaḥ pratīyate/ adoṣamūlatādātmyaprakārapratītyabhāvoktau ca śukte rūpyātmanā apratītikāle sāmagrīvirahāt śuktyātmanā cāpratītau svabhedāpatteḥ tādavasthyāt/ na ca- tadāpi pratīyamānaśuktyātmanā pratīyamānatvamīśvarajñānamādāyāstyeveti- vācyam, evaṃ satyapratītidaśāviraheṇa pratīyamānapadavaiyarthyāt/ na cānyonyābhāvatvaṃ tat/ tasyānirūpaṇāt/ taduktamācāryaiḥ-
sāpekṣatvātsāvadheśca tatve'dvaitaprasaṅgataḥ/
ekābhāvādasandehānna rūpaṃ vastuno bhidā// iti /

kiñca ghaṭasya bhedatve ekatarapariśeṣāpattiḥ/ nanu- aikyasya jñānasyānandasya ca brahmasvarūpatve ekatarapariśeṣāpattistavāpi samānā, na ca vastuna ekatveneṣṭāpattiḥ prakṛte'pi sāmyāditi- cenna, ekatarapariśeṣāpattyā ghaṭa iti bheda iti vilakṣaṇa vyavahārābhāvasyāpādanāt/ na ca pravṛttinimittaghaṭatvabhedatvayorbhedāttadupapattiḥ bhedatvasya nirvaktumaśakyatvāt/ tathā hi- na tāvajjātiḥ, jātyādisādhāraṇatvāt, nopādhiḥ tādātmyāvacchinnapratiyogikābhāvatvādirūpaḥ, tādātmyasya bhedaviraharūpatve anyonyāśrayāt, tanniṣṭhāsādhāraṇadharmarūpatve tadavacchinnapratiyogikātyantābhāve'tivyāpteḥ, tasyāpi svarūpatve anugatavyavahārānāpatteḥ, na ca- jñānānandādāvapi vilakṣaṇavyavahāro na syāditi- vācyam, kalpitadharmabhedamādāyopapatteḥ/ na ca- bhedatvamapi tathāstviti- vācyam, tarhyanirākāryo'si/ kiñca bhedasya svarūpatve idaṃ bhinnamasya bheda iti saṃbandhitvena dhīrna syāt/ na cānando brahmaṇa iti vadupapattiḥ, pramāṇasiddhe hyaikye bhedavyavahārasyaupacārikatvaṃ kalpyate rāhoḥ śira ityādivat/ na ca prakṛte tathā, aikye mānābhāvād bādhakācca/ na ca pakṣāntarānupapattereva pakṣāntaraparigrahaḥ, śaśaśṛṅgādau bhāvatvābhāvatvayoranyatarānupapattyā'nyataragrahaṇāpatteḥ/ na ca tatrobhayatra bādhakādalīkatvenopapattiḥ, prakṛte'pyubhayatra bādhakādāvidyakatvenopapatteḥ saṃbhavāt/
nanu- asti bhedasya svarūpatve jñānaṃ mṛd ghaṭa itivat ghaṭaḥ paṭātmako neti paṭatādātmyaniṣedharūpasya bhedasya ghaṭasāmānādhikaraṇyenābhedapratyakṣaṃ, tathā ghaṭabhedayorekaikasya pratītāvitarasya niyamena pratīyamānatvādikaṃ liṅgam/ `satyaṃ bhedastu vastūnāṃ svarūpaṃ nātra saṃśayaḥ- ityādyāgamaśceti- cenna, ghaṭaḥ paṭātmako netyāderanyonyābhāvabhedaviṣayatayā bhedābhedāviṣayatvād, anyathā nīlo ghaṭa ityāderapi rūpābhedaviṣayatvāpatteḥ/ liṅgasya cābhedasiddheḥ pūrvamasiddhatvāt, sāmānyavyāpterjātivyaktyādau samānasaṃvitsaṃvedye vyabhicārādviśeṣavyāptāvapi pratiyogini vyabhicārācca, āgamasya cādhiṣṭhānātirekeṇāsattvaparatvāt/
kiñca paṭād bhedaḥ ghaṭamātrarūpaṃ vā, ghaṭakuḍyādisarvarūpaṃ vā ? ādye kuḍyādiḥ paṭabhedo na syāt/ dvitīye svarūpāṇāmananugatatvāt paṭabhedānugatapratītirna syāt/ na ca paṭajñānecchādau yathā paṭaviṣayatvenānugatenānugatavyavahāraḥ, tathā paṭapratiyogikatvenātrāpyanugatavyavahāra iti- vācyam, etāvatā hi jñānādiṣu paṭaviṣayaṃ jñānaṃ paṭaviṣayeccheti paṭhaviṣayatvāṃśe anugamavat paṭapratiyogikatvāṃśa evānugamaḥ syāt, na bhedāṃśe'pi/ na ca bhedatvamapyekamityuktam/ kiñcedamasmād bhinnamiti vā'syāmuṣmāt bheda iti vā dharmipratiyogighaṭitatvena bhedagrahaṇe parasparāśrayaḥ, dharmipratiyogijñāne bhedajñānaṃ tasmiṃśca satyasyāmuṣmāditi vilakṣaṇadharmipratiyogijñānamiti ghaṭapaṭau bhinnāviti/ ghaṭapaṭaviśeṣaṇatayā tayoṃrbheda iti tadviśeṣyatayā vā grahaṇe'pi anyonyāśraya eva/ ghaṭapaṭapratītau tadviśeṣyatvādinā bhedagrahaḥ, bhedagrahe ca dvitvāvacchinnaghaṭa paṭapratītiriti/ na ca- bhedasya svarūpatvāt svarūpapratītereva bhedadhītvena dhīdvayābhāvānnoktadoṣa iti- śaṅkyam, svarūpajñānasya dvitīyatvābhāve'pi pratiyogijñānasya svarūpajñānātiriktasya dvitīyasyāpekṣaṇāt/ na ca- sarvātmakamidamiti viparyayādarśanenedaṃ na sarvātmakamiti sāmānyataḥ sarvato vyāvṛttaṃ vastvanubhūyata iti pratiyogiviśeṣa jñānānapekṣaṇānannānyonyāśraya iti vācyam, sarvātmakaṃ netyatra sarvatvaṃ vā pratiyogitāvacchedakaṃ svetarasarvatvaṃ vā/ ādye svasmāṃdvailakṣaṇye svāsiddhiprasaṅgāt, dvitīye anyonyāśrayasya spaṣṭatvāt/ na ca- `sarvaṃ khalvidaṃ brahme'tyatra yathā brahmātmatvenāpratītaṃ sarvamucyate/ tadvadatrāpi sarvasmādityanena tadātmakatvenājñātaṃ sarvaṃ vivakṣyata iti- vācyam, svagrahāt pūrvaṃ svasyāpi svātmanā'jñātatvāt svasya pratiyogitāpatteḥ, dṛṣṭānte sarvaśabdasyāsaṅkucitatve tavāsampratipattiśca/ na ca- vastuto bhedāśrayasyābhedenājñātasya jñānaṃ pratiyogijñānatvena kāraṇam, na tu bhinnatvaprakārakajñānatveneti- vācyam, evaṃ hi candre dvitvabhramo na syāt, vastuto bhedābhāvāt/
nanu- `astīdaṃ na jānāmi' `sarvaṃ khalvidaṃ brahme'tyādiṣu sākṣisiddhakālaviṣayasarvaiḥ saha vastvajñānābhedānāmivehāpi sākṣisiddhena pratiyoginā sahaiva vyāvṛtteḥ pratīternānyonyāśraya iti cenna, viśiṣṭajñānasya viśeṣaṇajñānājanyatve'pi pratiyogisavikalpakasyābhāvajñānaṃ pratyanvayavyatirekābhyāṃ janakatvāt/ sākṣī ca pramāṇamanapekṣya pratiyogipaṭādikaṃ dharmibhinnatayā na gṛhṇātīti kathaṃ sākṣisiddhapratiyoginā bhedagrahopapattiḥ syāt ? taduktaṃ cintāmaṇau anyathā- nirvikalpakādapi ghaṭo nāstīti vṛttyāpatte'riti/ na ca- etāvatā pratiyogitāvacchedakapaṭatvādiprakārakajñānamātramarthanīyam, na tu dharmibhinnatvajñānaparyantamiti- vācyam, dharmitāvacchedakabhedājñāne pratiyogitāvacchedakatayā abhāvanirūpakatvasyaivābhāvād, anyonyadharmabhedajñāne ca viśiṣya stambhāt kumbhasya bhedapratītau kumbhāt stambhasya bhedadhīrityanyonyāśrayatādavasthyāt/
nanu- tvanmate'pi bimbabrahmajīvānāṃ pratibimbabrahmābhede `idamanenābhinnamasyāmuṣmādabhedaḥ etayorabheda' ityevaṃ pratītiḥ syāt/ tathā ca dharmipratiyogibhāvadhīrdvitvāvacchinnadhīśca bhedajñānādhīneti tadviruddhābhedajñānānupapattiriti- cenna, kālpanikabhedajñānasya dharmipratiyogibhāvadvitvāvacchinnajñānanirvāhakasya tāttvikābhedajñānapratibandhakatvāyogāt/ kiñcābhedajñāne na dharmirūpapratiyogijñānāpekṣā, tasya niṣpratiyogika vastusvarūpatvāt, sapratiyogikatvavyavahārastu nirūpakabhedasapratiyogikatvena/ ata eva- jīvasya pratiyogitayā brahmābhedanirūpakatvaṃ tadabhinnatayā jñātasyaivetyanyonyāśrayaḥ, dharmiṇā sahābhedena pratītasyaivābhedapratiyogitvād, anyathā dahanasyāpi tuhinābhedasapratiyogitvāpatteriti- nirastam, bhedagrahasya tatra pratibandhakatvācca/ ata eva- `tattvamasī'tyatra tvaṃpadavācyasya viśiṣṭasya brahmābhedapratiyogitvaprasaṅgavinivāraṇāya vidyamānābhedasyāsati pratibandhake abhedayogyacittvādirūpeṇa pratītirabhedadhīhetuḥ bhedabhrame tu doṣaḥ pratibandhaka iti nābedadhīriti parasiddhāntaṃ parikalpya svarūpabhedapakṣe vastuto'gyonyapratiyogikayorghaṭa paṭasvarūpabhedayoranyonyapratiyogitvayogyaghaṭapaṭatvādirūpeṇa pratītayorasati pratibandhe'nyonyapratiyogitayā viśiṣṭadhīḥ, dharmabhedapakṣe'pi vidyamānabhedasyāsati pratibandhake bhedayogyanīlapītatvādirūpeṇa pratītirbhedahetuḥ, dūrasthavanaspatyādau tu dūrādidoṣaḥ pratibandhaka iti na bhedadhīriti sāmyena samādhānaṃ nirastam, vaiṣamyasyoktatvāt/

nanu- yathā gaurgavayasadṛśītyādau gavayādīnāṃ gavādibhyo bhedaḥ sanneva pratiyogitvahetuḥ, na tu jñātaḥ, na hi gaurgavayasadṛśīti pratyakṣadhīrapi niyamena gavayo gobhinna iti dhūpūrvikā'nubhūyate, sutarāṃ śābdadhīḥ, tatra bhedavāciśabdābhāvāt, tathā prakṛte'pi/ anyathā caitrasya maitrapitṛtvādau jñāta eva maitrasya caitraputratvādijñānaṃ, gavayasya gosādṛśye jñāta eva gaurgavayasadṛśīti jñānamiti sapratiyogakapadārthamātre anyonyaśrayaḥ syāditi- cenna, iṣṭāpatteḥ, ata eva sapratiyogitvena niṣpratiyogitvena ca bhedasādṛśyādi durvacaṃ, sarvatra bādhakasattvāditi asmākaṃ siddhāntaḥ/ yattūktam pratiyogidharmibhedagrahapūrvakatvaniyamo nānubhūyata iti, tadiṣṭameva, tasyaiva sapratiyogitve bādhakatvāt, pratyakṣa eva sapratiyogikapadārthagrahe eva manyonyāśrayasyāpādyatve śābde bhedavācakapadāsattvasyāsmān pratyadūṣaṇatvāt/ evaṃ ca pratiyogidhīmātraṃ na bhedadhīhetuḥ, tannirvikalpakādapi tadāpatteḥ, kintu pratiyogitvena/ tatrāpi nānyaṃ prati pratiyogitvena kintu bhedaṃ prati/ tathā cānyonyāśrayaḥ/ na ca sapratiyogikasādṛśyādāvevaṃ syāt, iṣṭāpatteḥ, abhedaśca na sapratiyogika ityuktatvācca/ yattu yatra dharmipratiyoginau sannihitau, tatra dharmipratiyogisadbhāvayostad‌bhedasya ca yugapaddhīḥ, idamanena sadṛśamitivat/ tathā viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya ca yugaddhīḥ, imau sadṛśāvitivat, sarvasya yogyasya indriyasannikarṣeṇa yugapatsarvaviṣayaikajñānasaṃbhavāt/ na hi manmate daṇḍīti dhīrapi daṇḍajñānasādhyā/ uktaṃ caitat yatra dharmipratiyoginoranyatarasyāsannidhānaṃ, tatrāpi saṃskārasacivendriyasannikarṣeṇa evameva jñānamutpadyate, tadanena sadṛśamityādivat/ anyathā abhedajñānamapi na syāt/ tathā cānyonyāśrayaḥ/ taduktam-
dharmitvapratiyogitvatad‌bhāvā yugapadyadi/
viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca tadbhāvaśyaiva gṛhyate// iti /
tanna, prameyatvādinā ghaṭe jñāte'pi ghaṭābhāva ityapratīteḥ ghaṭatvādinā ghaṭasya pūrvamavaśyaṃ jñeyatvena yugapadeva dharmipratiyogyādibuddhyasiddheḥ/ na ca- tatra ghaṭatvādinā ghaṭasya pūrvamavaśyaṃ jñeyatvena yugapadeva dhaऱmipratiyogyādibuddhyasiddhiḥ/ na ca- tatra ghaṭatvādijñānasāmagrīvilambādeva vilambaḥ, tatsattve iṣṭāpattiriti- vācyam, pratiyogyaviṣayakābhāvapratyayāpādanasyaivamapyaparihārāt/ na ca tādṛk‌pratiyogigrahasāmagrīkāraṇam, tadapekṣayā pratiyogigrahasyaiva laghutvāt/
nanu- anyatvāgrahaṇe proktaḥ kathamanyonyasaṃśrayaḥ/
anyatvaṃ yadi siddhaṃ syāt kathamanyonyasaṃśrayaḥ//
ityubhayataḥpāśārajjuriti- cenna, na hyanyatvabuddhiṃ vyavahārakṣamāmapi nirākurmaḥ kiṃtvanāvidyakatve nopapadyata iti brūmaḥ/ kiṃ ca bhedasya viśeṣaṇaviśeṣyabhāvenaiva jñeyatvāt tattad‌bhāvapratīteśca bhedapratītyadhīnatayā daṇḍacaitrādau dṛṣṭatvena bhedapratītiparamparānavasthā syāt/ na ca- brahma jīvābhinnam, jaganmithyetyādāvapyabhedāderviśeṣaṇatayā bheda jñānasyāpekṣaṇīyatayā'navasthāpatteḥ, na prāthamikābhedādidhīriti tavāpi samānamiti- vācyam, avidyākalpitabhedenājñātenāpi viśeṣaṇatvādyupapatteḥ/ na caivaṃ tavāpi, bhedabhedyayoḥ svarūpato bhedābhāvāt, bhedasyādhikaraṇānatirekāt, dharmo bheda iti pakṣe tu pratītyanavasthoddhāre'pi viṣayānavasthāyā duṣpariharatvāpatteḥ/ na cāvidyakabhedapakṣe'pyanavasthādidoṣaḥ, anupapatteralaṅkāratvāt/ ata eva abhinnaṃ brahmetyatrābedasya bhinnatayā jñātasya viśeṣaṇatvena tena saha brahmābhedabodhanānupapattiḥ, prācīnabhedadhiyā pratibandhāditi- nirastam, anirvacanīyabhedajñānasya tāttvikābhedajñānāpratibandhakatvāt/
kiṃ ca dharmabhedapakṣe pratyakṣaṃ kiṃ bhedameva gocarayati ? uta vastvapi ? nādyaḥ, bheda ityevāpratīteḥ/ dvitīye'pi kiṃ bhedapūrvakaṃ vastu gocarayet ? uta vastupūrvakaṃ bhedam, yugapadvā ubhayam ? nādyaḥ, bheda ityevāpratīteḥ, viramya vyāpārāyogācca/ ata eva na dvitīyaḥ, na tṛtīyaḥ, vastugrahasya bhedagrahajanakatāyāḥ sthāpitatvāt/ na ca vastumātrajñānānantarabhāvinā viśiṣṭajñānena yugapadubhayagrahaḥ, pratiyogitvādinā jñātasyaiva bhedadhīhetutvād, anyathā pañcamīprayogādyanupapatteḥ/ tatra ca prāgukto doṣaḥ/
ata eva- viśiṣṭadhiyo viśeṣaṇajñānajanyatvamate anayorbheda iti jñānānantaramimau bhinnāviti dhiyaḥ saṃbhavaḥ, viśeṣaṇajñānājanyatve'pi yugapadeva ubhayagocaradhiyaḥ saṃbhava iti- nirastam, anayorbheda ityādau ṣaṣṭhyollikhyamānasaṃbandhagrahārthaṃ bhedagrahasya pūrvamavaśyāpekṣaṇīyatayā anavasthāyā duṣpariharatvāt/ na ca bimbapratibimbayorjīvabrahmaṇoścābhedagrāhipratyakṣaṃ śabdaśca kimabhedameva gocarayedityādivikalpasāmyam, abhedasya vastusvarūpatvenedṛgvikalpānavakāśāt/ kiṃ ca bhedasyānyonyābhāvatve tatpratiyoginoḥ stambhakumbhayostādātmyasyāprāmāṇikatvenānyonyābhāvasyāprāmāṇikatvaṃ syāt/ na ca dvaitāderaprāmāṇikatve tadvirahasyāprāmāṇikatvāpattiḥ, atirekapakṣe iṣṭāpatteḥ, anatirekapakṣe tvadhikaraṇaprāmāṇikatvasyaiva prāmāṇikatve tantratayā pratiyogyaprāmāṇikatve'pi prāmāṇikatvopapatteḥ/ na ca- anyonyābhāve'pi tatpakṣe tathāṅgīkriyatāmiti- vācyam, tasyādhikaraṇarūpatāyāṃ śūnyavādādyāpatteruktatvāt/ yattvaprāmāṇikasya niṣedhapratiyogitvamityuktaṃ paraiḥ, tanna vārayāmaḥ, kiṃtvadhikaraṇātireke niṣedhasyāprāmāṇikatvamātraṃ brūmaḥ/

nanu- atra na kumbhastambhobhayatādātmyaṃ niṣedhapratiyogi, kiṃtu stambhatādātmyaṃ stambhe pramitaṃ kumbhagataṃ niṣidhyata iti na pratiyogyaprāmāṇikatvamiti- cenna, tādātmyamātrasya niṣedhapratiyogitve dūrasthavanaspatyeriva bādhottarakālamimau vanaspatī itivadime śuktirajate iti pratītyāpatteḥ/ na cāsannidhānakṛto viśeṣaḥ, etāvatāpi śuktitadrajate iti pratītyāpatteḥ/ yattvanyonyābhāvasaṃsargābhāvayorlakṣaṇaṃ yatrādhikaraṇe pratiyogitāvacchedakamāropya niṣedhāvagamaḥ, so'nyonyābhāvaḥ, yatrādhikaraṇe pratiyoginamāropya niṣedhāvabhāsaḥ, sa saṃsargābhāva iti, tanna, atīndriye bhede saṃsargābhāve ca tanmate avyāpteḥ/ śabdajanyābhāvabuddhau vyabhicāreṇāropasyābhāvabuddhāvahetutvācca/ kiñca bhede svetarabhedasya vaktavyatayā svavṛttivirodho'navasthā vā/ na ca- brahmābhede'pi svābhedasya vaktavyatayā svavṛttitvaṃ samānamiti- vācyam, abhedasya svanirvāhakatvādityavehi/ na ca bhede tathā, bhedādhikaraṇakabhedavyavahārasya svarūpeṇa nirvāhe ghaṭe'pi tathātve dharmapakṣakabhedānupapatteḥ/ kiñca bhede bhedatvamupādhirūpaṃ jātirūpaṃ vā vācyam, tatra punarbhedo vācyaḥ, anyathā bhedatvasyānyasmād bhedo na syāt/ tathā cānyonyavṛttyā svavṛttyāpatteḥ svavṛttitvavattasyāpi viruddhatvāt/ na ca- abhede'pyabhedatvaṃ vācyam, tatra punarabhedo vācyaḥ, anyathā tasya svābhedo na syāditi tatrāpi tathātvāpattiḥ, prameyatvābhidheyatvādivadanyonyavṛttitvasyābhede adoṣatve bhede'pi sāmyamiti vācyam, asmākamabhedamātrasyābhedatvasya ca brahmābhedābhinnatayā anyonyamityasyaivābhāvenānyonyavṛttitvasyaivāpādayitumaśakyatvāt/ na ca tarhi ghaṭe ghaṭābhedasya jīve jīvābhedasya vā jīvabrahmābhedatve vedāntavaiyarthyam, bhedabhramanivartakavṛttermahāvākyaṃ vinānupapatteruktatvāt/ yattu prameyatvādau pramitatvādanyonyavṛttiradoṣa iti, tanna, ātmāśrayāditvadoṣeṇa tatrāpi pramitatvāsiddheḥ/ ata eva na kaścit kevalānvayī/
kiñca bhedaḥ kiṃ bhinne niviśate ? abhinne vā ? ādye ātmāśrayo'nyonyāśrayo vā/ dvitīye virodhaḥ/ na ca- abhedānirvācyatvādikaṃ kiṃ tadvati tadabhāvavati cetyādivikalpasyātrāpi sāmyamiti- vācyam, abhedasya svarūpatvena tatra tadvikalpānavakāśāt, anirvācyādāvasya vikalpasyānirvācyatva- prayojakasyāsmākamanukūlatvāt/ na ca bhedo'pi svarūpam, prāgeva nirāsāt/ na ca- bhedaḥ svāśrayatvayogye vartate, yogyatā ca pramārūpaphalaikonneyā iti- vācyam, yogyatāyā bhedaṃ vinā vaktumaśakyatvāt/ na hyabhinne kadāpi tadyogyatā, dharmāntarasyāpi bhedamapuraskṛtya yogyatvāprayojakatvāt, bhedābhedāvajñātvā bhramapramārūpaphalabhedasyaivājñānena bhedayogyatāyāḥ pramārūpaphalabhedānunneyatvācca/
asvavyāghātakaireva jātibhinnaiḥ saduttaraiḥ/
nirastaṃ bhedamādāya svātmābhedo niṣīdati//
ityadvaitasiddhau viśeṣato bhedakhaṇḍanam

[2-15]
[2-16]
16. viśeṣasamarthanam
nanu- asmākaṃ bhedo na svarūpamātram, kiṃ tvanyonyābhāvaḥ, sa ca vastunā saviśeṣābhinnaḥ, tataścābhinnātvānasthādiḥ/ bhedapratinidherviśeṣasya vidyamānatvānna paryāyatvādikam, viśeṣaśca bhedahīne'pi ekatarapariśeṣābhāvādinirvāhaka iti- cenna, paryāyatvādipramājanakasya svarūpātiriktasya viśeṣasyāṅgīkāre tasyaiva bhedatvena bhedasya dharmabhedoktyayogād, viśeṣasyāpi bhedaḥ saviśeṣābhinna eva vācyaḥ/ tathā cānavasthātādavasthyam/ na ca vaiśeṣikābhimataviśeṣavattasya svaparanirvāhakatvam, etādṛśaviśeṣe mānābhāvāt/ nanu- `vijñānamānandaṃ brahme'tyādivākyabodhyavijñānānandādīnāṃ tvanmate'pi bhedasya bhedābhedayorvā'khaṇḍārthakatvena `ekadhaivānudraṣṭavya'mityādi śrutivirodhena cāṅgīkartumaśakyatayā bhedapratinidherviśeṣasyāparyāyatvādyarthamavaśyaṃ svīkāra iti arthāpattireva mānamiti- cenna, bhede aikarasyaśrutivirodhavad atrāpi tattādavasthyāt/ lakṣyārthābhede'pi vācyārthabhedenāparyāyatvasya vyāvartyabhedādavaiyarthyasya cānyathaivopapatteḥ/ kiñca tavāpi jñānānandatvādinimittabhedādevāparyāyatvamastu, kiṃ viśeṣeṇa ? na ca- `evaṃ dharmā'niti śrutyā tayorapi bhedaniṣedhāt naivamiti- vācyam, tarhi viśeṣasyāpyāśritatvena dharmatayā'syāpi bhedaniṣedhāttenāpyanupapattiḥ/ na ca- jñānatvānandatvayorarthaprakāśatvanirupādhikeṣṭhatvarūpayorarthaprakāśanirupādhikeṣṭarūpāśrayaviśeṣa āvaśyaka iti- vācyam, jñānatvānandatvayorjātirūpatvena uktarūpatvābhāvāt/ na ca- ākāśaśabdāśrayaśabdayoḥ pravṛttinimittābhedena paryāyatvāpattiḥ, tatparihārāya viśeṣo vācya iti- vācyam, paryāyatve'pi sahaprayogasya vyākhyānavyākhyeyabhāvādināpyupapatteḥ/ na ca- evaṃ jñānānandayorekatarapariśeṣeṇa mokṣe ānandaprakāśo na syāditi- vācyam, tayorbhedābhāvena ekataratvasyaivābhāvāt, dvayorvacane tarabvidhānāt/ etena- śodhitatatpadārthādaikyasya na bhedaḥ, nāpi bhedābhedau, kiṃtvatyantābhedaḥ, evaṃ ca viśeṣānaṅgīkāre svaprakāśacaitanyabhāne aikyābhānāpattiḥ, tatprakāśasya bhedabhramāvirodhitve'pyaikyaprakāśasya tadvirodhaḥ, tasya nirapekṣatve'pi aikyasya sāpekṣatvaṃ ca nopapadyata iti- nirastam, āvarakājñānakalpitāṃśamādāya sarvasyopapatteḥ/ na ca- ekasyā eva śukterāvṛtānāvṛtatve śuktyaṃśabheda eva syāditi- vācyam, tadaṃśakalpakasya phalasyābhāvāt/
nanu- `evaṃ dharmā'niti śrutirastu mānam, atra hi brahmadharmānuktvā bhedo niṣidhyate/ na ca bhedapratinidherabhāve dharmadharmibhāvo dharmāṇāmanekatvaṃ ca yuktamiti- cenna, dharmānityasya niṣedhānuvādatvena dharmatvānekatvādau tātparyābhāvāt/ na ca śrutito'nyato brahmadharmāḥ prāptāḥ, āvidyakamātrasya sākṣisiddhatayā prāpteḥ/
nanu- guṇaguṇinorabhedapakṣe ghaṭopalambhe śuklādyanupalambhārthaṃ bhedābhedapakṣe tayoravirodhārtham atyantabhedapakṣe'pi samavāyaḥ sambandhaḥ, sattā satī, antyaviśeṣo vyāvṛttaḥ, kālaḥ sadāsti, deśaḥ sarvatrāstītyabādhitavyavahārārthaṃ viśeṣo'ṅgīkāryaḥ abhāvādāvapyastitvādirnābhāvādito bhinnaḥ, guṇādiṣvanantarbhāvena ṣaḍeva padārthā iti niyamabhaṅgāpatteḥ aniyamapakṣe'pyastitve'pyastitvāntaramityanavasthāpatteḥ tatrāpi so'ṅgīkārya iti- cenna, svabhāvaviśeṣādeva sarvasyopapatteḥ/ na ca- tarhi viśeṣasyāṅgīkāreṇa manmatapraveśa iti- vācyam, tattadasādhāraṇasvarūpasyaiva svabhāvaviśeṣaśabdārthatvena tvaduktaviśeṣānukteḥ, tattadasādhāraṇarūpeṇa samavāyādeḥ svanirvāhakatvāt/ ata eva- svanirvāhakatvaṃ hi svakarmakanirvahaṇakartṛtvam, taccaikasminviruddhamiti tadupapādanāyāpi viśeṣāṅgīkāra iti- nirastam, svanirvāhakaśabdasya svetarānapekṣa vyavahāraviṣayatvamātrārthakatvād, anyathā viśeṣo'pyanavasthābhiyā vastvabhinna iti tavāṅgīkāreṇa tad‌dūṣaṇāpātāt, svarūpabhedapakṣoktaikatarapariśeṣādidūṣaṇatādavasthyāpatteśca/ na ca- antyaviśeṣavadasya dharmigrāhakamānena tādṛk‌svabhāvatayā siddheḥ paryanuyogāyoga iti- vācyam, dṛṣṭānta iva dārṣṭāntike svarūpātirekasya tvayaivānaṅgīkāreṇa vaiṣamyāt/ yattu yatraiva bhedābhāvo bhedakāryaṃ ca pramitaṃ, tatraiva viśeṣaḥ kalpyate, na tu pramitabhede ghaṭapaṭādau viśeṣamādāya bhedatyāgaḥ, na hi somābhāve pūtīka iti tallābhe'pi sa iti, tanna, mukhyatvaniyāmakasya tatrevātrābhāvād viśeṣabhedayorubhayorapi svarūpaparyavasannatvena tvadvāgbhaṅgeranavakāśāt/ kiñca bhedaḥ svayameva svakāryaṃ karotu, abhedakāryārthaṃ tatpratinidhirastvityādyāpatteśca/ na cānandādāvabhedavad bhedasya bodhābhāvaḥ, alaukikasthale dvayoḥ sāmyāt/
nanu- anumānamatra mānam, tathā hi- (1) brahmasvarūpabhūtayorvijñānānandayorbrahmābhedayośca ekatarapariśeṣābhāvaḥ, prameyatvādeḥ svāśritatvādikaṃ vā bhedānyaniyamyam, bhedāniyamyatve sati niyamyatvād, yad yadaniyamyatve sati niyamyam, tat tadanyaniyamyam, yathā saṃmatam/ (2) brarhmasvarūpabhūtaṃ vijñānānandādikaṃ vā, bhedānyaikatarāpariśeṣanirvāhakavad, bhedahīnatve sati ekatarāpariśeṣarūpanirvāhyavattvāt, yadyena hīnatve sati yannirvāhyavad, tattadanyanirvāhakavad, yathā sammatam/ (3) svāśritaṃ prameyatvādikaṃ vā, bhedānyāśrayāśrayibhāvanirvāhakavad, bhedahīnatve satyāśrayāśrayibhāvarūpanirvāhyavattvād, yathā saṃmatamityādikamiti cenna, tvadabhimataviśeṣādanyasyaivāvidyādeḥ sarvatra niyāmakatvasaṃbhavenārthāntarād, āvidyakabhedaniyamyatvena bādhādasiddheśca/

nanu- tathāpi pratyakṣamatra mānam, tathā hi- tantupaṭādibuddhīnāṃ bhinnaghaṭādi buddhito vailakṣaṇyaṃ tāvadanubhūyate, tacca na tāvatsaṃbandhaviṣayatvena, kuṇḍavadarādibuddhito vailakṣaṇyānubhavāt/ nāpi saṃyogānyasaṃbandhaviṣayatvena, ghaṭatajjñānatadabhāvabuddhito'pi vailakṣaṇyānubhavāt/ nāpi svarūpapratyāsattisaṃyogānyasaṃbandhaviṣayatvena, ghaṭataddharmikānyonyābhāvabuddherghaṭapaṭādibuddhito vailakṣaṇyābhāvāpātāt/ nāpyayutasiddhiviṣayatvena, āśrayāśrayibhāvaniyamo hyayutasiddhiḥ, tatra ca tadānīṃtana āśrayāśrayibhāvaḥ kuṇḍabadarādāvapi bhāti, niyamastu na tantupaṭādibuddhāvapi, na hi tantupaṭādidhīḥ pratyakṣā, anayoḥ sambandhanāśo vā, vibhāgo vā, na bhaviṣyatītyākārā, na vā kuṇḍavadarādidhīstayoḥ sambandhanāśo vā, vibhāgo vā, bhaviṣyatītyākārikā/ nāpi samavāyaviṣayatvena, uktanyāyena sambandhanityatvasya sambandhyayutasiddhatvasya vā tatra tatrāsphuraṇāt/ tasmādabhedaviṣayatvenaiva vailakṣaṇyaṃ vācyam, ayaṃ ghaṭaḥ, gajādikaṃ senā, patrameva tāṭaṅka ityādau purovartinā ghaṭāderivātānavitānātmakāstantava eva paṭaḥ, śuklaḥ paṭa ityādāvapi tantvādinā paṭasyābhedapratīteḥ/ na ca- atra paṭatvaśuklatvayorekasthatvameva bhātīti- vācyam, paṭaśuklayoraikyasyāpi tatrāntargateḥ, anyathā kvāpyabhedo na syāt/ `ghaṭaḥ paṭo'neti dhīśca bhedaviṣayā na syāt/ `daṇḍī caitra' ityādāvapi daṇḍinā caitrasyābhedo bhātyeva/ na ca- śuklaḥ paṭa ityatra śuklavāneva iti pratīyata iti- vācyam, śuklaṃ rūpamityatra yat śuklaṃ tasyeveha pratīteḥ/ anyathehāpi daṇḍītivat śuklīti syāt/ matublopādikalpanaṃ śabdaviṣayakavyavahāre, na tu pratītau/ paṭasya śauklyamityādidhīrna bhedaviṣayā, kintu sambandhaviṣayā satī sattetyādivad bhedābhāve'pi upapannā ca/ paṭasya tantvanyatve ca gurutvadvayāpattiḥ/ tantumati paṭavṛttiśca na syāt, mūrtānāṃ samānadeśatāvirodhāt/ vyavahārārthakriyābhedādikaṃ tu patratāṭaṅkādivadyuktam/ tasmāttantupaṭādibuddhirabhedaviṣayaiva/ yadi caivaṃ kevalābhedaviṣayā, tarhi sāmānādhikaraṇyavyavahāraṃ na janayet, ghaṭaḥ kalaśa ityādyavyavahārāt/ tena jñāyate adhiko'pyasya viṣayo'sti/ na cāyaṃ bhedaḥ, ghaṭaḥ na śukla ityullekhāpātāt, bhedābhedāvirodhāya viśeṣasyāvaśyakatvācca/ tasmādyo'dhiko viṣayaḥ, sa viśeṣa iti- cenna, satyapyabhede kālpanikabhedamādāya tathā vyavahāropapattyā viśeṣasyāsiddheḥ/ na ca paṭo na śuklaḥ iti pratītyāpattiḥ, phalabalena kālpanikabhedasya sāmānādhikaraṇyādi vyavahāramātranirvāhakatvakalpanena viparītollekhanaṃ pratyahetutvāt/
tasmādevaṃ viśeṣo'yaṃ na mānaviṣayaḥ sakhe/
viṣādaṃ jahi matsiddhāvidyayā sarvasaṅgatiḥ//
ityadvaitasiddhau viśeṣakhaṇḍanam

[2-16]
[2-17]
17. bhedapañcake pratyakṣam
evaṃ pratyakṣataḥ prāptabhedasyaiva nivāraṇāt/
asākṣātkṛtajīveśabhedādau kā kathā tava//
tathā hi- īśvarasyāpratyakṣatvena taddharmikasya tatpratiyogikasya vā bhedasya grahītumaśakyatvāt/ nanu- īśadharmikabhedasya jīvāpratyakṣatve'pi svadharmikabhedaḥ tathāpi tatpratyakṣaḥ, `nāhaṃ sarvajño nāhaṃ nirduḥkha' ityādyanubhavāt/ na ca- yogyapratiyogikatvamabhāvayogyatve prayojakamiti- vācyam, stambhaḥ piśāco netyādipratyakṣarūpaphalabalena saṃsargābhāve tathātve'pi anyonyābhāve adhikaraṇayogyatāyā eva tantratvāt/ vastutastu- saṃsargābhāve'pi na tanmātraṃ yogyatā, jalaparamāṇau yogyapṛthivītvābhāvagrahaprasaṅgāt, kintu yatra yatsattvamanupalabdhivirodhi, tatra tasyābhāvo yogya iti adhikaraṇaniyataiva sarvābhāvasādhāraṇī yogyatā/ sā ca prakṛte'pyastyeva, anyathā abhedaśruteraprasaktapratiṣedhakatāpatteḥ/ bhedaśruteśca tvaduktapratyakṣasiddhabhedānuvāditvaṃ na syāt/ īśadharmikajīvabhede'pi `tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa/ uttamaḥ puruṣastvanya' ityāditadvacanānumitapratyakṣasiddhatvameveti- cenna, uktānubhavasyāntaḥ- karaṇādyavacchinnacaitanyasya tadanavacchinnacaitanyapratiyogikabhedāvagāhitayā śuddhacaitanyadharmikanirduḥkhādipratiyogikabhedānavagāhitvāt/ śrutirapyavacchinnabhedānuvādinī/ bhedaniṣedhaśrutistu anumānādiprasaktabhedaniṣedhaparā/ na ca `yo'hamasvāpsaṃ tasya mamājñānasaṃsārādi, so'haṃ nirduḥkho ne'ti suṣuptikālīnāntaḥkaraṇāvacchinnābhedenājñānādyāśrayābhedena ca pratyabhijñāyamāne śuddhe bhedapratītiḥ, saṃsārādhārasya tadanādhārāt bheda eva hyāvayorvivādaḥ, na tu caitanyasya caitanyāditi- vācyam, etāvatā ajñānāvacchinna eva bhedagraho na tu śuddhe/ na hi suṣuptikāle antaḥkaraṇānavacchinnatvavadajñānānavacchinnatvamapyasti/
yattu caitanyasya caitanyād bhedo nāstīti, tadasmākamanukūlam, caitanye svābhāvikasyābhedasyaivāsmadrahasyatvāt bhavatpratikūlaṃ ca/ na hi bhavatāṃ caitramaitrādi caitanyānāmaikyamiti matam/ ahamarthasya yathā na śuddhātmatvaṃ tathoktaṃ prāk/ sākṣipratyakṣasyādhyastādisādhāraṇatayā tatsiddhatvamātreṇa bhede abādhitatvamasaṃbhāvitameva/ etena- jīvānāṃ parasparaṃ bhede pratyakṣaṃ pramāṇamiti- nirastam, nāhaṃ caitra ityāderavacchinnabhedaviṣayatvāt/ `ghaṭo na brahma, ghaṭo na paṭaḥ, nāhaṃ ghaṭa' ityādipratyakṣasya kalpitabhedaviṣayatvena tāttvikabhedāsiddheḥ/ tasmāt bhedapañcake na pratyakṣaṃ pramāṇam// ityadvaitasiddhau bhedapañcake pratyakṣabhaṅgaḥ

[2-17]
[2-18]
18. jīvabrahmabhede anumānāni
nāpyanumānam/ (1) jīveśvarau, bhinnau, viruddhadharmādhikaraṇatvād, dahanatuhinavadityatra duḥkhāderantaḥkaraṇādidharmatvena svarūpāsiddheḥ, ekatraiva nirduḥkhatvaduḥkhavattvayoravacchedakabhedena dṛṣṭatayā dharmibhedāsādhakatvād, bhedamātre siddhasādhanāt, tāttvikabhede sādyavaikalyāt (2) brahma, tattvato jīvād bhinnam, sarvajñatvāt, vyatirekeṇa jīvavadityatrāprasiddhaviśeṣaṇatvāt brahma, dharmisattāsamānasattākabhedavaditi sādhyakaraṇe asādhāraṇyāt, (3) ātmatvaṃ, nānāvyaktiniṣṭham, jātitvāt, pṛthivītvavadityatrātmaikyavādinaṃ pratyasiddheḥ, kalpitavyaktiniṣṭhatvena siddhasādhanācca (4) duḥkhaṃ, guṇatvāvāntarajātyā sajātīyaśrayāt bhinnāśritam, guṇatvādrūpavadityatra śabde vyabhicārāt, duḥkhādīnāmantaḥkaraṇadharmatvena siddhasādhanācca (5) vimatāni śarīrāṇi, svasaṅkyā saṅkyeyātmavanti, śarīraratvāt, saṃmatavadityatra yogiśarīre vyabhicārāt/ (6) ātmā, dharmisattāsamānasattākātmapratiyogikabhedavān, dravyatvād, ghaṭavat, (7) ātmā, dravyatvavyāpyajātyā nānā, aśrāvaṇaviśeṣaguṇādhikaraṇatvād, ghaṭavadityatra cātmano nirguṇatvenāsiddheḥ caitraścaitrapratiyogikoktabhedavān, uktahetoruktadṛṣṭāntavadityābhāsasāmyācca/
etena- navīnānumānānyapi- nirastāni, (1) īśvaraḥ, jīvapratiyogikatāttvikabhedavān, sarvaśaktitvāt, sarvajñatvāt, sarvakāryakartṛtvāt, svatantratvādvā, vyatirekeṇa jīvavat/ (2) jīvo vā, brahmapratiyogikatāttvikabhedavān, alpaśaktitvād, alpajñatvād, alpakartṛtvāt, saṃsāritvādvā, vyatirekeṇa brahmavad, ityādiṣu bhedasya svarūpatvena tadvattvasādhane bādhāt/ na ca viśeṣamādāya tadupapādānam, tasya svarūpānatirekeṇa tadvattvasampādakatvāt, aprasiddhaviśeṣaṇatāpatteśca/ na ca- jīvabrahmābhede'niṣṭaprasaktyā aṣṭadravyātiriktadravyatvāderiva tvatsiddhasvaprakāśatvādariva ca sādhyasya mānayogyatvasambhava iti- vācyam, tāttvikabhedavyatireke'pi upādhikalpitabhedena sarvāniṣṭaparihārasambhavāt/ na ca- jīvo brahma vā, kiñciddharmikapratiyogijñānābādhyabhedapratiyogī, adhiṣṭhānatvāt, śuktivaditi sāmānyataḥ sādhyaprasiddhiriti- vācyam, yatkiñcidabhāvapratiyogighaṭādijñānābādhyabhedapratiyogitvenātmajñānābādhyabhedāsiddheḥ, svapratiyogijñānābādhyabhedapratiyogitve sādye dṛṣṭānte svapadena śukterdārṣṭāntike svapadenātmana uktervyāptigrahānupapatteḥ/ yattu jīvād bhinna ityeva sādhyam, mithyābhedena siddhasādhanaṃ paścānnirasanīyamiti, tanna, nirasanopāyasya nirasiṣyamāṇatvāt/ na ca brahma jīvapratiyogikadharmisattāsamānasattākabhedavadityeva sādhyam, dharmipadena brahmaṇa uktāvaprasiddhaviśeṣaṇatvatādavasthyāt, yatkiñciddharmyuktau ghaṭādidharmisamānasattvena siddhasādhanāt, vipakṣabādhakarūpaviśeṣābhāve pūrvoktāsādhāraṇyāpatteśca/
yattu brahma jīvapratiyogikatāttvikābhedavanneti, tanna, evamapi tāttvikābhedasyātāttvikābhāvena siddhasādhanāt, abhāve'pi tāttvikatvaviśeṣaṇe aprasiddhitādavasthyāt/ nanu- atra jīvapratiyogikatāttvikabhedasyānyonyābhāvarūpatvānnāprasiddhirdoṣaḥ, yatra hyabhāvavyāpakatayā hetvabhāvo gṛhyate, tatraiva sādhyaprasiddhiraṅgam, iha tu jīvatādātmyavyāpakatā hetvabhāvasya grāhyā, tadabhāvo hetunā sādhyata iti kiṃ sādhyaprasiddhyā ? tāṃ vināpi vyāptigrahopapatteḥ, sandeharūpapakṣatāsampattaye'pi na tadapekṣā, tasyāssiṣādhayiṣāvirahasahakṛtasādhakamānābhāvarūpatvena sandehāghaṭitvād, `brahma tattvato jīvabhinnaṃ na ve'ti sandehābhāve'pi `jīvabrahmaṇorbhede tāttvikatvamasti na ve'ti sandehasambhavācca, prameyatvametanniṣṭhātyantābhāvapratiyogi na veti sandehavaditi- cet, na, evaṃ hi prasiddhetarabhedaḥ pṛthivyāmiva prasiddhajīvabhedo brahmaṇi siddhyatu, na tadgatatāttvakatvamapi, vyāpakavyatirekasya vyāpyavyatirekamātrasādhanasamarthatvād, anyathātiprasaṅgāt/ yadapi bhedatāttvikatvaṃ dharminiṣṭhatvena udaśaṅki, tadapi sādhyāprasiddhyā duṣṭam/ nāpi brahma, jīvād, bhinnam, duḥkhānanubhavitṛtvād, ghaṭavadityanvayi, sarvānubhavitari hetorasiddheḥ/ svaniṣṭheti viśeṣaṇe jīve vyabhicāraḥ, duḥkhasyāntaḥkaraṇaniṣṭhatvāt, mithyābhedena siddhasādhanācca/ na ca- bhede sādhye arthaśūnyabhrāntyā siddhasādhanoktyayoga iti- vācyam, bhrāntervastuśūnyatvasyaivābhāvāt/ uktamidamanirvācyavāde/ na caitadanumitiviṣayatayā prāmāṇikatvena siddhyataḥ kathaṃ mithyātvam ? anumitiviṣayatāyāḥ prāmāṇikatve atantratvāt/ na caivaṃ mithyātvādyanumāne'pi kalpitamithyātvādinā siddhasādhanāpattiḥ, kalpitatvaṃ vyāvahārikatvamabhipretam ? prātibhāsikatvaṃ vā ? ādya iṣṭāpatteḥ, antye hetossvasamānasattākasādhyasādhakatayā prātibhāsikatvāprasakteḥ/
etena- brahma, jīvapratiyogikadharmisattāsamānasattākabhedavad, duḥkhānanubhavitṛtvād, abhrāntatvād, asaṃsāritvād, ghaṭavat/ jīvo vā, brahmapratiyogikatādṛgbhedavān, asarvaśaktyādibhya iti- nirastam, upahitasya pakṣatve dharmisamasattākatve siddhe'pi tāttvikatvāsiddheḥ siddhasādhanāt/ śodhitatattvaṃpadārthayoḥ pakṣatve tayordharmitvābhāvena bādhāpatteḥ/ na ca- dharmitvādharmitvābhyāṃ vyāghātaḥ, brahmaṇaḥ sarvaniṣedhasvarūpatvena vyāghātābhāvāt/ na ca dharmiśabdenāśrayamātravivakṣā, dharmitvavadāśrayatvasyāpi tatrāsattvāt/
yattu dharmiśabdasya pitrādiśabdavat sambandhiśabdatvena yatkiñciddharmisamasattākatayā na siddhasādhanamiti, tanna, śabdasvabhāvopanyāsasyānumānaṃ pratyanupayogāt/ etena- dharmipadasthāne svapadamiti- apāstam, dharmipadatulyayogakṣematvāt/ ata eva- dharmisattāsamānasattākapadasthāne pāramārthiketi vā, yāvatsvarūpamanuvartamāneti vā svājñānākāryeti vā, svajñānābādhyeti vā viśeṣaṇaṃ deyam, svapadasya samabhivyāhṛtatattadarthaparatvasya vyutpattisiddhatvāditinirastam, ādye sādhyavaikalyācca/ na ca- ghaṭo jīvapratiyogikapratiyogijñānābādhyabhedavān, jīvadharmikadharmijñānābādhyābhedāpratiyogitvād, yadyajjñānābādhyayaddharmikābhedāpratiyogi, tat tajjñānābādhyatatpratiyogikabhedavad, yathā dūrasthavanaspatyoreka ityādyanumānena sādhyasiddhernāprasiddhiriti- vācyam, yacchabdānanugatena pakṣadharmahetau vyāptyagrahād, dharmitvapratiyogitvādisāmānyākāreṇa vyāptigrahe viśiṣya sādhanāyogāt/ na ca- evaṃ svaprāgabhāvavyatiriktetyādau kā gatiriti- vācyam, tatrāpyetad‌dūṣaṇasañcāreṇa vyatirekiṇi vānumānāntare vā tātparyāt/

nāpi- brahma tattvato jīvābhinnaṃ neti sādhyam, evaṃ ca na sādhyavaikalyaśaṅkāpi, tvanmate'pi kalpitaghaṭe kalpitajīvāt tāttvikabhedavattāttvikābhedasyāpyabhāvāditi- vācyam, tāttvikābhedasyātāttvikenābhāvena siddhasādhanasyoktatvāt/ nāpi- jīveśvarau, dharmijñānābādhyaparasparapratiyogikabhedavantau, viruddhadharmādhikaraṇatvāt, dahanatuhinavat/ virodhaśca parasparātyantābhāvarūpatvam, tadvyāpyatvaṃ vā, kālabhedenāpi sāmānādhikaraṇyāyogyatvaṃ vā, saṃyogatadatyantābhāvayośca sāmānādhikaraṇyaṃ matadvaye'pi neti na tadāśraye vyabhicāra iti- vācyam, dharmipadamādāya doṣasya prāgevoktatvād, avyāpyavṛttiduḥkhaśabdādyadhikaraṇe vyabhicārācca, jīvabrahmābhedasiddhau svatantratvāsvatantratvādīnāṃ sāmānādhikaraṇyāyogyatvarūpavirodhasyaivāsiddhyā svarūpāsiddheḥ, kalpitasārvajñyāsārvajñyādivyavasthāyā varṇe hrasvatvadīrghatvādivyavasthāvat kalpitabhedenaivopapattyā svābhāvikabhedaṃ pratyaprayojakatvācca/
na ca- "alpaśaktirasārvajñyaṃ pāratantryamapūrṇatā/
upajīvakatvaṃ jīvatvamīśatvaṃ tadviparyayaḥ//
svābhāvikaṃ tayoretannānyathā tu kathañcana//"
ityādiśrutyā sārvajñyādeḥ svābhāvikatvoktyā kalpitatvāsiddhiḥ, anādyavidyāsiddhatvenedānīntanatvābhāvena ca svābhāvikatvokteḥ, tacchabdenopahitayoreva parāmarśāt/ na tatra svābhāvākitvoktivirodhaḥ, na hyupahite'pi sarvajñatvādikamāgantukam/ nāpi brahma, svajñānābādhyajīvapratiyogikabhedavat, padārthatvād, ghaṭavat/ cetanatvam, jīvatvāvacchinnapratiyogitākadharmijñānābādhyabhedavad‌vṛtti, sarvacetanavṛttitvāt cetanāvṛttitvarahitatvādvā, śabdārthatvavaditi- vācyam, svapadadharmipadānanugamatādavasthyād, antyahetorjīvatve vyabhicārācca, jaḍavṛttitvādyupādhisattvena vipakṣabādhakābhāvena cāprayojakatvāt/ brahmaṇo jīvavatsaṃsāritvāpattāviṣṭāpattiḥ/ kalpitabhedena vā parihāro vidheyaḥ/ taduktam-
`aprameye'numānasya pravṛttirna kathañcana/
prameyasya tvanātmatvāt tatra bhedānumeṣyate//'
śuddhacaitanye dharmānadhikaraṇatayānumānāprasaraḥ/ yatra prasaraḥ, tatreṣṭāpattirityarthaḥ/ na ca evamaikyānumānamapi katham ? bhavatpadyasya tadaikyānumitiḥ kathamiti paṭhituṃ śakyatvāditi- vācyam, śuddhacaitanyaikyasya śabdaikagamyatvena tatrānanumeyatvasyeṣṭatvāt/ na ca tarhyaikyānumānopanyāsānarthakyam, tasya bhede tāttvikatvabhramamātranirāsaphalakatvāt/ tasmāt/
aprasiddhaviśeṣatvādanyathaivopapattitaḥ/
sarvaśaktyalpaśaktyāderna bhede tantratā tataḥ//
ityadvaitasiddhau jīvabrahmabhedānumānabhaṅgaḥ

[2-18]
[2-19]
19. jīvānāmanyonyabheda'numānāni
evaṃ jīvānāmapi na parasparabhedānumānam/ (1) caitro maitrapratiyogikadharmijñānābādhyabhedavān, maitrapratiyogikatāttvikābhedavānneti vā, maitrānusaṃhitaduḥkhānanusandhātṛtvāt, maitrasmṛtasarvāsmartṛtvāt, maitrānubhūtasarvānanubhavitṛtvācca, ghaṭavadityatra prathamasādhye dharmipadavikalpena dvitīyasādhye tāttvikābhedasyātāttvikabhedena siddhasādhanād, upahitasya pakṣatve arthāntarāt, caitanyamātrapakṣatve hetvasiddhiḥ, sādhanaikadeśasyānanusandhānāderupādhitvasaṃbhavācca/ (2) vimato bandhadhvaṃsaḥ, svapratiyogitāvacchedakāvacchinnādhārapratiyogikapratiyogijñānābādhyabhedavanniṣṭhaḥ, bandhadhvaṃsatvāt sammatavat/ (3) jīvaḥ, saṃsārī, saṃsāradhvaṃsādhāro vā, svajñānābādhyajīvapratiyogikabhedavān, saṃsāripratiyogikasvajñānābādhyabhedavān vā, svajñānābādhyasaṃsāradhvaṃsādhikaraṇapratiyogikabhedavānvā, padārthatvād, ghaṭavat/ vimata ānandaḥ, svaniṣṭhaduḥkhavirodhitvavyāpyadharmeṇa sajātīyapratiyogikasvajñānābādhyabhedavān, duḥkhavirodhitvād, duḥkhābhāvavad, ityādiṣu bandhapratiyogikabhedavati kālādau dhvaṃsasya vidyamānatvenārthāntarād, duḥkhanigaḍasādhāraṇabandhatvāsaṃbhavācca, svapadānanugamācca/ caitrabandhadhvaṃsaḥ, caitrabandhādhārapratiyogikabhedavanniṣṭhaḥ, bandhadhvaṃsatvāt, saṃmatavadityābhāsasāmyācca, vipakṣabādhakābhāvācca/ dhvaṃsapratiyogitāvacchedakaṃ na nānābandhānugatabandhatvam, tasya sāmānyābhāvatvābhāvāt/
etena- (1) ātmamātrabhede ātmā, ātmapratiyogikasvajñānābādhyabhedavān, padārthatvād, ghaṭavat/ ātmavaibhavapakṣe (2) ākāśaḥ, ātmapratiyogikadharmijñānābādhyabhedādhāraviśeṣaguṇavadvibhuvyatiriktaḥ, dravyatvāt, pṛthivīvat/ (3) pṛthivītvaṃ jalatvatejastvavāyutvamanastvetaradravyatvasākṣādvyāpyajātibhinnam, prameyatvājjalatvavat/ gaganatvajātipakṣe taditaratvamapi viśeṣaṇam/ (4) sattā, dravyatvānyātmaniṣṭhajātyanyā, dravyatvaṃ vā sattānyātmaniṣṭhajātyanyat, meyatvād/ ghaṭavat, ātmāṇutvamate (5) ātmā, dravyatva vyāpyajātimān, avibhudravyatvād, ghaṭavadityādibhirātmatvajātisiddhau tāttvikātmabhedasiddhiriti- nirastam; ādye jaḍatvamupādhiḥ, ātmapadayoḥ sthāne caitrapadaṃ prakṣipyābhāsasāmyaṃ ca/ dvitīye śabdānāśrayatvamupādhiḥ, vibhāvātmānyatvaṃ viśeṣaṇaṃ datvā ātmākāśabhinnasya vibhorviśeṣaguṇavataḥ sādhanaprasaṅgācca/ jātipakṣakānumāneṣu kalpitavyaktibhedenāpi tasyāḥ jāterupapattyā tāttvikavyaktibhedaparyavasāyitvenārthāntarāt/ na ca- jāteḥ dharmijñānābādhyabhedaṃ vinā'yogaḥ anyathā vyaktyabhedaḥ kvāpi jātibādhako na syāditi- vācyam, jātervyaktibhedasamānasattākatvaniyamena prātibhāsikabhedasya vyāvahārikajātiṃ prati na sādhakatvamiti vyaktyabhedasya jātibādhakatvasambhavāt// ityadvaitasiddhau jīvabhedānumānabhaṅgaḥ

[2-19]
[2-20]
20. ātmabhede anukūlatarkāḥ
nanu- yadyātmaikyaṃ syāt, caitreṇa sarvaduḥkhādyanusandhānaṃ syād iti- cenna, aupādhikabhedenānanusandhānopapatteḥ/ nanu- hastapādādyupādhibhede'pyanusandhānadarśanād upādhibhedo'prayojakaḥ, na ca viśliṣṭopādhibhedastatra tantram, mātṛsukhādergarbhasthenānusandhānāpātāt/ bhārate-
`udyatāyudhadordaṇḍāḥ patitasvaśirokṣibhiḥ/
paśyantaḥ pātayanti sma kabandhā apyarīnyudhi//'
ityādinā viśleṣe'pyanusandhānokteśceti cenna, na hi vayaṃ yatkiṃcidupādhimātramananusandhānaprayojakaṃ brūmaḥ, kiṃtvantaḥkaraṇarūpopādhibhedamavidyābhedaṃ vā/ sā ca bhedaḥ kabandhe yogini ca nāstyeva/ tena tatrānusandhānaṃ caitramaitrayoścāstīti ananusandhānam/ etenaśarīrarūpopādhibhedasyānanusandhānaprayojakatve bālyānubhūtasya yauvane jātismareṇa pūrvajanmānubhūtasya yoginā nānāśarīrānubhūtasya ca smaraṇaṃ na syāditi- nirastam, śarīrabhedasya tatrātantratvād, yogijātismṛrtṝṇāmantaḥkaraṇaikyāt/ na ca- caitanyaikye antaḥkaraṇabhedasya nānanusandhānaprayojakatvam, cakṣurādikaraṇabhede'pyanusandhānadarśanāditi- vācyam, anyakaraṇabhedena tathā darśane'pyantaḥkaraṇabhedasya tadaikyādhyāsāpanne ananusandhānaprayojakatvaṃ kalpyate, anyathā brahmaikyasya jīve śrutisiddhatayā sarvānusandhānāpatteḥ/ na ca- antaḥkaraṇasya pratyahaṃ suṣuptau vilayena pūrvadinānubhūtasyānanusandhānāpattiriti- vācyam, saṃskārātmanāvasthitasyaiva punarudbodhena tatrāntaḥkaraṇabhedābhāvāt/ na ca- evaṃ suṣuptapralīnamuktānāmananusandhānaprayojakāntaḥkaraṇabhedābhāvāt saṃsāriduḥkhānusandhānāpattiriti- vācyam, teṣāmanusandhānaprayojakāntaḥkaraṇaikyādhyāsarūpasāmagrīvirahāt/ na hi pratibandhakamātreṇa kāryavirahaḥ, kintu sāmagrīviraheṇāpi/ na ca- evaṃ muktasya svarūpasukhānubhavo'pi na syāditi- vācyam, tasyājanyatvenāntaḥkaraṇānapekṣatvāt, jīvavibhājakopādhyajñānabhedābhedābhyāmanusandhānānanusandhānopapatteśca/ na ca- jñānaprāgabhāvavadajñānasyāpi bhedābhedayostatrāprayojakatvam, yāvanti jñānāni tāvantyajñānānīti mate ekasminnapi jīve brahmaviṣayakājñānānāṃ bhinnatvenānusandhānavirahaprasaṅga iti- vācyam, jñānaprāgabhāvānāṃ jñānasamasaṅkhyājñānānāṃ ca jīvavibhājakatvābhāvenānusandhānādāvaprayojakatvāt/
yattu- muktasyaiva saṃsāraduḥkhānusandhānāpattiḥ, avidyārūpopādhibhedānanusandhāne svarūpasukhasyāpyananubhavāpātaḥ- iti, tanna, vaiṣayikasukhādyanusandhāne tasya tantratvena svaprakāśasvarūpasphuraṇe tadanapekṣatvāt/ nanu- evamanekāvidyāsaṃbandhasya duḥkhānusandhānasvarūpasyānarthasya ca viśiṣṭagatatve bandhamokṣayorvaiyadhikaraṇyāpātena śuddhagatatve vācye yacchuddhaṃ caitrīyaduḥkhānusandhātṛ, tadeva maitrīyaduḥkhānusandhātriti kathamanusandhānānanusandhānavyavastheti- cenna, avidyātmakabandhanivṛttyātmakamokṣasya śuddhagatatve'pi duḥkhādyanusandhātṛtvasya upahitavṛttitayā śuddhabhedāpādanāyogāt/ na ca saṃsārasya śuddhagatatve brahmaṇo'pi saṃsāritvāpattiḥ, bimbapratibimbayoravadātatvaśyāmatvavad ghaṭākāśamahākāśayoḥ paricchinnatvāparicchinnatvavad ekasyaiva nabhasastattatkarṇapuṭāvacchedena tatra tatra śrotratāvacca aupādhikabhedena saṃsāritvāsaṃsāritvavyavasthopapatteḥ/
ata eva- duḥkhānusandhānarūpasyānarthasya upahitaniṣṭhatvena tasya kalpitatvena baddhasya nivṛttireva, na tu mokṣa ityāpāta iti- nirastam, upādheḥ kalpitatvena nivṛttāvapyupadheyasyākalpitatayā tannivṛttyayogānmokṣānvayopapatteḥ/ na ca pratibimbasya chāyāvadvastvantaratvenākāśasyāpi tvanmate'pi kāryadravyatayā sāvayavatvena taijasāhaṅkārakāryāṇāṃ śrotrāṇāṃ svata eva bhinnatvena dṛṣṭāntāsaṃmatiriti- vācyam, pratibimbe vastvantaratvasya nirasiṣyamāṇatvād, ākāśaśrotrabhāvasya pararītyā dṛṣṭāntatvād, `ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇa' iti śruterviśiṣṭasyaiva bhoktṛtvāttasya bhinnatvād vyavastheti kaumudyuktaprakāreṇāpi anusandhānānanusandhānopapatteśca/

ata eva- śuddhacinmātragatatve tatra bhedāpratītyā bhedasya kalpitasyāpyabhāvaḥ, bhāve vā bhedasyaiva vyavasthārūpasvakāryakāriṇo vahnāvuṣṇatvavaddharmijñānābādhyatvam, abhedasya tvavyavasthārūpasvakāryākāriṇo'nuṣṇatvavanmithyātvamityāpātaḥ, āvidyakabhedahīnasya muktasya saṃsāriduḥkhānubhavāpātaśca iti- nirastam, vyavasthāyāḥ svasamānasattākabhedakāryatvena svādhikasattākabhedā'nākṣepakatvād, avyavasthāyāḥ śuddhacaitanyābhedākāryatvena tadakāritvaprayuktamithyātvasyāpādayitumaśakyatvāt, upādhyabhedasyaiva tatra tantratvāt/ kiṃcopādhikalpitāṃśajīvānāṃ vānusandhānamāpādyate ? aṃśino brahmaṇo vā ? nādyaḥ, hastāvacchinnena pādāvacchinnaduḥkhādyananusandhānāt/ na ca- na vayaṃ bhogāyatanānāṃ sāṅkaryamāpādayāmaḥ, yena pāde me vedanā śirasi me sukhamiti na syāta, kiṃtvanusandhānamātram, taccāṃśānāmastyevaṃ, anyathā caitradehalagnakaṇṭakoddharaṇāya maitrasyeva pādalagnakaṇṭakoddharaṇāya hastasya vyāpāro na syāditi- vācyam, pādāvacchinnaduḥkhasya hastāvacchinne anutpādanavat caitrīyaduḥkhādyanusaṃdhānasya maitre'nutpādaḥ/ haste duḥkhaprayojakasāmagīvirahavat maitre anusandhānaprayojakopādhyaikyābhāvāt/ tathā ca hastāvacchedenānusandhānamastyeveti na tatra vyāpārābhāvāpattiḥ/ nāntyaḥ tasyābhoktṛtvena bhogāprasaṅgāt, duḥkhādijñānamātrasya ca sarvajñe tasminniṣṭatvāt/ na ca bhoktṛjīvābhinnatvena brahmaṇo'pi bhoktṛtvāpattiḥ, bimbapratibimbavadvyavasthopapatteḥ, anusandhānasyāvacchinnagatatayā śuddhabrahmaṇyāpādanāyogācca/ na caitāvatā bandhamokṣayorvaiyadhikaraṇyam, avidyātmakabandhasya śuddhagatatvena sāmānādhikaraṇyopapatteḥ avacchinnasyānusandhātṛtve'pyavasthātrayānusyūtāvidyāvacchinnadvārā śuddhe anusandhātṛtvasyeṣṭatvād, `anena jīvene'tyādiśruteḥ/ kiñca yathā svakarṇapuṭaparicchinnanādopalambhe bhāgāntaravarttinādānupalambhaḥ, tathā sukhaduḥkhādyupalambhānupalambhau/ na ca- ātmabhede karṇapuṭānāṃ tattadīyatvaniyāmakavadekātmavāde sarvadehānāṃ svīyatvena tattadīyatvaniyamābhāvena vyavasthānupapattiriti- vācyam, tavātmabhedenevāvacchedakajñānādibhedena mama vyavasthopapatteḥ/ kiñca vyavasthayā bhedaṃ vadan praṣṭavyaḥ keyaṃ vyavasthā ? na tāvaddharmabhedaḥ, ekasminneva sukhaduḥkhadarśanena vyabhicārād, bhinnāśrayadharmoktau anyonyāśrayād, viruddhadharmoktau tu viruddhatvasya sahānavasthānarūpatve asiddheḥ, bādhyabādhakabhāvarūpatve tasyaikāśrayatvenopapattyā bhedāsādhakatvāt/ nāpyanusandhānānanusandhāne, tayoruktena prakāreṇa upādhibhedenopapatterātmabhedāsādhakatvasyoktatvāt/ ata eva bandhamuktyādivyavasthāpina svābhāvikabhedasādhanāya, tattadupādhyupagamāpagamābhyāmeva vyavasthopapatteḥ/ na copādherapyupahitaniṣṭhatvenātmāśrayādirdoṣaḥ, upādheraviśeṣaṇatvena vyaktyantarānapekṣatvena cātmāśrayādicaturṇāmanavakāśāt/ etena śuddhaniṣṭhatve kimekaikopādhyapagamo muktiḥ ? uta sarvopādhyapagamaḥ ? nādyaḥ, sadā muktireva, na tu bandha ityāpātāt/ nāntyaḥ, adhunā bandhaḥ, eva na kasyāpi muktirityāpātāditi nirastam, yenopādhinā yasya caitanyasya paricchinnatvaṃ tasmin caitanye tadupādhyapagamasyaiva muktitve nānājīvavāde pūrvoktadoṣānavakāśāt/ ekajīvavāde sarvopādhyapagamasyaiva muktitayā idānīṃ muktyabhāvasyeṣṭatvāt/ nanu- upādheḥ kathaṃ bhedakatvam, tathā hi- upādhiḥ kimekadeśena sambadhyate ? kṛtsnena vā ? ādye tvanmate svābhāvikāṃśābhāvenaupādhikatvaṃ vācyam, tathā cānavasthā/ antye na bhedakatā, kṛtsnasyaikopādhigrastatvāt/ gaganādāvapi svābhāvikāṃśābhāve ghaṭādyupādhisambandho na syādeva/ taduktam-
na cedupādhisambandha ekadeśe'tha sarvagaḥ/
ekadeśe'navasthā syāt sarvagaścenna bhedakaḥ//
iti- cenna, sarvavikalpāsahatvena mithyābhūtasyaivopādhermithyābhedaprayojakatvasya prāgevopapādanāt/ yathā cātmanāṃ sarvagatānāṃ bhede vyavasthānupapattiḥ, tathā prapañcitaṃ bhāṣyakṛdbhiḥ// ityadvaitasiddhau jīvabhedānukūlatarkabhaṅgaḥ

[2-20]
[2-21]
21. bhedapañcake anumānāni
evaṃ jaḍeśabhede jaḍedīvabhede ca tāttvike pramāṇaṃ nāsti/ (1) brahma, jīvo vā, anātmapratiyogikadharmijñānābādhyabhedavān, padārthatvād, ghaṭavat, (2) brahma jīvo vā, ghaṭapratiyogikadharmijñānābādhyabhedavān, ghaṭāsambandhikālasambadhitvāt, tadasambandhideśasambandhitvāt, tajjanakājanyatvād vā paṭavat, (3) brahma jīvo vā, jaḍapratiyogikadharmijñānābādhyabhedavān, jaḍānātmakatvād, yadevaṃ tadevam, yathā dūrasthavanaspatyoreka ityādiṣu pūrvoktadoṣānativṛtteḥ, paricchinnatvasya jaḍatvasya janyatvasya copādhitvād, aprayojakatvācca/ jīvo brahma vā, ātmapratiyogikatādṛgbhedādhikaraṇam, padārthatvādityādyābhāsasāmyācca/ na ca- ghaṭābhede ghaṭasiddhyaiva tatsiddhyā vedāntavaiyarthyam, brahmaṇo jaḍatvānityatvādyāpattiḥ, muktisamānādhikaraṇabandhādhārasya jīvasya jaḍavannivṛttyāpattiḥ, goro'hamityādipratītiśca pramā syādityādivipakṣabādhakānnābhāsasāmyādikamiti- vācyam, svaprakāśatvena sarvapratyayavedyatvena ca brahmasiddhāvapi savilāsājñānanivartakajñānāya vedāntasāphalyasya bahudhābhidhānāt/ ghaṭādau kalpitavyaktyantareṇākalpitabhedasyābhāve'pi na yathā kalpitavyaktyātmakatvaṃ tadvat prātibhāsikatvatadvadviśeṣadarśanena nivṛttirvā kalpitavyaktyantareṇaikyajñānapramātvaṃ vā, tathā prakṛte'pi kalpitajaḍena tadabhāve'pi na tadātmakatvādīti na vipakṣabādhakasyāpyaprasaraḥ/ evaṃ jaḍānāmanyonyabhede'pi nānumānam/
(1) ghaṭaḥ, tattvataḥ śuktyabhinno na śuktisambaddhakālāsambandhitvāt, tajjanakājanyatvāttatrāropitarūpyavad, vyāvahārikabhedasya tvayāpyaṅgīkāreṇa na pakṣadṛṣṭāntādyanupapattiḥ, anyathā bhedasiddhyasiddhyordoṣatadabhāvayoścābhedena svakriyāvirodhaḥ syāditi/ atra tāttvikaśuktyabhinnatvarūpapratiyogyaprasiddhyā sādhyāprasiddheḥ, tattvata ityasya netyatra viśeṣaṇatve sutarāmaprasiddheḥ, ghaṭādisamasattākabhedamātreṇa hetorupapattyā aprayojakatvācca, bhedasya tāttvikatve bādhasyoktatvena bādhācca/ (2) anātmā, svavṛttidharmānādhārajñānabādhyāntargaṇikabhedavān, padārthatvādātmavad/ vipakṣe ca dūrasthavanaspatyoḥ śuktirūpyayoścābhedagrāhi pratyakṣaṃ tattvāvedakaṃ syāt muktisaṃsārādisāṅkaryaṃ ca syādityādi bādhakamiti yat, tanna, ekatra ghaṭe kalpitā ye aneke ghaṭāḥ, teṣu svavṛttidharmānadhikaraṇaghaṭajñānābādhyabhedavatsu vyabhicārāt/ yatkiñcitsvavṛttidharmānādhāroktau ghaṭatvānadhikaraṇapaṭajñānābādhyabhedenātmajñānabādhyenārthāntaram/ svavṛttyaśeṣadharmānādhāroktau tava mate brahmaṇo'pi vācyatvādikevalānvayidharmādhāratvena sādhyāprasiddheḥ, kalpitena saha tāttvikabhedābhāvavat tāttvikābhedasyāpyabhāvena udāhṛtasthale tattvāvedakatvasāṅkaryādīnāmaprasaṅgāt/
yattu ātmanāmātmānātmanoścha parasparaṃ tāttvikabhede- anātmā, svāvṛttidharmādhikaraṇapratiyogikapratiyogijñānābādhyabhedādhikaraṇaṃ yatsvāvṛttidharmādhikaraṇaṃ tatpratiyogikapratiyogijñānābādhyabhedādhikaraṇam, padārthatvādātmavat, pakṣe svāvṛttidharmādhikaraṇamātmā, tato bhinnādātmāntarādbhinnatvena sādhyasiddhiḥ/ dṛṣṭānte ca svāvṛttidharmādhikaraṇaṃ jaḍam, tato bhinnāt jaḍāntarāt bhinnatvena sādhyasattvamiti, tanna, pakṣadṛṣṭāntayoḥ svapadārthapratiyogipadārthayorananugamena vyāpyatvāsiddheḥ, ajaḍatvasyopādhitvācca, jaḍatvena vyatirekiṇā satpratipakṣācca/ yadapi jīvasya brahmato jīvācca jaḍasya satyabhede- pṛthivī, brahmapratiyogikadharmijñānabādhyabhedādhikaraṇaṃ yadaptvādyanadhikaraṇam, tatpratiyogikapratiyogijñānābādhyabhedavatī, vastutvāttoyavat, aptvādītyādiśabdena tattadvādinaḥ prati tattadvādisiddhāḥ pṛthivītvabhinnāḥ jaḍaniṣṭhā dharmā vivakṣitāḥ/ pakṣe brahmabhinnājjvīvāt bhinnatvena sādhyasiddhiḥ/ dṛṣṭānte tu brahmabhinnapārthivabhinnatveneti/ tanna/ aptvādyanadhikaraṇatvavajjīvatvānadhikaraṇetyapi viśeṣaṇaṃ datvā jīvabrahmabhinnātmano'pi sādhanaprasaṅgād, gandhādhāratvādivyatirekiṇā satpratipakṣasambhavācca, dharmipadavikalpanibandhanadoṣatādavasthyācca/
etena- jīvasya brahmajīvāntarābhyāṃ jīvācca jaḍasya bhede- pūrvaprayoga eva jīvasya jīvāntarādbhedasidhyarthamantargaṇikabhedavadityaptvānadhikaraṇetyatra viśeṣaṇaṃ datvānumānam/ atra ca pakṣe brahmaṇaḥ parasparaṃ ca bhinnājjīvād bhinnatvena sādhyasiddhiḥ, dṛṣṭānte tu brahmaṇaḥ parasparañca bhinnāt pārthivād bhinnatveneti - nirastam/ jīvasya brahmajīvāntarābhyāṃ jaḍasya ca jīvāt brahmaṇo jaḍācca bhede- pṛthivī, brahmapratiyogikadharmijñānābāṃdhyabedādhikaraṇam aptvādyanadhikaraṇamāntargaṇikabhedavacca yattatpratiyogikapratiyogijñānābāṃdhyabhedavattve sati aptvādyanadhikaraṇāsaṃsāridharmikadharmijñānābādhyabhedapratiyoginī, vastutvādambuvadityatra brahmaṇo jaḍādapi bhedārthaṃ pūrvasmādadhikamaptvānadhikaraṇāsaṃsārītyādi viśeṣaṇam/ atra pakṣe aptvādyanadhikaraṇamasaṃsāri brahma, taddharmikabhedapratiyogitvena sādhyasiddhiḥ, dṛṣṭānte tvaptvādyanadhikaraṇāsaṃsāri pārthivam, taddharmikabhedapratiyogitvena jñeyam/ atra jīvatvānadhikaraṇatvasya aptvānadhikaraṇetyatra viśeṣaṇatvena pūrvavadābhāsasāmyāt, pākajarūpādhikaraṇatvādinā satpratipakṣācca, dharmādipadavikalpagrāsācca/

evaṃ bhedamātre'pi nānumānam/ (1) brahma, bhedahīnaṃ nāvatiṣṭhate svajñānābādhyabhedavadvā, padārthatvād, ghaṭavad iti; tanna muktyasahavṛttitvasya jaḍatvasya copādhitvāt, svapadavikalpagrāsācca/ etena (2) anātmā svānyajñānābādhya bhedādhikaraṇam/ padārthatvād, ātmavaditi- nirastam/ (3) brahmabhedo na sarvaniṣṭhātyantabhāvapratiyogī, brahmanirūpyatvād, brahmābhedavadityatra brahmābhinnāvṛttitvamupādhiḥ, brahmābhedasyābrahmanirūpyatvena tadanirūpyatayā sādhanavaikalyaṃ ca/ (4) brahmajñānaṃ, svābādhyabhedavadviṣayakam, jñānatvācchuktijñānavadityatrājñānātmaviṣayatvamupādhiḥ/ svapadena brahmajñānoktau tadabādhyabhedāprasiddhyā sādhyāprasiddhiḥ, śuktijñānoktau siddhasādhanam/ (5) ghaṭo ghaṭasaṃsargānavacchinnapratiyogitākapaṭādidharmikatraikālikābhāvapratiyogī, dravyatvāt, paṭavadityatra kālpanikābhāvasyāpi kālatrayavṛttitvasaṃbhavena siddhasādhanam, ghaṭasaṃsargānavacchinnetivattādātmyānavacchinnetyapi viśeṣaṇaṃ datvā pañcamābhāvasādhanasyāpi prasaṅgaśca, vipakṣabādhakābhāvasya ubhayatra sattvāt/ (6) samānādhikaraṇakarmaprāgabhāvasamānakālīnajñānabādhāyogyo bhedaḥ, paramārthasan, prātibhāsikatvānadhikaraṇatve satyasattvānadhikaraṇatvāt, svāsattvāgocarapramāṃ prati sākṣādviṣayatvād, āropitamithyātvakatvāt, kalpakarahitatvāt, svaviṣayakasākṣātkārāt pūrvabhāvitvād, ātmavat/ (7) brahmajīvapratiyogiko bhedaḥ, paramārthasan, anāditvādātmavat/ (8) sākṣivedyasukhaduḥkhādibhedaḥ, paramārthasan, aniṣedhyatvena doṣājanyajñānaṃ prati sākṣādviṣayatvāt (9) dharmādharmayāgadānādibhedaḥ, paramārthasan, śrutitātparyaviṣayatvādityādiṣvātmasādhāraṇadharmāṇāṃ cetanatvādīnāmupādhitvaṃ jaḍatvādinā satpratipakṣaśca, mithyātvasādhakānāṃ prābalyasyoktatvena tairbādhaśca/ ādye ca prātibhāsikatvasya doṣaprayuktabhānatvātmakatve asiddhiḥ, brahmajñānetarabādhyatvoktau caramavṛttyavyavahitaprātibhāsike vyabhicāraśca/ dvitīyahetau tādṛkpramāviṣayatvasya bhedapāramārthikatvasiddhyadhīnatvena sādhyāviśeṣaparyavasānam/ tṛtīye caramavṛttyanyabādhyamithyātvakatvasyopādhitvam/ caturthe avidyārūpakalpakasattvenāsiddhiḥ/ pañcame dṛṣṭisṛṣṭipakṣe asiddhiḥ, itaratrāprayojakatā/ anāditvaṃ ca ajñānādau vyabhicāri/ doṣājanyajñānaṃ pratītyatra śrutitātparyaviṣayatvādityatra cāsiddhiḥ, sākṣyavacchedakavṛtterdoṣajanyatvāt, mukhyatastātparyasya tatrābhāvāt/ tasmād bhedapañcakaṃ nānumānaviṣayaḥ// ityadvaitasiddhau bhejapañcake anumānabhaṅgaḥ

[2-21]
[2-22]
22. bhedaśruteḥ anuvādakatvabhaṅgaḥ
nanu- bhedatāttvikatve `dvā suparṇā,' `ya ātmani tiṣṭhan,' `nityo nityānāṃ cetanaścetanānām,' `ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nya' iti śrutayo mānamiti- cenna, dvā suparṇetyatra pūrvārdhe na bhedaḥ prameyaḥ, apadārthatvādavākyārthatvācca/ dvitvasya svāśrayapratiyogikabhedasamānādhikaraṇatvaniyamāt/ śrutadvitvārthāpattisamadhigamyasyāpi bhedasya śrautatvamiti cet na/ dvau candramasāvityatreva kalpitabhedenāpyupapatteḥ tātvika bhedānākṣepakatvāt/ ata eva nottarārdhasyāpi tāttvikabhedaparatvam, vastutastvasyāḥ śruteḥ paiṅgirahasyabrāhmaṇe buddhijīvaparatayā vyākṛtatvena jīveśabhedaparatvasya vaktumaśakyatvāt/ `ya ātmani tiṣṭhan' ityādāvādhārādheyabhāvasya `cetanaścetanānā'miti nirdhāraṇasya `ajo'nya' ityatra bhedavyapadeśasya kālpanikabhedamādāyāpyupapatteḥ bhedatāttvikatvāparyavasāyitvāt, śrutyantaravirodhācca/ na caitat śrutivirodhāt saiva śrutiranyaparā, bhedaśruteḥ pratyakṣasiddhabhedānuvādatvena hīnabalatvāt/ na ca jīvatvāvacchinnajīvabhedasyāprāptyā `na hiṃsyā'dityādivadananuvādatvam, jīveśvarabhedasya pratyakṣasiddhatayā tadanyathānupapattisiddheśadharmikajīvatvāvacchinnabhedasyāpi pratyakṣasiddhatulyakakṣyatayā tadbodhakaśruteranuvādatvopapatteḥ/ na hiṃsyādityatra nānuvādatvaśaṅkāpi, brāhmaṇo na hantavya ityādeḥ purovādakatvanirṇāyakābhāvāt/ na ca - puṃviśeṣaṃ pratyasyārthavattvaṃ śākhāntarasthavidhivākyavaditi- vācyam, ekasyānekaśākhādhyayanāsaṃbhavāt, pratyakṣasya sarvapuruṣasādhāraṇyena prāthamikaprasaratvena ca puruṣaviśeṣaṃ pratyapi sārthakatvasya vaktuśakyatvāt/ na ca- dvayoḥ praṇayantī'tyādivad vartamānamātragrāhipratyakṣāprāptakālatrayābādhyabhedaprāpakatvamiti-vācyam, ajo hyanya ityādau trikālābādhyatvabodhakapadābhāvāt/
na ca- abhede ṣaḍ‌vidhatātparyaliṅgavaddārḍhyārthatvaṃ bhedaśruteriti- vācyam, tatra prayojanavattve'pyanuvādatvāparihārād agnirhimasya bheṣajamitivat/ na ca `ṣaḍ‌viṃśatirityeva brūyādi'tivat pratiprasavārthatvam, tadapekṣayā hīnabalatvena pratiprasavāyogāt, bhedaniṣedhakaśruteḥ bhedatāttvikatvaniṣedhaparatvena bhedasvarūpapratipādakavākyasya tatpratiprasavāyogāt/ na ca pratyakṣasyāprāmāṇye śrutestatsiddhānuvādakatvāyogaḥ, tasyā jñātajñāpakatvamātreṇānuvādakatvopapatteḥ/ na ca- evamapi nirapekṣānuvādatvena dhārāvāhikadvitīyādijñānavat pramātvopapattiriti- vācyam, nirapekṣasāpekṣasādhāraṇānuvādatvamātrasyāprāmāṇyaprayojakatvād, dṛṣṭāntasyātiriktakālakalāviṣayatvenānadhigatārtha viṣayatayā viṣamatvāt/ na ca vidvadvākyavat saprayojanānuvādatvena svārthaparatā, tasya svārthabodhakatve'pi dvitvasampādakatayā svārthaparatvābhāvāt/ na ca yattannetyādiniṣedhārthānuvādaliṅgābhāvena vidheyāntaraśravaṇena ca niṣedhārthānuvādatvāyogaḥ, yattadityāderanuvādaliṅgatve'pi anuvādavyāpakatvābhāvād, anyenāpi hyunnayanasaṃbhavād, `brahmaṇo na hantavya' ityādau yattatpadābhāve'pi niṣedhānuvādadarśanād, vidheyāntarasattve tu niṣedhārthānuvādakatvābhāve'pi tadarthānuvādatvāparihārāt/ na caivaṃ vidhānārthānuvāde tāttvikatvaniyamaḥ, yadrajataṃ tadānayetyādau anyavidhānārthaṃ bhrāntisiddhānuvāde tāttvikatvādarśanāt/ na ca- anuvādatve'pi yathārthatvarūpaprāmāṇyāhāniriti- vācyam, tasya bādhakābhāvanibandhanatvena prakṛte asaṃbhavāt/
nanu- aupaniṣadasya brahmaṇaḥ śāstrātiriktenāprāpteḥ taddharmikasya tatpratiyogikasya vā bhedasya kathaṃ śāstranirapekṣapratyakṣādinā prāptiriti- cenna, pratiyogigrahārthaṃ tadapekṣatve'pi svasamānaviṣayapramāṇapūrvakatvāniyamena pratyakṣasya bhedaprāpakatvopapatteḥ/ yadyapīśadharmikasya bhedasya pratyakṣeṇāprāptiḥ, tathāpi pratyakṣasiddhajīvadharmikeśabhedānyathānupapattisiddhasyāpi tasya śrutārthāpattisiddhasya śrautatvavat pratyakṣasiddhatvopapatteḥ/ ityadvaitasiddhau bhedaśruteranuvādakatvam

[2-22]
[2-23]
23. bhedaśruteḥ vyāvahārikabhedaparatvabhaṅgaḥ
athavānuvādakatvābhāve'pi vyāvahārikabhedaparatvenaiva śrutyupapattiḥ/ na cāprāmāṇyāpātaḥ, arthavādavākyavadupapatteḥ, pratīyamānārthe cābhedaśrutivirodhenāprāmāṇyasyeṣṭatvācca/ na cābhedaśruterakhaṇḍacinmātraparatvena bhedāvirodhitvam, tad‌dvārībhūtārthamādāya tadvirodhāt/ nāpi vaiparītyam, prāptāprāptārthatvābhyāṃ viśeṣāt/ na ca- aikyaśruterapi pratyakṣaviruddhatvādaprāmāṇyam, mānāntaraprāptivat tadvirodhasyāpi daurbalyahetutvāditi vācyam, virodhe virodhino mānatvavad anuvādakatvopapādakasya mānatāyā anapekṣitatvāt/ kiñca ṣaḍ‌vidhatātparyaliṅgavattvād aikyaśruteḥ prābalyam/ na ca- tātparyamātrajñāpakatvena teṣāmarthatathātvājñāpakatvamiti vācyam, śrutestatparatvajñāpanena paramparayopayogāt, etadviruddhaśruteḥ śrūyamāṇe'rthe tātparyābhāvasampādanenādhikabalasampādakatvācca/ na ca atrāpi svādvatti anaśnan pūrṇaḥ paraḥ jīvasaṃgho hyapūrṇa ityādyupapattirūpaṃ `satyaṃ bhidā satyaṃ bhidā satyaṃ bhidetyabhyāsādirūpaṃ tātparyaliṅgamastīti bhedaśrutirapi tatpareti vācyam, attīti apūrṇa iti ca jīvānuvādena tasya pūrṇabrahmarūpatāvidhānārthatvena bhedopapattitvābhāvāt/ satyaṃ bhideti na bhedābhyāsaḥ, etadvākyasyāprāmāṇikatvāt, prāmāṇikatve vā bādhāyāṃ sāmānādhikaraṇyenābhede paryavasānāt/
nanu- bhedaśrutireva prabalā, `asañjātavirodhitvāt pratyakṣādisaṃvādānniravakāśatvācceti cenna, abhedaśrutirūpavirodhino jātatvāt, pratyakṣāderapramāṇatvena tatsaṃvādasya prābalyāprayojakatvāt, śatamapyandhānāmiti nyāyād, vyāvahārikabhedaviṣayatvena sāvakāśatvācca/ nanu- nāyaṃ bhedo vyāvahārikaḥ, muktāvapi bhedasya śrutismṛtibhyāṃ siddheriti cenna, tasyā mukteravāntaratvāt/ nanu vyāvahārikaḥ, muktāvapi bhedasya śrutismṛtibhyāṃ siddheriti cenna, tasyā mukteravāntaratvāt/ nanu
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ/
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca//
ityādismṛtau sargādyabhāvokteḥ/
na yatra māyā kimutāpare hare-
ranuvratā yatra surāsurārcitāḥ/
śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ/
piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ//
iti smṛtau māyāniṣedhācca/ `yo veda nihitaṃ guhāyāṃ so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścite'tyatra śuddhabrahmajñānaphalatatvokteśca/ tvayāpi śuddhabrahmaviṣayatvena svīkṛtāyāḥ bhūmavidyāyāḥ phaloktyavasare `tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati pañcadhā saptadhe'tyādibhedokteḥ `paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate' `sa tatra paryeti jakṣan krīḍan ramamāṇa' ityādau svarūpābhivyaktyukteśca tathā `vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaitītyatra karmakṣayokteśca/ `juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya mahimānamiti vītaśokaḥ pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā juṣṭastatastenāmṛtatvametī't.yādau bhedajñānānmokṣokteśca/ tvanmate'pi bhedabhogādiphaleṣu phalādhyāyāntyapādastheṣu `jagadvyāpāravarjam' `saṅkalpādeva tu tat śruteḥ' `bhogamātrasāmyaliṅgācce'ti sūtreṣu prakrāntaśuddhabrahmavidyāphalasyaiva vaktavyatvācca paramamuktitvameveti cenna, saguṇopāsanayā brahmalokaṃ gatasyāpi `na sa punarāvartata' ityādiśrutyā dainandinasargādyasambahandhasya pratipādanenāvāntaramuktāvapyupapatteḥ/ `na tatra māye'tyādismṛtau ca māyāśabdasya mātsaryādiparatvena mūlamāyāvirahāpratīteḥ, anyathā śyāmāvadātatvāditi virodhāpatteḥ, `yo veda nihita' mityatra śuddhabrahmajñānaphalabhūtā yā sarvakāmāvāptiḥ, sā na vaiṣayikabhogarūpā, kintu sarvavaiṣayikasukhānām etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvantī'tiśrutyā brahmānande antarbhāvoktestadabhiprāyeti na tadvalānnānākāmāvāpteḥ śuddhajñānaphalatvam, bhūmavidyāphaloktyavasare sarvalokakāmacārānekadhābhāvādeḥ phalasya bhūmavidyāvākyopakrame prāṇavidyāphalatvenoktasya jyotiṣṭomaprakaraṇe śrūyamāṇāhīnadvādaśopasattāvat nirguṇavidyāstāvakatvenāpyupapatteḥ, svayaṃjyotirityādau jakṣaṇaprabhṛtīnāṃ bhedagarbhatvena jakṣanniva kroḍannivetyādibādhitatvavivakṣayā paramamuktestatroktyā tvadabhimatabhedagarbhakrīḍādīnāṃ paramamuktitvābhāvāt, puṇyapāpe vidhūyetyatra paramasāmyasyaikyarūpatayā karmakṣayasya aikyarūpamuktiphalatayā bhedagarbhamuktiphalatvābhāvāt, juṣṭamityatrānyapadasya dehendriyādivilakṣaṇātmaparatvena jīveśaparatvābhāvāt/ tathā ca bhedajñānasya mokṣahetutvam ato'vagamyate manmate bhedabhogādipareṣu `saṅkalpādeva tacchuterityārabhyādhyāyaparisamāptiparyantādhikaraṇeṣu saguṇavidyāphalasya uktatayā śuddhabrahmavidyāphalāpratipādakatvāt/ tasmāt paramamuktau bhedasyāprasakteḥ vyāvahārikatvopapattyā bhedaśrutervyāvahārikaparatvaṃ sthitam/ ityadvaitasiddhau bhedaśrutervyāvahārikabhedaparatvopapattiḥ

[2-23]
[2-24]
24. jīveśabhede śabdāntarādibhaṅgaḥ/
nanu- pūrvatantre dvitīyādhyāye yaireva śabdāntarādibhiḥ karmabheda uktaḥ, taireva jīveśabhedo'pi sidhyati/ tathā hi- eṣa eva jīvaṃ prabodhayati `etasmājjīva uttiṣṭhatī'ti viruddhārthadhātuniṣpannākhyātarūpaśabdāntarasya `nityaḥ paro nityaḥ jīva' iti pratyabhijñāyamānapunaḥ śrutirūpābhyāsasya `dvā suparṇe'tyādisaṅkhyāyā aśabdamanaśnannityāderbhedakasya guṇāntarasya `yato vāco nivarttanta' ityādiprakaraṇāntarasya jīveśāviti nāmadheyadvayasyāpi sattvācceti cenna, pratyakṣādisamakakṣyatayā śabdāntarādīnāṃ bhedakatve'pi tāttvikābhedāvirodhitvāt/ kiñcādṛṣṭacarastvaṃ mīmāṃsakaḥ yaḥ karmabheda śāstrabhede vā pramāṇatvena klṛptānāṃ śabdāntarādīnāṃ cetanabhede pramāṇatvaṃ kalpayasi/ na hyanyabhedaprayojakasyānyabhedaprayojakatā/ viśiṣṭabhede prayojakasyāpi viśeṣaṇabhedasya viśeṣyabhedakatvāpatteḥ/ `devadatta uttiṣṭhati śiṣyaṃ bodhayati yajati dadāti juhotī'tyādāvapi bhedāpatteḥ/ na śabdāntarasya kartṛbhedakatā// ityadvaitasiddhau śabdāntarāderātmabhedakatvābhāvaḥ

[2-24]
[2-25]
25. bhedaśruteḥ ṣaḍvidhatātparya liṅgāni
nanu- ṣaḍ‌vidhatātparyaliṅgopetaśrutigamyabhedasya kathamatāttvikatvam ? tathā hi- ātharvaṇe dvā suparṇetyupakramaḥ, paramaṃ sāmyamupaitītyupasaṃhāraḥ, `tayoranyaḥ anaśnannanyaḥ anyamīśa'mityabhyāsaḥ, śāstraikagamyeśvarapratiyogikasya kālatrayābādhyabhedasya śāstraṃ vinā aprāpterapūrvatā, `puṇyapāpe vidhūye'ti phalam, `asya mahimāna'miti stutirūpo'rthavādaḥ, atti anaśnannityupapattiḥ/ atra ca `māyāmātramidaṃ dvaita'mityādāviva dviśabda eva bhedavācakaḥ, tadākṣepako vā dvitvasaṅkhyaivaikyavirodhinīti vā bhavatyupakramo bhedaviṣayaḥ/ tadbhinnatvaviśeṣitameva ca tad‌gatabahudharmayogitvaṃ tatsādṛśyam, na tu viśeṣyamātram, nāyaṃ saḥ kintu tatsadṛśaḥ nāyaṃ tatsadṛśaḥ, kintu sa eveti sādṛśyaikyayorekataravidhānāyānyataraniṣedhād/ `gaganaṃ gaganākāra'mityādi tu tatsadṛśavastvantaraniṣedhaparam, gaganādyekadeśasya tadekadeśasādṛśyaparaṃ vā ityupasaṃhāro'pi bhedaviṣaya eva/ abhyāsatve'pi arthata evaikaprakāratvaṃ tantram, na tu śabdataḥ, atiprasaṅgāt/ anyamīśamityatra īśagatānyatvaṃ prati paśyatīti prakṛto jīva eva padinyāyena pratiyogitayā sambadhyata ityabhyāso'pi saṃbhavatīti cet/ maivam, ātharvaṇe prathamamuṇḍake `kasminnubhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavatī'ti śaunakapraśnānantaraṃ `dve vidye veditavye' iti vidyādvayamavatārya ṛgvedādilakṣaṇāmaparāmuktvā `atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate yattadadreśyamagrāhyamagotravarṇa'mityādinā paravidyāviṣayamakṣaraṃ praśnānusāreṇa pratipādayatā abhedasyaivopakrāntatvād, anyathā taduttaratvānupapatteḥ/ dvitīyamuṇḍake `puruṣa evedaṃ viśvaṃ brahmaivedaṃ variṣṭha'miti madhye parāmarśāt/ tṛtīyamuṇḍakānte ca `pare'vyaye sarva ekībhavanti, sa yo ha vai tat paramaṃ brahma veda brahmaiva bhavatī'tyaikyalakṣaṇaphalenopasaṃhārācca muṇḍakatrayātmikāyā upaniṣada aikyaparatve sthite `asaṃyuktaṃ prakaraṇā'diti nyāyenābhikramaṇādivanmadhyasthitavākyasyāpi dvāsuparṇetyādestadanukūlatve sambhavati mahāprakaraṇavirodhena viparītatātparyakalpanayā bhedopakramatvābhāvāt/ `paramaṃ sāmyamupaitī'tyasya pūrvoktanyāyena aikyaparatayā bhedopasaṃhāratvābhāvāt/ ataḥ anaśnannityādinā na tāttvikabhedābhyāsaḥ, nāpīśasya śāstragamyatayā tatpratiyogikastaddharmiko vā bhedo'pūrvaḥ, īśajñānamātre tadapekṣāyāmapi pratyakṣeṇa tatsamakakṣyamānena ca tayoḥ prāptatvāt/ tvaduktaphalārthavādayoraikyapakṣe'pi sambhavena na bhedāsādhāraṇaliṅgatā, anaśnannityādeḥ kālpanikabhedenopapattyā tāttvikabhedopapattitvābhāvāt/
nanu- antaryāmibrāhmaṇaṃ ṣaḍ‌vidhatātparyaliṅgopetaṃ vākyaṃ bhede pramāṇam/ tathā hi- `vettha nu tvaṃ kāpya tamantaryāmiṇa'mityupakramaḥ `eṣa ta ātmāntaryāmī'tyupasaṃhāraḥ, `eṣa ta ātmetyādyekaviṃśatikṛtvo'bhyāsaḥ antaryāmitvasyāprāptatayā'pūrvatā, `sa va brahmavi'dityādi phalam, `taccettvaṃ yājñavalkya sūtramavidvāṃstaṃ cāntaryāmiṇaṃ brahmagavīrudajase mūrdhā te vipatiṣyatī'ti nindārūpo'rthavādaḥ, `yasya pṛthivī śarīraṃ yaṃ pṛthivī na veda' ityādyupapattiriti cet, maivam/ `ātmetyevopāsīte'ti sūtritabrahmavidyāvivaraṇarūpāyāṃ caturadhyāyyām anena hyetatsarvaṃ vedeti ekavijñānena sarvavijñānapratijñāpūrvakaṃ `brahma vā idamagra āsīttadātmānamevāvedahaṃ brahmasmīti tasmāttatsarvamabhava'dityabhedenopakramya ṣaṣṭhādhyāyante maitreyībrāhmaṇe nigamanarūpe `yatra tvasya sarvamātmaivābhūttat kena kaṃ paśye'dityādinā'bhedenaivopasaṃhārād adhyāyacatuṣṭayasyāpyabhedaparatve sthite tadantargatasya brahmalokāntarasūtrātmapratipādanaparasya uttarabrāhmaṇapratipādyanirūpādhikasarvāntarabrahmapratipattyanukūlasya mahāprakaraṇānurodhena tadvirodhibhedaparatvābhāvāt, tvadupanyastaliṅgānāṃ bhedaparatānirṇāyakatve'pi kalpitabhedaparatayā tāttvikābhedāvirodhitvāt/ ata eva na `śārīraścobhaye'pi hi bhedenainamadhīyata' iti sūtravirodhaḥ, navā tadbhāṣyavyāhatiḥ// ityadvaitasiddhau bhedaśruteḥ ṣaष़ḍ‌vidhatātparyaliṅgabhaṅgaḥ

[2-25]
[2-26]
26. aikyasvarūpabhaṅgaḥ
nanu- aikyaṃ (1) ātmasvarūpam ? (2) utānyat ? nādyaḥ, ekatarapariśeṣādyāpatteḥ, sāpekṣasyaikyasya nirapekṣātmatvāyogācca/ nāntyaḥ, satyatve advaitahāneḥ, mithyātve tattvamasītyāderatattvāvedakatāpatteriti cenna, ādyamevānavadyam/ jñānānandayorātmaikye'pi yathā naikatarapariśeṣāpattyādikaṃ kalpitānandatvādidharmāt tathā prakṛte'pi sambhavād, aikye abhijñeyatvasya prāgukteḥ tasyāpi nirapekṣatayā nirapekṣātmasvarūpatvāvirodhād, ajñānādyadhiṣṭhānatayā bhāsamānātmasvarūpatve'pi aikyasya tadgocaravṛttiviśeṣasyājñānanivartakasya idānīmasattvātsaṃsāropapatteḥ/ antye pakṣe doṣāstvanuktopālambhā eva/
ata eva atiriktamaikyaṃ/ naikatvasaṅkyā, na vā tanniṣṭhāśeṣadharmavattvam, na vā tanniṣṭhāsādhāraṇadharmavattvam, nirdharmake brahmaṇi teṣāmabhāvāt/ nāpi bhedavirahaḥ, bhedasyaikyaviraharūpatvenānyonyāśrayāt/ nāpi tadavṛttidharmānadhikaraṇatvam, śūnyasyāpi brahmaikyāpātāditi nirastam, tadavṛttidharmānādhāratvopalakṣitasvarūpasyābhedatvāt/ śūnyasya niḥśvarūpatvāt na śūnyasyaikyarūpatā/ na ca- tadavṛttidharmaniṣedhena tad‌vṛttidharmavidhānaprasaṅgaḥ, viśeṣaniṣedhasya śeṣābhyanujñāphalakatvāditi vācyam, śeṣavidhāyakatvasya sarvatrāsampratipatteḥ/ anyathā vāyau na nīlarūpamityasyāpi gauraṃ prati vidhāyakatvāpātāt/
nanu- abhede abhedatvapāramārthikatvāsadvailakṣaṇyādīni tattvataḥ santi vā ? na vā ? ādye sadvitīyatvāpattiḥ `dvitīye abhedatvādihāniriti cenna, tattvataḥ svarūpabhūtaireva tairabhedarūpatāyā advaitasya cāhānyupapatteḥ/ na ca- evamabhedasyābādhitātmasvarūpaparyavasāne tasya cātmasvarūpasya parairapi saṃmatatvena tvacchāstrāviṣayatvamiti vācyam, jīvāvṛttidharmānadhikaraṇatvopalakṣitātmasvarūpasya parairanaṅgīkārāt/ tadevamukte jīvabrahmābhede `tattvamasi' sa vā ayamātmā brahma' ityādiśrutirmānam/ ityadvaitasiddhau aikyarūpopapattiḥ

[2-26]
[2-27]
27. aikyaśruterupajīvyabādhaḥ
nanu- sārvajñyāsārvajñyādiviśiṣṭayoraikyamayogyatvaparāhataṃ kathamudāhṛtaśrutyā bodhyamiti cenna, so'yamityādāviva viruddhākāratyāgena śuddhākāraikyabodhanāt/ nanu viruddhākāratyāgaḥ kimavivakṣāmātreṇa ? utānityatvena ? utamithyātvena ? nādyaḥ, viruddhākārasyāvivakṣāyāmapyanapāyāt/ na hi `asadvā idamagra āsītsarvaṃ khalvidaṃ brahmetyādiśrutyā sattvaśūnyatvayościttvajaḍatvayorvehāvivakṣāmātreṇa brahmaṇaḥ śūnyena jaḍena ca aikyaṃ suvacam/ na dvitīyaḥ, tattvaṃ bhaviṣyasīti nirdeśāpattyā asīti vartamānanirdeśāyogād, daśābhedena bhedābhedayoḥ sattvāpattyā tvayāpyanaṅgīkārācca, jīveśayoḥ svātantryāpāratantryādernityatvācca/ na tṛtīyaḥ, nirdoṣaśrutisākṣisiddhayorviruddhadharmayormithyātvāyogāditi cenna, viruddhākārasyāvivakṣayaiva tyāgāt/ tyāgaśca brahmānubhavāviṣayatvam, na tvapāyaḥ, tasya caramasākṣātkārasādhyatvāt/ tathā ca tattedante ivānapete api sārvajñyāsārvajñye nāśrayābhedavirodhāya/ avivakṣā ca pradhānaprameyanirvāhāya/ na ca- so'yamityatra tattedantayorna tyāgaḥ/ krameṇaikatra tayoravirodhāditi vācyam, abhedapare asminviśeṣaṇayoraikyāpattyā krameṇaikatra sattve'pi tattyāgasyāvaśyakatvāt, `asadve'tyādau `sarvaṃ khalvidaṃ brahme'tyādau ca na śūnyajaḍaikyāpattiḥ śūnyasatoḥ cijjaḍayorvā viruddhākāraparityāgena jīvabrahmaṇorivānusyūtasyākārasyābhāvād/ asato niḥsvarūpatvājjaḍasya bādhyasvarūpatvāt/ ityadvaitasiddhau jīvabrahmābhede pramāṇam/
nanu- aikyaśrutyā pratyakṣasiddhaṃ jīvamanūdya brahmatvaṃ vā bodhanīyaṃ, śrutisiddhaṃ brahmānūdya tasya jīvatvaṃ vā, ubhayānuvādenābhedo vā vidheyaḥ, sarvathāpyupajīvyavirodhāt naikye prāmāṇyam, pratyakṣeṇa jīvasya brahmabhinnatvena śrutyā ca sarvajñatvādimad‌brahmagrāhiṇyā taddhīnatvenānubhūyamānājjīvād bhinnatvena brahmaṇojñāyamānatvāt/ na cānumānena brahmopasthitiḥ, tenāpi sarvajñatvādinā brahmaṇo viṣayīkaraṇena upajīvyavirodhatādavasthyāditi cenna/ śaktigrahādau tayorupajīvyatve'pi svaprameye'nupajīvyatvāt/ taduktaṃ vācaspatye- `yat upajīvyaṃ, tanna bādhyate, yadvādhyate tannopajīvyamiti/ yathākathañcidapekṣāmātreṇopajīvyatve nedaṃ rajatamityatrāpi idaṃ rajatamityasyopajīvyatāpatteḥ/
nanu- yaddhi yadapekṣaṃ yasya bādhe svasya bādhāpattiśca tattasyopajīvyam, prakṛte ca dharmyādigrāhakasyaiva svaprāmāṇyagrāhakatayā tadbādhe svabādhāpattiḥ, niṣedhyārpaṇasthale tu na tathā/ na hi brahmasvarūpadharmijñānāpramāṇye aikyajñānāprāmāṇyavat pratiṣedhyajñānāprāmāṇye pratiṣedhajñānāprāmāṇyam, pratiṣedhaśāstravilopaprasaṅgāditi cet, satyam, sārvajñyādiviśiṣṭaṃ na tāvaddharmi, kintu brahmasvarūpamātram/ viśiṣṭadharmijñānaprāmāṇyaṃ aikyajñānaprāmāṇye nāpekṣyate, kintu svarūpajñānaprāmāṇyamātram/ anyathā `iṃda rajata'mityasyāpi dharmijñānatvena upajīvyatayā niṣedhajñānaprāmāṇye rajatatvaviśiṣṭedaṃ jñānaprāmāṇyaṃ syāt/ rajatatvavaiśiṣṭyasya dharmitvāprayojakatvavat sārvajñyādivaiśiṣṭyasyāpi tadaprayojakatvasya prakṛte'pi samānatvāt/
nanu- evamasādhāraṇasārvajñyādidharmāvacchedena brahmaṇo'nud‌deśyatve sādhāraṇadharmeṇa svarūpeṇa vā uddeśyatā vācyā/ tatrādye iṣṭāpattiḥ, cittvādisādhāraṇadharmaikyasyāsmābhirapyaṅgīkārād/ dvitīye brahmaikyāsiddhiḥ, sādhāraṇasvarūpamātrod‌deśāditi cenna/ brahmaikyāsiddhirityatra brahmaśabdena sārvajñyādiviśiṣṭaṃ cedabhimatam, tadeṣṭāpattiḥ, tadā tvamā ca lakṣitayoreva padārthayoraikyabodhasya prāk pratipāditatvāt/ ata eva śabdena asādhāraṇabrahmasvarūpoddeśasyāsādhāraṇadharmeṇa vinā'siddherupajīvyavirodhatādavasthyamiti nirastam, asādhāraṇadharmasya uddeśyasamarpaṇe upalakṣakatvāt/ na ca- upalakṣyatāvacchedakābhāve upalakṣyatvāsiddhiḥ, cittvasya tattve siddhasādhanāditi vācyam/ svarūpopalakṣaṇa upalakṣyatāvacchedakasyānapekṣaṇāt/ yattu cittvenaikye siddhasādhanam, tanna/ cittvaikyasyeṣṭatve'pi tadāśrayaikyasya tavāniṣṭatvād, iṣṭau cāvivādāt/ ata eva- `puroḍāśakapālena tuṣānupavatītyatrādhiṣṭhānalakṣaṇāyām anyato'prāptatuṣopavāpavidhānarūpeṣṭasiddhivadatra na lakṣaṇayābhīṣṭasiddhiḥ, yena lakṣaṇā syāditi nirastam/ cittvaikyasya prāptatve'pi āśrayaikyasyāprāptasya lakṣaṇāprāpaṇīyasya sattvāt, so'yamityatrāpi uktaprakārasyāvaśyavācyatvāt/ na ca tattāviśiṣṭasya tatrod‌deśyatā yadvattayā jñāta eva yadanvayadhīḥ, tattvasya viśeṣaṇatvasya tattādau sambhavāditi vācyam, dattottarattvāt/
nanu- evaṃ paramāṇuḥ sāvayavaḥ, īśvaro na sarvajñaḥ, ādityo yūpa ityādāvapupajīvyavirodho na syād, utpannaśiṣṭaguṇavidhau saguṇotpattivākyavirodhaśca na syāt, tatrāpi paramāṇutvādiviśiṣṭaṃ na dharmī, kintu svarūpamātramiti suvacatvāditi- cenna, paramāṇavādeḥ svarupeṇāpi sāvayatvādikaṃ prati dharmitve paramāṇutvādikaṃ dharmisamānasattākaṃ paramāṇvādau na syāt, tadīyasamasattākatvasya tatsāvayavatvabodhakaprābalyādhīnatvāt, tatprābalye'numānābhāvāt, pratyuta bhrāntavākyatvena durbalatvāt/ ādityo yūpa ityatrābhedo na prameyaḥ/ stutidvārānyaśeṣatvāt, stuteśca pratyakṣāviruddhairguṇairapi sambhave pratyakṣaviruddhārthakalpanāyogād, utpannaśiṣṭaguṇavidhau tūtpattivākyasthitāmikṣādipadasya dravyasāmānyaparatve tatpadavaiyarthyāpattiḥ, `taddhitārthāntargatāsyeti sarvanāmnā yajaticodanādravyadevatākriyamiti nyāyena yāgacodanamātreṇa ca dravyasāmānyalābhāt/ prakṛte ananyaśeṣatayā prabalatvāt pramāṇavākyatvācca tadvirodhyaikyapratipādakatayā svarūpalakṣaṇāyā yuktatamatvācca/
nanu- rūpyarūpaniṣedhyārpakasyāpekṣitasyāpi parīkṣitatvābhāvād, yadyapi durbalatvam, upajīvyatvamātrasya prābalyāprayojakatvāt, tathāpīha niṣedhyārpakabhedaśrutiḥ, sākṣipratyakṣaṃ ca nirdoṣatvāt parīkṣitamapi prabalaṃ tadvirodhāt kathamaikyaparatvamiti- cenna, nirdoṣāyā api śruteḥ bhedaparatvasyaivābhāvena tadvirodhasyaikyaśrutāvasambhavāvitatvāt/ na hi śruterupakramādiṣaḍ‌vidhatātparyaliṅgaśūnyārthaparatvam, tanniyāmakābhāvāt, anyathā'tiprasaṅgāt, sākṣiṇo'pi nirdoṣatvamātreṇa parīkṣitatvābhāvād, duḥkhābhāvādāvāropitasukhāderapi prāmāṇikatvāpatteḥ manmate prātibhāsikamātrasya sākṣisiddhasya mithyātvāt, sākṣiṇo'pi nirdoṣajavṛttyuparaktatvenābādhyatvāsiddheruktatvācca/ pramāṇatadabhāvavyavasthāpi prātibhāsikavyāvahārikayoḥ karaṇasaṃsargidoṣaprayuktatvāprayuktatvābhyām, vyāvahārikasya caitanyamātrasthājñānadoṣaprayuktatvāt/ tasmādupajīvyavirodhābhāvāt, pratyutābhedaśrutereva sarvaśeṣitayā bhedaśrutiṃ pratyupajīvyatvād, bhedaśrutereva tadvirodhena tadanukūlatayā neyatvāt sarvavirodhaśūnyaṃ tattvamasyādivākyam/ tathā caikyaparamiti siddham// ityaikyaśruterupajīvyavirodhābhāvaḥ

[2-27]
[2-28]
28. tattvamasyādivākyārthaḥ
nanu- evaṃ padadvaye'pi lakṣaṇā syāt, tathā ca manmatamāśritya ekapadalakṣaṇaivāśrayaṇīyā/ tathā hi- `dvā suparṇā sayuje'tyādau jīvasya brahmasāhacaryoktestatsāhacaryāttaditi vyapadeśaḥ, `vasantādibhyaṣṭhagi'tyatra vasantasahacarite adhyayane vasantapadaprayogasya mahābhāṣye uktatvāt, `sanmūlāḥ prajāḥ sadāyatanā'ityādivākyaśeṣāt/ prasiddhatadāśritatvādvā taditi vyapadeśaḥ, `samarthaḥ padavidhi'riti sūtre samarthapadāśritatvena padavidhiḥ samarthapadaprayogasya mahābhāṣyokteḥ, `sanmūlāḥ somyemāḥ prajāḥ sarvā'iti vākyaśeṣāt/ prasiddhatajjatvādvā tatpadaprayogaḥ, `brahmaṇo'sya mukhamāsī'dityādivat, `igyaṇaḥ saṃprasāraṇa'mityatra saṃprasāraṇājjāto varṇaḥ saṃprasāraṇamiti bhāṣyokteḥ/ `prāṇabandhanaṃ hi somya mana'iti vākyaśeṣeṇa jīvasyeśādhīnatvoktyā tadadhīnatvādvā tacchabdaprayogaḥ, `dhānyamasi dhinuhi' ityatra mantre taṇḍule dhānyapadaprayogavat/ tatsādṛśyādvā tatpadaprayogaḥ, sārūpyāditi jaiminisūtre `ādityo yūpa' ityādikaṃ sādṛśyādityuktatvāt `tadaguṇasāratvāttu tadvyapadeśaḥ prājñava'dityatra brahmasūtre brahmaguṇayogajjīve tadvyapadeśa ityukteḥ, mahābhāṣye ca bahugaṇetyādisūtre vatiṃ vinaiva saṅkyāvaditi vatyartho gamyate/ abrahmadattaṃ brahmadattetyāha tena vayaṃ manyāmahe brahmadattavadayaṃ bhavatītyukteśceti- cenna/ abhede tātparye'vadhṛte tannirvāhakalakṣaṇābāhulyasyādoṣatvāt/ na hi lakṣaṇaikyānurodhena tātparyaparityāgaḥ/ taduktaṃ nyāyacintāmaṇau- `tātparyāttu vṛttiḥ, na tu vṛttestātparya'miti/ jahadajahallakṣaṇayā mukhyaparatve saṃbhavati tatsahacaritādyarthaparatvakalpanasyānucitatvācca/ yathā abhedaparatve na bodhakatvānupapattiḥ, tathoktaṃ prāk/ `dvā suparṇā sayujā' ityādinā na jīvasya brahmaṇā sahacaritatvoktiḥ, kiṃtvantaḥkaraṇeneti na tena sahacaritatvaprasiddhirapi/ na vā sanmūlāḥ prajā ityādinā jīvasya tadāśritatvaprasiddhiḥ, prajāśabdasya prajāyamānavācakatvena jīvasya nityasyāpratipādanāt/ ata eva na tajjanyatvenāpi tacchabdaprayogaḥ/
brāhmaṇo mukhamityeva mukhājjātatvahetutaḥ/
yathāvaducyate tadvajjīvo brahmeti vāgbhavet//
iti smṛtirapyasmṛtireva, śrutivirodhāt/ yattu tadguṇasāratvādityādinā jīve brahmaguṇayoga ukta ityuktam, tanna, buddhiguṇasūkṣmatvayogāt jīve brahmaṇīva sūkṣmatvamityevaṃ paratvātsūtrasya/ etena- śākhāsadeśe candre śākhetivat jīvāntaryāmitayā jīvasadeśe brahmaṇi tvamiti prayogaḥ, ātmani tiṣṭhanniti śruteḥ, brāhmaṇo vai sarvā devatā ityādivat/ jīvāśrayatvādvā brahmaṇaḥ sarvakartṛtvena yajamānaḥ prastara ityādivat tatsiddhyā vā brahmaṇi tvamiti vyapadeśa iti nirastam/
nanu- jahadajahallakṣaṇāyāṃ vācyāntargatatvena prāgdhīsthasya bādhakāt tyaktasya punaḥ svīkāraḥ, jahallakṣaṇāyām adhīsthasyātyaktasyaiva svīkāraḥ tyaktasvīkārādvaramadhīsthasya svīkāra iti- cenna, anupapattyā viśeṣaṇatyāge'pi viśeṣyāṃśātyāgāt/ etena- tacchabdāt paratṛtīyādivibhakteḥ supāṃ sulugityādinā prathamaikavacanādeśo vā lugvā, tathā ca tena tvaṃ tiṣṭhasīti vā, tataḥ sañjāta iti vā, tasya tvamiti vā, tasmin tvamiti vārthaḥ, `anena jīvenātmanānuprabhūtaḥ pepīyamāno modamānastiṣṭhati sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajā aitadātmyamidaṃ sarvamityādivākyaśeṣāt/ tathā ca mīmāṃsakā `uta yatsunvanti sāmidhenīstadanvāhu'rityatra yattacchabdayoḥ saptamyarthe prathamāṃ svīkṛtya yatra sunvanti tatra havirdhāne sthitvā sāmidhenīranubrūyāditi vyākhyāñcakruḥ/ nyāyyaṃ ca niravakāśapradhānabhūtānekaprātipadikasvārasyāya saṅkhyarthatvena sāvakāśapradhānaikavibhaktyasvārasyamiti nirastam, prodgātṝṇāmityatra vibhaktisvārasyāya prātipadikasyānyathānayanavadatrāpi prātipadikasyaivānyathānayanācca/ na ca- ṣaṣṭhībahuvacanasya prathamaikavacanavadanyatrāvidhānena tasyānyathānayanamasaṃbhavīti bahuvacanānusāreṇa prātipadikasya prastotrādichandogeṣu lakṣaṇā''śriteti vācyam, `saktūn juhotī'tyatrevānyatra nayanasya saṃbhāvitatvāt/ kiṃ ca na tāvat pratipādakasya niravakāśatvam, vibhakteḥ saṅkhyāmiva viśeṣyāṃśe sāvakāśatvāt/ nāpi prādhānyaṃ, pradhānārthavācakapratyayasyaiva prādhānyāt/ taduktaṃ prakṛtipratyayau sahārthaṃ būtaḥ tayoḥ pratyayaḥ prādhānyene'ti/ nāpi prātipadikānekatvaṃ svārasye tantram, `gabhīrāyāṃ nadyā'mityādau anekatve'pyasvārasyadarśanāt/ tātparyabalāttatra tatheti cet, samaṃ prakṛte'pi/ yattu `prayājaśeṣeṇa havīṃṣyabhighāraya'tītyatra prayājaśeṣaṃ haviḥṣu prakṣipatīti tṛtīyāvibhaktyasvārasyaṃ, saktūn juhotītyādāvapi dvitīyāvibhaktyasvārasyaṃ, tadagatyā, `prayājaśeṣeṇa'tyādau upayuktasaṃskāravyatirekeṇa prakārāntarasyāsaṃbhavāt, saktūnityādau bhūtabhāvyupayogābhāvena saṃskāryatvābhāvāt/ etena- tasya tvaṃ tattvamiti samastaṃ padamiti nirastam, asamāsenaiva ṣaṣṭhyarthalakṣaṇādirahitena upapattau ṣaṣṭhīsamāsasyānyāyyatvād, anyathā sthapatyadhikaraṇavirodhāpatteḥ/ nanu- aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasītyatra tatpadena nātmā parāmṛśyate, kintu aitadātmyam, napuṃsakatvād, aitadātmyamityasya eṣa cāsāvātmā ca etadātmā tasyedamaitadātmyam/ evaṃ ca etadīyaṃ vastu tvamasītyarthaḥ, na tvabhedaḥ, etadātmā yasya tadaitadātmyamityarthe bhāvapratyayavaiyarthyāpatteḥ/ tato varamarthāntarāśrayaṇam; vicitrā hi taddhitagatiriti vacanāt/
sa sraṣṭā caiva saṃhartā niyantā rakṣitā hariḥ/
tena vyāptamidaṃ sarvamaitadātmyamato viduḥ//
iti smṛteśceti- cenna, tasyedamityarthe ṣyaño'vidhānāt prayogādarśanācca/ svārthe ca saukhyamityādiprayogadarśanāt/ tathā ca etat sad ātmā yasya sarvasya tadetadātmā tasya bhāva aitadātmyaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ ca svārthikatvādvā, bhāvabhavitrorabhedopacārādvā, `yo vai bhūmā tatsukha'mitivat/ yattu smṛtāvetadvyāpakatvena aitadātmyoktiḥ, sā na yuktā, ekavijñānena sarvavijñānapratijñāvirodhāt/
nanu- śarīravācināṃ devamanuṣyaśabdānāṃ śarīriparyantatvadarśanād brahmaśarīrabhūtajīvavācitvaṃ padasya brahmaparyantatvena tattvamiti vyapadeśaḥ śarīraśarīribhāvanibandhanaḥ, `yasyātmā śarīra' mityādiśruteriti mukhyamevāsmanmate padadvayamiti- cenna, śarīriparyantatvamiti tallakṣakatvaṃ vā ? tatrāpi śaktatvaṃ yā ? śarīraviṣayavṛttyaiva tatpratipādakatvaṃ vā ? nādyaḥ, mukhyatvānupapādanāt/ na dvitīyaḥ, śarīravācināmityasādhāraṇyena nirdeśānupapatteḥ pravṛttinimittamanuṣyatvādijāteḥ śarīriṇyavṛtteruktatvācca/ na tṛtīyaḥ, anyaviṣayavṛtteranyānupayogena śarīraśarīriṇoranādibhramasiddhābhedanibandhano'yaṃ prayogo vācyaḥ/ tathā cātrāpyabhedanibandhana evāyaṃ prayogaḥ, abhedastu bādhakābhāvādatra tāttvika ityeva viśeṣaḥ/ yattu `ādityo brahmeti'vat jīve brahmatvopāsanārthastattvamasīti nirdeśa iti, tanna, anupāsanāprakaraṇasthatvena dṛṣṭāntavaiṣamyād, uktarītyā vastuniṣṭhatve saṃbhavati tattyāgāyogācca/

nanu- sa ātmā tattvamasītyatrātattvamasīti padacchedaḥ, `śabdo'nitya'ityatrānitya iti padacchedo yathā ghaṭadṛṣṭāntānusāreṇa, tathā'trāpi śakunisūtrādidṛṣṭāntānusārāt/ na hi prathamakhaṇḍe śakunisūtrayoḥ sa yathā śakuniḥ sūtreṇa prabaddha ityuktayoḥ śakunisūtrayoḥ, ṣaṣṭhe lavaṇametadudakamityādinoktayorlavaṇodakayoḥ, saptame `puruṣaṃ somya gandhārebhya' ityādinoktayoḥ puruṣagandhāradeśayoḥ, navame ca `apahārṣīt steyamakārṣī'dityādinoktayoḥ stenāpahāryayoḥ aikyam/ stenāpahāryadṛṣṭānte hi spaṣṭamaikyajñānino'narthaḥ, parakīyabrahmatvābhimānī hi stenaḥ, na tu vidyamānabrahmatvājñānīti cenna/ śakunisūtrādau dṛṣṭānte vidyamāno'pi bhedo nātaditipadacchedaprayojakaḥ, taṃ vinaiva tadupapatteḥ, ghaṭadṛṣṭāntastu na nityatva upapadyata iti vaiṣamyāt/ tathā hi- jvarādirogagrastasya tannirmoke svāsthye viśrāntivajjāgratsvapnayoḥ karaṇavyāpārajanitaśramāpanuttaye jīvasya devatātmasvarūpāvasthānamityasminnarthe śakunisūtradṛṣṭānta ityanyathaivopapatteḥ, `svamapītobhavatī'ti śruteḥ/ nanu- brahmaṇi svaśabdo na jīvābhedābhiprāyaḥ, kintu ātmīyatvādyarthaḥ svātantryābhiprāyo vā, `svātantryātsva' iti prokta ityāgamād, `apīto bhavatī'tyasyāpi tirohitaḥ san prāpto bhavatītyevārthaḥ, na tvabhinna iti apeḥ pidhāne, iṇodhātośca gatau, niṣṭhāyāḥ kartari śakteḥ klṛptatvād, aikye yogarūḍhyorabhāvācceti cet, na/ svaśabdasya svarūpe mukhyasyārthāntaraparatve gauṇīlakṣaṇayoranyatarāpatteḥ, abhede yogarūḍhyorabhāve'pi upasargaprakṛtipratyayaparyālocanayā labdhasvarūpaprāptirūpārthasyābhede paryavasānāt/ ata eva- aikyārthatve apīta ityasya bhavateścākarmakatayā śrutadvitīyāyogaḥ aśrutatṛtīyākalpanamiti- nirastam/ ata eva- `yathā asminnākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya śrāntaḥ saṃhatya pakṣau saṃlayāyaiva dhriyate evamevāyaṃ puruṣa' iti suṣuptisamaye śrutyantare bhinnaśyenanīḍadṛṣṭāntoktiriti ca- nirastam, sarvasāmyasya dṛṣṭāntatāyāmatantratvāt/ na ca- prājñenātmanāṃ sampariṣvaktaḥ sa iti suṣuptiviṣaye bhedaśrutyā tvanmate'pi bhedapareṇa suṣuptyutkrāntyorbhedeneti sūtreṇa tvatpakṣe'pi jāgaraṇa iva suṣuptāvapi āvidyakajīvabrahmabhedasvīkāreṇa ca virodha iti vācyam, yato jāgratsvapnayoriva sphuṭataravikṣepo nāstītyabhiprāyeṇa svasvarūpaprāptyuktiḥ, na tvātyantikābhedābhiprāyeṇa, anyathā suṣuptimuktyoraviśeṣāpatteḥ/ yadi sajjagato mūlam, tadā kathaṃ nopalabhyata ityāśaṅkāyāṃ vidyamānamapi vastu nopalabhyate, anyathā tūpalabhyata ityamumarthaṃ spaṣṭīkartuṃ lavaṇodakadṛṣṭānta iti, tatrāpyanyathopatatteḥ/ yadyevaṃ lavaṇamivendriyairanupalabhyamānamapi jaganmūlaṃ sad upāyāntareṇa upalabdhuṃ śakyate iti tasyaivopalambhe ka upāya ityāśaṅkāyām `ācāryavān puruṣo vede'tyupāyaṃ vaktuṃ gāndhārapuruṣadṛṣṭānta iti tatrāpyanyathaivopapatteḥ/ tathā cācāryavān vidvān yena krameṇa satā sambadhyate sa ka ityāśaṅkāyāṃ satyābhisandhasyārthaprāptiranṛtābhisandhasyānarthaprāptiriti vaktuṃ stenāstenadṛṣṭānta iti tatrāpyanyathaivopapatteḥ/ na ca satyānṛtadṛṣṭāntena pūrterapahārṣīt `steyamakārṣī'diti udāharaṇāyogaḥ, tadupapādakatvena pṛthak dṛṣṭāntatvābhāvāt/
nanu- navamakhaṇḍe `nānātyayānāṃ vṛkṣāṇāṃ rasāni'tyādinoktānāṃ nānāvṛkṣarasānāṃ daśame `imāḥ somya nadya' ityādinoktayornadī- samudrayoścaikyaṃ vaktuṃ na hi śakyam, na hi nānāvṛkṣarasā anyonyabhedatyāgena prāk siddhena madhunā aikyamāpadyante, na vā prāk bhedabhrāntiviṣayāḥ paścāttadaviṣayāḥ, kintu tantava iva paṭamanyonyabhinnā eva prāgasiddhaṃ madhūtpādayanti, na cedaṃ dārṣṭāntikānuguṇam/ nadīsamudradṛṣṭānte'pi kiṃ nadīsamudrāvayavinoraikyam ? kiṃ vā tadavayavajalāṇūnām ? uta dravyāntarārambhaḥ ? nādyadvitīyau, māṣarāśau prakṣiptamāṣatadavayavānāmiva kṣīre prakṣiptanīratadavayavānāmiva cānyonyamiśrībhāve'pi prāgbhinnānāṃ paścādapyaikyāyogāt/ tṛtīye tu bheda eva, evaṃ dārṣṭāntikānānuguṇyaṃ ceti-cenna, spuṭāvacchedakaviraheṇa spaṣṭabhedābhāvābhiprāyeṇa dṛṣṭāntanāmupāttatvena dṛṣṭānte vāstavabhedābhedayoraudāsīnyena tvaduktadūṣaṇagaṇānāmagaṇanīyatvāt/ ata eva sato bhedasyājñānamātre dṛṣṭānta iti nirastam; bhedasattāyāmaudāsīnyāt/ na caivamasphuṭabhedaviṣayatvasyātyantikābhede'nupayogaḥ, sūkṣmopādhyavacchinnasya mahopādhyavacchinnaikyavattadavacchinnasyāpi tadvilaye anavacchinnaikyamiti sambhāvanābuddhijananadvāropayogitvasambhavāt/ ata eva `tāḥ samudrāt samudramevāpiyanti sa samudra eva bhavatī'tyatra prakṛtanadīruddiśya samudrabhavanavidhāne suvarṇaṃ kuṇḍalaṃ bhavatītivat, tāḥ samudra eva bhavantīti vyapadeśaḥ syāt/ ato nadyo'niyatajalarāśirūpāt samudrād gacchanti taṃ praviśanti ca, samudrastu sa eva, naitāsāṃ samudratvamiti vā, samudra eva na tu nadītvaṃ prāpnototi vārthaḥ/ sato'pyanyaunyaṃ bhedasyājñāna evemau dṛṣṭāntau/ ata eva nānārasavākye dārṣṭāntike `evameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sati sampadya na viduḥ sati sampatsyāmaha iti ta iha vyāghro ve'ti nadīsamudravākye ca dārṣṭāntike `sata āgamya na viduḥ sata āgacchāmaha'iti `ta iha vyāghro ve'ti sato bhedasyājñānenaivānartha ukta iti nirastam, spaṣṭabhedaviṣayatābhāvābhiprāyeṇa dṛṣṭāntatvāt/ yacca bhedājñānanibandhanavyāghrādirūpānarthaparā śrutiriti, tanna, sati sampadyetyesyāsannatvāt `na vidu'rityanena satsampattyajñānamucyate na tu bhedājñānam/ tathā ca satsampatterjñānapūrvakatvābhāvāt tattadvāsanayā tattad‌vyāghrādibhāva eva bhavatītyetatparatvāt/
tasmād dṛṣṭāntavaryāṇāṃ bhede tātparyahānitaḥ/
eteṣāmanusāreṇa chedo nātaditi sphuṭam//
nanu- aṣṭamakhaṇḍe svapnāntaṃ me somya vijānīhiti svātantryaśaṅkānāspadasuṣuptinidarśanena ekādaśe cāsya yadekāṃ śākhāṃ jīvo jahātītyādinā anvayavyatirekoktyā pañcadaśe ca puruṣaṃ somyotopatāpinamityādinā svātantryaśaṅkānāspadamaraṇanidarśanena īśvarādhīnatvasyoktatvādatadityeva chedo yukta iti- cenna, svapnāntamityādeḥ suṣuptyavasthāyāmeva jīvatvavinirmuktaṃ svaṃ devatārūpaṃ darśayiṣyāmītyanenābhiprāyeṇa uddālakenāvatāritatveneśvarādhīnatvaparatvābhāvāt/ jalādutthitānāṃ vīcītaraṅgaphenabud‌budānāṃ punastadbhāvaṃ gatānāṃ vināśo dṛṣṭaḥ/ jīvānāṃ pratyahaṃ svarūpatāṃ gacchatāṃ maraṇapralayayośca nāśābhāvaḥ kathamityāśaṅkāyāṃ tatparihāratvenoktasya vṛkṣaśākhānidarśanasya jīvādhiṣṭhitaṃ śarīraṃ jīvati, tadapetaṃ ca mriyate, na tu jīvo mriyata ityetatparatvāt `jīvāpetaṃ vāva kiledaṃ mriyate na jīvo mriyata' iti vākyaśeṣāt/ yathā somyotopatāpinamityasyāpi `ācāryavān vidvān kena krameṇa sat sampadyata ityāśaṅkāyāṃ tatkramapradarśanaparatvena īśvarādhīnatve tātparyābhāvāt/

yattu ekādaśe `jīvenātmanānuprabhūtaḥ pepīyamāno modamānastiṣṭhatī'tyatra jīvaśabda īśvaraparaḥ modamāna iti saṃsāriṇaḥ pṛthagukteriti, tanna, modamāna ityasya dṛṣṭāntatvena prakrāntavṛkṣaviśeṣaṇatvena saṃsāriparatvābhāvena jīvaityatra śrutārthatyāgāyogāt/ yacca dvādaśe etasyaiva somyaiṣo'ṇimna ema mahān nyagrodhastiṣṭhatīti, atra aṇimaśabdaḥ sūkṣmeśvaraparaḥ, sa eṣo'ṇimā aitadātmyamidaṃ sarvamiti ihaiva śrutāvīśvare tasya prayogāt, na tu dhānāparaḥ, tāsāṃ kimatra paśyasīti aṇvya ivemā dhānā iti bhāvapratyayarahitena strīliṅgena bahuvacanāntena ivaśabdaśiraskenāṇuśabdena nirdiṣṭatayā tadviparītāṇimaśabdānarhatvācceti cenna/ eṣo'ṇurātmetyatra bhāvapratyayarahitaprayogaviṣaye'pīśvare eṣo'ṇimeti prayogadarśanena dhānāsu tathā vaktuṃ śakyatvāt/ na ca tarhi na nibhālayasa ityuktādṛśyatvāyogaḥ, anubhūtāyāṃ dhānāyāmeva mahān nyagrodhasthiṣṭhati sa tvayā'nabhivyaktatvāt na jñāyata ityevaṃ paratvāt/
nanu- yadi pañcadaśe viduṣo brahmaprāptimātraṃ vivakṣitam, tadā tasya vāṅmanasi sampadyata ityādi tejaḥ parasyāṃ devatāyāmityantameva vākyaṃ syāt, yāvanna vāṅmanasi sampadyata ityādi vyarthaṃ syāditi- cenna/ laukikamaraṇe yaḥ satsampattikramaḥ, sa eva viduṣo'pi, viśeṣastu jñānājñānakṛta iti amumarthaṃ pratipādayituṃ dṛṣṭānte'nvayavyatirekābhyāṃ satsampattikrama iti vaiyarthyābhāvāt/ na ca `tat satyaṃ sa ātmā' ityatrātmaśabdenāṇimaśabdokteśvara eva gṛhyate, na tu jīvaḥ/
"yadāpnoti yadādatte yaccātti viṣayāniha/
yaccāsya santato bhāvastasmādātmeti gīyate//"
iti vacanāditi- vācyam, katama ātmetyādau ātmaśabdasya jīve prasiddhatvād, vacanoktaviṣayāttṛtvasya jīva eva ca saṃbhavāt tatparigrahasyaivocitatvāt/ yacca `tamevaikaṃ jānatha ātmāna'miti vākyokto na jīvaḥ tadvāciśabdābhāvāditi siddhāntitam, tadātmaśabdasya na jīve amukhyatvābhiprāyeṇa kintu pradhānādau/ jīvasya tu ātmatve'pi paricchinnatayā jagatkartṛtvāsambhavād vyudāsa ityevaṃ param/ jīvenātmaneti sāmānādhikaraṇyānupapatteśca/ na ca jīvaśabdena īśvara evoktaḥ, rūḍhiparityāge kāraṇābhāvād, rūḍheśca klṛptatvād, ahaṃ hi jīvasaṃjña ityādeśca abhedapakṣe'pi saṃbhavāt/ na ca prāṇadhārakatvamīśamātravṛtti, jīvasādhāraṇatvāt/ na ca trivṛtkaraṇapūrvakanāmarūpavyākaraṇasya jīve'saṃbhavaḥ asmadādāvasaṃbhave'pyatrivṛtkṛtabhūtārabdhaliṅga śarīrābhimānino hiraṇyagarbhasya nāmarūpātmakaprapañcavyākaraṇasaṃbhavāt/ na ca- tarhi punarjīvapraveśoktyayogaḥ, `tatteja aikṣata tā āpa aikṣanta imāstisro devatā' iti pūrvameva cetanatvasiddheriti vācyam, avyākṛtabhūtasṛṣṭau sākṣātkāraṇatvavat brahmāṇḍādisṛṣṭau na sākṣātkāraṇatā kintu svābhinnajīvadvāreṇetyevaṃ paratvāt/ kiñca `ekamevādvitīyamityupakramāt na śyenādidṛṣṭāntānusārādataditi padacchedo yuktaḥ, ekavijñānena sarvavijñānapratijñānavirodhād, brahmajīvaikyasyāprasaktatvena niṣedhānupapatteśca/ na ca- `iṣṭāpūrtaṃ manyamānā variṣṭha'mityādāviṃva śrutitātparyāparijñānena `taddhaika āhurasadevedamagra āsī'dityādāvivānādikusamayena vā dehendriyādīn prati svātantryarūpasya aiśvaryasya sarvairapi svātmanyabhimanyamānatvena pratyakṣeṇa vā prasaktiraikyasyeti- vācyam, aikyatātparyasya pramitatvena susamayatvasya vyavasthāpitatvena ca tātparyāparijñānakusamaya prāptatvasya vaktumaśakyatvād, aikyaliṅgasyāpi ābhimānikatvābhāvena tena cet prasaktiḥ, tadā niṣeddhumaśakyataiva, dehendriyādīnāṃ jīvasyaikyenādhyastatvāt tān prati svātantryābhimānasya sārvalaukikasya vaktumaśakyatvād, yatkiñcitprati svātantryasya īśvaralakṣaṇatvābhāvācca/ etena- ekamevādvitīyamiti samābhyadhikarāhityasyopakramād, aitadātmyamiti tasyaivopasaṃhārād, atattvamasīti navakṛtvo'bhyāsād, śāstraṃ vinā śāstraikagamyasya īśvarabhedasyāprasaktatayā'pūrvatvād, atha sampatsyata iti phalaśravaṇād, yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatītyarthavādāt, śakunisūtrādidṛṣṭāntairupapādanāt, ṣaḍ‌vidhatātparyaliṅgāni bhedaparāṇyeveti- nirastam, ekamevetyatra samābhyadhikarāhityamātreṇa bhodopakramatvābhāvād, abhede'pi tatsaṃbhavād, ekavijñānena sarvavijñānapratijñānavirodhād, dvitīyābhāvamātrasyaivopakramāt/ ata evābhyāsopasaṃhārāvapi bhedaviṣayau na bhavataḥ abhede tu yathā'pūrvatā tathoktam/ phalārthavādopapattīnāmabheda eva saṃbhavācca/ tathā śākhāntarasthitābhedavākyānāmupāsanāprakaraṇasthitānāṃ tūpāsanāparatayā nābhedaparavākyavirodhaḥ/ iti tattvamasivākyārthanirūpaṇam

[2-28]
[2-29]
29. ahaṃ brahmāsmītyādiśrutyarthaḥ
bṛhadāraṇyakasthitasya tu `brahma vā idamagra āsīt tadātmānamevāvedahaṃ brahmāsmī'ti vākyasyānupāsanāprakaraṇasthatayā abhedapramāpakatvameva/ na ca tadyo yo devānāṃ pratyabuddhyata, sa eva tadabhavattatharṣīṇāṃ tathā manuṣyāṇāmiti bhedaparavākyaśeṣavirodhaḥ, tatrāpi devādiṣu prabuddhaṃ puruṣaṃ nirdhārya `sa eva tadabhava'diti brahmābhedaparatvena bhedaparatvābhāvāt/ na ca- atra vākye brahmaṇa eva prakṛtatvānnānena jīvabrahmaikyasiddhiriti śaṅkyam, yo devānāmiti jīvaparāmarśivākyaśeṣānusāreṇa brahmapadasya kāryabrahmaparatvāt, śuddhabrahmaparatve ca bodhanimittasya tasmāttatsarvamabhavaditi sārvātmyalakṣaṇaphalakīrtanasyāyuktatvāpatteḥ/ na ca- `nāma brahmetyupāsītādityo brahmetyādeśa' ityādāvitiśabdaśiraskatayā nāmādyabhedābhāvādatrāpītiśabdaśiraskatayā brahmabhedābhāva iti śaṅkyam, anupāsanāprakaraṇasthatvenābhedāvivakṣāyā nāma brahmetyādāviva vaktumaśakyatvāt/ na cetiśabdavaiyarthyam, ātmetyevopāsīta ityādāviva śabdajñānayoḥ svābhāvikasakarmakatvaprāptau tannirākaraṇaparatvenopayogāt/ yacca- ahaṃ śabdo jīvāntaryāmiṇi mukhyaḥ, ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśceti antaryāmiṇyahaṃ śabdaprayogāt,
sarvāntaryāmiko viṣṇuḥ sarvanāmnābhidhīyate/
eṣo'haṃ tvamasau ceti na tu sarvasvarūpataḥ//
iti vacanācceti, tanna/ śāstradṛṣṭyā tūpadeśo vāmadevavaditi nyāyena vāmadevajīvacaitanyasya vastuto brahmābhedena sūryādibhāvasyoktatayā antaryāmiparatvābhāvād, `tadyo yo devānāṃ pratyubuddhyata sa eva tadabhava'diti pūrvavākye tattvabodhanimittakabrahmabhāvasya prakṛtatayā paśyan pratipede ityāderapi bodhanimittabrahmabhāvaparatayā antaryāmiparatvābhāvāt/ smṛterapi asādhāraṇatattadātmani śakterāvaśyakatayā tatsahacāreṇāntaryāmiṇi eṣo'hamityādiprayogaḥ, na tu sarvasvarūpata iti/ niṣedhasya tūpahitayoraikyābhāvanibandhanatvānna virodhaḥ, ata eva- viśiṣṭacaitanyarūpe vāmadeve viśiṣṭacaitanyarūpamanusūryādibhāvo na sambhavatīti nirastam, śāstradṛṣṭyā tūktatvāt/ na ca tarhi śuddhacityabhavamityuttamapuruṣāyogaḥ, bhūtapūrvagatyā sambhavāt/ na ca- ahaṃ bhūmimadāmāryāyetyādyayogaḥ, na hi cinmātraṃ bhūmidātriti- vācyam, upahitacitamādāya teṣāmupapatteḥ/ ahaṃ nāmābhavattasyopaniṣadahamityādeśca tādṛśopāsanāparatvena śaktinirṇāyakatvābhāvāt/ tasmānnāntaryāmyabhedapareyaṃ śrutiḥ, antaryāmiṇi bhedāprasakteśca/ na ca niyamyānantyādinā prasaktiḥ, ekasnnipi jīve anekāvayavaniyāmakatvasyaikasminnapi rājanye anekadeśaniyāmakatvasya ca darśanāt/ `sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa ekaḥ' ityasyāpi nāntaryāmyaikyaparatā, brahmavidāpnoti paramityādinā śuddhasya brahmaṇaḥ prakṛtatayā tasminnupādhikṛtabhedasya tāttvikatvaprasaktau tannirākaraṇārthatvena aikyopadeśopapatteḥ/ na caivaṃ chāndogye ya eṣa āditye puruṣo dṛśyate so'hamasmītyatra sa evainān brahma gamayatītyatra bhedaparottaravākyavirodhaḥ, tasya upāsanāprakaraṇasthatvenāhaṃ grahopāsanāparatayā virodhābhāvāt/ na copāsanāprakaraṇasthitavākyabalādaikyāsiddhāvapi anupāsanāprakaraṇasthitādapi tadasiddhiḥ śaṅkyā/ anyaśeṣatvasya tasya tatprayojakasyābhāvād/ `atha yo'nyāṃ devatāmupāsta' ityuttaravākyasya bhedajñānanindāparatayā tadanusāreṇa pūrvavākyasyopāsanāparatvāyogāt/ yattu brahmaśabdo'tra bṛṃhaṇārtha iti na parabrahmaikyasiddhiḥ, anyathā pūrvavākye ātmānamevāvedahamityanenaiva brahmeti jñānasya siddhatvād brahmāsmīti vyarthamiti, tanna/ ātmaśabdena jīvacaitanyamanūdya bṛṃhitatvādyupalakṣitabrahmacaitanyābhedavidhiparatvena sārthakatvāt/ tathā ca smṛtiḥ `ahaṃ hariḥ sarvamidaṃ janārdana' ityādikāpi saṅgacchate/ yattu `atha yo'nyāṃ devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda yathā paśu'rityatrāntaryāmibhedajñānanindanamiti, tanna, antaryāmiṇo'prakṛtatvāt padadvayalakṣaṇādestātparyānurodhena labdhatvāt/ yattu atra yo'nyo jīva anyāṃ vilakṣaṇāṃ devatāmupāste anyo'sau paramātmā ahamasmīti na sa veda yathā paśurityartha iti, tattuccham, vyavahitānvayadoṣāt/ ahaṃ śabdasannihitānya ityasya ya ityatra nayanāt/ na ca `yasya yenārthasambandha' iti nyāyena sannidhānādyogyatāyāḥ prabalatvamiti śaṅkyam, yathāsthitārthasambandhe'pyuktakrameṇa yogyatāsattvāt/ na ceyaṃ śrutiḥ svātantryeṇānyasadbhāvaniṣedhikā, anyatvapratiyogini svātantryopasthāpakapadābhāvāt/ yattu kaiścidupāsta iti śravaṇāt prayatnasādhyajñānavijātīyavṛttyantararūpapopāsanāyā eva niṣedhaḥ, na tu jñānasyetyuktam, tanna/ `tadyo yo devānāṃ pratyabudhyate'ti pūrvavākye na sa vedeti nindāvākye ca vedanasyaiva nirdeśāt madhyasthitopāsterapi jñānaparatvāt/
evaṃ muṇḍake `sa yo ha vaitatparamaṃ brahma veda brahmaiva bhavati' ityetadapi vākyamabhedaparameva/ na ca- dvitīyabrahmaśabdo jīvapara eva, tasya jātijīvakamalāsanādyanekārthatvāt, dve brahmaṇī ityādau jīve brahmaśabdaprayogasambhavācca, yaḥ paramaṃ brahma veda sa jīva eva bhavati, na tu paramaṃ brahmetyarthaḥ/ ata eva ādyo brahmaśabdaḥ paramatvena viśeṣita iti- vācyam, jīve brahmapadaprayogasambhave'pi prakṛte parabrahmopadānamevocitam, jīvabhāvasyābrahmabhāvasya ca prāgeva siddhatayā brahmajñānasādhyatvābhāvāt/ evaṃ ca arthād dvitīyabrahmabhavanamapi paramatvaviśeṣitameva/ yacca brahma bhavatītyasya bṛṃhitatvarūpabrahmatvākrānto bhavatī'tyarthaḥ, sampūjya brāhmaṇaṃ bhaktyā śūdro'pi brāhmaṇo bhaved itivat/ na hi śūdro'pi pūjitabrāhmaṇavyaktirbhavati, kintu brāhmaṇatvajātyākrānta iti, tanna, pūrvoktayuktyā prakṛte vyaktyabhedasyaiva sambhavena dṛṣṭāntavaiṣamyāt/ na ca- `asya mahimāna'miti vākyaśeṣāttadīyamahattvaprāptireva, na tu tadbhāva iti yuktam, dehendriyādiprapañcavilakṣaṇaṃ yo veda, prapañca tadvibhūtiṃ ca yo veda, sa vītaśoko bhavatītyevaṃ paratvāt/ na ca `yathā nadyaḥ syandamānā' iti bhinnanadīsamudradṛṣṭāntoktirayukteti vācyam, spaṣṭabhedavilayanamātraparatvena dṛṣṭāntopapatteruktatvāt/ parāt paraṃ puruṣamupaiti divyamiti na deśāntarasthabrahmaprāptyuktiparā, tasyāḥ saguṇopāsanāphalatvena brahmavidyāphalatvāsambhavena svarūpabhūtabrahmaprāptiparatvāt/

na ca- advaitamate nityaṃ brahmabhūtasyāpūrvabrahmabhāvoktirayukteti vācyam, kaṇṭhagatacāmīkarādau bhrāntinivṛttimātreṇa prāptaprāptirūpatayā phalatvadarśanāt/ na cāropanivṛtteraśābdatvam, śrutārthāpattigamyatayā śābdatvopapatteḥ/ `brahmaiva san brahmāpyetī'ti śrutirapyaikyaparā/ na cātra prathamabrahmapadasya jīvaparatvābhāve kartṛkarmabhāvavirodhaḥ, sākṣātkāraprākkālīnaupādhikabhedamādāya tādṛṅ‌nirdeśopapatteḥ/ pare'vyaye sarva ekībhavantītyetadapyabhede mānam/ na ca gāvaḥ sāyaṃ goṣṭha ekībhavanti/ ekībhūtā nṛpāḥ sarve vavarṣuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ/ kīṭo bhramareṇaikībhūta iti sthānaikyamatyaikyasādṛśyanibandhanaikībhāvasya gonṛpakīṭabhramarādau darśanād, atrāpi taireva nimittaiḥ gauṇa ekībhāva iti- vācyam, mukhyatve sambhavati gauṇatvasyāyogāt/ brahmaikyamātraparatvena sakṛduccaritasya nānekārthaparatvaśaṅkāpi/ na caikyasya prāgeva siddhatayā abhūtatadbhāvārthacvipratyayāyogaḥ, svagṛhanikṣiptājñātanidhivat sate'pyāvṛtatvenābhūtasamatayā cvipratyayopapatteḥ/ na ca pare'vyaya iti śrutasaptamīhāniraśrutatṛtīyākalpanāpattiśceti- vācyam, śrutyantarānusāreṇa saptamyā ananusaraṇīyatvāt/ na ca `paramaṃ sāmyamupaiti', parātparaṃ puruṣamupaitīti pūrvottaravākyavirodhaḥ, tasya prāgeva nirāsāt/ tathāntaryāmiprakaraṇasthaṃ`nānyo'to'sti draṣṭe' iti vākyam akṣaraprakaraṇasthaṃ `nānyadato'sti draṣṭriti' vākyaṃ ca aikye pramāṇam/ na cāta ityenena prastutaṃ sarvaniyantāraṃ parāmṛśyānyo draṣṭā nāstītyukteḥ svaniyāmakadraṣṭrantaraniṣedha āyāti, na tu draṣṭṛsāmānyaniṣedhaḥ, asmin grāme ayameva sarvaniyāmako nānyaḥ puruṣo'stītyadāvanyaśabdasya prastutasadṛśānyaparatayā vyutpannatvāt samānamitaracchyenenetyatra itaraśabdasya pūrvanirdiṣṭasadṛśaparatvokteśceti- vācyam, anena hyetatsarvaṃ vedeti pratijñātasya ekavijñānena sarvavijñānasyopapādanārtham anyatvena pratītena jīvenābhedabodhanāt/ acetanavargasya ato'nyadārtaṃ, neti netīti niṣedhācca jīvabrahmābheda eva vākyaprameyaḥ/ dṛṣṭānte tu abhedasyāvivakṣitatvāt tvaduktaprakārāśrayaṇe bādhakābhāvāt/
na cātrāpyantaryāmivākye `ya ātmano'ntaraḥ yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayatī'ti pūrvakyena `eṣa ta ātmā'ntaryāmyamṛtaḥ ato'nyadārtami'tyuttaravākyena ca virodhaḥ/ tatra paramātmano'nyaṃ cetanamaṅgīkṛtya tasyārtiyuktatvenāsvātantryasyaivoktiriti vācyam, pūrvavākyasyaupādhikabhedamātreṇopapatteḥ/ uttaravākyena na cetanāntarasyārtiyogo vidhīyate, kintu `eṣo'ntaryāmī te ātme'ti jīvasvarūpabhūtādantaryāmiṇo vyatiriktaṃ sarvam ārtaṃ vinaśvaramiti vā mithyeti vā bodhanānna virodhaśaṅkā/ ata eva akṣaravākye'pi `etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ' ityādipūrvavākyena virodha ityapāstam/ kiñca dvitīyādvai bhayaṃ bhavatīti bhedasya bhayahetutvena ninditatvādapyabheda evopaniṣadgamyaḥ/ na ca- asya virodhinaḥ samānād bhayaṃ bhavatītyevārthaḥ, loke tādṛśādeva bhayaṃ bhavatīti lokasiddhanuvāditvāt pūrvatra `tasmādekākī bibheti' uttaratra `tasmādekākī na ramata' iti śravaṇācceti vācyam, yanmadanyannāsti kasmānna bibhemīti tata evāsya bhayaṃ vīyāyeti śruteḥ/ sāmānyato dvitīyamātradarśanasyaiva bhayahetutvād viśeṣakalpanāyogāt/ ekākī bibhetīti pūrvavākye paramārthadarśanarahitasya tannimittabhayasambhavād ekākī bibhetītyuktam/ uttaravākye tasmādekākī na ramata ityatra iṣṭasaṃyogajanyaraterekākinyabhāvād ekākino ratirnāstītyuktam/ tataścātattvajñaviṣayoktavākyānusāreṇa tattvajñaviṣayamadhyavākyasya svārthasamarpaṇenāpyupayuktatvāt tadvirodhyarthaparatvāyogāt/ `etasminnudaramantaraṃ kurute atha tasya bhayaṃ bhavatī'ti bhedanindayāpyabhedasiddhiḥ/ na ca etasminniti śravaṇāt svagatabhedaniṣedho'yam, na bhedamātraniṣedha iti śaṅkyam, alpārthakāraśabdasvārasyādapyarthakotpadasvārasyād, etasya pratiyogitvenānullekhācca bhedamātraniṣedhaparatayā tadviśeṣaniṣedhaparatvakalpanāyogāt/ evaṃ `eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍha' ityādiśrutirapyatraikyapramāṇam/ na ca- arntāmyaikyapareyaṃ śrutiḥ, `yato vā imāni bhūtāni jāyante' ityādāviva bhūtaśabdasya cetanaparatvāditi vācyam/ dṛṣṭāntāsampratipatteḥ, cetanasya jāyamānatvādyayogād, bhūtahiṃsāniṣedhavākya iva cetanādhiṣṭhitaprāṇaśarīrādereva bhūtaśabdavācyatvāt/ ata eva `eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ/ ityādismṛtirapi/ evaṃ
yāvanmohaṃ tu bhedaḥ syāt jīvasya paramasya ca/
tataḥ paraṃ na bhedo'sti bhedahetorabhāvātaḥ//
vibhedajanake'jñāne nāśamātyantikaṃ gate/
ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati//
ityādismṛtyā bhedasyāvidyakatvapratīterabheda eva tāttvika iti gamyate/ na cātra bhedaśabdo mitrabheda ityādāviva vaimatyārthaḥ, tathā sati lakṣaṇāpatteḥ, anyo'nyābhāvādereva mukhyatvāt, śrutārthatyāgasyānyāyyatvāt/
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata ityādismṛtirapyatra mānam/ na ca kṣetrajñaṃ sarvajñaṃ māṃ sarvakṣetreṣu viddhītyarthaḥ/ `mahābhūtānyahaṅkāra' ityādyuktvā `etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam' ityanena `yasya pṛthivī śarīra'mityādiśrutyeśvaraśarīratayoktaṃ cetanācetanātmakaṃ sarvaṃ kṣetramityuktatvāditi vācyam, sarvaniyāmakatayā sakalakṣetrasambandhasya prāgeva siddheḥ paunaruktyāpatteḥ, tattatkṣetrādhiṣṭhātṛtvena kṣetrajñapadavācyajīvābhedaparatvasyaivocitatvāt/ ata eva
kṣetrāṇi ca śarīrāṇi bījāni ca śubhāśubhe/
śrutāni vetti yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate//
prakṛteśca vikārāṇāṃ draṣṭāramaguṇātmakam/
kṣetrajñamāhurjīvaṃ tu kartāraṃ guṇasaṃvṛtam//
ityādismṛtau kṣetrajñaśabdasya sarvāntaryāmisarvajñaparatve'pi prakṛte tadasambhavaḥ jīve suprasiddhatvācca/ na ca śāstrasthā veti nyāyaḥ, tasya ekatarāśāstrīyaviṣayatvāt/ evamanyānyapi vākyāni yathāsambhavamaikye yojyāni/ tasmādāgama aikye mānam/ ityadvaitasiddhau ahaṃ brahmāsmītyādyanekaśrutismṛtyarthakathanam

[2-29]
[2-30]
30. ekyānumānabhaṅgaḥ
evamanumānamapi tatra mānam- jīvāḥ, paramātmanastattvato na bhidyante, ātmatvāt, paramātmavat/ nanu- ātmatvaṃ jātiratra hetuḥ tathā cābhede hetūcchittireva pratikūlatarka iti cenna, tattvato'bhede'pi vyāvahārikabhedenaiva vyāvahārikajāteranucchedopapatteḥ/ jñātṛtvādityapyatra hetuḥ/ jīve upadheye antaḥkaraṇopahitavṛttestasyāsiddherabhāvāt/ vyavahāre svabhinnajñānānapekṣatvaṃ hetuḥ/ tavāpi jīvasya svābhinnanityajñānasyābādhyavyavahāraviṣayatvāt/ abādhyatvamapyatra hetuḥ/ na ca jaḍe vyabhicāraḥ, tatra bādhyatvena hetorabhāvāt, `tāttvikabhedasya sarvatrāsattvena vyabhicārānavakāśāt/ na ca- evaṃ vyāvahārikabhedavyatireko'pyevameva sādhyatāṃ jīvaparamātmanoriti vācyam, tatra pratyakṣavirodhasyaiva bādhakatvāt, śrutyanugrahāccābhāsasāmyāpādanāprayojakatvānavakāśāt/ ata eva- vimatā jīvāścaitrāt tattvato na bhidyante, jīvatvāccaitravaditi jīvaikye, vimatā jīvā vastuto brahmaṇo na bhidyante, vastutvād, brahmavaditi brahmajīvakye ca yadanumānam, tatra vyavahārato'pi na bhidyanta ityapyevaṃ sādhyatāmityābhāsasāmyam- apāstam/
evaṃ vimatāni śarīrāṇi, caitrādhiṣṭhitāni, śarīratvāt, saṃmatavat/ na ca- etāvatā na jīvaikyasiddhiḥ, caitrādhiṣṭhitatve'pi anyādhiṣṭhitatvasambhavāt, caitramātrādhiṣṭhitatve tu antaryāmyadhiṣṭhitatvena dṛṣṭānte sādhyavaikalyāpattiriti vācyam, caitramātrasaṃsāryadhiṣṭhitatvasya sādhyatvāt/ caitramātrabhogāyatanānīti vā sādhyam/ na ca- bhoktṛtvamantaḥkaraṇaviśiṣṭasya, tacca pratiśarīraṃ bhinnam, yaccaikaṃ śuddhacaitanyaṃ tanna bhoktriti bādha iti vācyam, bhoktṛtvasya viśiṣṭavṛttitve'pi viśeṣyavṛttitvānapāyāt/ na caivaṃ vimatāni śarīrāṇi caitramanasaiva yuktānītyābhāsasāmyam, manaso'pyaikye vyavasthāyāḥ sarvathānupapatteḥ, śrutyanugrahānanugrahābhyāṃ viśeṣācca, dṛṣṭisṛṣṭipakṣe tadabhyupagamācca/ ātmā, dravyatvāparajātyā nānā na, vibhutvād, ākāśavat/ na ca- pratikalpamākāśasya bhedena sādhyavaikalyaṃ paricchinnatvena sādhanavaikalyaṃ cātmatvasya paramāṇutvādivadajātitve'pi ātmabhedasiddhyā cārthāntaramiti- vācyam/ ātmatvādhikaraṇaṃ, dravyatvāparajātyaikakāle nānā na, samānakālīnamūrtamātrasaṃyuktatvād, gaganavadityatra tātparyāt/ pakṣaviśeṣaṇamahimnā ca nārthāntaram/ vimato bhedaḥ, mithyā, ekasyāṃ dṛśi kalpito vā, bhedatvād, dṛśyatvādvā, candrabhedavad, ekasyāṃ dṛśi kalpito vā, bhedatvād, dṛśyatvādvā, candrabhedavad, ekasyāṃ dṛśi kṣaṇikavādikalpitabhedavadvā/ mithyātvaṃ prāguktameva/ na ca kalpitasādhāraṇabhedatvāsiddhiḥ, bhede akalpitatvasyaivāsiddheḥ/ ata eva- candrasya kalpitadvitīyacandrād bhedasya satyatvena dṛṣṭānte sādhyavaikalyam, mukteḥ saṃsārād brahmaṇo anṛtād bhede ca vyabhicāra iti nirastam, na caivamabhedo mithyā abhedatvād dehātmābhedavadityādi susādham, śūnyavādāpatteruktatvāt/ evaṃ vimatā bhedadhīḥ, mithyā, bhedadhītvāccandrabhedadhīvat/ na ca brahmānṛtabhedapratītyādau vyabhicāraḥ, tāsāmapi pakṣasamatvāt/ ābhāsasāmyasya tāttvikatve pratyetavyatvānupapattyaiva nirāsaḥ/ ata eva/
vimataṃ tāttvikasvāntarbhedaśūnyaṃ mahattvataḥ/
yadevaṃ tattathā yadvat khaṃ tathedaṃ tatastathā//
ityatra gaganasya sāvayatvena na sādhyavaikalyam, svāntaḥpadena svāvayavātiriktasyokteḥ/ evaṃ saṃvit, svāntargaṇikasvābhāvikabhedahīnā, upādhimantareṇāvibhāvyamānabhedatvād, gaganavat/ na ca sādhyavaikalyam, naiyāyikadiśā dṛṣṭāntatvokteḥ/ na ca- icchāderapi ghaṭapaṭādyupādhibhedana vibhāvyamānabhedatayā vyabhicārasteṣviti vācyam, icchādīnāmekāntaḥkaraṇapariṇāmatvena tatrāpi sādhyasattvāt/ vimato avyāpyavṛttidharmānavacchinnapratiyogitāko bhedaḥ, svasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogī, bhedatvāt, saṃyuktabhedavat/ vimato bhedaḥ, kevalānvayyatyantābhāvapratiyogī, padārthatvāt, nityadravyavat/ svarūpeṇātyantābhāvapratiyogitve yathā na tucchatvaṃ pāramārthikatvākāreṇātyantābhāvapratiyogitve brahmavat tadrūpatopapattyā na yathārthāntaram, tat prāguktam/ anyo'nyābhāvatvam, svasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogivṛtti, traikālikābhāvavṛttitve sati abhāvatvasākṣādvyāpyatvād, atyantābhāvatvavadityanumānaṃ pūrvoktasaṃyuktapratiyogikabhedarūpadṛṣṭāntasiddhyartham/ na ca śuktau śuktibhedasyāropitasya sattvena siddhasādhanam, asadanyathākhyātivādinastavānaṅgīkṛtvena tasya sādhyatvāt/ na ca traikālikatve mithyātvāyogaḥ, māyācitsambandhasya kālatvena sarvakālasthiteratadvirodhitvāt/ na cāvyāpyavṛttitayā saṃyogādivat samānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvenārthāntaram, pakṣaviśeṣaṇamahimnā avyāpyavṛttitvasyāsambhavena tadayogāt/ anusandhānādyavyavasthādikaṃ prāgeva nirākṛtam/ aprayojakatvābhāsasāmyasatpratipakṣopādhyādi pūrvoktaprapañcamithyātvānumānavannirākaraṇīyam/ evamātmatvamekatvavyāpyam, ātmamātravṛttitvāt, caitratvavadityādyapi draṣṭavyam/ ityadvaitasiddhau jīvabrahmābhedānumānam

[2-30]
[2-31]
31. aṃśatve naikyasiddhibhaṅgaḥ
`pādo'sya viśvā bhūtānī'ti śrutau `mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ' iti smṛtau cāṃśatvavyapadeśādapi jīvabrahmābhedasiddhiḥ/ yadyapi brahma prati jīvasyāṃśatvaṃ na tāvadārambhakatvam, brahmaṇo'nāditvāt/ nāpi khaṇḍatvam, acchedyatvāt/ nāpi samudāyitvam, samudāyasya samudāyyananyatvena vyavahāradaśāyāmapi saṃsāryanyaśuddhabrahmābhāvāpātāt/ nāpi bhinnābhinnadravyatvam, anaṅgīkārāt/ nāpi paṭaṃ prati khaṇḍapaṭasyeva pradeśatvam, niṣpradeśabrahma prati kalpanāṃ vinā tadayogāt/ tathāpi ghaṭākāśasya mahākāśaṃ pratīva kalpitapradeśatvarūpamaṃśatvaṃ jīvasyāvacchedapakṣe gambhavati/ svato niraṃśe'pi aupādhikāṃśo yathā yujyate, tathoktaṃ purastāt/ na tu sadṛśatve sati tato nyūnatvam, sthūlapaṭaṃ prati sūkṣmapaṭasyāpyaṃśatvāpatteḥ/ vastvekadeśe mukhyasyāṃśaśabdasya svato niraṃśe'pi kalpitaikadeśe prayogasyārthāntare prayogakalpanāpekṣayā'bhyarhitatvāt/ `aṃśo nānāvyapadeśādanyathā cāpi dāśakitavāditvamadhīyata eka' iti sūtre `so'nveṣṭavavyaḥ sa vijijñāsitavya, etamevaṃ viditvā munirbhavati ya ātmani tiṣṭha'nnityādibhedavyapadeśasya `brahma dāśā brahma dāsā brahmeme kitavā utetyātharvaṇamantre abhedavyapadeśasya codāhṛtatvāccoktārthaparigrahasyocitatvāt/ ātyantikabhedagarbhārthāntarasvīkāre caitatsūtravirodhāpatteḥṣa kutracidanyatra prayogamātreṇa sarvatraitatkalpane bahuviplavāpatteśca/ ata eva nanu jīvasya śuddhacaitanyāṃśatvaṃ vā ? īśvarāṃśatvaṃ vā ? pādo'syetyanayā śrutyā bodhyam ? nādyaḥ, pādo'sya viśvā bhūtānīti śrutāvidaṃśabdena sahasraśīrṣatvādiviśiṣṭaprakṛteśvarasya mamaivāṃśa iti smṛtau ceśvare prayuktāsmacdabdeneśvarasyaivokteḥ/ nāntyaḥ, tvanmate īśvarasyāpyupahitatvena ghaṭākāśaṃ prati karakākāśasyeveśvaraṃ prati jīvasyāṃśatvāyogāt/ na ca gṛhākāśa eva punarghaṭeneveśvaropādhinā'vacchinnameva caitanyaṃ punarjīvopādhināvacchidyata iti vācyam, tathātve hi muktasya śuddhabrahmatvaṃ na syāt, tasmāttvanmate'pi na mukhyamaṃśatvam, nāpyaupādhikaṃ vaktuṃ śakyam, ato maduktaprakāra evādaraṇīya iti nirastam/ arthāntaraparigrahe virodhasyoktatvāt, śrutismṛtigatasarvanāmnā sahasraśīrṣatvādyupalakṣitacaitanyaparāmarśāduktadūṣaṇānavakāśācca/ tasmāt "tvaṃ strī tvaṃ pumānasi tvaṃ kumāra uta vā kumārī tvaṃ jīrṇo daṇḍena vañcasi tvaṃ jāto bhavasi viśvatomukhaḥ sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīraḥ nāmāni kṛtvābhivadanyadāste' ityādiśrutyā jīvabrahmābhede pramite'pi mantṛmantavyatvādibhedavyapadeśanirvāhārthaṃ kālpanikāṃśatvasya śrutismṛtivyāhatatvena tadbalādapyabhedo'vagamyata iti siddham// ityadvaitasiddhau aṃśatvenāpyaikyasiddhiḥ

[2-31]
[2-32]
32. bimbapratibimbaikyabhaṅgaḥ
tathā jīvabrahmaṇormukhapratimukhavad bimbapratibimbarūpatvādapyabhedo'vagantavyaḥ/ nanu dṛṣṭānte nābhedaḥ saṃpratipannaḥ, caitratacchāye bhinne itivat caitratatpratibimbe bhinne ityeva pārśvasthitena grahaṇāt, svenāpi svakaratatpratibimbe bhinne iti grahaṇācceticenna/ āpātato bhedapratītāvapi sayuktikapratyakṣeṇa bimbapratibimbayoraikyasiddhyā dṛṣṭāntatvopapatteḥ/ yathā lakṣaṇāparijñāne bhedabhramavato'pi bahisthitaścaitro yatsvalakṣaṇakatvena pratipannaḥ, tato gṛhasthe tathā bhāti tasmin caitra evāyamiti dhīḥ, tathā grīvāsthaṃ mukhaṃ yatsvalakṣaṇakaṃ pratipannaṃ darpaṇasthamapi tathetyavadhārya tathaivedaṃ mukhamiti sa evāyaṃ kara iti ca svaparasādhāraṇapratītirapyanubhavasiddhā/ na ca kiñcitsvacchatāmrādau mukhachāyāmātre pratīte'pi saṃsthānaviśeṣāpratītyā pratyabhijñāyā asiddhiriti vācyam, sarvatrāpratītāvapi nirmaladarpaṇādāveva tatsiddhyā dṛṣṭāntasiddheḥ/ nanu svanetragolakādau svasyābhijñāvirahāt pratyabhijñāpi kathamiti cenna, darpaṇāhatacakṣūraśmīnāmagrāvacchedena sambandhāt svanetragolakādīnāmabhijñāyāḥ sannihitapūrvasamaya eva saṃbhavāt/ yattu sūryapārśvasthite pratisūrye pratyabhijñāvirahādatrāpi pratyabhijñāvirahaḥ iti, tanna, tatropādheratrevānākalanenaupādhikatvānirṇayāt/ tathā ca upādhinibandhanatvajñānaṃ tallakṣakatvajñānaṃ cābhedasākṣātkāre sāmagrī/ tasyāṃ satyāṃ darpaṇe mama mukhaṃ lagnamiti anubhavābhāva evānubhavaviruddhaḥ/ yattu caitrapratibimbo dṛṣṭo na caitraḥ, kintu tenānumita iti viparītānubhavavirodhaḥ iti, tanna, vastuto'bhede jñāte'pi upādhyavacchinno dṛṣṭo'navacchinno'numita iti pratītyavirodhāt śaradgaṅgayā varṣartugaṅgānumānavat/ na ca evaṃ pratimukhe pratyaṅmukhatvādinā dṛśyamāne svamukhe tadabuddhiḥ syāt, bālānāṃ ca svapratibimbe bālāntarabhramo na syāditi vācyam, tayoḥ svalakṣaṇakatvājñānanibandhanatvāt/ ata eva kadācit pratimukhe'pi mama mukhamiti buddhivyapadeśau/ na cāyaṃ vyavahāro bhedajñānapūrvakatvena mārge svapadavyāṃ svapadavyavahāravadgauṇaḥ, svalakṣaṇakatvajñānadaśāyāṃ bhedajñānasyāsatkalpatvāt/
nanu avivādaḥ syād bhedasākṣātkāre, anyathā tvayāpi kasya bhramatvamucyeta ? na ca bhedaṃ bhedakaṃ ca sākṣātkurvan abhedaṃ sākṣātkurvāṇo dṛṣṭa iti cet, śvaityavyāpyaśaṅkatvasākṣātkāre pītasākṣātkāravad upādhimāhātmyādabhedaṃ sākṣātkurvāṇo bhedaṃ sākṣātkarotītyaṅgīkriyate, anubhavasya durapahnavatvāt/ na caivamupādānasya aikyājñānasya aikyajñānena nivṛtteḥ bhramānupapattiḥ, tannivartane upādhivirahasyāpi sahakāritvāt/ na ca evaṃ tajjñāne sati tanna jānāmītyananubhavena tasya svaprāgabhāvaṃ pratīvājñānaṃ pratyapyanyānapekṣasyaiva nivartakatvamiti vācyam, na jānāmīti vyavahāraprayojakājñānāṃśanivartane'pi bhramasyānubhūyamānatvena tadupādānāṃśasya nivṛttau jīvanmuktau prārabdhakarmaṇa ivopādhereva pratibandhakatayā tadvirahāpekṣāyā āvaśyakatvāt/ etena bhedabhramasyāsya mūlāvidyopādānakatve vyāvahārikatvāpattiḥ, ajñānānupādānakatve apasiddhāntaḥ, bimbapratibimbabhedasya satyatvāpattiśceti nirastam, uktanyāyenopapattervyāvahāri katve'pyanupapattyabhāvācca/
tayoraikye anumānamapi pramāṇam/ atra yadyapyatyantāsādṛśyaṃ savyetarakarādau vyabhicāri, tathāpi pratibambo bimbābhinnaḥ tad‌gatāsādhāraṇadharmavattvāt, tadviruddhadharamānadhikaraṇatvād, bimbājanakājanyatvācca/ na ca dvitīyahetorasiddhiḥ, pratyaṅmukhatvādiviruddhadharmasya upādhikṛtatvena svābhāvikaviruddhadharmānadhikaraṇatvasya sattvāt/ na ca bimbānantarajāte pratibimbe tṛtīyahetorasiddhiḥ, aikya vādinaṃ prati bimbānantaratvasyaivāsiddheḥ/ nanu pṛthakkāryānurodhena pariveṣendracāpacchāyāpratisūryādāvivātrāpi pṛthakkāraṇaṃ kalpanīyam, pratibimbamapi hi chāyāviśeṣaḥ, na hi bherīghātādiklṛptahetvabhāvād dhvanāvuparate'pi śrūyamāṇaḥ pratidhvanirna śabdāntaramiti cenna/ pratibimbasya chāyāvirodhinyāloke'pi sambhavena chāyāviśeṣatvāsiddheḥ, pratidhvanestu bhinnakālatvena tadbhedasya prakṛte'nupayogāt, kāryapārthakyasiddhyuttarakālakalpyakāraṇabhedasya prathamaṃ vaktumaśakyatvāt, klṛptahetubhāvena kāryasyaiva bhāvācca/ pratyakṣasya bhedābhedayoḥ samatvāt, yuktyā abheda eva prābalyācca/ ata evoktam/ vivaraṇe- `darpaṇādau na mukhavyaktyantaramasti, tajjanakaśūnyatvāt, śaśaśirasi viṣāṇavaditi/ evamabhedadhiya upapāditatvād asyāḥ prābalyam/ vyaktyantarahetvabhāvāt saiva nāstītyapāstaṃ prāk/ na ca chāyādāviva kāraṇabhedasya kalpyatvena bhedabuddhiḥ sopapattikā tathā klṛptadravyānantarbhāve tamovad dravyāntarataiveti vācyam, anyonyāśrayāpatteḥ/ bhedasopapattikatvedravyāntaratvakāraṇāntaratvayoḥ kalpanam, tasmiṃśca sopapattikatvamiti/ ata eva `noparaktaṃ na vāristha'miti smārtavyavahāro mukhyaḥ, na tu yathā citritaḥ siṃhaḥ, yathā dārumayī yoṣā, yathā carmamayo mṛga ityādivad gauṇaḥ/ na ca tvatpakṣe'pi vāristhaśabdo na mukhyaḥ, vāriṇi sūryāntarābhāvād gaganasthasya vāristhatvāyogāditi vācyam, vāristhatvenopasthitāśeṣavāristhasūryaniṣedhāt/ nanu vāristhatvena sūrya evopasthitaḥ tayorabhedo na pratyakṣasiddhaḥ, nāpi yuktaḥ nyūnādhikaparimāṇavattvacalatvopādhisaṃyuktatvāsaṃyuktatvatvagādigrāhyatvāgrāhyatvapratyaṅmukhatvāpratyaṅmukhatvādinā kastūrībimbapratibimbayoḥ saurabhāsaurabhādinā ca bhedasiddheriti cenna, nyūnaparimāṇādinā saurabhādinā ca upādhigatasya bhedaḥ sādhanīyaḥ/ tathā ca upādhigatatvasya bimbe kalpitatvena pakṣahetvorasiddheḥ, kalpitahetvādinā tatsamānasattākasādhyasiddhāvavivādācca/ nāpi-
"yathaiṣā puruṣe chāyā etasminnetadātatam/
chāyā yathā puṃsadṛśī pumadhīnā ca dṛśyate/
evamevātmakāḥ sarve brahmādyāḥ paramātmanaḥ//"
iti śrutyā bheda iti vācyam, kalpitabhedamātreṇa sādṛśyopapatteḥ tāttvikatve śrutitātparyābhāvād, aikyapratipādakānekaśrutivirodhācca/ nanu tatsvalakṣaṇakasyaiva darpaṇasthatvenāropitatayā tadrūpādiyuktasyeva tad‌gandhādiyuktasyāpi darpaṇasthatvena pratītiḥ syāditi cenna, tatsvalakṣaṇakatvenāropitatve'pi yāvatsvalakṣaṇakatvenāropitatvānaṅgīkāreṇa gandhādipratītyāpādanasyāśakyatvāt/

nanu evaṃ darpaṇe mukhasyābhāve upādheḥ pratibimbapakṣapātitvena mukhapratimukhayoravadātatvaśyāmatvavat jīvabrahmaṇoḥ saṃsāritvāsaṃsāritvādivyavasthā kathamiti cet, na/ āropitenādarśasthatvena viśiṣṭe pratibimbe taddharmasya mālinyādeḥ sambhavāt/ na ca upādhisthatvasyāpi āropyatvena kathaṃ mālinyāśrayatāvacchedakatvam ? ekaviśiṣṭe itarāropābhāvāditi vācyam, āropapūrvapratītadharmaviśiṣṭasyaivāropyāśrayatvāt, na tu tasya satyatvamapīti paraprakriyānibandhanadoṣānavakāśāt/ na ca pratimukhameva darpaṇasthaṃ na tu mukhamiti pratibimbadarpaṇasthatvānubhavena kathaṃ pratibimbatvasya tatsthatvagarmateti vācyam, avidyopahitasyāvidyāśrayatvavat darpaṇopahitasya darpaṇāśritvasaṃbhavāt/ etena mālinyasthānīyasya saṃsārasya viśiṣṭavṛttitvāt śuddhāśritamokṣasāmānādhikaraṇyāyoga iti nirastam/ saṃsārastāvadupahitavṛttiḥ, tathā copadheyāṃśamādāya sāmānādhikaraṇyasaṃbhavāt/ tathā ca vṛkṣasthakapisaṃyogādhāratā agreṇeva mukhemālinyaṃ darpaṇasambandhenāvacchidyate/ etāvāneva viśeṣaḥ vṛkṣe kapisaṃyogastu sāhajikaḥ, mukhe aupādhikaṃ mālinyam/ tenopahite upādhyavacchinna eva mukhe mālinyadhīḥ, etena darpaṇamālinyasya mukhaniṣṭhatve saṃsārasyāpi śuddhaniṣṭhatāpattiḥ, vṛkṣaḥ saṃyukta iti vat mukhaṃ malinamiti pratītyāpattiḥ, makhaṃ na malinam kintu pratimukhamityanubhavavirodhāpattiśceti nirastam/ nanu kastūryādipratibimbasya svalakṣaṇānanugamena kathaṃ bimbaikyam ? na ca tadākāratāmātreṇa tattvaṃ, tarhi chāyāpratimudrāpratimādīnāmapi tattvaṃ syāt, pratyaṅmukhatvāderbhedakasyātrāpi sattvācca/ na ca pratyaṅmukhatvadhīrbhrāntā, pratibimbaṃ bimbābhimukhaṃ neti kadāpyananubhavāditi cenna, darpaṇādipratibimbe svalakṣaṇānugamena bimbaikye vyavasthite pratibimbatvāvacchedenaiva tatkalpanād, chāyādau svalakṣaṇakatvasya kutrāpyadarśanena sāmyābhāvāt/ nāpi pratyaṅmukhatvādi bhedakam, malinatvavadupādhikṛtatvāt/ ata eva japākusume raktatāpratītivat taddhīrbhrāntā/ darpaṇāhataṃ cakṣuḥ pratyaṅmukhaṃ bhavati, tasya ca svābhimukhatayā grahaṇasāmarthyāccānyābhimukhasyāpi mukhādestathāgrahaṇopapatteśca/ taduktaṃ-
"darpaṇābhihatā dṛṣṭiḥ parāvṛttya svamānanam/
vyāpnuvantyābhimukhyena vyatyastaṃ daśayenmukham//"
na ca parāvṛttya svamukhasyaiva grahaṇe pārśvasthasya mukhadvayapratītyayogaḥ, svamukhasyaiveti niyamāsiddheḥ, upādhisannihitamātrasyaiva tathā grahaṇāt/ na ca evaṃ darpaṇāderabhighātakatāmātreṇa upakṣīṇatayā darpaṇa iva darpaṇabhede'pyanekamukhapratītirna syāditi vācyam, abhighātakānekatvena cakṣuṣo'nekāgrasampattyā pratyagraṃ svābhighātakāvacchedakamukhagrāhakatayā dṛṣṭāntavaiṣamyāt/ na ca maṇidarpaṇakṛpāṇādiṣu viruddharūpānekamukhapratītiḥ kathamevaṃ yujyata iti vācyam, anvayavyatirekasiddhopādhi- prābalyanibandhanatvāditi gṛhāṇa/ na ca cakṣuḥ parivṛttiprakriyā brahmapratibimbe jīve na saṃbhavatīti vācyam, cākṣuṣapratibimbamātraviṣayatayaivāsyā upapāditatvāt/ na ca viralāvayasya jalasya netrābhighātakatve jalāntargataśilādyagrahaṇaprasaṅgaḥ, sarvāvacchedenābhighātābhāvenāntare'pi cakṣuṣaḥ praveśasaṃbhavāt/ na ca evaṃ bahudūravyavahitordhvabhāgasūryādigrahaṇe pṛṣṭhabhāgasthasya vyavahitasyāpi grahaṇāpattiriti vācyam cakṣuṣo gamanāgamanābhyāṃ viśeṣāt/ na hi dūrasthasūryagrahaṇaṃ vadatā pṛṣṭhakuḍyādikaṃ bhittvā cakṣurgacchatītyuktaṃ bhavati/ na ca evaṃ śilābhihatamapi cakṣuḥ parāvṛttya mukhaṃ gṛhṇātviti vācyam/ tavāpi pratibimbaṃ tatrotpadyatāmityāpatteḥ, asvacchatayā parihārasyāsmākamapi samatvam/ tava svaccha eva utpadyate, mama tata eva cakṣuḥ parāvartate ityaṅgīkārāt/ na caivaṃ pratibimbadarśanenāpi bimbadarśanajanyasukhapuṇyādiprasaṅgaḥ, yatra taddarśanamātrajanyatā nānyataḥ, tatreṣṭāpatteḥ yatra copādhivinirmuktajñānatvena viśiṣya janyatā, tatrāpādakābhāvāt/ nacaivaṃ sūryakasyāpi sūryavad durdarśatvāpattiḥ, golake sūryatejaḥsāmmukhyasya durdarśatāprayojakasya sūryakagrahaṇakāle'bhāvāt/ na ca svacchadarpaṇa kiñcitsvacchatāmrādau mukhasaṃsthānaviśeṣapratītyāpātaḥ, upādhigatātyantasvacchatāvyatirekaprayojakamālinyādereva tatra pratibandhakatvād, anyathā tavāpi tādṛksaṃsthānaviśeṣavat pratibimbaṃ tatra kathaṃ notpadyata ityasya duṣpariharatvāpatteḥ/
nanu avacchedapakṣe dviguṇīkṛtya vṛttyasambhave'pi pratibimbapakṣe tatsaṃbhavenāntaryāmitvamiti svavacanavirodhaḥ, upādheḥ pratibimbapakṣapātitvamityuktyayogaśceti cenna, sarvopādhyavacchinnatvaikadeśopādhyavacchinnatvābhyāmupādhikalpitabhedena ca svoktyavirodhopapatteḥ/ ata eva darpaṇe na mukhamityeva upādhisaṃsṛṣṭatayā niṣidhyate, na tu `nedaṃ rūpya'mitivat naitanmukhamiti svarūpeṇa/ nanu nātra mukhacchāyāstītyananubhavena pratyutaitāvantaṃ kālam atra pratisūrya āsīditivat pratimukhamāsīdityevānubhavena pratibimbamivādarśa ityādismṛtyā vā pratimukhe darpaṇasthatvasyāpyabādha eva, na hi bhūmau megho netyetāvatā meghacchāyāpi tatra bādhiteti - cenna, mukhapratimukhayorekasvalakṣaṇakatvenaikyavyavasthityā mukhasyaiva tatsthatvaniṣedhena pratimukhasya tatsattvaniṣedhasaṃbhavāt/ meghacchāyāpratisūryādīnāṃ na tatheti na meghādiniṣedhena chāyādiniṣedhaḥ/ smṛtistu prātītikārthamādāya dṛṣṭāntaparā/ na ca evaṃ pratibambād bimbānumānocchedaḥ sādhyāviśeṣāditi vācyam, upādhikalpitabhedena viśeṣopapatteḥ/ etena `nekṣetodyantamāditya'mityanena udyatpratibimbadarśanasyāpi niṣedhaḥ syāt, vāristha sūryadarśananiṣedhenākāśasthasūryadarśanasyāpi niṣedhaśca syāt, pratibimbadarśanenaiva dṛṣṭvā snāyāditi śāstrārtho'pyanuṣṭhitaḥ syāditi nirastam, kalpitabhedādeva śāstrīyavyavasthopapatteḥ na ca audumbaratayā jñātenānaudumbareṇa audumbaro yūpo bhavatīti śāstrārthasiddhiprasaṅgaḥ, ātmatayā jñātadehaśravaṇādinātmā śrotavya iti śāstrārthasiddhiprasaṅgaśceti vācyam, pramayā upapattau saṃbhavantyāṃ bhrameṇa tadupapādanasyāyuktatvāt/ nanu anāderjīvasya nopādhyadhīnaṃ pratibimbatvam, kintu tadadhīnatve sati tatsadṛśatvam, tacca bhedavyāptamiti viruddho hetuḥ/ uktaṃ hi sūtrakṛtā- `ata eva copamā sūryakādiva'diti cet, na, upādhyadhīnatvaṃ hi upādhau satyeva sattvam/ tacca nānāditvavirodhi, anādijīvasyāpi tatsaṃbhavāt/ ata eva pratibimbapadasya bhedasādṛśyārthakatvamādāya viruddhatvoktirhetāvayuktā/ tadevam-
pratibimbasya bimbenaikye vyavasthite/
brahmaikyaṃ jīvajātasya siddhaṃ tatpratibimbanāt//
ityadvaitasiddhau bimbapratibimbanyāyenaikyasiddhiḥ

[2-32]
[2-33]
33. jīvāṇutvavivaraṇam
nanu aṇutvājjīvasya kathaṃ vyāpakādīśvarādabheda iti cenna, `nityaḥ, sarvagataḥ', `sa vā eṣa mahānaja ātmā' ityādiśrutyā jīvo nāṇuḥ, pratyakṣaguṇāśrayatvāt pratyakṣatvācca, ghaṭavad, ātmatvādabhūtatvācceśvaravadityādyanumānaiśca jīvānaṇutvasiddheḥ/ vipakṣe ca dehavyāpisukhajñānādyanupalambhāpattirbādhikā/ na ca- "amurhyeṣa ātmā yaṃ vā ete sinītaḥ puṇyaṃ ca pāpaṃ ca,"
bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca/
bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpate//
iti śrutyā jīvo'ṇuriti vācyam, vyāpakatvapratipādakabahuśrutivirodhena durvijñeyatvaparatvād dehavyāpiguṇopalambhasyānyathayitumaśakyatvāt/ etena jīvo na vyāpakaḥ, utkrāntimattvād, gatimattvāt, kriyāvattvācca, khagaśarīravad, vipakṣe hetūcchittyāpattirbādhiketi nirastam, hetvasiddheḥ/ na ca `so'smāccharīrādutkramyāmuṃ lokamadhigacchati, amuṣmādimaṃ lokamāgacchatī'tyādibhiḥ śrutibhiḥ `tatra candramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartata' ityādismṛtibhiśca hetusiddhiriti vācyam, utkramaṇādīnāṃ buddhigatānāṃ tadupahite śrutyā pratipādanāt/ na ca `nākasya pṛṣṭhe sukṛte'nubhūtvemaṃ lokaṃ hīnataraṃ vā viśanti, te aśubhamanubhūyāvartanta' ityādau śrutau sukhaduḥkhādyanubhavasāmānādhikaraṇyasya gatāvukteḥ kathaṃ tasyā buddhigatatvamiti vācyam, ātmani sukhaduḥkhādyanubhavasyāpi buddhyupādhikatvena tatsāmānādhikaraṇyasya gatau svābhāvikatvāsādhakatvāt/ nanu- `sa enān brahma gamayatī'tyādiśrutau `tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janā' ityādismṛtau ca gatermuktisāmānādhikaraṇyokteḥ kathamasiddhiriticenna, avyāpakasyaivāvyāpakaṃ pratyeva gamanam/ brahma ca vyāpakaṃ tatprati gamanāsambhavena gamanapadasya upādhikṛtabhedarāhitya- paratayā gatimuktisāmānādhikaraṇyāpratipādakatvāt/
nanu- `pradyotenaiva eṣa ātmā niṣkrāmatī'tyātmaniṣṭhatvaśruternāsiddhiḥ, anyathāmokṣādikamapi buddhereva syāt, nāpi śruterbuddhyupādhikagatyādiviṣayatvaṃ saṃbhavati, `tadyathā anaḥ susamāhitamutsarjadyāyādevamevāyaṃ śarīra ātmā prājñenātmanā'nvārūḍha utsarjat yātī'ti svābhāvikagatyāśrayaśakaṭadṛṣṭāntokteriti cenna, eṣa iti buddhyupahitasyaiva parāmarśena śuddhātmaniṣṭhatvasya gatāvanukteḥ, mokṣe tu buddhyuparameṇa tanniṣṭhatvasyāsaṃbhāvitatayā vaiṣamyāt, sarvasāmyasya dṛṣṭāntatāyāmaprayojakatvāt, tadvalena svābhāvikatvaparyantatvasyāsiddheḥ/ na ca- `tamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmatī"tyādiśrutau prāṇākhyabuddhigatitaḥ prāgeva jīve gatyukteḥ kathaṃ buddhigatyā'nyathāsiddhiriti vācyam, prāṇākhyāṃśena kriyāśaktiśālinā paścādgatāvapyaṃśāntareṇa prathamamutkramaṇasaṃbhavāt/ etena- `mana udakrāmanmīlita ivāśnan pibannāste vetyādiśrutau manautkramaṇe'pi ātmanastadabhāvaśravaṇācca kathaṃ tad‌gatyaiva gatimattvamiti nirastam, upahitasyopādhinibandhanagatimattve buddhyanupahitasya tadabhāvāvirodhāt/ na ca tathā `vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyamityādiśrutau nāmarūpavimokṣānantaramapi gatiśravaṇāt kathaṃ sā aupādhikīti vācyam, paramapuruṣasya sarvatra sannihitatvena taṃ prati gamanāsambhavena upaitītyasyāpi pūrvavadarthāntaraparatvāt/ ata eva "paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamaḥ sa tatra paryetītyādiśrutirapi na gatyarthā/
nanu- buddhigatena gatyādinā kiṃ tadavacchinnātmani gatyādi jāyate ? uta buddhigatamevāropyate ? utopacaryate ? nādyaḥ, ghaṭagatyā tadavacchinne nabhasi gatyantarādarśanāt/ anyathā yato ghaṭasya buddhervā gatiḥ tatrākāśasyātmano vā sacchidratvaṃ syāt/ anyatra dviguṇīkṛtya vṛttiśca syāt/ na ca pratibimbapakṣe noktadoṣa iti vācyam, tasya vastvantaratvamate uktadoṣābhāve'pi darpaṇāhatā dṛṣṭiḥ parāvṛtya svamukhaṃ gṛhṇātīti tvanmate upādhigatyā bimbe na gatiriti pratibimbe'pyasyāyogāt/ nāntyau, karturavacchinnasyaitadātmapradeśasya na bhogāyatanalokaprāptiḥ, kintu gayatā buddhyā'vacchinnasya pradeśāntarasyaiveti svīkāre kṛtahānyādiprasaṅgāt karturbhoktuścāvacchinnasya bhinnatvāt abhinne vā'navacchinne kartṛtvādyabhāvāditi cenna, upādhigatyā upahite gatiprayoga aupacārika eva/ na caivaṃ kṛtahānyādyāpattiḥ, yadabuddhyavacchinnena yenaivātmanā yat kṛtaṃ tadavacchinnena tenaiva bhogajananāt/ na hyātmano niravayavasya pradeśo'sti/ yattu avacchinnasya karturbhokturbheda ityuktam, tanna, avacchedyātmano'vacchedakabuddheścaikye'vacchinne bhedasya vaktumaśakyatvāt/ na cātmatvamaṇuniṣṭhaṃ dravyatvasākṣādvyāpyajātitvāt pṛthivītvavadityanumānam, vyāpakāvṛttitvasyopādhitvāt, sparśādisāmānādhikaraṇyasyāpyevaṃ sādhanaprasaṅgācca/ jīvo na vyāpakaḥ, bhūtetaratve sati paratvāsamavāyikāraṇānādhāratve satyasarvajñatvāt śabdetarānityaviśeṣaguṇāśrayatvāt saṃskārāśrayatvācca kaṭavadityatrānātmatvamupādhiḥ, anityaviśeṣaguṇasaṃskārādīnāmupādhivṛttitvenāsiddhiśca/ evaṃ mahattvasyāpi susādhatvaṃ ca/ jīvaḥ, aṇuḥ, jñānāsamavāyikāraṇa saṃyogāśrayatvāt, manovad ityatra madhyamaparimāṇavattvena manaso dṛṣṭāntāsampratipatteḥ/ jaḍatvasyopādhitvācca/ sarvatra cātra vyāpisukhajñānādyupalambhaḥ pratikūlastarkaḥ, ekasyāṇorekadā vyavahitadeśadvayāvacchedāsaṃbhavena `pāde me sukhaṃ śirasi vedanā' ityādiyugapadanubhavavirodhaśca/ na ca guṇaniḥ aṇutve'pi guṇavyāptyā vyāpisukhajñānānumānavirodhaḥ guṇivyatirekeṇāsyāsaṃbhāvitatvāt/ anyathā ghaṭavyatirekeṇāpi ghaṭarūpaṃ syāt/ pradīpādanyatra dṛśyamānāpi prabhā na dīpaguṇaḥ, kintu anud‌bhūtasparśaṃ dravyāntaram/ na ca jātisamavāyāderdharmito'nyatra vartamānatvavadatrāpi guṇasya buddheranyatropalambhaḥ syād iti vācyam, jātisamavāyādivadatrāpi tarhi vyāpakatvaprasaṅgāt, dharmiṇo vihāyāpi sthitau tasyā niyāmakābhāvāt/ na ca kāraṇaniyamānniyamaḥ, tarhyavyavahitasamavāyikāraṇaniyamādeva niyame amumātradeśatā durvāraiva/ na ca vahnerauṣṇyaṃ bahirnopalabhyeta, samīpavṛttyanudbhūtarūpatejasastadityucyamāne vahnerauṣṇyaṃ na sidhyediti vācyam/ bādhake sati savidhe tejo'ntarakalpane'pi dṛśyamānavahnāvanubhūyamānauṣṇasparśe bādhakābhāvena tasmiṃstejo'ntaratvakalpanasyāśakyatvāt/ etena ketakyādau parito gandhānubhavād guṇānāṃ guṇinairapekṣyam/ na ca tatra ketakyavayavānāṃ paritaḥ prasahatāṃ te gandhāḥ, tarhi dravyakṣayaprasaṅgāt/ na cāvayavāntarapraveśāttadakṣayaḥ, sphaṭikakaraṇḍikāsthakastūryādau avayavāntarapraveśakalpate mānābhāvād iti nirastam, samavāyinairapekṣyekāryasya nirāśrayatvāpattau tatpratyāsattinibandhanakāraṇāntarasyāpyucchede kāryatvahānereva tatra kalpanāyāṃ mānatvāt/

yattu nityaḥ sarvagatasthāṇurityatra `nitye sarvagate viṣṇāvaṇurjīvo vyavasthitaḥ' iti smṛtyantarānusārāt sarvagatasthaḥ aṇuśceti vigrahaḥ iti tanna/ `ākāśavatsarvagataśca nityaḥ' `sa vā eṣa mahānaja ātme'ti śrutyanusāryarthasyaivocitatvād aṇuriti padacchede tadvirodhāpatteḥ/ yattu krameṇa nānādehasambandhādaṇoreva sarvagatatvoktiḥ iti, tanna, aśeṣavācisarvaśabdasaṅkoce mānābhāvāt/ yadapi pratyakṣatvādinaivāvyāpakatvaṃ sādhanīyamityuktam, tanna, pratikūlatarkasyoktatvād vyāpakatvasādhane tasyaivānukūlatvenāprayojakatvābhāvācca/ nanu ātmano vyāpakatve `sarvāṇi śarīrāṇi sarvasyaiva bhogāyatanāni syuḥ, sarvaśarīrendriyādīnāṃ sarvadā sarvātmasaṃyuktatvāt, karmaṇāmapi sādhāraṇadehādikṛtatvenāsādhāraṇyāyogād, ahantvāropāderapi niyāmakamūlasambandhāderabhāvena naiyatyāyogāditi cenna, tavāpīśvarasya vyāpakatvena sarvaśarīrāṇāṃ tadbhogajanakatvāpatteḥ samānatvāt/ na ca tadadṛṣṭājanyatvāttatsaṃyuktatve'pi na tatra bhogajananam tarhīhāpi samam/ na ca karmaṇāmeva kathamasādhāraṇyam ? pūrvatatkarmajanyatvād, evamanāditaiva/ anyathā īśātmani tavāpyagateḥ caitrabhogajanakāṅkurādeḥ tadadṛṣṭajanyatvāda ātmasamavetasyādṛṣṭasya sākṣādaṅkurāsaṃbandhād ātmadvārakasambandhasya vācyatāyāmātmano vibhutvam/ na ca caitrabhogāhetorapyāṅkurāderātmadvārā'dṛṣṭāsaṃbandhe'pi tadajanyatvena tasyātantratvamiti vācyam, janakādṛṣṭanirūpitātmadvārakasannikarṣasyātiprasaṅgābhāvena tantratvāt/ janakatā tu adṛṣṭasya phalaikonneyā/ evamevopapattau pratiyogyabhāvavācyavācakajñānajñeyādāvivādṛṣṭakāryayorapi saṃbandhāntarasvīkāre mānābhāvaḥ/ yattu kārīryadṛṣṭasya vṛṣṭyā saha taduddaśena vihitakriyājanyatvādirūpaḥ saṃbandho'stītyuktam, tanna tatrāpi yajamānātmadvārakasaṃyuktasamavāyasyaiva jalakṣaraṇādiprayojakatvāt/ etacca sarvaṃ pararītyoktam/ svamate ca vyavasthā prāguktaiva/ tathā ca `buddherguṇenātmaguṇena caiva hyārāgramātro hyavaro'pi dṛṣṭa' iti śrutau buddhiguṇenārāgramātratvokteḥ svābhāvikameva vibhutvam/ na cātrātmaguṇenārāgramātratvaṃ buddherguṇena cāvaratvamiti vyutkramayojanā, "tadyathāṇunaścakṣuṣaḥ prakāśo vyāptaḥ, evamevāsya puruṣasya prakāśo vyāptaḥ aṇurhyevaiṣapuruṣa" iti śrutyanusārāditi vācyam/ vyāpakatvabodhakānekaśrutivirodhena buddherguṇenetyetadanusāreṇa cāsyā eva aupādhikāṇutvaparatvāt, puruṣasyeti ṣaṣṭhyā rāhoḥ śira ityādivadupacaritārthatvācca/ tathā ca na vyutkrameṇānvayaḥ, tasmādaṇutvaṃ nātmabhedakam// iti advaitasiddhau ātmano'ṇutvabhaṅgaḥ

stitāni grantheṣu prakaṭamupadiṣṭāni gurubhirguṇo,
vā doṣo vā na mama paravākyāni vadataḥ/
paraṃ tvasminnasti śramaphalamidaṃ yannijadhiyā,
śrutīnāṃ yuktīnāmakali guruvācāṃ ca viṣayaḥ//
[2-33]
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīviśveśvarasarasvatīśrīcaraṇaśiṣyaśrīmadhusūdanasarasvatīviracitāyāmadvaitasiddhau ātmanirūpaṇaṃ nāma dvitīyaḥ paricchadaḥ//