Advaita Siddhi · Chapter p2
[3-1]
1. manananididhyāsanayoḥ vivaraṇoktaśravaṇāṅgatvabhaṅgaḥ
tadevamaikātmye vyavasthite tatsākṣātkārāya śravaṇamaṅgi, manananididhyāsane tadaṅgatayā mumukṣubhiranuṣṭheye/ taduktaṃ viraṇe- `śravaṇamaṅgi, pramāṇasya prameyāvagamaṃ pratyavyavadhānāt, manananididhyāsane tu cittasya pratyagātmapravaṇasaṃskārapariniṣpannatadekāgravṛttikāryadvāreṇa brahmānubhavahetutāṃ pratipadyete' iti phalopakāryaṅge/ nanu śravaṇaṃ tāvadvicārarūpaṃ śābdajñāne na karaṇam, vedena dharma iva brahmaṇi pramīyamāṇe vicārasyānumānādau tarkasyeva śabdarūpe tajjñānarūpe vā karaṇe itikartavyamātratvāditi cenna, śabdaśaktitātparyāvadhāraṇaṃ tāvad vicāraḥ/ avadhṛtatātparyakaśca śabdaḥ karaṇamiti vicārasya karaṇakoṭipraveśenetikartavyatātvābhāvād aṅgitvanirṇayāt/ taduktaṃ vidyāsāgareṇa anumitau liṅgajñānavattātparyaviśiṣṭaśabdajñānaṃ karaṇam, atastātparyāvadhāraṇarūpavicārasyāṅgitvam/ na ca ākāṅkṣādisahitaśabdajñānasyaiva karaṇatvasambhave tātparyabhramanirāsopakṣīṇatayoktatātparyajñānasya karaṇakoṭipraveśe mananāderapi tatkoṭipraveśaḥ syāditi yuktam, evaṃ sākāṅkṣādidhiyo'pi nirākāṅkṣatvādibhramanirāsakatvamātreṇopayogāpattau ākāṅkṣādikamapi karaṇakoṭipraviṣṭaṃ na syāt/ na cānyonyāśrayaḥ, sāmānyato'rthāvagamanena tātparyagrahasambhavāt/ anyathā nānārthādau vinigamanādikaṃ ca na syāt/ tathā ca sarvatra tātparyajñānasyājanakatve'pi yatra tātparyasaṃśayaviparyayottaraṃ śābdadhīḥ, tatra tātparyajñānasya hetutā grāhyā saṃśayaviparyayottarapratyakṣe viśeṣadarśanasyeva/ ata eva na vivaraṇavirodho'pi/
nanu tātparyajñānasya karaṇakoṭipraveśe vede'pi tātparyabhramasambhavāt vāhyāgame'pi tātparyapramāsambhavāt śābdajñānakaraṇasya duṣṭatvāduṣṭatvavyavasthā na syād iti cenna, vede kadācit kasyacit kutracittātparyabhrame'pi nirduṣṭatvena yathārthatātparyamastyeva, parāgame tu pauruṣeyatayā pratāraṇādimatpuruṣapraṇītatayā duṣṭatvena na tatheti duṣṭatvāduṣṭatva nyavasthāsaṃbhavāt/ tātparyāṃśasyāvaghātāderiva yoge śabde sannipatyopakārakatayā karaṇakoṭipraviṣṭatvenāṅgitvam/ na ca dṛṣṭānte karaṇadravyaśeṣatvāt tathā, sarvasāmyasya dṛṣṭāntatvāprayojakatvāt/ nanu sannipatyopakārakatve'pi na phalopakārakamanananididhyāsanarūpāṅgaṃ prati śeṣitā, anyathā prayājādikaṃ pratyavaghātādiḥ śeṣī syāditi cenna, viśiṣṭayāgapraviṣṭatayā śeṣitve iṣṭāpatteḥ asādhāraṇyena śeṣitā tu asādhāraṇaphalopakārakatve syāt, asambhāvanāviśeṣanivṛttirūpāsādhāraṇopakārajanakatvāt sāpi śravaṇasya sambhāvitaiva/ ata evoktaṃ citsukhācāryaiḥ- `karaṇībhūtaśabdagatāśayahetutvāt śravaṇasya karaṇatvenāṅgitvam, manananididhyāsanayostu sahakāri bhūtacitagatātiśayahetutvāt phalopakāryaṅgate'ti/ na ca evaṃ somayāgasahakāribhūtadīkṣaṇīyādyaṅgasya tadgatātiśayahetvabhiṣavagrahaṇādikaṃ pratyaṅgatvaprasaṅga iti vācyam, pūrvavaduktottaratvāt/ taduktaṃ tattvaśuddhau- `karaṇībhūtaśabdadharmaśaktitātparyaviṣayatvāt śravaṇasya karaṇāntarbhāvenāṅgitva'miti/
na ca śabdenāparokṣajñaptau apratirudvāparokṣajñaptau cotpādyāyāṃ manananididhyāsanayoriva parokṣajñaptāvapratiruddhaparokṣajñaptau cotpādyāyāṃ śravaṇasyāpyapekṣitatayā trayāṇāmapi phalopakāryaṅgatvameveti kathaṃ parasparāṅgāṅgibhāva iti vācyam, manananididhyāsane phale janayitavye śabdasya sahakāriṇaṃ sampādayataḥ śravaṇaṃ tu tasya janakatāmeveti viśeṣāt/ yatra ca naivaṃ, tatra tulyavadaṅgataiva/ etena- "yo vṛṣṭikāmo yo'nnādyakāmo yaḥ svargakāmaḥ sa saubhareṇa stuvīta, hīṣiti vṛṣṭikāmāya nidhanaṃ kuryād ūrgityannādyakāmāya ū iti svargakāmāye'ti śrutānāṃ vṛṣṭyādiphalāya saubharetikarta vyatānidhanagatahīṣādīnāṃ śravaṇamananādivat parasparamaṅgāṅgibhāvaprasaṅga iti nirastam, karaṇasvarūpasampādakatvasahakārisampādakatvarūpatatprayojakasyātreva tatrābhāvāt/ na ca evaṃ karaṇāpūrvotpattau yāgārthasyāvaghātādeḥ paramāpūrvotpattau tadarthaḥ prayājādiḥ śeṣaḥ syāditi vācyam, ekaphala ubhayoryāgārthatvābhāvena viśeṣāt/ nanu klṛptaṃ parokṣajñānaṃ loke śabdasya phalam/ tathā ca śabdātiśayādhāyakasya śravaṇasya sākṣātkāraphalajanakāṅgitvaṃ kathamiti cet, sākṣāttvaṃ na jātiḥ na vā indriyajanyatvādikaṃ niyāmakam, kintu viṣayagatājñānanivartakatvamevāparokṣatve prayojakam/ tathā cājñānanivartakatvaṃ viṣayaparyantatvena/ taccātmaparyantatvādatrāstyeveti nādṛṣṭakalpanā/ itthaṃ ca prakaraṇabalādapi siddhamasyāṅgitvam, śravaṇasya phalasambandhena prādhānyasiddhāvitikartavyatākāṅkṣāyāḥ saṃbhavāt/
nanu yadyapi cittaikāgryasya sūkṣmavastujñānahetutvaṃ dṛṣṭamasti, tathāpi mananaṃ na cittaikāgryahetuḥ yuktyanusandhānarūpamananasyāyuktatvaśaṅkānivartakatāyā eva dṛṣṭātvena cittaikāgryahetutvakalpane sati dṛṣṭahānyāpatteḥ mananavidherapūrvavidhitvāpātācca `matiryāvadayuktate'ti smṛtivirodhācceti cenna, tādṛkchaṅkāyāṃ satyāṃ nānākoṭau cittavikṣepasya tasyāśca nivṛttau yuktatvenāvadhāraṇaviṣayakoṭau cittapravaṇatāyāstāvatparyantatvasya dṛṣṭatvena dṛṣṭahānyāpūrvavidhismṛtivirodhābhāvāt nididhyāsanasya tu viparītabhāvanānivartakatā sakalasiddhā/ nanu tannivṛtteḥ na jñānahetutā dṛṣṭā rūpyasaṃskārānuvṛttāvapi śuktisākṣātkāradarśanāditi cet, `iyaṃ śukti'riti jñānānantaraṃ tadrajatatayā jñātamiti smṛterjñānagocarasaṃskārasattve'pi tadrajatamityasmaraṇena viparītasaṃskāranivṛttestatrāpi sattvāt/
nanu śabdasāmarthyarūpa liṅgena `tatastu taṃ paśyate niṣkalaṃ dhyāyamāna' ityādi vākyena nididhyāsanasya phalasambandhāt prakaraṇena ca śravaṇādikaṃ nididhyāsane sannipatyāṅgamiti cenna, nididhyāsanapadasya barhirdevasadanamityādāviva sākṣātkārarūpaphalasambandhe na śaktiriti śabdasāmarthyābhāvāt/ vākye'pi yogyatābalācchravaṇamevādhyāhniyate/ tathā ca tacchravaṇāddhyāyamāno niṣkalaṃ brahma paśyatītyanukūlārthasyaiva paryavasānāt/ tasmāt "draṣṭavyaḥ śrotavya' iti darśanenāvyavahitapāṭharūpasannidhānāt śravaṇasya darśanena sākṣādanvayāṅgitvam/ kiñca nididhyāsanarūpabhāvanāprakarṣajanyatve sākṣātkārasya kāminīsākṣātkāravat apramātvāpātaḥ/ na ca mūlapramāṇadāḍhyaryāt pramātvaṃ tarhi tadeva sākṣāt karaṇamastu ? kiṃ tadupajīvinānyena ? etena nididhyāsanasahakṛtamanaḥkaraṇatvamapi nirastam// ityadvaitasiddhau manananididhyāsanayoḥ śravaṇāṅgatvam
[3-1]
[3-2]
2. śravaṇādividheḥ vivaraṇoktaniyamavidhitvabhaṅgaḥ
tacca śravaṇādikaṃ viṣayāvagamaṃ pratyanvayavyatirekasiddhopāya iti tadvidhernāpūrvavidhitvam, kintu niyamavidhitvameva/ nanu atra śravaṇasyāparokṣaphalaṃ prati sādhanatvam/ taccānyato nāvagatamityapūrvavidhitvamiti cenna/ gāndharvaśāstravicāre ṣaḍjādisākṣātkāre hetutāyā dṛṣṭatvāt/ na ca etāvatā śāstravicāraḥ sarvatrārthasākṣātkāraheturiti na siddham, dharmaśāstravicāre vyabhicārāditi vācyam, aparokṣārthakaśāstravicāratvena sākṣātkārajanakatāyāstaddarśanabalena siddheḥ/ ātmā ca ṣaḍjādivadaparokṣaḥ, na dharmādiḥ/ na ca aparokṣe vicāravaiyarthyam, na hi yadyadaparokṣaṃ tattadvicāryata iti niyama iti vācyam/ aparokṣe vicāryatvaniyamābhāvavadavicāryatvaniyamo'pi nāsti/ ṣaḍjādāvaparokṣe'pi vicāryatvadarśanāt tadvadeva sāphalyasambhavācca/ sandigdhatvasaprayojanatvayoreva sarvatra vicāryatve prayojakatvāt/ etena vicāryaśāstrārthasya sākṣātkārayogyasya sākṣātkāre sa heturiti na yujyate/ kālāntare sākṣātkariṣyamāṇatvena tadyogye vicāryaśāstrārthe svarganidhyādau vicāreṇa tadabhāvāditi nirastam/ nidhyādisākṣātkāre tadasannikarṣādajāte'pi vicārasya taddhatutā na gacchati/ tatra vicāra indriyasahakāritvena tadvilambena vilambāt, prakṛte tu śābdatvāt sākṣātkārasya na tadapekṣā, aparokṣayogyārthasātkāratvena kāryatvasya tādṛśārthakaśāstravicāratvena sādhanatvasya sattvāt/ etena prakṛtakāryavijātīyakārye prakṛtavicāravijātīyavicārasya hetutāklṛptimātreṇa tasyāpūrvavidhitvatyāge apūrvavidhimātrocchedāpāta iti nirastam/
nanu pākṣikaprāptau niyamaḥ, sā ca sādhanāntaraprāptau, na ca rūpādirahitātmajñāne tatprāptirastīti cenna/ nirviśeṣātmani mānāntarāprāptāvapi ātmani sāmānyatastatprāptirastīti niyamasambhavāt/ yathā'pūrvīyeṣu vrīhiviśeṣeṣu nakhavidalanāderaprāptāvapi vrīhisāmānye tatprāptyā vrīhīnavahantīti niyamavidhiḥ/
nanu vrīhīnavahantītyatra vrīhipadamapūrvīyadravyaparaṃ na tu vrīhimātraparam, anyathā yaveṣvavaghāta aupadeśiko na syāt, nīvāreṣu ca vrīhitvābhāvenātidiṣṭo'pi bādhyeteti navame sthāpitatvenāpūrvīyadravya eva nakhavidalanādiprāptirvaktavyā/ anyathā vaituṣyamātre avaghātaniyame dravyārjane yājanādyupāyaniyamavat tasya puruṣārthatvaprasaṅgena laukikeṣvapi vrīhiṣu dalane pratyaveyāditi cenna, niyamyamānāvaghātasyāpūrvīyadravyamātraviṣayatve'pi sāmānyaviṣayakaprāptyaiva niyamopapattau viśeṣaviṣayaprāpteranapekṣitatvāt/ na ca nirviśeṣasaviśeṣarūpaviśiṣṭadvayānugate viśeṣābhāvādidvārā vedāntavedye cinmātre na mānāntaraprāptiriti vācyam/ ubhayānugate saviśeṣatayā prameyatāyāṃ mānāntaraprāpteḥ sattvāt/ sajātīye prāptyāpi yatra sajātīyāntare niyamasambhavaḥ, tadā kimu vācyamekasminnevātmani avasthāviśeṣeṇa mānāntaraprāptyā viśeṣāntare niyama iti/ na ca evaṃ viśeṣāntare prāptyā viśeṣāntaraniyame vaiyadhikaraṇyamiti vācyam, vyaktisāmānādhikaraṇyābhāve'pi ananyagatyā sāmānyadharmamādāya sāmānādhikaraṇyāṅgīkārāt/
nanu atrānyaiva gatirasti apūrvīyavrīhiṣu niyamādṛṣṭājanakasyāpi dalanasya prāptirasti/ na hi yatra tena vaituṣyasampādanaṃ tatra tatprāptiḥ, kintu śaktatvena prasaktimātramiti cenna, evaṃ tadyogyatvamiti paryavasito'rthaḥ/ tacca tajjātīye'nvayī na tu tatra, tathā ca vaiyadhikaraṇyatādavasthyam/ prakṛte ca saviśeṣanirviśeṣarūpadaśādvayānugataikātmaviṣayatayā vaiyadhikaraṇyaśaṅkānavakāśācca/
tattvakaumudīkṛtastu- `yathā mantrārthajñānasya kalpasūtrātmīyagrāhakavākyādināpi prāptatvena pakṣe aprāptamantrasādhyatvaṃ niyamyate mantraireva smṛtiḥ sādhyeti tathā vedāntamūlastrīśūdrasādhāraṇasmṛtipurāṇādiprāptyā pakṣe aprāptavedāntaśravaṇādiparipūraṇārtho niyamaḥ / `tasmāt na brāhmaṇo'vaidikamadhīyīta' iti śruteḥ `śrotavyaḥ śrutivākyebhya' ityādismṛteśceti āhuḥ/ na ca `itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛmhaye'dityādismṛtivirodhaḥ, avicāritena upabṛmhaṇāyogāditi vācyam, vedāntatātparyanirṇayāya tadvicārāpekṣāyāmapi brahmajñāne tadvicārāpekṣāvirahāt/ na ca karmaviṣayakasmṛtibhiḥ karmajñānasyeva brahmaviṣayāt bhāratāderitihāsādapi sākṣāt brahmajñānasyodayāt brahmajñāne'pi tadapekṣeti vācyam, ubhayatrapi smṛtyādeḥ svātantryeṇāpramāṇatayā śrutitātparyanirṇāyakatvāt/ ata evoktaṃ- `vedaṃ samupabṛmhaye'diti, na tu vedārthaṃ jānīyāditi/ yattu- `śrotavyaḥ śrutivākyebhya' ityādikaṃ śrutimūlapramāṇābhiprāyakam iti tanna, pañcamīpratītahetutvasya sākṣāt sambhave pāramparyakalpanāyogāt/
na ca viprakīrṇanānāśākhārthasaṅgrahādirūpeṇetihāsādinā tattvaniścayadarśanāt sati ca tasmin vividiṣādvārā tadarthāyā antakaraṇaśuddheranapekṣitatvāt āparokṣasya viṣayabhāvādeva siddhyā vedajanyabrahmajñāne itihāsajanyādadhikasyāparokṣyasyānanubhavena tasya niyamādṛṣṭāsādhyatvāt jñānasya ca svaprāgabhāvanivartana ivi ajñānanivartane adṛṣṭanirapekṣatvāt, anyasya ca niyamādṛṣṭasādhyasyābhāvāt na niyamavidhiriti vācyam, `tametaṃ vedānuvacanene'tyādi śrutibalāt yajñādijanyādṛṣṭasya niyamādṛṣṭasyaca vividiṣādvārakāntaḥkaraṇaśuddhereva sarvādṛṣṭasādhyāyāḥ sambhavena jñānasvarūpopakāritayā tatsādhyājñānanivṛttau tadapekṣatvācca vidyāyuktatadayuktakarmajanyaphalagatacirācirasvarūpātiśayavat niyamādṛṣṭajanyasākṣātkāre tadajanyatattvaniścayāpekṣayātiśayakalpanasyāvaśyakatvācca niyamavidhitvasambhavāt/ tasmāt-
niyamādṛṣṭasādhyasya vyāvartyasyāpi sambhavāt/
śravaṇāderniyamanaṃ sarvathaivopapadyate// iti /
ata eva śūdrapraṇītātmaprabandhādiprāptinimittakāprāptāṃśapūraṇārtho niyamavidhirityācāryāntaroktirapi vyākhyātā/ iti vivaraṇoktaniyamopapattiḥ
[3-2]
[3-3]
3. paramate śravaṇādividhyanupapattiḥ
nanu kimidaṃ śravaṇaṃ nāma ? śaktitātparyāvadhāraṇaṃ vā ? tadviśiṣṭaśabdāvadhāraṇaṃ vā ? tātparyapramāpakaliṅgāvadhāraṇaṃ vā ? āgamācāryopadeśajajñānaṃ vā ? nādyaḥ, avācye brahmaṇi śaktyasambhavāt/ tātparyamapi na tāvadāpātadhījanyasya vicāranivartyasya saṃśayasya dharmiṇi, tasya prāgeva niścitatvena tanniścayārthaṃ tātparyaniścayasādhanasya vicārasya vaiyarthyāt, anyathā vicārānantaramapi saṃśayādiprasaṅgāt/ nāpi saṃśayadharmigataprakāraviśeṣe tadviśiṣṭe tadupalakṣite vā, akhaṇḍārthatāhāneḥ, avadhāraṇasya jñānatve vidheyatvasya tvayānaṅgīkārāt/ ata eva na dvitīyādi/ nāpi gurumukhādvedāntānāṃ brahmaṇi samyojanaṃ śravaṇam, tasyādyapakṣānatirekāt/ nāpi vākyaviśeṣaprayogarūpavādakathā śravaṇam, tatra śravaṇapadāprayogāt/ ata eva manananididhyāsanayorapi na vidhiḥ, tayorapi jñānānatirekāditi cenna, ādyapakṣasyaiva kṣodakṣamatvāt/ na ca tatra śabdaśaktyasambhavo doṣaḥ, śuddheśaktyasambhave'pi viśiṣṭaśaktestadvodhopayoginyā avadhāraṇīyāyāḥ sambhavāt, tātparyasyāpi saṃśayadharmiṇo niścitatvena tatrāsambhave'pi saṃśayakoṭyupalakṣite nirviśeṣe sambhavena vicāravaiyarthyāt/ na cākhaṇḍārthatāhāniḥ, svarūpamātropalakṣakatayā akhaṇḍārthatāyā upapāditatvāt/ na cāvadhāraṇasya jñānarūpatayā avidheyatā, tasya tarkatvena jñānavijātīyacetovṛttyantaratvāt, sureśvarācāryaiḥ `śravaṇādikriyā tāvat kartavyeha prayatnata' iti śravaṇādau kriyāpadaprayogāt/ evameva manananididhyāsanayorapi vidheyāvamukṣeyam/ na ca tāptaryarupe viṣaye upakramādirūpe ca pramāṇe sati jāyamānasya tasya jñānabahirbhāvānupapattiḥ tadbahirbhūtavāgdhenūpāsanādau pramāṇavastuparatantratvādarśanāditi vācyam, manmate liṅgasya prāmāṇyānabhyupagamena sati pramāṇa ityasyaivābhāvād, upakramādeḥ pramāṇatvapakṣe tatpūrvakālīnatvenāsya pramāṇe satītyetadaṃśāsiddheḥ/ tasmāt śravaṇāderadhīrūpatayā manovyāpāratvena vidheyatvopapattiḥ/ siddhāntabindukalpalatikayorvistaraḥ/
yaccānuvāditvādivarṇanaṃ vācaspatye, tat prasthānāntaratvānna vidhitvoktivirodhi// ityadvaitasiddhau śravaṇādervidheyatvopapattiḥ
[3-3]
[3-4]
4. śrotavyaḥ ityāderanuvādakatvabhaṅgaḥ
[3-4]
[3-5]
5. śravaṇavidher vivaraṇoktavicāravidhāyakatvabhaṅgaḥ
evaṃ vicāravidhāyakaśravaṇavidhireva jijñāsāsūtramūlam/ na ca vicāravidhau śravaṇasādhyāparokṣajñānādhīnāyā aparokṣajñānakāmanāyā adhikāriviśeṣaṇatvāṅgīkāreṇa anyonyāśrayāpāta iti vācyam/ adhītavedasya viditapadapadārthasaṅgatikasyāpātato jāyamānaparokṣajñānādhīnāparokṣajñānakāmanāyā adhikāriviśeṣaṇatvenoktānyonyāśrayānavatārāt/ na ca jijñāsāsūtrokto vicārastattvanirṇāyakanyāyānusandhānarūpaḥ, anyathā nyāyagrathanātmakaśāstrārambhasiddhaye tatkartavyatoktyayukteḥ, itarasya vedetikartavyatātvānupapatteśca/ śravaṇaṃ ca noktanyāyānusandhānarūpaṃ mananābhedaprasaṅgāt/ ato na śravaṇavidhijijñāsāsūtrayormūlamūlibhāva iti vācyam/ jijñāsāsūtrasya śravaṇavidhisamānaviṣayakatayā mūlamūlibhāvābhāve'pi śravaṇavidhiviṣayaśaktitātparyāvadhāraṇātmakaśravaṇākṣiptopakramopasaṃhārāditātparyaliṅgavicāramādāya samānaviṣayatvasambhavena tadupapatteḥ/ mananaṃ tu śrutasyārthasya yuktibhiścintanamiti na tadabhedo'pi, arthākṣiptavicārasyetikartavyatātve'pi tātparyāvadhāraṇarūpe śravaṇe uktasyāṅgitvasyānapāyāt/ yattu yuktibhiranucintanaṃ nāma yadi śravaṇaniścitasya tātparyasya tadviṣayaśabdasya vā smaraṇam, pratyabhijñānaṃ vā, saṃskāradārḍhyaphalakaṃ śravaṇasamānākāramabhijñāntaraṃ vā, tarhi tasyāvaśyakaśravaṇāvṛttyaiva siddheḥ mananavidhivaiyarthyam, trividhasyāpi tasya śravaṇānantargatayuktyanapekṣatvena śrotavyaḥ śrutivākyebhyo mantavyaścopapattibhiritismṛtivirodhaśca, `śravaṇaṃ yāvadajñānaṃ matiryāvadayuktatā' iti mananasya śravaṇānivartitāyuktatvaśaṅkānivartakatvapratipādakasmṛtivirodhaśca iti/ tanna, anucintanasya śrutārthaviṣayakayuktāyuktatvādisaṃśayanivartakayuktyanusandhānarūpatvena vivakṣitatayā tvaduktadoṣānavakāśāt/ na ca evaṃ yuktāyuktatvasaṃśayādeḥ saṃśayapūrvapakṣasiddhāntāt mīmāṃsāśāstrārambhopayuktavicārakartavyatāṃ pratipādayadādyasūtraṃ mananavidhimūlamevasyāt, na tu śravaṇavidhimūlamiti vācyam/ tātparyaviṣayayuktāyuktatvādisaṃśayādinivartakavicārāpekṣayā tātparyanirṇāyakaśravaṇākṣiptaliṅgavicārasyābhyarhitatayā tadākṣepakaśravaṇavidhimūlatvasyaiva vaktuṃ śakyatvāt, yuktāyuktatvavicārasyānuṣaṅgikatvācca/
yadvā samanvayādhyāyoktatātparyaniścāyakopakramādiyuktyanusandhānaṃ śravaṇaṃ dvitīyādhyāyoktārthāsattvaśaṅkānivartakayuktyanusandhānaṃ mananam/ nanu evaṃ vivaraṇoktivirodhaḥ, yauktikāsambhāvanāviparītabhāvanānirāsitarkāṇāṃ prathamajñānāntarbhūtatvād ityādinā arthāpattīnāmapi śravaṇāntargatimuktvā "brahmātmatvaviparītabhāvanāpracayanimittatadekāgravṛttyayogyatvamasambhāvanā viparītabhāvanā tu śarīrādhyāsasaṃskārapracayaḥ" ityādinā asambhāvanānivartakasya mananasyārthaniścayānantarabhāvibhāvanāpracayahetucittaikāgryahetutāyā evoktatvāditi cenna, bhinnaprasthānatayā vivaraṇavirodhasyākiñcitkaratvāt/ na ca jijñāsāsūtrasyāṃśe mananavidhimūlatvāpātaḥ, samanvayoktavicārasyābhyarhitatayā śravaṇavidhimūlatvasyaiva vaktavyatvopapatteḥ/
nanu `mantavyaścopapattibhi'riti smṛtigatopapattiśabdasya matiryāvadayuktateti smṛtisthāyukta śabdasya śrotavyaḥ śrutivākyebhya iti śrutiśabdasyeva sāmānyaparatvāhānena `ādau yacchraddhayā siddhaṃ paścānnyāyena sādhitam' iti nyāyena yuktyanapekṣaśraddhāmātreṇa prativākyamayamasya vākyasyārtha iti gurumukhādvedārthagrahaṇaṃ śravaṇaṃ paścāt nyāyānusandhānaṃ mananamiti bhedasambhave yuktiṣveva śravaṇamananabhedakathanāyoga iti cenna, vākyārthagrahaṇasya pramārūpatayā avidheyatvasyoktatvāt/ nanu uktasya vākyārthagrahaṇasya śravaṇāditrayānantarbhāve caturthasyāpi mumukṣvanuṣṭheyatvāpāta iti cenna, tasya jñānarūpatayā anuṣṭhānānarhatvāt, śraddhāmātrāt svata eva jātatvenāpuntantratvācca/ na caivaṃ kevalaṃ gurumukhāttadarthaṃ śrutavati śrutamaneneti prayogānupapattiḥ, vidheyatvānyathānupapattyā arthāntaratve sthite asya prayogasya gauṇatādinā kathañcidupapādanīyatvāt/ ata eva smṛtigatopapattyayuktatāpadayorna sāmānyaparatā/ na ca pramāṇabhūtaśrutitātparye niścite arthasatvārthamupapatyapekṣāyogīna mananasyārthāsatvarūpāprāmāṇyaśaṅkānivartakatve vaktavye niścitaprāmāṇyasya puṃso mananābhāvaprasaṅga iti vācyam/ tādṛśaṃ prati tadabhāvasyeṣṭatvāt, kṛṣṇale atideśaprāptasyāvaghātasya dvārabādhena bādhadarśanāt/ tasmāttātparyāvadhāraṇaṃ śravaṇam/ tacca liṅgavicārādhīnamiti vicārakartavyatāparamādyasūtraṃ śravaṇavidhimūlakam, na tu mananavidhimūlakamiti siddhaṃ jijñāsāsūtrasya śravaṇavidhimātramūlakatvam//
nanu tvanmate karmakāṇḍavicāro yathottarakratuvidhiprayuktaḥ, tathā brahmakāṇḍavicāro'pi mānavidhiprayukta ityeva kiṃ na syāt ? uttarakratuvidhibhiḥ svānuṣṭhāpyārthanirṇayāntavicārasyeva `tarati śokamātmavi'dityādinā śokanivṛttihetutvenāvagatenātmajñānena svasiddhaye vedāntavicārasyākṣepāt/ yuktaṃ cānekeṣāṃ kratuvidhīnāmākṣepakatvādapye- kasyaivākṣepakatvamiti cenna, yadyapi kāryeṇa kāraṇākṣepaḥ sambhavati, tathāpi tasya vaidhatvasiddhyarthaṃ vidhimūlatvasyāvaśyaṃ vaktavyatvāt/ anyathā karmakāṇḍavicārasyāpi karmajñānādevākṣepe adhyayanavidhervottarakratuvidhīnāṃ vā ākṣepakatvoktirayuktā syāt, mananavidhimūlatvaṃ vadatā tvayāpi asyākṣepasyāvaśyaṃ pariharaṇīyatvāt/ etena arthāvagamaparyantādhyayanavidhiprayuktatvasya karmavicāravad brahmavicāre'pi saṃbhave na śravaṇavidhiprayuktatvam/ na ca sākṣātkāraphalakamāvṛttiguṇakaṃ mananādyaṅgakamidaṃ śravaṇamadhyayanavidhiprayuktaśravaṇamātrād bhinnamiti vidhyantaraṃ yuktamiti vācyam, brahmavicārasyāpyadhyayanavidhiprayuktatve'pi sākṣātkārasyāparokṣaikarasātmaviṣayatvenaiva siddheḥ, āvṛtteśca vidhyantarāṅgīkāre'pi avaghātavad dṛṣṭaphalatvena vaktavyatvāt karmakāṇḍe'pi tātparyāvadhāraṇaparyantavicārāvṛtterapekṣitatvāt, tataḥ paraṃ brahmakāṇḍe'pi tadāvṛtteranapekṣitatvāt/ mananasya ca karmakāṇḍe'pi tadarthaniścayāyāpekṣitatvādadhyayanavidhivihitaikadeśāraṇyakādhyayanānuvādena vākyāntareṇāraṇyādyaṅgāntaravidhānavat muṇḍakakārīryādyadhyayanānuvādena śirovratabhūmibhojanādyaṅgavidhānavat `tāṃ caturbhirādatta' ityarthaprāptābhyādānānuvādena saṅkhyāvidhānavacchādhyayanavidhyākṣiptavicāraikadeśānuvādena tvadrītyā mananādyaṅgavidhānasya sambhavāditi nirastam, mananavidhimūlatvavādino'pi samānatvādadhyanavidheḥ svādhyāyāvāptiphalakatayā arthajñānaphalakatvābhāvād, adhyetavya iti karmapradhānatavyapratyayena svādhyāyasyaiva phalatvāvagamāt/ na ca tasyāpuruṣārthatayā phalavadarthāvabodhaparyantaṃ vyāpāraḥ, `citrayā yajeta paśukāma' ityādāvapi kāmyamānapaśvāderapyaphalatvāpatteḥ, paramparayā puruṣārthasādhanatayā phalatve prakṛte'pi tasya sambhavāt/ tasmācchravaṇavidhirmūlaṃ vicāravidhāyakajijñāsāsūtrasya, na tu mananavidhiriti siddham// ityadvaitasiddhau vicārasya śravaṇavidhimūlatvopapattiḥ
[3-5]
[3-6]
6. adhyayanavidher nityatve'pi vicāravidhāyakatvam
prasthānāntare tu adhyayanavidherevārthāvagamaparyantatvāt kāṇḍadvayavicārākṣepakatvam, śravaṇādiṣu ca na vidhiḥ/ teṣāmanvayavyatirekasiddhasākṣātkārasādhanatākatvādityuktam/ na ca adhyayanābhāve pratyavāyaśravaṇādadhyayanasya nityatāyā apyavagamāt kathaṃ tasyārthāvagamaparyantatvamiti vācyam, arthajñānārthatve'pi adhyayanavidheravaiyarthyāya adhītenaiva vedena kartavyatāṃ jñātvā anuṣṭhitaṃ karma phalāyālamityādiniyamāśrayaṇādasatyadhyayane yathoktanityādikarmānuṣṭhānāsiddhyā pratyavāyaśravaṇopapattiḥ/ tathā cārthajñānārthasyāpi adhyayanasya phalato nityatvamiti kecit/ apare tu anadhyayane sandhyānupāsana iva sākṣāt pratyavāyaśravaṇenādhyayanasyādṛṣṭatve'pyarthajñānasyāpi dṛṣṭatvādapekṣitatvācca tādarthyamapītyubhayārthatā paśupuroḍāśādivaditi āhuḥ/ atra cādhyayanavidhernityatve satyubhayavicārākṣepakatvaṃ pareṇāpyaṅgīkṛtaṃ, tadayuktam, jijñāsāsūtrasya mananavidhimūlatvavādinastasya tadaṅgīkārānarhatvāt, ayuktatvaśaṅkānivartakamananarūpavicārasyāpi adhyayanavidhyākṣiptatvena tatra vidhivaiyarthyāt sūtrasya tanmūlatvāsiddheḥ// ityadvaitasiddhau vācaspatyuktasvādhyāyavidhivicārākṣepakatvasyopapattiḥ
[3-6]
[3-7]
7. svamate śravaṇādividhisamarthanam
yattu śabdajajñānasvarūpameva śravaṇaṃ vidheyamiti, tanna, āpātadarśanasya tadvinā jāyamānatvāt/ na ca tadbhinne prativākyamasya vākyasyāyamartha iti siddhārthopadeśenānekaśākhāsthavākyārthajñānam, vedāntarūpavākyārthavicārasya sāmānyataḥ sādhanatvena prāptatvāt/ na ca yathā ghaṭādāvitarabhede siddhe'pi pṛthivīirebhyo bhidyata ityatra na siddhasādhanam, yathā ca sthānaprakaraṇādhikaraṇoktarītyā rājasūyāntargateṣṭipaśusomeṣu prātisvikarūpeṇa codakata itikartavyatāprāptāvapi rājasūyarūpe tadaprāptiḥ, tathā vedāntavicāratvopahite brahmajñānahetutāyā aprāpterapūrvavidhiteti vācyam, sāmānyataḥ prāptasādhanasādhyabhāvamanādṛtya viśeṣopādhinā āprāptasādhanatvaprāptaye apūrvavidhyaṅgīkāre jyotiṣṭomādivākyavicāre'pi tena rūpeṇa tadvākyārthajñānaṃ pratyaprāptasādhanatāsiddhaye apūrvavidhyantarakalpanāpatteḥ/
etena nididhyāsanasyāvyaktasvabhāvabrahmasākṣātkārahetutā nānyataḥ prāpteti sa tāvadapūrvavidhiḥ, tathā ajñātādau nididhyāsanāsambhavena śravaṇamananayornididhyāsane liṅgādeva prāptāvapi niyataviṣayakanididhyāsanaviṣayaguṇānyaguṇeṣu liṅgena tayoraprāpteḥ tadvidhirapyapūrvavidhireva, evaṃ ca śravaṇamananayornididhyāsitavyaguṇāṃśe dṛṣṭadvāreṇa, anyatra tvadṛṣṭadvāreṇa nididhyāsanāṅgateti- nirastam/ śravaṇādīnāṃ nirguṇaviṣayatayā saguṇaviṣayatvābhāvāt, viparītāṅgāṅgibhāvasya sthāpitatvācca, sūkṣmārthagocaranididhyāsanasya tādṛśārthaviṣayakasākṣātkārahetutāyā dṛṣṭatvenāpūrvatvābhāvācca
[3-7]
[3-8]
8. jñānavidhisamarthanam
nanu atra śrūyamāṇaliṅādeḥ kā gatiriti cet, śilātalaprayuktakṣurataikṣṇyavat kuṇṭhībhāvāt `jartilayavāgvā vā juhuyā'dityādāvivārthavādatvameva/ na ca `patnyavekṣitamājyaṃ bhavati', `viduṣā karma kartavyaṃ tasmāt paśyeta nityaśaḥ/' ityādinā jñānasyāpi vidhānaṃ dṛṣṭamiti vācyam, tatra taddhetvindriyasaṃyogādervidheyatvād ananyagatyā lakṣaṇāyā iṣṭatvāt/ na ca `na vidhau paraḥ śabdārtha' ityanena virodhaḥ `gobhiḥ śrīṇīta matsara'mityādau vidhivākye'pi lakṣaṇādarśanena tasyautsargikatvād, arthavādānurodhenavidhau na paraḥ śabdārtha ityarthakatvācca/ na ca sākṣātkṛtisādhyatvasya indriyasamprayoge'pyabhāvād indriyaniṣṭhakriyādvārā paramparayā kṛtisādhyatvasya jñāne'pi sambhavād, anicchato durgandhādijñānavad aniṣṭhasamprayogasyāpi darśanācca jñānasāmyaṃ saṃyogasyeti vācyam, svargādāviva svecchādhīnakṛtasādhyatvasya vidheyatāprayojakasya jñāne abhāvāt, samprayogasya tu tadvaiparītyena viśeṣāt/ na ca `bhakṣehī'ti bhakṣamantreṣu tṛpteranuniṣpāditatayā'nanuṣṭheyatvena tṛptiprakāśabhāgasya tatra vibhajya viniyogābhāve'pi avekṣaṇasyānuṣṭheyatvāt tatprakāśakabhāgasya avekṣaṇo viniyoga iti tṛtīyādhyāyoktivirodha iti vācyam, indriyasamprayogarūpāvekṣaṇasya tṛptyādivadanuniṣpāditvābhāvenānuṣṭheyatayā tatprakāśakabhāgasya tasminvibhajya viniyoga ityevamparatvāt/ yacca ekaśrotragatānekagakāreṣu bubhutsāprayatnābhyāmabhīṣṭagakārajñānadarśanena jñānasyāpi vidheyatvamiti, tanna, anabhimataviṣayavaimukhyasyaiva bubhutsāprayatnasādhyatayā jñānaṃ prati tayorajanakatvāt/ na ca- "yadeva vidyayā karotī"ti vidyāyā aṅgatvaśravaṇād avihitasya cāṅgatvānupapattyā vidyāyā vidheyatvamiti vācyam, tasya vākyasyodgīthopāsanāprakaraṇasthatayā tatratyavidyāpadasya upāsanāparatayā vihitatvenāṅgatvāvirodhāt, `tannirdhāraṇāniyamastaddṛṣṭe'rityatra vidyāyā aṅgāvabaddhāyā aṅgatvanirāse'pi na vidheyatvahāniḥ/
nanu yathā durgandhādijñānasyecchāviṣayatvābhāve'pi brahmajñānasya tadviṣayatvam, yathā ca jñānāntarasya niyamādṛṣṭāsādhyatve'pi brahmajñānasya tatsādhyatvam, yathā parvatādijñānasya nayanonmīlane sati prayatnāntaranirapekṣatve'pi dhruvārundhatyādijñāne tatsāpekṣatvam, tathā'tisūkṣmabrahmajñānasya icchāprayatnasādhyatvasambhava iti cenna, prāmāṇikadṛṣṭavijātīyakiñciddharmadarśanenāprāmāṇikavaijātyasya kalpayitumaśakyatvāt, prayatnānvayavyatirekayośca jñānasādhanajanane upakṣīṇatayā dhruvārundhātyādinidarśanānyathāsiddhatayā tannyāyena brahmajñāne kṛtisādhyatvasya vaktumaśakyatvācca/ na ca śāstrārthajñānasya niyamena puṃtantratvadarśanād brahmaṇaśca śāstrārthatvāt tajjñānasya puṃtantratvamiti vācyam, tatrāpi jñānasādhanasyaiva puṃtantratvāt/ yacca praśastāpraśastajñānayorvidhiniṣedhadarśanam, tadapi jñānakāraṇaviṣayakameva/ yacca icchādinā utpattinirodhayoranubhavaḥ, so'pi karaṇavyāpāraviṣayaka eva/ na ca evaṃ nāmādiṣu brahmopāsanāyāṃ tvayā vidheyatvenāṅgīkṛtāyāṃ puṃtantratvaṃ na sidhyet, tatrāpi manodhāraṇādereva puṃtantratvasya vaktuṃ śakyatvāditi vācyam, jñānavidhyuktānupapattestatrābhāvena nirodhādīnāmanyaparatvasya vaktumaśakyatvāt/ na ca uktajñānarūpaśravaṇādiṣvatiprayatnasādhyatvasyānubhavasiddhatvād vidheyatvamiti vācyam, anubhavānyathāsiddheruktatvāt/ na ca tvayāpi nididhyāsanasya parokṣajñānasantānarūpasya vidheyatvaṃ vadatā santānināṃ jñānānāmapi vidheyatvamaṅgīkartavyameva tadavidhāne santatividhānānupapatteriti vācyam, āvṛttiguṇayogasyaiva vidheyatvād upaniṣadamāvartayedityatreva / na ca śravaṇādeḥ jñānānātmakatve śravaṇaṃ yāvadajñānamityajñānavirodhitvasmṛteḥ śravaṇenājñānaṃ nivṛttamityanubhavasya cānupapattiriti vācyam, āvṛttiguṇayogavākyārthapramityupayuktatātparyanirṇayadvārā upakramādiliṅgavicārātmakaśravaṇāderajñānādivirodhitayā smṛtyanubhavayorupapatteḥ/ `vijñāya prajñāṃ kurvīte'tyādau jñānavidhāvuktānupapattyā prajñāśabdasya vicāralākṣaṇikatvopapatteḥ/ na ca tvayā vidheyatvenāṅgīkṛtasya dhyānasya jñānabhinnatve tasya svaviṣaye vyavahārajanakatvaṃ na syāditi vācyam, tadanyajñānenaiva tatkāraṇatayā''vaśyakena tadviṣaye vyavahāropapatteḥ pramāṇavato'sya gauravasyādoṣatvāt/ ata eva dhyānaviṣaye jānāmītyanubhavasmaraṇe tadbhinnajñānaprayuktatayā vyākhyāte/ tasyābhidhyānāditi śrutau dhyānasya māyākhyāvidyānivartakatve'pi taduktiḥ dhyānānantarabhāvisākṣātkāradvārābhiprāyeti na tayā virodhaḥ/ yattūpāsītetyupakramya `ya evaṃ vede'tyupasamhāreṇa tvayāpi vidheyatvenāṅgīkṛtāyāmupāsanāyāṃ vididhātuprayogeṇa upāsanāyāḥ jñānatvāvagamād anyatrāpi jñānatvaṃ na vidheyatvavirodhīti, tanna, uktānupapattyā videstatrāmukhyatvenaiva jñānatvāgamakatvād dhātvanekārthatvena vā/ na ca mānatantratāmātreṇa kathamapuṃtantratā pratigrahītrāditantrasyāpi dānādestaddarśanāditi vācyam; na hyanyatantratāmātreṇāvidheyatvaṃ brūmaḥ kintu pumicchābhiryatkāraṇe sati anyathā kartumaśakyatvam/ jñānasya puruṣatantratābhaṅgaḥ/
kiṃ ca vidhīyamānaṃ jñānaṃ kiṃ śābdam ? kiṃ vā tadabhyāsaḥ ? yadvā tattvamanapekṣyāropitaviṣayatayā dhyānam ? kiṃ vāparokṣyaphalakaṃ jñānāntaram ? nādyaḥ, karmakāṇḍa iva gṛhītasaṅgateḥ svataḥ siddhatvena kṛtyasādhyatayā vidhyaviṣayatvāt/ na ca karmakāṇḍe'pyāpātajanyasya svataḥ siddhatve'pi vimarśajanyasya kṛtisādhyatvam, anyathā adhyayanavidheruttarakratuvidhervā tadākṣepakatā na syāditi vācyam, tajjanakavicāra eva vidheyatāprayojakakṛtisādhyatvaparyavasānena tādṛśajñāne'pyasambhavāt/ na dvitīyaḥ, sa kiṃ mokṣāya vidhīyate ? sākṣātkārāya vā ? nādyaḥ, tasya naiyogikatvena svargādivadanityatvāpātāt/ na ca bandhadhvaṃsasya naiyogikatve'pi dhvaṃsatvāt śrutyādibalācca nityatvopapattiriti vācyam, na hi mannaya iva tvannaye'pi bandhadhvaṃsamātraṃ muktiḥ kintu lokāntaraprāptiḥ, tasyāmuktadoṣatādavasthyāpattiḥ/ na cānāvṛttiśrutyā nityatvam, `tadyathehakarmacito lokaḥ kṣīyate evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate' iti śrutyā naiyogikasyānityatvāvagamāt/ na caitacchrativirodhena tasyānityatvābodhakatvam, `yatkṛtakaṃ tadanityam' iti yuktyupodvalitatayā prābalyāt/ na dvitīyaḥ, tat kiṃ dṛṣṭaphalakam ? adṛṣṭaphalakaṃ vā ? nādyaḥ, parokṣajñānābhyāsena tattvasākṣātkārādarśanāt/ na dvitīyaḥ, pramāṇāyattatvāttasya/ ata eva na tṛtīyaḥ, dhyānasya jñānarūpatvābhāvācca/ na caturthaḥ śabdasyāpi prāmāṇyābhāvāpātād brahmaṇi pramāṇībhūtajñānakartavyatāyāmeva prāmāṇyāt/ na ca mahātātparyamādāya brahmaṇyapi prāmāṇyam, tādṛśajñānasyāpi pramāṇāyattatayā vidhiphalatvābhāvāt/ tasmāt patnyavekṣitamājyamityādāvapi jñānasyāvidhānād dhyānasyāpi vijñānavyatirekasādhanāt sūkṣmaśāstrārthabuddhau kṛtyanvayavyatirekayostatsādhanaviṣayatayānyathāsiddhatvācca nātmajñānaṃ vidhātuṃ śakyate/ tadevaṃ śravaṇasya jñānarūpatve vidheyatvānupapattiḥ/ tasmāt jñānavijātīyaṃ śravaṇam aparokṣajñānajanakaśabdetikartavyatārūpavicārātmakaṃ manananididhyāsanāṅgakaṃ prameyāvagamaṃ pratyaṅgatayā pradhānabhūtamaparokṣajñānaphalakatayā vidhīyata iti siddham// ityadvaitasiddhau jñānavidhibhaṅgaḥ
[3-8]
[3-9]
9. śābdapratyakṣabhaṅgaḥ
nanu kathamaparokṣajñānajanakatvaṃ śabdasya ? mānābhāvāditi cenna, "taddhāsya vijajñau tamasaḥ pāraṃ darśayatī"tyādeḥ "vedāntavijñānasuniścitārthā" ityādeśca mānatvāt/ pūrvavākye tajjanakāparokṣajñānasyopadeśamātrasādhyatvokteḥ, dvitīyaśrutau śābdajñānasya vipadena viśeṣaviṣayatvasya lābhāt supadenāparokṣatvokteḥ/ na ca vijajñāvitītyādeḥ parokṣajñānenāpi caritārthatā, "tamasaḥ pāraṃ darśayatī"tyuttaravākyasvarasena aparokṣajñānaparatvasiddheḥ/ na ca grāmamārgopadeṣṭari grāmaṃ darśayatītivat paramparayā prayojakatayopacāraḥ sākṣātsādhanatve bādhakābhāvena tasyātrānyāyyatvād, upadeśātiriktakāraṇasya nāradasanatkumārākhyāyikāyāmapratīteśca/ na ca manasaivānudraṣṭavyamityādiśrutivirodhaḥṣa tasyāścittaikāgryaparatvāt/ na ca supadasyāprāmāṇyaśaṅkāvirahaparatvena dvitīyavākyena tenāparokṣarūpatāprāptiḥ, anyathā vedāntabodhyasya vicārakartavyatādeścāparokṣatvāpātāditi vācyam, niścitapadenaivāprāmāṇyaśaṅkāvirahāderlabdhatayā supadasyātatparatvāt/ nāpi vedāntabodhyasya brahmātiriktasyāpyevamāparokṣyāpattiḥ, arthapadasya mukhyatastātparyaviṣayaparatvād, vedāntabodhyatāyā brahmamātraparyavasannatvācca/
evamanumānamapyatra mānam- `aparokṣatvam, tattvamasyādivākyajanyajñānavṛtti, aparokṣajñānaniṣṭhātyantābhāvāpratiyogitvāt, jñānatvavat'/ na ca karmakāṇḍajanyajñānavṛttītyevamapi sādhyeteti vācyam, vipakṣabādhakasattvāsattvābhyāṃ viśeṣāt/ tathā hi tattvamasyādivākyasyāparokṣajñānājanakatve aparokṣabhramanivṛttirna syāt/ na ca manasaivāparokṣajñānam, manasaḥ kutrāpyasādhāraṇyena pramākaraṇatvābhāvād, ātmanaḥ svaprakāśatvāt sukhādīnāṃ sākṣivedyatvāt/ na ca śabde aparokṣajñānajanakatvavad anyatrāklṛptameva manasi tatkalpanīyam/ evaṃ hi sarvāṃśasyaiva manasi kalpyatvena viśeṣāt/ na caivaṃ jyotiṣṭomādiviṣayakakarmakāṇḍajanyajñāne kalpakamasti/ tatra hi kalpanīyamanuṣṭhānāya vā ? phalāya vā ? nādyaḥ, parokṣajñānādeva tatsambhavāt/ tata evānuṣṭhānāt phalasiddherna dvitīyo'pi/
na ca vimataḥ śabdo nāparokṣadhīhetuḥ śabdatvāditi pratisādhanam, `daśamastvamasī'tyādāveva vyabhicārāt/ na ca tatrāpīndriyameva karaṇaṃ śabdastatsahakārīti vācyam, kvacit bahulatame tamasi locanahīnasyāpi tadvākyādaparokṣabhramanivartakasya daśamo'smītyaparokṣajñānasya darśanāt/ yatrāpīndriyasadbhāvaḥ, tatrāpi tadaprayojakameva/ na ca dharmavāṃstvamasi parvato'gnimānityādau viśeṣyāparokṣatve'pi viśeṣaṇapārokṣyavad atrāpi daśamatve pārokṣyamastviti vācyam, atra parokṣatve aparokṣabhramānivṛttiprasaṅgāt/
nanu evamapi śabdasyāparokṣajñānajanakatvaṃ kiṃ svābhāvikam ? utāparokṣaviṣayanimittakam ? nādyaḥ, atiprasaṅgāt/ na dvitīyaḥ, jīvāḥ paramātmano na bhidyante ātmatvādityādinā jāyamānānumiteḥ śravaṇāt prāgāpatato vedāntajanyāyā bhāṣāprabandhajanyāyā anadhītavedāntajanyāyā aikyapratīteścāparokṣyāpātāt śravaṇaniyamāderaniyamāt/ kiñcārthasyāparokṣyaṃ na tāvadaparokṣabuddhirūpatvam, brahmaṇyasya sattve'pi daśamatvādāvabhāvāt, caitrāparokṣajñāne maitrasya śabdādinā āparokṣyādarśanācca/ nāpyaparokṣavyavahāraviṣayatvam, vyavahārāparokṣyasya tādṛgarthabhedaviṣayakatvarūpatve anyonyāśrayāt, aparokṣo'yamityevaṃrūpatve ajñānāvṛte'pi tadabhāvāt, tvayāpi na prakāśata ityādivyavahārārthamevāvaraṇakalpanād, uktavyavahārayogyatvarūpatve vyavahitaghaṭe śabdādaparokṣajñānaprasaṅgād, aparokṣajñānajanyatvarūpatve ca vakṣyamāṇapakṣāntarbhāvāt/ tasmādarthasyāparokṣadhīviṣayatvamevāparokṣatvaṃ vācyam/ tatra caitajjñānaviṣayatvena taduktāvanyonyāśrayaḥ, jñānāntarābhiprāye tu keṣāñcidaparokṣe svargādāvasmākaṃ śabdādaparokṣadhīprasaṅgāt/ ekapumabhiprāye tu pūrvāparokṣe śabdādinā idānīmaparokṣadhīprasaṅgāt/ ekakālābhiprāye pratyakṣāgnau liṅgācchabdādvā āparokṣyaṃ syāditi cenna, yaṃ śābdabodhamādāya yasya bodhyatvam, tatsākṣātkārārthaṃ tadabhinnārthāvagāhitvanimittakamityuktadoṣānavakāśāt/
na ca evaṃ pratyakṣāntarbhāvaḥ śabdasya syāditi vācyam, bodhyabhinnārthakaśabdātiriktatve sati pratyakṣapramākaraṇatvasya pratyakṣasyāntarbhāve tantratvāt/ nanu- "manasaivānudraṣṭavya"mityāderiva manaḥkaraṇatāpratipādakasya prakṛte abhāvāt anaupadeśikaṃ śabdasya sākṣātkārakaraṇatvamiti cenna, "taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmī"tyādau tatra sādhuriti tadanyāsādhutve sati tatsādhutvarūpasādhvarthavihitataddhitaśrutyā eva mānatvāt/ nanu manasaḥ karaṇatve'pi aupaniṣadatvasya nididhyāsanāpekṣitatayā anyathāsiddhiḥ, na, "yanmanasā na manuta" iti manasaḥ karaṇatvaniṣedhāt/ na ca "yato vāco nivartanta" iti śabdasyāpi karaṇatvānupapattiḥ, aupaniṣadatvaśrutyanusāreṇa tasyāḥ śaktyā abodhakatvaparatvāt/ taduktaṃ- `cakitamabhidhatte śrutirapī'ti/ na ca manasaivānudraṣṭavyamiti tṛtīyāśrutyanusāreṇa na manuta ityasyaivāpakvamanoviṣayatayā'nyathānayanasāmyamiti vācyam, evaṃ sāmye'pi manasaḥ karaṇatve hyadhikakalpanā/ śabdasya karaṇatve tvalpakalpaneti viśeṣāt/ tasmāttatvamasyādivākyasyāparokṣajñānajanakatvādavidyānivṛttyātmakamokṣasādhanabrahmasākṣātkārāya mananādyaṅgakaṃ śravaṇamaṅgi niyamavidhiviṣaya iti siddham// ityadvaitasiddhau śabdādaparokṣopapattiḥ//
viśveśvarākhyasya guroḥ prasādādadvaitasiddhirmadhusūdanasya/
abhūdabhūmiḥ khalu dūṣaṇānāṃ guṇairameyairavagumphitaśrīḥ//
sasambhramamapekṣayā paraguṇonnatirduḥsahā
nitāntamanapekṣayā nijapumarthahāniḥ parā/
ataḥ sumatayo yathānayamupekṣya durmatsaraṃ
prayojanavaśānugāḥ kuruta matkṛtau satkṛtim//
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīviśveśvarasarasvatīśrīcaraṇaśiṣya śrīmadhusūdanasarasvatīviracitāyāmadvaitasiddhau śravaṇādinirūpaṇaṃ nāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ
Original text: advaitasiddhiḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0