અદ્વૈતસિદ્ધિઃ · અધ્યાય p3

[2-1]
1. અખણ્ડાર્થત્વલક્ષણભઙ્ગઃ
તત્રાખણ્ડાર્થત્વલક્ષણોપપત્તિઃ-
હેયં નિરૂપ્ય બન્ધાખ્યં તન્નિવૃત્તેર્નિબન્ધનમ્।
યજ્જ્ઞાનં તદખણ્ડાર્થમાદેયમધુનોચ્યતે॥
તચ્ચાખણ્ડાર્થં દ્વિવિધમ્- એવં પદાર્થનિષ્ઠમ્, અપરં વાક્યાર્થનિષ્ઠમ્। એકૈકં ચ પુનર્વૈદિકલૌકિકભેદેન દ્વિવિધમ્। પદાર્થનિષ્ઠં વૈદિકમપિ દ્વિવિધમ્- તત્પદાર્થનિષ્ઠં ત્વં પદાર્થનિષ્ઠં ચ। તત્ર સત્યં જ્ઞાનમનન્તમિત્યાદિ તત્પદાર્થનિષ્ઠમ્। `યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઽ ઇત્યાદિ ત્વં પદાર્થનિષ્ઠમ્। `પ્રકૃષ્ટપ્રકાશઽ ઇત્યાદિ તુ લૌકિકં પદાર્થનિષ્ઠમ્। વાક્યાર્થનિષ્ઠમપિ વૈદિકં `તત્ત્વમસ્યાઽદિવાક્યમ્, `સોઽયં દેવદત્તઽ ઇત્યાદિ તુ લૌકિકમ્।
અત્રાહુઃ- કિમખણ્ડાર્થત્વમ્ ? ન તાવન્નિર્ભેદાર્થત્વમ્, યતો નિર્ભેદાર્થત્વસ્ય શબ્દબોધ્યત્વે વિશેષણતાયામુપલક્ષણતાયાં ચ નિર્ઘટં ભૂતલમિતિવત્ સખણ્ડાર્થતૈવ સ્યાત્ શબ્દાબોધ્યત્વે તુ વસ્તુગત્યા યન્નિર્ભેદં બ્રહ્મ તદ્બોધકસગુણવાક્યાનામપિ અખણ્ડાર્થત્વાપત્તિઃ। અથ યન્નિર્ભેદં વસ્તુગત્યા તન્માત્રપરત્વમ્ ન। પ્રકૃષ્ટપ્રકાશાદિવાક્યેઽવ્યાપ્તેઃ, તેષાં ધર્મિસમસત્તાકભેદવદ્વસ્તુપરત્વેન વસ્તુગત્યા નિર્ભેદાર્થે નિષ્ઠત્વાભાવાત્। અત એવ નિર્વિશેષાર્થત્વમપિ ન। નાપ્યપર્યાયશબ્દાનાં પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રપર્યવસાયિત્વમ્ શીતોષ્ણસ્પર્શવન્તૌ પયઃ પાવકાવિત્યાદાવનેકપ્રાતિપદિકાર્થપરેઽતિવ્યાપ્તેઃ। ન ચ સંભૂયાર્થપરત્વમત્ર નાસ્ત્યેવ, પ્રત્યેકં ત્વેકૈકાર્થપરત્વં લક્ષણવાક્યત્વાદિતિ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્, તથાપિ બ્રહ્મણ્યભાવાદ્, અભિધયા લક્ષણયા વા વેદાન્તવાક્યાનાં નિઃસમ્બન્ધે બ્રહ્મણિ પર્યવસાનાનુપપચેઃ। અત એવ નૈકવિશેષ્યપરત્વમપિ, તદ્વિશિષ્ટૈકવિશેષ્યબોધકનીલોત્પલાદિવાક્યે અતિવ્યાપ્તેરિષ્ટાપત્તેશ્ચ। યત્તુ- અપર્યાયશબ્દાનાં સંસર્ગાગોચરપ્રમિતિજનકત્વં વા તેષામેકપ્રાતિપદિકાર્થમાત્રપર્યવસાયિત્વં વા અખણ્ડાર્થત્વમ્। તદુક્તં પઞ્ચપાદિકાકૃદ્ભિઃ- `પદાનાં પરસ્પરાનવચ્છિન્નાર્થાનામ્ અનન્યાકાઙ્ક્ષાણામ્ અવ્યતિરિક્તૈકરસપ્રાતિપદિકાર્થમાત્રાન્વયઃઽ ઇતિ। ઉક્તઞ્ચ તત્ત્વપ્રદીપિકાકૃદ્ભિઃ-
સંસર્ગાસઙ્ગિસમ્યગ્ધીહેતુતા યા ગિરામિયમ્।
ઉક્તાઽખણ્ડાર્થતા યદ્વા તત્પ્રાતિપદિકાર્થતા॥ ઇતિ ।
તન્ન, આદ્યે `અપ્રાપ્તયોઃ પ્રાપ્તિઃ સંયોગઽ ઇત્યાદૌ સંયોગલક્ષણવાક્યેઽવ્યાપ્તેઃ। અથ પદસ્મારિતપદાર્થસંસર્ગાપ્રમાપકત્વં વિવક્ષિતમ્, તત્રાપિ `દ્વિષદન્નં ન ભોક્તવ્યઽ મિત્યેતત્પરે `વિષં ભુઙ્ક્ષ્વેતિ વાક્યે અતિવ્યાપ્તિઃ। ન ચ- `દ્વિષદન્નં ન ભોક્તવ્યઽમિતિ શાસ્ત્રમૂલત્વેન શાસ્ત્રીયપદસ્મારિતપદાર્થસંસર્ગપ્રમાપકત્વાદત્ર નાતિવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્, યુક્તિમૂલત્વેનાસ્ય શાસ્ત્રમૂલત્વાસિદ્ધેઃ। અથ પ્રતિપિપાદયિષિતપદાર્થસંસર્ગાપ્રમાપકત્વમત્ર વિવક્ષિતમ્, તત્રાપ્યસંભવઃ, ચન્દ્રબ્રહ્માદિશબ્દાર્થાનાં સ્વરૂપતો જ્ઞાતતયાઽપ્રતિપિપાદયિષિતત્વેન સંસર્ગ વિશેષપ્રતિયોગિત્વેનૈવ પ્રતિપિપાદયિષિતત્વાત્। અત એવ ન દ્વિતીયલક્ષણમપિ, તથા ચ લક્ષણાસમ્ભવાત્ પ્રમાણમપ્યસંભવિ, અલક્ષિતે પ્રમાણસ્યોપન્યસિતુમશક્યત્વાદ્ ઇતિ।
અત્રોચ્યતે- પદવૃત્તિસ્મારિતાતિરિક્તમત્ર સંસર્ગપદેન વિવક્ષિતમ્। તથા ચાપર્યાયશબ્દાનાં પદવૃત્તિસ્મારિતાતિરિક્તાગોચરપ્રમાજનકત્વમાદ્યલક્ષણં પર્યવસિતમ્। તથા ચ ન સંયોગલક્ષણે અવ્યાપ્તિઃ, તસ્ય પદવૃત્તિસ્મારિતત્વાત્। નાપિ દ્વિષન્નભોજનનિષેધકે અતિવ્યાપ્તિઃ, તત્રાનિષ્ટસાધનત્વસંસર્ગસ્ય પદવૃત્ત્યસ્મારિતસ્ય પ્રતિપાદ્યત્વાત્। `શીતોષ્ણસ્પર્શવન્તૌ પયઃ પાવકાઽ વિત્યત્ર ત્વખણ્ડાર્થત્વમિષ્ટમેવ। ન ચ - ધર્મધર્મિભાવાસહમખણ્ડાર્થત્વં કથં ધર્મિભેદં સહતામિતિ- વાચ્યમ્, એકત્રાસહિષ્ણુતાયાઃ સર્વત્રા સહિષ્ણુતાયામહેતુત્વાત્, શીતસ્પર્શવત્ પયઃ, ઉષ્ણસ્પર્શવાન્ પાવક ઇતિ વાક્યાર્થભેદાચ્ચ। અસંભવસ્તુ તન્માત્રપ્રશ્નોત્તરત્વાદિતિ હેત્વસિદ્ધ્યુદ્ધારે નિરસિષ્યતે। અત્ર ચ `ઘટઃ કલશઽઇત્યાદૌ સંસર્ગાપ્રમાપકે એકાર્થપરેઽતિવ્યાપ્તિવારણાયાપર્યાયશબ્દાનામિતિ। તત્રાપિ બહુવચનેન સંભૂયૈકાર્થપ્રતિપાદકત્વસ્ય લાભાન્ન`ધવખદિરપલાશાઽ ઇત્યાદાવતિવ્યાપ્તિઃ। પદજ્ઞાપ્યેત્યુક્તે અર્થાપત્ત્યા પદજ્ઞાપ્યમનિષ્ટસાધનત્વમાદાય `વિષં ભુઙ્ક્ષ્વેતિ વાક્યે અતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્તદ્વારણાય વૃત્તીતિ। તથાપ્યન્વિતાભિધાનવાદિમતે શક્ત્યાઽભિહિતાન્વયવાદિમતે ચ લક્ષણયા વાક્યાર્થભૂતસંસર્ગસ્ય વૃત્તિજ્ઞાપ્યત્વાત્ સર્વત્ર પ્રમાણવાક્યે અતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્તદ્વારણાય ઉક્તં સ્મારિતેતિ। આદ્યપક્ષે કુબ્જશક્ત્યઙ્ગીકારાદ્, દ્વિતીયપક્ષે ચાજ્ઞાતાયા એવ પદાર્થનિષ્ઠાયા લક્ષણાયા વૃત્તિત્વાઙ્ગીકારાત્ ન સંસર્ગસ્ય પદસ્મારિતત્વમ્, કિંત્વનુભાવ્યત્વમિત્યતિવ્યાપ્તિપરિહારઃ। એવં દ્વિતીયમપિ લક્ષણં સમ્યગેવ। તત્રાપ્યેકત્વં પ્રાતિપદિકાર્થસ્યૈકધર્માવચ્છેદેન વૃત્તિવિષયત્વમ્, ન ત્વેકમાત્ર વ્યક્તિત્વમ્। અતો યૌગિકાર્થૌપગવાદિપ્રશ્નોત્તરે `શ્યામો દીર્ઘઃ લોહિતાક્ષ ઔપગવઽ ઇત્યાદૌ અનેકાર્થાત્મકે વનસેનાદિપ્રશ્નોત્તરે એકદેશસ્થા વૃક્ષા વનમિત્યાદૌ ચ નાવ્યાપ્તિઃ। `શીતોષ્ણસ્પર્શવન્તૌ પયઃપાવકાઽવિતિ તુ પ્રત્યેકમેકૈકાર્થપરત્વાત્ સઙ્ગ્રાહ્યમેવ। તદુક્તં કલ્પતરુકૃદ્ભિઃ-
અવિશિષ્ટપર્યાયાનેકશબ્દપ્રકાશિતમ્।
એવં વેદાન્તનિષ્ણાતા અખણ્ડં પ્રતિપેદિરે॥ ઇતિ ।
નનુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદે અપર્યાયત્વમ્, સ ચાનન્તાદિપદેષુ ન સંભવતિ, શુદ્ધબ્રહ્મમાત્રનિષ્ઠત્વાદ્, અતો વેદાન્તેષુ લક્ષણાવ્યાપ્તિરિતિ ચેન્ન, પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદં સ્વીકૃત્યૈવ લક્ષણયાઽનન્તાદિપદાનાં શુદ્ધબ્રહ્મપરત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્। ન ચ શુદ્ધે સંબન્ધાભાવાન્ન લક્ષણાપીતિ વાચ્યમ્। અતાત્વિકસંબન્ધેનૈવ લક્ષણોપપત્તેઃ। ભ્રમપ્રતીતરજતત્વેન સંબન્ધેન શુક્તૌ રજત પદલક્ષણાવત્। શુદ્ધસ્યૈવ સર્વકલ્પનાસ્પદત્વેન શુદ્ધે ન કલ્પિતસંબન્ધાનુપપત્તિઃ। યથા ચાનન્તાદિપદાનાં લાક્ષણિકત્વેઽપિ બ્રહ્મણિ નાન્તવત્ત્વાદિપ્રસઙ્ગઃ તથા વક્ષ્યતે। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અખણ્ડાર્થલક્ષણોપપત્તિઃ

[2-1]
[2-2]
2. સત્યજ્ઞાનાદિવાક્યાનામખણ્ડાર્થત્વાનુમાનભઙ્ગઃ
એવં લક્ષણસંભવે પ્રમાણસંભવોઽપિ તથા હિ- સત્યાદિવાક્યમખણ્ડાર્થનિષ્ઠં, બ્રહ્મપ્રાતિપદિકાર્થનિષ્ઠં વા, લક્ષણવાક્યત્વાત્ તન્માત્રપ્રશ્નોત્તરત્વાદ્વા, પ્રકૃષ્ટ પ્રકાશશ્ચન્દ્ર ઇતિ વાક્યવદિતિ પદાર્થવિષયાખણ્ડાર્થત્વાનુમાનમ્। તત્ત્વમસ્યાદિ વાક્યમખણ્ડાર્થનિષ્ઠમાત્મસ્વરૂપમાત્રનિષ્ઠં વા, અકાર્યકારણદ્રવ્યમાત્રનિષ્ઠત્વે સતિ સમાનાધિકરણત્વાત્, તન્માત્રપ્રશ્નોત્તરત્વાદ્વા, સોઽયમિત્યાદિવાક્યવદિતિ વાક્યાર્થવિષયાખણ્ડાર્થત્વાનુમાનમ્, ન ચ સત્યાદિવાક્યે તન્માત્રપ્રશ્નોત્તરત્વમસિદ્ધમ્; `બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમિતિ બ્રહ્મવેદનસ્યૈવેષ્ટસાધનતયા તન્માત્ર એવ બુભુત્સાતઃ તન્માત્રસ્યૈવ પ્રશ્નવિષયત્વાત્। ન ચ પ્રકૃષ્ટાદિવાક્યે સાધ્યવૈકલ્યમ્; તદ્વાક્યં પક્ષીકૃત્ય તન્માત્ર પ્રશ્નોત્તરત્વેન ચન્દ્રમાત્રનિષ્ઠતાયાઃ સામાન્યવ્યાપ્તિમવલમ્બ્ય સાધનાત્। એવં `તત્ત્વમસ્યાઽદિવાક્યેઽપિ તન્માત્રપ્રશ્નોત્તરત્વં નાસિદ્ધમ્, `કોઽહઽમિત્યાત્મસ્વરૂપસ્યૈવ પ્રશ્નવિષયત્વેન તદધિકપ્રત્યુક્તેરયુક્તેઃ। નાપ્યત્ર દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ, દેવદત્તસ્વરૂપમાત્રે પૃષ્ટે અસ્ય પ્રવૃત્તેઃ। ન ચાપ્રયોજકત્વમ્, પ્રશ્નોત્તરયોર્વૈયધિકરણ્યાપત્તેઃ, વિપક્ષબાધકતર્કસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્। ન ચ- સંસર્ગાગોચરપ્રમિતિજનકત્વં સાધ્યમપ્રસિદ્ધમ્, પ્રત્યક્ષાદિનાપિ ઇદમિત્થમિતિ વિશેષસંસર્ગગોચરાયા એવ પ્રમિતેર્જનનાદિતિ વાચ્યમ્, નિર્વિકલ્પકસ્વીકર્તૄણાં તસ્મિન્નેવ પ્રસિદ્ધેઃ, ઇતરેષાં તુ પ્રમાત્વં સંસર્ગાગોચરવૃત્તિ, સકલપ્રમાવૃત્તિત્વાદભિધેયત્વવદિતિ સામાન્યતસ્તત્પ્રસિદ્ધેઃ। યદ્યપ્યત્રાપિ અપ્રયોજકત્વં સંભાવ્યતે તથાપિ સન્દેહરૂપા સાધ્યપ્રસિદ્ધિર્ન દુર્લભા। વસ્તુતસ્તુ પ્રકૃષ્ટાદિવાક્ય એવ તત્પ્રસિદ્ધિર્દર્શિતા।
ન ચ- લક્ષણવાક્યત્વં સત્યાદિવાક્યેષ્વસિદ્ધમ્, સત્યત્વાદેઃ પરાપરજાતિતયા તસ્યાશ્ચાન્યત્રાપિ વિદ્યમાનત્વેનાસાધારણ્યાભાવાત્, ન ચ- તાત્ત્વિકં તદ્ બ્રહ્મણિ, અદ્વૈતશ્રુતિવિરોધાદ્, આતત્ત્વિકં ત્વન્યત્રાપિ તુલ્યમિતિ- વાચ્યમ્, પરમાર્થસત્યાદિરૂપતાયાઃ બ્રહ્મસ્વરૂપલક્ષણત્વાત્। અસ્મન્મતે યદ્યપિ સત્યાદ્યન્યતમપદં સ્વરૂપલક્ષણપરમ્, બ્રહ્મણોઽન્યસ્ય તદભાસત્વાત્, તથાપિ પરૈરપિ સત્યત્વસ્ય સત્યત્વે સતિ જ્ઞાનત્વસ્ય સત્યત્વે સત્યાનન્દત્વસ્ય શૂન્યવાદિભિરપિ સત્ત્વરહિતજ્ઞાનાન્દાત્મકત્વસ્ય બ્રહ્મણોઽન્યત્રાઙ્ગીકારાન્મિલિતં વિના ન નિર્વિચિકિત્સબ્રહ્મસિદ્ધિરિતિ મિલિતં લક્ષણમ્। ન ચૈવં વિશિષ્ટસ્ય લક્ષણત્વે સખણ્ડાર્થત્વપ્રસઙ્ગઃ, વાચ્યસ્ય સખણ્ડાર્થત્વેઽપિ લક્ષ્યસ્યાખમ્ડત્વાત્। યદ્યપિ સર્વેષાં સત્યાદિપદાનાં લક્ષ્યમેકમેવ નિર્વિશેષં બ્રહ્મ, તથાપિ નિવર્તનીયાંશાધિક્યેન ન પદાન્તરવૈયર્થ્યમ્। અતો વાચ્યાર્થ વૈશિષ્ટ્યસ્યાખણ્ડસિદ્ધાવુપાયત્વાત્ ન તદ્વિરોધિતા।
નનુ ઇદં વિરુદ્ધમ્ અસાધારણધર્મરૂપલક્ષણપરવાક્યસ્ય સખણ્ડાર્થત્વનિયમાદિતિ- ચેત્, ન, સર્વલક્ષણવાક્યાનાં સ્વરૂપમાત્રપર્યવસાયિત્વેન નિયમાસિદ્ધેઃ ધર્મલક્ષણસ્યાખણ્ડત્વવિરોધિત્વેઽપિ સ્વરૂપલક્ષણસ્ય તદવિરોધિત્વાચ્ચ। ન ચાભેદે લક્ષ્યલક્ષણભાવાયોગઃ, અન્તઃકરણવૃત્તિનિબન્ધનાકારભેદેન ઉભયોપપત્તેઃ, આવૃતત્ત્વાનાવૃતત્વવદ્, અન્યથા સ્વરૂપલક્ષણતટસ્થલક્ષણવિભાગો ન સ્યાત્। ન ચ યાવદ્‌દ્રવ્યભાવિત્વાભાવિત્વાભ્યાં વ્યવસ્થા, તાવતા હિ સ્થાયિત્વાસ્થાયિત્વવ્યવસ્થા સ્યાત્, ન તુ સ્વરૂપાદિરૂપા, તવ મતે પાર્થિવરૂપાદૌ સ્વરૂપલક્ષણે અવ્યાપ્તેશ્ચ, બ્રહ્મણિ યાવદ્‌દ્રવ્યભાવિધર્મવિરહાચ્ચ। વસ્તુતસ્તુ- દ્વારત્વેન લક્ષણે તાત્પર્યં ન દ્વારિણોઽખણ્ડાર્થત્વં વિરુણદ્ધિ। ન ચ- સ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય પ્રાગેવ સામાન્યતો જાતત્વાત્ તજ્જ્ઞાને નૈતદ્‌દ્વારાપેક્ષેતિ વાચ્યમ્, જ્ઞાનમાત્રેઽસ્ય દ્વારત્વાભાવેઽપિ સંશયાદિનિવર્તકૈતજ્જ્ઞાને તદ્‌દ્બારાપેક્ષણાત્। ન ચ સખણ્ડવનાદિલક્ષણવાક્યે વ્યભિચારઃ, તત્રાપિ સાધ્યસત્ત્વસ્ય વ્યુત્પાદનાત્। ન ચ કિં ચન્દ્રલક્ષણમિત્યસાધારણધર્મપ્રશ્નોત્તરે પ્રકૃષ્ટપ્રકાશાદિવાક્યે વ્યભિચારઃ। તત્ર હિ ન ચન્દ્રસ્વરૂપપરત્વમ્, કિન્તુ પ્રકર્ષાશ્રયો યઃ પ્રકાશઃ, તત્સ્વરૂપપરત્વમ્, તથા ચ પ્રકર્ષોપલક્ષિતપ્રકાશવ્યક્તિસ્વરૂપમાત્રપ્રતિપાદકત્વેન તત્રાપ્યખણ્ડાર્થત્વાવિરોધાત્। અત એવ- ધર્મે પૃષ્ટે ચન્દ્રસ્વરૂપં વક્તું નોચિતમિતિ-નિરસ્તમ્, ધર્મસ્યૈવ સ્વરૂપત ઉક્તત્વાદ્, અન્યથા પ્રશ્નોત્તરયોર્વૈયધિકરણ્યાપત્તેઃ।
નનુ- ઇદં બાધિતમ્, ધર્મિજ્ઞાનાધીનસપ્રકારકસંશયાદિનિવર્તકં મોક્ષહેતું સપ્રકારકજ્ઞાનં પ્રતિ સાધનત્વેન વેદાન્તવિચારવિધાનાન્યથાનુપપત્ત્યા વેદાન્તવાક્યે સાધ્યાભાવનિશ્ચયાદિતિ ચેન્ન, અનૃતાદિપ્રતિષેધકવ્યાવૃત્તાકારજ્ઞાનેનૈવ અનૃતાદિસંશયાદિનિવૃત્ત્યુપપત્તેરન્યથાસિદ્ધત્વાત્। ન હિ સપ્રકારકત્વમાત્રં તત્ર તન્ત્રમ્। ભ્રમકાલીનાનુવૃત્તાકારજ્ઞાનસ્ય સપ્રકારકત્વેન સંશયાદિનિવર્તકત્વે ભ્રમકથૈવોચ્છિદ્યેત। જ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનસમવિષયત્વેનૈવ તન્નિવર્તકત્વમ્, ન તુ સમાનપ્રકારકત્વેનાપિ ગૌરવાત્। અજ્ઞાનવિષયશ્ચશુદ્ધં બ્રહ્મ અજ્ઞાનકલ્પિતસ્ય તદિતરસ્ય અજ્ઞાન વિષયત્વાયોગાત્। તથા ચ શુદ્ધ બ્રહ્માકારા ચિત્તવૃત્તિઃ નિષ્પ્રકારિકૈવાજ્ઞાનનિવર્તિકાપ્રકારમાત્રસ્યાવિદ્યાકલ્પિતત્વેન તદ્વિષયતાયાં વૃત્તેરવિદ્યાસમવિષયત્વાભાવાત્। યથા ચાવિદ્યાતત્કાર્યવિષયં જ્ઞાનં તદનિવર્તકં તથા વ્યુત્પાદિતં પ્રાક્। દ્રવ્યાદ્યાકારજ્ઞાનાનાં ચ ઘટાદ્યાકારત્વસ્યાનુભવનિરસ્તત્વાન્ન દ્રવ્યાદ્યાકારજ્ઞાનેન ઘટાદ્યાકારાજ્ઞાનનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ, દ્રવ્યત્વઘટત્વયોર્ભેદેન વિષયભેદાચ્ચ। યથા ચ સમાનપ્રકારકત્વમાદાયાપિ ન નિસ્તારઃ, તથા પ્રતિપાદિતમસ્માભિર્વેદાન્તકલ્પલતિકાયામિતિ દિક્।
નનુ- અસ્તુ સત્પ્રતિપક્ષઃ, તથા હિ- સત્યાદિવાક્યતાત્પર્યવિષયઃ સંસૃષ્ટરૂપઃ સંસર્ગરૂપો વા, પ્રમાણવાક્યતાત્પર્યવિષયત્વાત્, સંમતવત્, સત્યાદિવાક્યં, સ્વતાત્પર્યવિષયજ્ઞાનાબાધ્યસંસર્ગપરં, સ્વતાત્પર્યવિષયજ્ઞાનાબાધ્યસ્વકરણ પ્રમાવિષયપદાર્થનિરૂપ્યસંસર્ગપરં વા, પ્રમાણવાક્યત્વાદગ્નિહોત્રાદિવાક્યવત્। `વિષં ભુઙ્ક્ષ્વેઽ ત્યાદૌ વાચ્યાર્થસંસર્ગપરત્વાભાવેઽપિ સ્વકરણકપ્રમાવિષયપદાર્થસંસર્ગપરત્વાન્ન વ્યભિચારઃ, `ખં છિદ્રં કોકિલઃ પિકઽ ઇત્યાદૌ ચાનતિભિન્નાર્થત્વે સામાનાધિકરણ્યાયોગેન છિદ્રકોકિલાદીનાં ખપિકાદિશબ્દવાચ્યત્વસંસર્ગ પરત્વાચ્ચ વ્યભિચાર ઇતિ ચેન્ન આદ્યાનુમાને સંસૃષ્ટરૂપ ઇતિ સાધ્યે સંસર્ગે, સંસર્ગરૂપ ઇતિ સાધ્યે ચ સંસૃષ્ટરૂપે પદાર્થે વ્યભિચારાત્। તયોરુભયોરપિ પ્રમાણવાક્યતાત્પર્યવિષયત્વાત્। દ્વિતીયાનુમાને પ્રમાણવાક્યત્વસ્યાબાધ્યપરત્વમાત્રેણ પ્રમિતિવિષયપરત્વમાત્રેણ વોપપત્તૌ વિશિષ્ટસાધ્યસ્ય તત્રાતન્ત્રત્વેનાપ્રયોજકત્વાદ્, અલક્ષણવાક્યત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ। નાપિ વેદાન્તવાક્યજન્યપ્રમા, સપ્રકારિકા, વિચારજન્યત્વાત્, સંશયનિવર્તકત્વાદ્વા, કર્મકાણ્ડજન્યજ્ઞાનવદ્। વેદાન્તજન્યા પ્રમા, બ્રહ્મપ્રકારવિષયા, બ્રહ્મધર્મિકસંશયવિરોધિત્વાદ્ બ્રહ્મવિચારજન્યત્વાદ્વા, યદેવં તદેવમ્, યથા કર્મકાણ્ડજન્યો નિશ્ચય ઇતિ પ્રતિસાધનમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, તવ મતે જ્ઞાનમાત્રસ્ય સપ્રકારકત્વેન વિચારજન્યત્વસંશયવિરોધિત્વયોર્વ્યર્થત્વાદ્, અપ્રયોજકત્વાત્, નિષ્પ્રકારકજ્ઞાનાદપિ સંશયાદિ નિવૃત્તિસંભવાત્, લક્ષણવાક્યાજન્યત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ। અત એવ- દ્વિતીયાનુમાનમપિ-અપાસ્તમ્, બ્રહ્મનિષ્ઠપ્રકારવિષયત્વસાધને દૃષ્ટાન્તાભાવાચ્ચ। સર્વેષુ ચ પ્રતિસાધનેષુ પ્રશ્નોત્તરયોઃ વૈયધિકરણ્યાપત્તિઃ પ્રતિકૂલતર્કોઽવસેયઃ।

નનુ- દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યમ્, તથા હિ- પ્રકૃષ્ટપ્રકાશાદિવાક્યં ન તાવદભિધયા અખણ્ડાર્થનિષ્ઠમ્, પ્રકૃષ્ટાદિપદસ્યાખણ્ડે અભિધાયા અભાવાત્, ત્વયાનઙ્ગીકારાચ્ચ, નાપિ લક્ષણયા, પ્રકૃષ્ટપ્રકાશસ્ય દ્રવ્યસ્ય ગુણસ્ય વા ચન્દ્રે અન્વયોપપત્તેઃ અન્વયાનુપપત્તિરૂપલક્ષણાબીજાભાવાદિતિ- ચેન્ન, `યષ્ટીઃ પ્રવેશયેઽત્યાદૌ લોકે `તરસમયાઃ પુરોડાશા ભવન્તીત્યાદૌ વેદે ચ યથાશ્રુતાન્વયસંભવેઽપિ યથા તાત્પર્યવિષયીભૂતાન્વયાનુપપત્ત્યા યષ્ટિધરપુરુષેષુ સવનીયહવિર્માત્રે ચ યષ્ટિપુરોડાશશબ્દયોર્લક્ષણાઽઽશ્રિતા, તથૈવેહ તાત્પર્યવિષયીભૂતાન્વયાનુપપત્તિનિમિત્તયા લક્ષણયા અખણ્ડાર્થપરત્વોપપત્તેઃ કશ્ચન્દ્ર ઇતિ ચન્દ્રસ્વરૂપે પૃષ્ટે તન્માત્રપરસ્યવોત્તરસ્યોચિતત્વાત્।
નનુ- ચન્દ્રસ્વરૂપસ્ય જ્ઞાતત્વે તત્ર પ્રશ્નો ન યુજ્યતે, અજ્ઞાતત્વે ધર્મિજ્ઞાનસાધ્યબુભુત્સાસંદેહયોશ્ચન્દ્ર ઇત્યનૂદ્ય ક ઇતિ પ્રશ્નસ્ય ચન્દ્રશબ્દસ્યાર્થવત્ત્વાજ્ઞાનેનાપ્રાતિપદિકતયા તદુત્તરસુબ્વિભક્તેશ્ચાયુક્તત્વપ્રસઙ્ગાત્। ચન્દ્રસ્વરૂપે જ્ઞાતેઽપિ તસ્યાસઙ્કીર્ણં સ્વરૂપં ન જ્ઞાતમિતિ ન યુક્તમ્, તસ્મિન્ રૂપદ્વયાભાવાત્। અસઙ્કીર્ણત્વેન ન જ્ઞાતમિતિ ચેત્, અસઙ્કીર્ણત્વપ્રકારકપ્રતીતિપરત્વં પર્યવસિતમ્, તચ્ચ વ્યાવર્તકવૈશિષ્ટ્યં વા વ્યાવૃત્તિવૈશિષ્ટ્યં વા, ઉભયથાપ્યખણ્ડાર્થત્વભઙ્ગ ઇતિ- ચેન્ન, ભાવાનવબોધાત્। તથા હિ- ચન્દ્રસ્વરૂપસ્ય જ્ઞાતત્વાભ્યુપગમાદેવ તદજ્ઞાતત્વનિબન્ધનદોષાનવકાશઃ। જ્ઞાતત્વેઽપિ ચ વિપર્યયવિરોધિજ્ઞાનાનુદયદશાયાં તદુદયાર્થં પ્રશ્નો યુજ્યત એવ અન્યથા સર્વત્ર પ્રશ્નમાત્રોચ્છેદાપત્તેઃ। અથાનભ્યાસદશાપન્નં જ્ઞાનં ન વિપર્યયવિરોધિ, પ્રકૃતેઽપિ સમમ્, વિષયતુલ્યત્વેઽપિ જ્ઞાનવિશેષસ્યૈવ વિપર્યયનિવર્તકત્વસ્ય સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તત્વાત્। `શઙ્ખઃ શ્વેતો ન પીતઽ ઇત્યાદિપરોક્ષજ્ઞાને ભાસતે યાદૃશં શ્વૈત્યસ્વરૂપં પીતાભાવસ્વરૂપં વા, તાદૃશમેવાપરોક્ષજ્ઞાનવિષયતાદશાયાં વિપર્યયવિરોધીતિ વિપર્યયવિરોધિફલોપહિતમેવાસઙ્કીર્ણમિત્યુચ્યતે। ફલોપધાનતદભાવૌ ચ દોષવિશેષતદભાવયોર્વૈપરીત્યેનેત્યન્યદેતત્। તથા ચ એકમેવ સ્વરૂપં દશાવિશેષભેદેન સઙ્કીર્ણમસંકીર્ણં ચેતિ સઙ્કીર્ણતાદશાયાં યુગપત્ જ્ઞાનાજ્ઞાનયોરુપપત્તિઃ। અત એવ- વ્યાવૃત્તિવૈશિષ્ટ્યં વ્યાવર્તકવૈશિષ્ટ્યં વા અસઙ્કીર્ણત્વમિતિ- અપાસ્તમ્, `શઙ્ખઃ શ્વેતો ન પીતઽ ઇત્યત્રોભય સદ્ભાવેઽપિ વિપર્યયાવિરોધિત્વરૂપસઙ્કીર્ણતાયા દર્શનાત્। `યદ્યપિ યશ્ચન્દ્રઃ, તત્ર ચન્દ્રત્વં તમોનક્ષત્રાદિવ્યાવૃત્તિશ્ચાસ્તીતિ મયા જ્ઞાયત એવ, તથાપિ ચન્દ્રસ્વરૂપં પરં ન જ્ઞાયતઽ ઇત્યનુભવેન વ્યાવર્તકવ્યાવૃત્તિવૈશિષ્ટ્યસ્યાજિજ્ઞાસિતત્વેન જિજ્ઞાસિતં ચન્દ્રસ્વરૂપમેવ વિપર્યયવિરોધિજ્ઞાનવિશેષં જનયતા `પ્રકૃષ્ટપ્રકાશશ્ચન્દ્રઽ ઇતિ વાક્યેન બોધ્યત ઇતિ કિમનુપપન્નમ્ ? વ્યાવૃત્તેઃ શાબ્દબોધફલત્વેઽપિ તદવિષયત્વાન્નાખણ્ડાર્થત્વવ્યાઘાતઃ, તદ્બોધકપદાભાવાચ્ચ। અથ લક્ષણયા વ્યાવૃત્તેઃ શાબ્દબોધે ભાનમ્, ન; વૈયર્થ્યાત્તત્ર તાત્પર્યાભાવેન લક્ષણાયા અયોગાત્। તથા હિ- ચન્દ્રે વ્યાવૃત્તિર્બોધ્યતે વ્યક્તિવિશેષે વા, નાદ્યઃ, `યા શુક્તિઃ સા રજતાદિભિન્નેઽતિ જ્ઞાનેઽપિ શુક્તિસ્વરૂપાજ્ઞાનતત્કાર્યવિપર્યયદર્શનવત્ `યશ્ચન્દ્રઃ, સ તમઆદિવિલક્ષણઽ ઇતિ જ્ઞાનેઽપિ ચન્દ્રસ્વરૂપાજ્ઞાનતત્કાર્યવિપર્યયાદિદર્શનાત્। દ્વિતીયે ત્વાવશ્યકત્વાદ્વ્યક્તિવિશેષ એવ બોધ્યતામ્, કિં વ્યાવૃત્ત્યા શબ્દાનુપસ્થિતયા ? વ્યક્તિવિશેષબોધાદેવ તત્સિદ્ધેઃ। ન હિ `ધૂમોઽસ્તીઽતિ વાક્યે વહ્નૌ લક્ષણા। અત એવ વિનૈવ લક્ષણાં વ્યાવૃત્તિઃ શાબ્દબોધે ભાસતે, `ઘટેન જલમાહરે ત્યત્ર છિદ્રેતરત્વવદિતિ નિરસ્તમ્, છિદ્રેતરત્વસ્યાનન્યલભ્યત્વેન શબ્દતાત્પર્યવિષયત્વેઽપિ ન વ્યાવૃત્તેસ્તથાત્વમ્; હાનોપાદાનાદિવત્ ફલત્વેનાન્યલભ્યત્વાત્। છિદ્રેતરત્વમપિ લક્ષણાં વિના ન શાબ્દબોધવિષયઃ, અન્યથા લક્ષણોચ્છેદાપત્તેઃ કિં તુ શાબ્દબોધવિષયે જલાહરણસાધને વસ્તુગત્યાઽસ્તીત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ। અત એવોક્તમાકરે- અન્યતો વ્યાવૃત્તિરર્થાત્ ન શબ્દાઽદિતિ। ન ચ કશ્ચન્દ્ર ઇતિ ધર્મપ્રશ્નોઽયમ્, કશ્ચન્દ્રધર્મ ઇતિ સ્વાધીને શબ્દપ્રયોગે નિષ્પ્રયોજનલક્ષણાયા અન્યાય્યત્વાત્, તદ્બોધનેઽપ્યખણ્ડાર્થત્વસ્યોપપાદિત્વાચ્ચ।
નનુ- સર્વલક્ષણવાક્યાનાં વસ્તુગત્યા પરસ્પરભિન્નતત્તત્પ્રાતિપદિકાર્થમાત્ર વિષયજ્ઞાનજનકત્વેન સપ્રકારકજ્ઞાનજનકત્વાભાવાત્ પ્રશ્નવાક્યસ્થં વિશેષ્યમાત્રસમર્પકં ચન્દ્રાદિપદમેવ પ્રયોક્તવ્યમુત્તરવાદિના, કિં પ્રકૃષ્ટપ્રકાશાદિપદેનેતિ ચેન્ન, સ્વરૂપમાત્રસ્ય જ્ઞેયત્વેઽપિ સ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય તાવત્પદાર્થાધીનત્વે સત્યેવ તાવત્પદાર્થેતરવ્યાવૃત્તિફલત્વેન સર્વપદાનાં સફલત્વાત્, અન્યથા સંશયાદ્યનુવૃત્તેરનુભવસિદ્ધત્વાત્।
નનુ- ઉત્તરસ્ય પ્રકૃષ્ટત્વાદિવિશિષ્ટબોધપરત્વાભાવે તાત્પર્યતો યઃ કશ્ચિચ્ચન્દ્ર ઇત્યેવાવબોધનાદ્વસ્તુતો યસ્ય કસ્યાપિ ચન્દ્રત્વં સ્યાત્, તાત્પર્યવિષયે ચાયં ચન્દ્ર ઇતિ લક્ષ્યલક્ષણરૂપોદ્‌દેશ્યવિધેયવિભાગાભાવેન ચન્દ્રબુભુત્સાયા અનિવૃત્તિઃ, કશ્ચન્દ્ર ઇતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરં ચ ન સ્યાદિતિ- ચેન્નઃ યથા ગઙ્ગાસંબન્ધિત્વવિશિષ્ટે તાત્પર્યાભાવેઽપિ વસ્તુગત્યા ગઙ્ગાસંબધ્યેવ તીરં ગઙ્ગાપદેન લક્ષ્યતે, યથા વા `વ્રીહીન્ પ્રોક્ષતીઽત્યાદૌ બ્રીહ્યાદિસ્વરૂપે પ્રોક્ષણાદિવિધાનવૈયર્થ્યાદ્ વ્રીહિભિર્યજેતેત્યાદિવાક્યસિદ્ધાપૂર્વસંબન્ધિત્વલક્ષણાયામપિ વસ્તુગત્યા વ્રીહિત્વાદ્યાશ્રયીભૂતા એવ વ્યક્તયો વ્રીહ્યાદિપદૈર્લક્ષ્યન્તે, તથા પ્રકૃતેઽપિ પ્રકૃષ્ટપ્રકાશપદાભ્યાં વસ્તુગત્યા સ્વાશ્રયીભૂતૈવ વ્યક્તિર્લક્ષ્યતે, ન તુ યા કાચિદિતિ વિશિષ્ટતાત્પર્યાભાવેઽપિ ન પૂર્વોક્તદોષઃ। અયં ચન્દ્ર ઇતિ લક્ષ્યલક્ષણભાવાભાવેઽપિ તદુભયપ્રતિપાદકપદાભ્યામુપસ્થિતસ્યૈકસ્વરૂપસ્યૈવ ઉદ્‌દ્દેશ્યવિધેયભાવસંભવેન બુભુત્સાનિવૃત્તેરુત્તરત્વસ્ય ચ સંભવાત્। નિષ્પ્રકારકસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય સંશયાદિનિવર્તકત્વં પ્રાગુપપાદિતમેવ। તદેતન્નિષ્કૃષ્ટમ્- પ્રશ્નોત્તરે તાવત્ ચન્દ્રપ્રાતિપદિકાર્થમાત્ર વિષયે, ચન્દ્રપ્રાતિપદિકાર્થશ્ચ પ્રકૃષ્ટપ્રકાશાશ્રયીભૂતાસાધારણી વિશેષ્યભૂતા વ્યક્તિઃ, ન તુ પ્રકૃષ્ટપ્રકાશવિશિષ્ટા, પ્રકૃષ્ટપ્રકાશશ્ચન્દ્ર ઇતિ સહપ્રયોગાનુપપત્તેઃ, વિશેષ્યવ્યક્તિશ્ચાખણ્ડેત્યખણ્ડાર્થતૈવ।
નનુ- ગામાનયેત્યત્ર ગામુદ્દિશ્યાનયનવિધાનાદ્ યથા ગોત્વસ્ય ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકત્વાદાનયનેનાનન્વયેઽપિ પ્રકારત્વં, તથા પ્રકૃતેઽપિ પ્રકૃષ્ટપ્રકાશસ્ય ચન્દ્રપ્રાતિપદિકાર્થત્વેનાનન્વયેઽપ્યુદ્દેશ્યતાવચ્છેદકત્વાત્, પ્રકારત્વં દુર્વારમ્, ન હિ ગામાનયેત્યત્ર ગોત્વં વિનાઽન્વય ઇતિ- ચેન્ન, પ્રાતિપદિકાર્થતાવચ્છેદકત્વસ્ય પ્રાતિપદિકાર્થત્વનિયતત્વેનાપ્રાતિપદિકાર્થે તદવચ્છેદકત્વસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। તથા ચ પ્રકૃષ્ટપ્રકાશસ્ય પ્રાતિપદિકાર્થતાવચ્છેદકત્વે પ્રાતિપદિકાર્થત્વં દુર્વારમેવ।

નનુ- પૃથિવીત્વવતી પૃથિવીત્યાદૌ પૃથિવીત્વસ્ય વિધેયેન પૃથિવીપ્રાતિપદિકાર્થત્વેન નાનન્વયઃ, પૃથિવીત્વસ્ય પૃથિવીપ્રાતિપદિકાર્થત્વાત્, સહપ્રયોગસ્તુ પૃથિવીશબ્દસ્ય તદ્વ્યવહર્તવ્યતાપરતયેતિ તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ- ચેત્, ન, પૃથિવીશબ્દાર્થત્વેન પૃથિવીત્વજાતિવિશિષ્ટમજાનતઃ પૃથિવીત્વપદેન જાતેરુપસ્થિત્યભાવાદ્ અનન્વય એવ સ્યાદિતિ પૃથિવીત્વજાતિવિશિષ્ટે પૃથિવીશબ્દાર્થત્વગ્રહોઽવશ્યં પ્રાગેવ શ્રોતુર્વક્તવ્યઃ। તથા ચ વચનવૈફલ્યમિત્યનન્યગત્યા જલાદિવ્યાવૃત્તગન્ધસમાનાધિકરણજાતિમતી પૃથિવીત્યાદ્યર્થે પર્યવસિતમુત્તરમ્। ગન્ધસમાનાધિકરણજાતિમત્ત્વાદિકં ચ ન પૃથિવીપદવાચ્યમિતિ કથં નાન્વયઃ ? વ્યવહર્તવ્યતાલક્ષણયા સહપ્રયોગોપપાદનં ચાયુક્તમ્, વ્યવહર્તવ્યતાયાં હિ જહલ્લક્ષણા, તત્ર ચ સ્વાર્થહાનિઃ, સ્વરૂપે તુ જહદજહલ્લક્ષણા, તત્ર સ્વાર્થાન્વય ઇતિ સ્વરૂપે જહદજહલ્લક્ષણાયા એવોચિતત્વાત્। તદુક્તં `વ્યાપ્તેશ્ચ સમઞ્જસઽમિત્યધિકરણે ભાષ્યકૃદ્ભિઃ `લક્ષણાયામપિ સન્નિકર્ષવિપ્રકર્ષૌ ભવતઽ ઇતિ। ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતેઽત્યત્ર કિમોઙ્કારસદૃશમુદ્ગીથમિત્યર્થઃ, કિં વોદ્ગીથાવયવમોઙ્કારમિતિ વિવક્ષાયાં ગૌણ્યાં વૃત્તૌ સ્વાર્થહાનેરવયવલક્ષણેવ જ્યાયસી। સન્નિકૃષ્ટત્વાદિતિ તત્ર નિર્ધારિતમ્।
એતેન- ધર્મિણશ્ચન્દ્રસ્ય સામાન્યતો જ્ઞાતત્વાત્ નક્ષત્રાદિભ્યો વ્યાવર્તકધર્મસ્ય વ્યાવૃત્તેશ્ચ ઘટાદૌ પ્રાગેવ જ્ઞાતત્વાદ્વિશિષ્ટવિષયે એવ પ્રશ્નોત્તરે, તત્ર યદિ વ્યાવૃત્તિ વૈશિષ્ટ્યમેવ પ્રષ્ટુઃ સાક્ષાદ્ બુભિત્સિતં, તદાપિ તત્તદ્વ્યાવૃત્તેઃ સમાસહસ્રેણાપિ વક્તુમશક્યતયા વહ્નિબુભુત્સાયાં ધૂમમિવ વ્યાવર્તકધર્મવૈશિષ્ટ્યમેવાભિધત્તે, ન હિ વહ્નિબોધાર્થસ્ય ધૂમોઽસ્તીતિ વાક્યસ્ય ન ધૂમે તાત્પર્યમ્, ન વા યાગાક્ષેપકસ્ય `યદાગ્નેયઽ ઇત્યાદિવાક્યસ્ય દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધે। યદા તુ તત્તદ્વ્યાવૃત્તેર્વક્તુમશક્યતામવગમ્ય વ્યાવર્તકધર્મવૈશિષ્ટ્યમેવ પૃચ્છતિ, તદા સુતરાં પ્રશ્નોત્તરયોર્વિશિષ્ટપરત્વમિતિ નિરસ્તમ્, પ્રથમે પ્રશ્નોત્તરયોર્વૈયધિકરણ્યાપત્તેઃ, દ્વિતીયે શ્રુતાર્થપરિત્યાગાપત્તેઃ। પ્રથમેઽપિ શ્રુતાર્થપરિત્યાગઃ સ્થિત એવ। ન ચાનન્યગત્યા શ્રુતાર્થપરિત્યાગાભ્યુપગમઃ, ગત્યન્તરસ્યોક્તત્વાત્।
નનુ- પ્રશ્નોત્તરયોર્વૈયધિકરણ્યાપત્તેઃ યદિ સ્વરૂપે લક્ષણા, તદા વહ્નિપ્રશ્ને ધૂમોઽસ્તીત્યુત્તરે વહ્નૌ લક્ષણાસ્ત્વિતિ- ચેન્ન, ધૂમોઽસ્તીતિ વાક્યેનાહત્ય શક્ત્યા લિઙ્ગે બોધિતે તત એવ વહ્નિબોધોપપત્તૌ તાત્પર્યાનુપપત્તિકલ્પ્યલક્ષણાયા અયોગાત્, શ્રુતિલિઙ્ગાધિકરણન્યાયેન વાક્યાપેક્ષયા લિઙ્ગસ્ય બલવત્ત્વાચ્ચ, પ્રકૃતે ચાસઙ્કીર્ણચન્દ્રસ્વરૂપસિદ્ધૌ વાક્યાતિરિક્તપ્રમાણાભાવેન વૈષમ્યાચ્ચ।
નનુ- કિં લક્ષણશ્ચન્દ્રઃ ? ઇત્યસ્યાસાધારણધર્મવિષયકસ્ય, કતમશ્ચનદ્રઃ ? ઇત્યસ્ય જાતિવિષયકસ્ય, અનયોઃ કતરશ્ચન્દ્રઃ ? ઇત્યસ્ય જાતિગુણક્રિયાભિઃ પૃથક્કરણરૂપનિર્ધારણવિષયકસ્ય પ્રશ્નસ્યોત્તર ઇવાત્રાપિ પ્રતિવચને લક્ષણોક્તેઃ પ્રશ્નેઽપિ પ્રકૃષ્ટ પ્રકાશો અપ્રકૃષ્ટપ્રકાશો વેતિ ધર્મવાચકં પદં કલ્પનીયં તત્સૂચક કિંશબ્દપ્રયોગાચ્ચેતિ- ચેન્ન, વહ્નિપ્રશ્ને ધૂમોઽસ્તીતિ પ્રતિવચનદર્શનેન પ્રતિવચનોક્તત્વસ્ય પ્રષ્ટુર્બુભુત્સિતત્વેઽતન્ત્રત્વાત્। અથ તત્ર બુભુત્સિતબોધોપયુક્તત્વાત્તદુક્તિઃ, પ્રકૃતેઽપિ નોપયોગ ઇતિ કેન તુભ્યમભ્યધાયિ ? કિં લક્ષણ ઇત્યાદિપ્રશ્ન તથાત્વે તદ્વાચકપદવત્ત્વસ્યોપાધિત્વાત્, ક્વચિદ્દર્શનમાત્રસ્યાપ્રયોજકત્વાચ્ચ, કિં શબ્દસ્ય બુભુત્સા સૂચકત્વેન તસ્ય ધર્મબુભુત્સાનિયતત્વાભાવાચ્ચ। એવં ચ પ્રશ્ને ધર્મવાચિપદાભાવાત્તદનુરોધિન્યુત્તરે ધર્મવાચકં પદં સ્વરૂપપરમેવ। સ્વરૂપબુભુત્સાયા ઉપપાદિતત્વેન લક્ષણાબીજાભાવાત્ ન પ્રશ્નવાક્યસ્થં ચન્દ્રપદં તદસાધારણધર્મલક્ષકમ્।
યત્તુ- લક્ષણવાક્યં ચન્દ્રવ્યવહારકર્તવ્યતાવૈશિષ્ટ્યપરમ્, અતો નાખણ્ડાર્થતા। ચન્દ્રવ્યવહારસ્તુ ચન્દ્રપદવિશેષિતો વ્યવહારઃ, ન તુ ચન્દ્રરૂપાર્થવિશેષિત ઇતિ તજ્જ્ઞાનાજ્ઞાનાભ્યાં વૈયર્થ્યબોધનાશક્યતાદોષૌ ન ભવતઃ। ન ચ વૃદ્ધ વ્યવહાર એવ શક્તિગ્રાહકોઽસ્તુ કિં લક્ષણવાક્યેનેતિ વાચ્યમ્, ઉપાયસ્ય ઉપાયાન્તરાદૂષકત્વાદ્ ઇતિ, તન્ન, પ્રશ્નોત્તરવૈયધિકરણ્યાપત્તેરુક્તત્વાત્, પ્રશ્નવાક્યસ્થચન્દ્રશબ્દે લક્ષણાબીજાભાવાત્। અસાધારણં ચન્દ્રસ્વરૂપમજ્ઞાત્વા તત્ર ચન્દ્રશબ્દવિશેષિતવ્યવહારવૈશિષ્ટ્યસ્ય જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ તજ્જ્ઞાનસ્યાવશ્યકત્વેન તેનૈવ વાક્યપ્રામાણ્યોપપત્તેર્વ્યવહારકર્તવ્યતાપરત્વે માનાભાવાત્। અત એવોક્તં- `માનાન્તરસિદ્ધં પ્રકૃષ્ટપ્રકાશવૈશિષ્ટ્યમખણ્ડાર્થસિદ્ધાવુપાયમાત્રઽમિતિ। અસ્મિન્ જ્યોતિર્મણ્ડલે કશ્ચન્દ્ર ઇતિ પ્રશ્નસમયે પ્રત્યક્ષેણેવ અન્યદાપિ પ્રકારાન્તરેણૈવ તસ્ય જ્ઞાતત્વાદ્, અન્યથા તસ્યાનુવાદ્યત્વાનુપપત્તેઃ, ચન્દ્રસ્વરૂપે તુ જ્ઞાતેઽપ્યસઙ્કીર્ણજ્ઞાનાભાવાત્। બુભુત્સોપપાદિતૈવેતિ પ્રથમાનુમાનમનાવિલમ્।
દ્વિતીયાનુમાનેઽપિ નાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વબાધસત્પ્રતિપક્ષસાધ્યવૈકલ્યાદયો દોષાઃ। તથા હિ- સાધ્યં તાવત્ બ્રહ્મપ્રાતિપદિકાર્થવિશેષ્યનિષ્ઠત્વમ્, અન્યથા બ્રહ્મપદસ્ય યૌગિકત્વેન સખણ્ડાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્। પ્રકૃષ્ટપ્રકાશાદિવાક્યં ચ પ્રાતિપદિકાર્થવિશેષ્યમાત્રપરં ભવતીતિ સામાન્યવ્યાપ્તો દૃષ્ટાન્તે ન સાધ્યવૈકલ્યમપિ। બ્રહ્મપ્રાતિપદિકાર્થવિશેષ્યમાત્રનિષ્ઠત્વં હિ અખણ્ડાર્થત્વમેવ। તત્પ્રશ્નોત્તરત્વહેતુવ્યુત્પાદનમપિ પૂર્વોક્તપ્રકૃષ્ટાદિવાક્યન્યાયેનૈવેતિ નાસિદ્ધિબાધૌ। પ્રશ્નોત્તરવૈયધિકરણ્યાપત્તિરૂપવિપક્ષબાધકસધ્રીચીનતયા સત્પ્રતિપક્ષાપ્રયોજકત્વોપાધીનામનમવકાશઃ।
ન ચ- સત્યાદિરૂપપ્રતિવચને પ્રશ્નસ્ય કશ્ચન્દ્ર ઇતિવદશ્રવણાત્તદુત્તરાનુસારેણ પ્રશ્નવાક્યે કલ્પનીયે ધર્મવિષયકમેવ તત્ કલ્પ્યતે, બાધકાભાવાત્, તથા ચાસિદ્ધિરિતિ- વાચ્યમ્, `બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્ય મિત્યાદિવાક્યબલાત્સત્યત્વાદિ વૈશિષ્ટ્યાવિષયકસ્યૈવ બ્રહ્મવિષયકવેદનસ્ય મોક્ષજનકત્વાત્ તદતિરિક્તબુભુત્સાવિરહેણ તદ્વિષયકપ્રશ્નવાક્યસ્ય કલ્પયિતુમશક્યત્વેન કશ્ચન્દ્ર ઇતીવ કિં બ્રહ્મેત્યેવ વાક્યં કલ્પ્યત ઇતિ નાસિદ્ધિઃ।
નનુ- કતમ આત્મેત્યત્ર કતરઃ સ આત્મેત્યત્ર ચ ત્વં પદાર્થપ્રશ્ને `વા બહૂનાં જાતિપરિપ્રશ્ને ડતમચ્ઽ `દ્વયોરેકસ્ય નિર્ધારણે ડતરચ્ઽ ઇતિ સૂત્રાભ્યાં નિર્ણીતજાત્યાદ્યર્થકતમાદિપદપ્રયોગાત્ તત્પ્રતિવચને `યોઽયં વિજ્ઞાનમયઽ ઇત્યાદૌ પક્ષે ત્વદભિમતહેતોરસિદ્ધિઃ। ન ચ- યદ્યત્પ્રશ્નોત્તરં તત્તદખણ્ડાર્થમિતિ ન બ્રૂમઃ, કિન્તુ યદ્ યત્પ્રશ્નોત્તરં તત્તદર્થકમિતિ વાચ્યમ્, એવં સામાન્યવ્યાપ્ત્યાઽવ્યભિચારેઽપિ તદ્બલાદેતત્ પક્ષીકૃત્યાખણ્ડાર્થત્વસાધનેઽખણ્ડાર્થપ્રશ્નોત્તરત્વાદિતિ પર્યવસિતહેતાવસિદ્ધેરનુદ્ધારાદિતિચેત્, નૈષ દોષઃ, તાત્પર્યવિષયસ્યૈવાર્થત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્, તથાહિ ધર્મવાચકપદસત્ત્વેપિ ઉત્તરસ્ય ધર્મે ન મુખ્યતાત્પર્યં તથા પ્રશ્નેઽપિ તદ્વાચકતમાદિપ્રત્યયસત્ત્વેઽપિ ન મુખ્યતસ્તત્પરત્વમ્, અસાધારણાત્મસ્વરૂપસ્ય મુખ્યતો બુભુત્સિતસ્યોપાયત્વેન તદુપયોગાદ્, આત્મસ્વરૂપબોધસ્યૈવ પુરુષાર્થત્વાત્। ન ચ સર્વસ્યાપ્યુત્તરસ્ય પ્રશ્ન પ્રષ્ટૃનિર્ધારિતધર્મિનિષ્ઠાનિર્ધારિતૈકધર્મપરત્વાદ્વિરુદ્ધો હેતુરિતિ વાચ્યમ્, અનિર્ધારિતનિર્ધારણત્વેનૈવોત્તરતોપપત્તૌ તાદૃગ્ધર્મપરત્વસ્યોત્તરત્વાપ્રયોજકત્વેન નિયમાસિદ્ધેઃ। નનુ- કથં સ્વરૂપમાત્રપરસ્ય નિર્ધારકત્વમ્ ? લક્ષણવાક્યત્વાદિતિ ગૃહાણ। ન ચ- એવમુત્તરજન્યજ્ઞાનસ્ય નિષ્પ્રકારકતયા કથં સપ્રકારકસંશયનિવર્તકત્વમિતિ વાચ્યમ્, નિષ્પ્રકારકત્વેઽપિ સંશયનિવર્તકતાયા ઉપપાદિતત્વાત્।

નનુ- યદિ પ્રશ્નાદુત્તરમન્ધિકવિષયં ન સ્યાદ્, ઉત્તરમેવ ન સ્યાત્, પ્રશ્ન એવોત્તરં સ્યાદિતિ ચેન્ન, પ્રશ્નાદનધિકવિષયત્વેઽપિ અસાધારણધર્મવાચકપદવત્ત્વેન નિર્વિચિકિત્સંધર્મિ પ્રતિપાદકત્વેન વા ઉત્તરત્વસમ્ભવાત્। અત એવ પ્રશ્નોત્તરમ્। તત્પ્રયોજકરૂપવિરહાત્। ન ચ- કિં કરોતિ કિમાનેયમિત્યાદિપ્રશ્નોત્તરે અધ્યયનં કરોતિ ગામાનયેત્યાદૌ વ્યભિચારઃ, ન હિ તત્રાધ્યયનત્વગોત્વાદિત્યાગેન લક્ષણયા કર્માદિમાત્રપરત્વમિતિ વાચ્યમ્, અત્ર હિ ન કૃત્યાનયનયોઃ પ્રશ્નઃ, કિન્તુ કૃતિકર્માનયનકર્મણોઃ, અન્યથા કિં કરણં કિમાનયનમિત્યેવ પૃચ્છેત્। તથા ચ પ્રશ્નોત્તરયોરધ્યયનત્વાદિવિશિષ્ટકર્માવિષયત્વાદ્, યદ્ યત્પ્રશ્નોત્તરં તત્તદર્થકમિતિ સામાન્યવ્યાપ્તૌ વ્યભિચારાભાવાત્। એવં સતિ- સત્યાદિવાક્યાર્થો બ્રહ્મપ્રાતિપદિકાર્થમાત્રં તન્માત્રપ્રશ્નોત્તરવાક્યાર્થત્વાદિત્યાદિ ન્યાયદીપાવલીસ્થમપ્યનુમાનં સાધુ।
નનુ- એકપ્રાતિપદિકાર્થમાત્રપ્રશ્નોત્તરત્વેન એકપ્રાતિપદિકાર્થમાત્રપરત્વેઽપિ કથમખણ્ડાર્થત્વમ્ ? પઞ્ચકસ્ય ત્રિકસ્ય વા વૈયાકરણમતે પ્રાતિપદિકાર્થત્વાત્। તદુક્તમ્-
સ્વાર્થો દ્રવ્યં તથા લિઙ્ગં સંખ્યા કર્માદયોઽપિ ચ।
નામાર્થપઞ્ચકં પ્રાહુરાદ્યં ત્રિકમથાપરે॥ ઇતિ ।
પ્રાભાકરમતેઽસ્મદેકદેશિમતે ચાન્વિતસ્યૈવ પ્રાતિપદિકાર્થત્વાચ્ચ, અભિહિતાન્વયવાદિમતેઽપિ જાતિવિશિષ્ટાયા એવ વ્યક્તેઃ પ્રાતિપદિકાર્થત્વપક્ષે પ્રાતિપદિકાર્થસ્યૈવ વિશિષ્ટત્વાચ્ચ। જાતાવેવ શક્તિઃ વ્યક્તિસ્ત્વાક્ષેપલભ્યેતિ મતે પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રપરત્વેન વિશેષ્યચન્દ્રાદિવ્યક્તિપરત્વં ન સ્યાત્। બ્રહ્મપદસ્ય યૌગિકત્વેન સુતરામસ્ય પ્રાતિપદિકાર્થસ્ય વિશિષ્ટત્વાદિતિ- ચેન્ન, બ્રહ્મપ્રાતિપદિકાર્થવિશેષ્યાંશમાત્રપરત્વસ્ય સાધ્યત્વાત્। તથા ચ પ્રાતિપદિકાર્થસ્ય વિશિષ્ટત્વેઽપ્યખણ્ડાર્થત્વસિદ્ધિઃ, `પ્રાતિપદિકાર્થલિઙ્ગપરિમાણવચનમાત્રઽ ઇત્યત્ર લિઙ્ગાદેરપિ પ્રાતિપદિકાર્થત્વેન તદ્ગ્રહણવૈયર્થ્યમાશઙ્ક્ય પ્રાતિપદિકાર્થપદસ્ય લિઙ્ગાદ્યવિશિષ્ટસ્વરૂપમાત્રાભિધાયકતયા સમાધાનસ્યાભિયુક્તૈરુક્તેશ્ચ। યત્તુ પઞ્ચકત્વાદિકં પ્રાતિપદિકાર્થસ્યોક્તં, તદનઙ્ગીકારપરાહતં યુક્તિવિરુદ્ધં ચ, દ્રવ્યાદિપ્રાતિપદિકાદ્, ગુણકર્મણોરપ્રાપ્તેઃ। અન્યથા દ્રવ્યમિત્યુક્તે `નીલં પીતં વા ? ચલતિ ન વા ?ઽ ઇતિ સન્દેહો ન સ્યાત્। ન ચ- જિજ્ઞાસાન્યથાનુપપત્ત્યા સામાન્યતસ્તદુક્તાવપિ વિશિષ્યાનભિધાનાત્ સન્દેહ ઇતિ- વાચ્યમ્, દ્રવ્યત્વાદ્યાક્ષિપ્તસામાન્યજ્ઞાનાદેવ જિજ્ઞાસોપપત્તેઃ, સઙ્ક્યાકર્મત્વાદીનાં ચ વચનવિભક્ત્યાદિનૈવ પ્રાપ્તેશ્ચ। અન્વિતાભિધાનરૂપૈકદેશિમતમપિ ન યુક્તિસહમ્, અન્વયસ્યાકાઙ્ક્ષાદિસહકારિવશાત્ પદાર્થમાત્રશક્તાદેવ સિદ્ધેઃ। ન ચ પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રપરસ્ય કથમેકદેશપરત્વમ્ ? વિશેષણસ્યાનાકાઙ્ક્ષિતત્વેન પ્રાગેવ તદુપપાદનાત્।
ન ચાપ્રયોજકત્વમ્, સ્વરૂપમાત્રબુભુત્સાપ્રવૃત્તત્વરૂપવિપક્ષબાધકસ્યોક્તત્વાત્।
નનુ- સત્યાદિવાક્યે સત્સુ વિશેષણેષુ સસ્તુતિકવિધિવાક્યે પ્રાશસ્ત્ય ઇવ વિશેષણાર્થેઽપિ રક્તપટન્યાયેનાકાઙ્ક્ષોત્થાપનીયા, ઉક્તં હિ- `આકાઙ્ક્ષણીયાભાવ આકાંક્ષાયા અભાવઽ ઇતીતિ- ચેન્ન, સત્યાદિવાક્યે વિશેષણે સત્યપિ ન તદ્ગોચરાકાઙ્ક્ષાકલ્પનમ્, પ્રકૃષ્ટપ્રકાશશ્ચન્દ્ર ઇત્યત્ર વિશેષણે સત્યપિ કશ્ચન્દ્ર ઇતિ સ્વરૂપમાત્રાકાઙ્ક્ષાદર્શનાત્। ન ચ તત્રાપિ તત્કલ્પનમ્, તત્કલ્પનં વિનાપિ વ્યાવૃત્તિબોધમાત્રેણૈવ તત્સાર્થકત્વોપપત્તેઃ। વ્યાવૃત્તિવિશેષબોધશ્ચ વિશેષણપરત્વાભાવેઽપિ તદ્‌દ્વારકસ્વરૂપમાત્રજ્ઞાનમાત્રેણૈવોપપદ્યતે।
નનુ- સપ્રકારકજ્ઞાનસ્યૈવ મોક્ષહેતુતયા `બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરામિત્યર્થેન `ય એવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતીઽતિ શ્રુત્યા `યો વેદ નિહિતં ગુહાયાઽ મિત્યુત્તરવાક્યેન ચ મુમુક્ષોઃ સપ્રકારક એવ ધર્મિજ્ઞાને સાધ્યે બુભુત્સોચિતેતિ- ચેન્ન, નિષ્પ્રકારકજ્ઞાનસ્યૈવ સ્વરૂપોપલક્ષણોપલક્ષિતાધિષ્ઠાનજ્ઞાનત્વેન ભ્રમાદિનિવૃત્ત્યા મોક્ષહેતુતાયા ઉપપાદિતત્વેન તદનુરોધાદ્ બ્રહ્મવિદિત્યાદેઃ સપ્રકારકબ્રહ્મજ્ઞાનપરતાયાં માનાભાવાત્। ય એવં વિદ્વાનિત્યસ્યાર્થે ઇતરપ્રકારત્વં નાર્થઃ, કિં તુ એવંપ્રકારોપલક્ષિતત્વમ્, એકધૈવેત્યાદ્યનુસારાત્। ન ચ- એવં સગુણવાક્યસ્યાપિ બ્રહ્મબુભુત્સાયાં કર્મકાણ્ડસ્યાપિ કર્મબુભુત્સાયાં વૈદ્યકાદિશાસ્ત્રસ્યાપિ ઔષધાદિબુભુત્સાયામખણ્ડબ્રહ્માખણ્ડકર્માખણ્ડૌષધાદિ પરત્વં સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, નહિ વયં બુભુત્સાપ્રવૃત્તવાક્યત્વમાત્રેણાખણ્ડાર્થત્વં બ્રૂમઃ, કિન્તુ સ્વરૂપમાત્રબુભુત્સાપ્રવૃત્તવાક્યત્વેન। ન ચ તત્રાપિ સ્વરૂપમાત્રબુભત્સા, વિશિષ્ટપરત્વે બાધકાભાવાત્। તત્રાપિ ચેલ્લક્ષણવાક્યાદૌ તથા, તદેષ્ટાપત્તેશ્ચ।
ન ચ તર્હિ સગુણવાક્યાનાં સત્યશુદ્ધાન્યમિથ્યાવિશિષ્ટાર્થપરત્વેન પ્રામાણ્યાયોગઃ, કર્મકાણ્ડવદ્વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યાવિરોધાત્। નનુ- બ્રહ્મણિ કર્મ ઇવાલક્ષણવાક્યમસ્તિ, તદપ્યખણ્ડાર્થં સ્યાદિતિ- ચેન્ન, અવાન્તરતાત્પર્યમાદાય ચેત્, તદા બ્રહ્મપરત્વસ્યૈવાભાવાત્ મહાતાત્પર્યમાદાય ચેત્તદેષ્ટાપત્તેઃ। કિઞ્ચ `એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમિત્યાદ્યનેકાકારનિષેધકવાક્યમ્ `ઉદરમન્તરં કુરુતઽ ઇત્યાદિભેદનિષેધકવાક્યં `કેવલો નિર્ગુણશ્ચેતિ ગુણનિષેધકમ્ `એકમેવાદ્વિતીયઽમિતિ દ્વિતીયમાત્રનિષેધકવાક્યં ચ બાધકં, તથા સર્વતોઽનવચ્છિન્નવસ્તુપરાનન્તશબ્દબ્રહ્મશબ્દૌ ચ। ન ચ- તેષામૈક્યભેદાભાવાદિવિશિષ્ટાર્થપરત્વે વેદાન્તમાત્રસ્યાખણ્ડાર્થત્વાસિદ્ધિઃ, સત્યશુદ્ધાન્યમિથ્યાવિશિષ્ટાર્થપરત્વે પ્રામાણ્યાયોગ ઇતિ વાચ્યમ્, ઐક્યભેદાભાવાદીનાં સ્વરૂપત્વેન વિશિષ્ટપરત્વસ્યૈવાભાવાદ્, ભેદાભાવાદેઃ કલ્પિતપ્રતિયોગિકતયા કલ્પિતત્વે તુ સત્યાદિપદવદ્વિશિષ્ટાર્થાભિધાનદ્વારા સ્વરૂપપરત્વેન પ્રામાણ્યોપપત્તેશ્ચ।
ન ચ- એવં તેષાં લક્ષણયાઽખણ્ડાર્થત્વેન તદ્વિરોધેન વિશિષ્ટાર્થસ્ય સત્યાપિ વાક્યસ્ય મુખ્યાર્થત્યાગઃ, વિશેષ્યપરસ્ય વિશિષ્ટપરેણાવિરોધાદિતિ- વાચ્યમ્, દ્વારતયોપસ્થિતસ્યાપ્યૈક્યભેદાભાવાદેર્વિશિષ્ટાર્થવિરોધિતયા મુખ્યાર્થત્યાગસંભવાત્। ન ચ- દ્વારતયોપસ્થિતૈક્યાદેઃ મિથ્યાત્વેન સત્યત્વાદિધર્મપરત્વવિરોધિતા, સત્યત્વે ચાપસિદ્ધાન્ત ઇતિ વાચ્યમ્, ભિન્નત્વે સતિ સત્યતાયામેવાપસિદ્ધાન્તાત્। ન ચાભેદે દ્વારત્વાનુપપત્તિઃ, કલ્પિતધર્મતાકત્વેન દ્વારત્વસંભવાત્। ન ચ- અત્ર સત્યત્વાદેર્દ્વારત્વેનોપાદાનાત્તેષામેવૈતદ્વિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્, સત્યત્વાદેઃ કલ્પિતજાતિરૂપસ્ય દ્વારતયા સ્વરૂપેણોપાદાનેઽપિ પારમાર્થિકત્વાકારેણ નિષેધકાનામવિરોધાત્। એતેન બ્રહ્માનન્તપદયોરપિ બાધકત્વં વ્યાખ્યાતમ્। નનુ- `અથ કસ્માદુચ્યતે બ્રહ્મેતિ બૃહન્તો હ્યસ્મિન્ગુણાઽ ઇત્યાદિ શ્રૌત્યા `મહદ્ગુણત્વાદ્યમનન્તમાહુઽરિત્યાદિસ્મૃત્યા ચ બ્રહ્માનન્તપદયોઃ સગુણવાચિત્વેન નિર્વચનાત્ કથં ન તાભ્યાં વિરોધઃ ? ઇતિ- ચેન્ન; ઉક્તશ્રુતિસ્મૃત્યોઃ સગુણપ્રકરણસ્થિતબ્રહ્માનન્તશબ્દાર્થવિષયત્વેન લક્ષણવાક્યસ્થિતબ્રહ્માનન્તશબ્દાર્થનિર્વચનપરત્વાયોગાત્।

નનુ- ઇમે હેતવઃ પ્રતિકૂલતર્કપરાહતાઃ। તથા હિ- પક્ષદૃષ્ટાન્તલક્ષણમૈક્યપરવાક્યં યદિ સંસૃષ્ટાર્થં ન સ્યાત્, વાક્યમેવ ન સ્યાદ્; આકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસન્નિધિમત્ત્વાભાવાત્। આકાઙ્ક્ષા હિ અભિધાનાપર્યવસાનમ્, તચ્ચ યેન વિના યસ્ય ન સ્વાર્થાન્વયાનુભાવકત્વમ્, તદેવ તસ્યાપર્યવસાનમ્। સન્નિધિસ્ત્વવ્યવધાનેનાન્વયપ્રતિયોગ્યુપસ્થિતિઃ યોગ્યતા ચ એક પદાર્થસંસર્ગે અપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાચ્છેદકધર્મશૂન્યત્વમ્, નૈતત્ ત્રયં સંસર્ગાવિષયે સંભવતિ ઇતિ નૈષ દોષઃ, અખણ્ડાર્થેઽપ્યેતત્ત્ત્રિતયસંભવાત્, તથા હિ- નિરાકાઙ્ક્ષયોરપિ યત્કિઞ્ચિદન્વયાનુભાવકતયા તાત્પર્યવિષયાનનુભાવકત્વમેવાકાઙ્ક્ષા વાચ્યા। તથા ચાન્વયાંશો વ્યર્થઃ, યેન વિના યસ્ય તાત્પર્યવિષયાનનુભાવકત્વમિત્યેતાવન્માત્રસ્યૈવ સામઞ્જસ્યાત્। તાત્પર્યવિષયશ્ચ ક્વચિત્સંસૃષ્ટઃ ક્વચિદખણ્ડ ઇતિ ન વિશેષઃ। અતઃ સા તાત્પર્યવિષયાખણ્ડાર્થાનુભવજનનાત્ પ્રાગ્વેદાન્તવાક્યેઽપ્યસ્ત્યેવ આસત્તિરપ્યવ્યવધાનેન શાબ્દબોધાનુકૂલપદાર્થોપસ્થિતિમાત્રમ્, ન ત્વન્વયપ્રતિયોગિત્વવિશેષિતપદાર્થોપસ્થિતિઃ, ગૌરવાત્। સા ચ સંસર્ગાબોધકેઽપ્યસ્ત્યેવ। યોગ્યતાપિ તાત્પર્યવિષયાબાધ એવ, ન ત્વેકપદાર્થસંસર્ગ ઇત્યાદિસ્વરૂપા, યત્ર બાધિતાબાધિતસંસર્ગદ્વયસંભવઃ, તંત્ર બાધિતતાત્પર્યવિષયકેઽતિવ્યાપ્તેઃ। તાત્પર્યવિષયાબાધશ્ચાખણ્ડાર્થેઽપિ સુલભઃ। અથવા- અન્વયસ્ય ભેદઘટિતત્વનિયમાભાવેનાભેદસંસર્ગમાદાયાકાઙ્ક્ષાદિનિર્વાહઃ કર્તવ્યઃ। એકપદાર્થસ્યાખણ્ડસ્ય તાત્પર્યવિષયત્વમપિ નાનુપપન્નમ્। યત્ર હ્યસાધારણસ્વરૂપેણૈકઃ પદાર્થો જ્ઞાતઃ, તત્ર પદાર્થાન્તરવિશિષ્ટઃ સ પ્રતિપાદ્યતે। યત્ર તુ ન તથા જ્ઞાતઃ, તત્ર સ ન શક્યઃ પદાર્થાન્તરૈર્વિશેષ્ટુમિતિ સ એવ પ્રતિપાદ્યઃ, તત્રૈવ વાક્યપરિસમાપ્તેઃ। પ્રકૃષ્ટત્વસત્યત્વાદેસ્તત્તદ્‌દ્વારકત્વરૂપબોધેન વ્યાવૃત્તિભેદ ઉપયોગાદિતિ ન વાક્યત્વાનુપપત્તિલક્ષણપ્રતિકૂલતર્કપરાહતિઃ। નનુ- સંસૃષ્ટાર્થત્વં ન ચેત્, તદા વેદાન્તાનાં નિર્વિષયત્વાપત્તિઃ, અખણ્ડવાક્યાર્થસ્ય સ્વપ્રકાશચિન્માત્રસ્યાવિદ્યાદ્યધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વેન તત્સાક્ષિત્વેન ચ નિત્યસિદ્ધત્વાદિતિ ચેન્ન, અનાદ્યવિદ્યોપહિતત્વેનાદોષાત્, સ્વતઃ સિદ્ધસ્યાપિ પ્રમાણવૃત્તિમન્તરેણાવિદ્યાનિવર્તકત્વાભાવાત્। પ્રમાણવૃત્તેશ્ચાવિદ્યાનિવૃત્તિફલોપહિતત્વાત્ ન કાપ્યનુપપત્તિઃ। ન ચ- બાધકં વિના મુખ્યાર્થત્યાગાયોગઃ પ્રતિકૂલતર્કઃ, એકરસત્વાદિપ્રતિપાદકશ્રુતીનામપ્યખણ્ડાર્થપરત્વેન બાધકત્વાભાવાદિતિ વાચ્યમ્; દ્વારતયોપસ્થિતસ્યાપિ બાધકતાયા ઉક્તત્વાત્। નનુ- વેદાન્તવાક્યજન્યજ્ઞાનં નિષ્પ્રકારકં ચેત્, જ્ઞાનમેવ ન સ્યાત્, જ્ઞાનસ્યેચ્છાદિતુલ્યતયા સવિષયકત્વવત્સપ્રકારકત્વસ્યાપિ નિયમાત્, કઞ્ચિત્પ્રકારં વિના વસ્તુનો બુદ્ધાવનારોહાચ્ચેતિ ચેન્ન, વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેઃ તાર્કિકાદિભિરપિ નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનાભ્યુપગમાત્। શબ્દવાચ્યત્વં તુ કઞ્ચિત્પ્રકારમન્તરેણ સંભવતિ ન વેતિ વાદિનો વિવદન્તે। તચ્ચાસ્માભિર્બ્રહ્મણો નાભ્યુપેયતે। આકાશાદિપદવત્ કિઞ્ચિત્પ્રયોગોપાધિમાદાય તદપિ સંભવત્યેવ। ન ચ શબ્દત્વેન સવિકલ્પકત્વસાધનમ્, સ્વરૂપોપલક્ષણજ્ઞાનાજન્યત્વસ્ય સ્વરૂપપરવાક્યાજન્યજ્ઞાનત્વસ્ય ચોપાધિત્વાત્, જ્ઞાનત્વસ્યેવ શાબ્દત્વસ્યાપિ સવિકલ્પકત્વવ્યાપ્યત્વગ્રહે માનાભાવાચ્ચ। ન ચ- વેદાન્તાનામબુભુત્સિતાર્થત્વાપત્તિઃ, ધર્મિણઃ પ્રાગેવ જ્ઞાનાત્। તત્ર બુભુત્સાવિરહાદિતિ વાચ્યમ્, સ્વરૂપસ્ય જ્ઞાતત્વેઽપ્યસાધારણસ્વરૂપબુભુત્સાયા ઉપપાદિતત્વાત્।
નાપિ વિચારવિધ્યનુપપત્તિઃ। વિચારસ્ય વેદાન્તતાત્પર્યનિશ્ચયાદિફલકતયા નિષ્પ્રત્યૂહનિષ્પ્રકારકબ્રહ્મજ્ઞાનાર્થત્વોપપત્તેઃ, આપાતદર્શનસ્ય પ્રતિબદ્ધત્વેનાજ્ઞાનાનિવર્તકત્વાત્। શુદ્ધબ્રહ્મવિષયાણામપ્યધિકરણાનામપ્યારમ્ભો નાનુપપન્નઃ, વિષયાદિપઞ્ચકસંભવાત્। વ્યાવૃત્તાકારેણાજ્ઞાતો હિ વિષયઃ, બ્રહ્મ ચ તથા ભવત્યેવ। વિષયસ્વરૂપનિર્ધારણાધીનં ચ પ્રયોજનં ન નિર્ધારણે સપ્રકારકત્વમપેક્ષતે। નિષ્પ્રકારકે વસ્તુનિ સ્વરૂપનિર્ધારણત્વાવ્યાઘાતાત્। અદ્વૈતાદ્યુપલક્ષિતાખણ્ડાર્થજ્ઞાનં ચ નિર્ધારણમ્। તદધીનં પ્રયોજનં મુક્તિરેવ પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તૌ ચ કલ્પિતપ્રકારાવલમ્બિનૌ। સંશયોઽપિ કલ્પિતસમાનધર્મધીજન્મૈવેતિ નાનુપપત્તિઃ।
અત એવ- પ્રથમાધ્યાયતૃતીયપાદીયાધિકરણાનામનારમ્ભ એવ પ્રાપ્તઃ, વિષયાદિપઞ્ચકાભાવાદ્, વિશિષ્યાજ્ઞાતો હિ વિષયઃ, સાધારણધર્મધીજન્યશ્ચ સંશયઃ મિથ્યાસત્યૈકપ્રકારાવલમ્બિનૌ ચ પૂર્વપક્ષંસિદ્ધાન્તૌ, એકપ્રકારેણ નિર્ધારણાધીનં ચ પ્રયોજનમ્, તચ્ચ પઞ્ચકં નિર્વિશેષે કથં સ્યાદિતિ પરાસ્તમ્, ઉક્તરીત્યોપપત્તેઃ। ન ચ `બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ- ઇતિ સામાન્યતો જ્ઞાતત્વાત્ સત્યાદિવાક્યવૈયર્થ્યાપત્તિઃ, અસાધારણસ્વરૂપજ્ઞાનાર્થત્વેન સાફલ્યાત્। ન ચ- સત્યત્વાદિવિશિષ્ટે તાત્પર્યાભાવે તાત્પર્યતો યત્કિઞ્ચિદ્બ્રહ્મેત્યેવ બોધનાદ્ યસ્ય કસ્યાપિ બ્રહ્મત્વં સ્યાદ્, ઇદં બ્રહ્મેતિ લક્ષ્યલક્ષણરૂપોદ્દેશ્યવિધેયવિભાગાભાવાચ્ચેતિ વાચ્યમ્, લક્ષણસ્વભાવ્યાદ્વસ્તુગત્યા તત્સ્વરૂપલાભસ્ય પ્રાગેવોક્તત્વાદ્, એકસ્મિન્નપિ કલ્પિતોદ્દેશ્યવિધેયભાવસંભવાત્। અપ્રાપ્તવિધેયમાત્રપરત્વાદ્વાક્યસ્ય નાખણ્ડાર્થત્વવ્યાઘાતઃ।
નનુ સ્વરૂપેણ જ્ઞાતસ્ય વિધેયસ્યોદ્દેશ્યસંસૃષ્ટતયૈવ બોધનીયત્વં વાચ્યમ્। તથા ચ સખણ્ડાર્થતૈવ। ઉક્તં હિ-
કિઞ્ચિદ્વિધીયતેઽનૂદ્ય વાક્યેનેતિ સતાં સ્થિતિઃ।
સત્યજ્ઞાનાદિવાક્યેન કથ્યતાં કિં વિધીયતે॥ ઇતિ
નૈષ દોષઃ, અસાધારણસ્વરૂપસ્ય પ્રમેયતયા વિધેયત્વાત્, સત્યત્વાદિદ્વારકસ્વરૂપજ્ઞાનેનાસાધારણજ્ઞાપનપર્યવસાનાદ્, દ્વારફલાભ્યામપ્રાપ્તપ્રાપણસંભવાત્। તથા ચોદ્દેશ્યતા ચ વિધેયતા ચ સ્વરૂપમાત્રપર્યવસન્નૈવ। નનુ- એવં સત્યાદિપદાનાં લક્ષણા ન સ્યાદ્, અશક્યાસદૃશાન્વયપ્રતિયોગ્યુપસ્થિતિરૂપાયાસ્તસ્યા અસંભવાત્તદ્બીજસ્યાન્વયાનુપપત્તેશ્ચાત્રાભાવાદિતિ- ચેન્ન, વૃત્ત્યા હિ પદાર્થોપસ્થિતિઃ, ન તુ સૈવ વૃત્તિઃ, અતો નોક્તરૂપા લક્ષણા, કિન્તુ શક્યસંબન્ધઃ સ ચ પ્રકૃતેઽપ્યસ્ત્યેવ। ઉપસ્થિતરૂપત્વેઽપિ લક્ષણાયાસ્તાત્પર્યવિષયાનુકૂલોપસ્થિતિરેવ સા, નોક્તોપસ્થિતિરૂપા, અતાત્પર્યવિષયતાદૃગુપસ્થિતૌ ગતત્વાત્। નાપિ બીજાનુપપત્તિઃ, તાત્પર્યાનુપપત્તેરેવ બીજત્વાત્। નાપિ સત્યાદિપદાનાં પર્યાયતાપત્તિઃ, વાચ્યાર્થભેદાત્। સત્યત્વં હ્યસ્મન્મતે ત્રિકાલાબાધ્યત્વમ્, પરમતે કુમ્ભાદિસાધારણી પરજાતિઃ સત્યપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્। જ્ઞાનપદાનન્દપદયોરપ્યસ્મન્મતેઽન્તઃ કરણવૃત્ત્યુપધાનલબ્ધભેદચિદાનન્દવિશેષાનુગતે જ્ઞાનત્વાનન્દત્વે, પરમતે તુ સ્વભાવલબ્ધભેદજ્ઞાનાનન્દનિષ્ઠે અપરજાતી પ્રવૃત્તિનિમિત્તે। તથા ચ લક્ષ્યાર્થાભેદેઽપિ ન પર્યાયતાશઙ્કા।

નનુ- કુમ્ભાદ્યનુગતસત્તાયા બ્રહ્મલક્ષણત્વાયોગઃ, મિથ્યાસત્યાનુગતસામાન્યાભાવાત્, તથા ચાનૃતાદ્ વ્યાવૃત્ત્યસિદ્ધિઃ, ત્રિકાલાબાધ્યત્વં બ્રહ્મણિ શ્રૌતમિતિ ત્વન્મતહાનાપત્તિશ્ચેતિ- ચેન્ન, બ્રહ્મણઃ સર્વાધિષ્ઠાનતયા તદ્રૂપસત્તાયાઃ સર્વાનુસ્યૂતત્વેન જાતિત્વવ્યપદેશાત્, કલ્પિતધર્મત્વમાદાય બ્રહ્મવ્યક્તિકત્વાચ્ચ। તચ્ચ સત્ત્વં ત્રિકાલાબાધ્યત્વમેવેતિ ન તસ્ય શ્રૌતત્વહાનિઃ, તસ્યાનૃતં પ્રત્યધિષ્ઠાનત્વેઽપિ અનૃતાશ્રિતત્વાભાવેન તદ્‌વ્યાવર્તકત્વસંભવાત્। આનન્દત્વાદિકલ્પિતજાતિસાહિત્યેન લક્ષણોક્તિઃ પરરીત્યા। ન ચ- ધર્મિસમાનસત્તાકભેદં વિનૈવૌપાધિકભેદમાત્રેણાકાશત્વાદેરિવ જ્ઞાનત્વાદેરપિ જાતિત્વાયોગ ઇતિ- વાચ્યમ્, જ્ઞાનત્વાદીનાં ધર્મિસમસત્તાકભેદવદુપહિતવૃત્તિત્વાત્। તર્હિ શુદ્ધસ્ય કથં જ્ઞાનત્વાદિ લક્ષણમ્ ? નહિ ગન્ધો જલસ્ય લક્ષણમિતિ ચેન્ન, ઉપહિતવૃત્તિત્વેઽપ્યુપધેયવૃત્તિત્વાનપાયાત્। તદુક્તં- `સત્યત્વાદિવિશિષ્ટશબલબ્રહ્મવાચિનાં સત્યાદિપદાનાં શુદ્ધે બ્રહ્મણિ લક્ષણેઽતિ। ન ચ- અનૃતસ્વરૂપે શબલે સત્યત્વાયોગઃ, યોગે વા તતો નાનૃતવ્યાવૃત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, શબલે હિ સત્યતા એષૈવ યત્ પરમાર્થસંસર્ગેણ પ્રતીયમાને તસ્મિન્ સત્યશબ્દસઙ્ગતિગ્રહઃ। તદુક્તં સંક્ષેપશારીરકે-
આકાશાદૌ સત્યતા તાવદેકા પ્રત્યઙ્માત્રે સત્યતા કાચિદન્યા।
તત્સંપર્કાત્સત્યતા તત્ર ચાન્યા વ્યુત્પન્નોઽયં સત્યશબ્દસ્તુ તત્ર॥ ઇતિ।
એવમાનન્દાદિપદેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્। તથા ચ કથં તેષાં નાનૃતાદિવ્યાવર્તકત્વમ્ ? એતેન શુદ્ધાદન્યત્ર સત્યત્વાદ્યસંભવાત્ સત્યાદિવાક્યસ્ય લક્ષણયા અખણ્ડાર્થત્વે શુદ્ધે સત્યત્વાદેરભાનાત્ પર્યાયત્વં દુર્વારમિતિ પરાસ્તમ્। સ્વરૂપમાત્રપરત્વેઽપિ ન પદાન્તરવૈયર્થ્યં વ્યાવૃત્તિભેદબોધનેન સાફલ્યાદિતિ ચોક્તમેવ। ન ચ વ્યાવર્તકસ્ય સત્યત્વાદેસ્તાત્પર્યતોઽસમર્પણે વ્યાવૃત્ત્યસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્, `ગમ્ભીરાયાં નદ્યાં ઘોષઃ પ્રતિવસતીઽ ત્યત્ર યથા તીરે તાત્પર્યેઽપિ નદ્યામગમ્ભીરવ્યાવૃત્તિરભિધાબલાલ્લભ્યતે, તાત્પર્યવિષયાગમ્ભીરનદીતિરવ્યાવૃત્તતીરબુદ્ધાવુપાયત્વાત્, તથાત્રાપ્યભિધાબલાત્ સત્યત્વાદિવિશિષ્ટે તાત્પર્યાભાવેઽપ્યાપાતતસ્તત્પ્રતીતિમાત્રેણૈવ વ્યાવૃત્તિસિદ્ધિઃ, તાત્પર્યવિષયાનૃતાદિવ્યાવૃત્તસ્વરૂપબુદ્ધાવુપાયત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્। ન ચ નદ્યાદિપદલક્ષ્યે તીરાદાવનદીત્વાદિવત્ સત્યત્વાદિપદલક્ષ્યેઽપિ બ્રહ્મણ્યસત્યત્વાદ્યાપત્તિઃ, જહલ્લક્ષણાનભ્યુપગમાત્। યદિ હિ તીરાદૌ નદીત્વાદીવત્ બ્રહ્મણ્યપિ સત્યત્વાદિકમભિધાબલાત્ ન પ્રતીયેત, તદૈવં સ્યાત્, ન ત્વેવમસ્તિ, નદ્યાદૌ નદીત્વાદિવત્ સત્યત્વાદેર્બ્રહ્મણ્યેવ પ્રતીતેઃ। ન ચૈવં નિર્ધર્મકત્વવ્યાકોપઃ, વ્યાવહારિકસ્ય ધર્મસ્ય સત્ત્વેઽપિ સ્વસમાનસત્તાકધર્મવિરહેણ તદુપપત્તેઃ। વાચકાનામપિ લક્ષકત્વમન્યાનુપરક્તસ્વરૂપભાનાયેત્યન્યત્। તદુક્તં કલ્પતરુકૃદ્ભિઃ-
સત્તાદીનાં તુ જાતીનાં વ્યક્તિતાદાત્મ્યકારણાત્।
લક્ષ્યવ્યક્તિરપિ બ્રહ્મ સત્તાદિ ન જહાતિ નઃ॥ ઇતિ ।
ગૌર્નિત્યો ગૌરનિત્ય ઇત્યુભયત્રાપિ એકદેશાન્વયાર્થં લક્ષણાભ્યુપગમેઽપિ જાતિ વ્યક્ત્યોરુભયોરપિ તાર્કિકૈર્ગોપદાર્થત્વાભ્યુપગમાચ્ચ। નનુ- ઔપનિષદે પુરુષે ધર્મા ન પ્રત્યક્ષેણ પ્રાપ્તાઃ, કિન્તુ તત્ત્વાવેદકેન વેદેન, તથા ચ કથં વ્યાવહારિકા ઇતિ ચેન્ન વેદાદાપાતતઃ પ્રતીતાનામપિ વેદાતાત્પર્યવિષયત્વાભાવાદતાત્ત્વિકત્વોપપત્તેઃ। તાત્પર્યવિષયે હિ વેદસ્ય પ્રામાણ્યમ્, યત્ર ચ તસ્ય પ્રામાણ્યં, તદેવ તાત્ત્વિકમિતિ નિયમાત્। ન ચ- વેદસ્યાતત્પરત્વમાત્રેણ કથં વ્યાવહારિકત્વમ્ ? બાધ્યત્વેન ચેત્, પ્રસ્તરેઽપિ યજમાનત્વં વ્યાવહારિકં સ્યાત્। યજમાનત્વસ્ય તત્રાનધ્યાસાત્ અવ્યાવહારિકત્વે શુક્તિરૂપ્યાદેર્વ્યાવહારિકત્વાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, વેદતાત્પર્યાવિષયત્વેનાતાત્ત્વિકત્વે સિદ્ધે તત્ત્વાવેદકબાધ્યત્વવ્યાવહારિકાવેદકબાધ્યત્વાભ્યાં વ્યાવહારિકપ્રાતિભાસિકવ્યવસ્થોપપત્તેઃ। ન ચ તત્ત્વાવેદકસ્ય વિશેષ્યમાત્રપરત્વાન્ન બાધકત્વં, વિશેષણબુદ્ધિદ્વારકત્વેન તન્માત્રપરસ્યાપિ બાધકત્વસંભવાદ્, વિશેષણેઽપ્યવાન્તરતાત્પર્યાભ્યુપગમાદ્વા। `યજમાનઃ પ્રસ્તરઽ ઇત્યાદૌ તુ ન વિશેષણે અવાન્તરતાત્પર્યં, તાત્પર્યવિષયસિદ્ધાવનુપાયત્વાત્। મહાતાત્પર્યવિષયસિદ્ધ્યુપાયે હિ અવાન્તરતાત્પર્યમિતિ સર્વમતસિદ્ધમ્।
નનુ- વ્યાવૃત્તયઃ સત્યાઃ મિથ્યા વા ? નાદ્યઃ, વ્યાવર્તકાનામપિ સત્યત્વાપત્તેર્વ્યાવહારિકાણાં પારમાર્થિકવ્યાવૃત્ત્યસાધકત્વાત્। નાન્ત્યઃ શુક્તેઃ શુક્તિતો વ્યાવૃત્તેર્મિથ્યાત્વે શુક્તિત્વસ્ય શુક્તિસમસત્તાકત્વવદનૃતવ્યાવૃત્તેઃ બ્રહ્મણિ મિથ્યાત્વે અનૃતત્વસ્ય બ્રહ્મસમસત્તાકત્વાપત્તેરિતિચેન્ન, ઉભયથાપ્યદોષાત્। તથા હિ-
(1) વ્યાવૃત્તેર્બ્રહ્માભિન્નતયા પારમાર્થિકત્વેઽપિ વ્યાવર્તકં પારમાર્થિકમિતિ કુતઃ ? ન હિ યત્ પારમાર્થિકબોધકં, તત્ પારમાર્થિકમિતિ નિયમોઽસ્તિ, બોધ્યબોધકયોઃ સમસત્તાકત્વસ્ય પદતદર્થાદૌ વ્યભિચારેણ પ્રાગેવ નિરસ્તત્વાત્, દોષાપ્રયુક્તભાનત્વસ્ય સત્ત્વપ્રયોજકત્વાત્। નાપિ વ્યાવૃત્તિબોધકં વ્યાવૃત્તિસમસત્તાકમિતિ નિયમઃ, સ્વાપ્નાઙ્ગનાદેરપિ સ્વજન્યસુખાપેક્ષયા સુખાન્તરવ્યાવૃત્તિબુદ્ધિજનકત્વાત્, કારણસ્ય કાર્યવ્યાવર્તકત્વાત્। સા ચ વ્યાવૃત્તિઃ તવ મતે પારમાર્થિક્યેવ। મમ તુ મતે વ્યાવહારિકી। સર્વથાપિ પ્રાતિભાસિકવ્યાવર્તકાપેક્ષયાધિકસત્તાકૈવ। ન ચ વ્યાવૃત્તે બ્રહ્માભિન્નત્વે બ્રહ્મપદેનૈવ તલ્લાભાદિતરપદવૈયર્થ્યમ્, સામાન્યતસ્તત્સિદ્ધાવપ્યનૃતાદિવ્યાવૃત્ત્યાકારેણ તત્સિદ્ધૌ સાફલ્યાત્। એવમજ્ઞાનાદિ વ્યાવૃત્તીનામન્યોન્યાભેદે સત્યપદેનૈવ ચારિતાર્થ્યમિતિ અપાસ્તં, તત્તદાકારેણ સિદ્ધેસ્તત્તત્પદં વિનાનુપપત્તેઃ। ન ચ- એવં સત્યત્વજ્ઞાનત્વાદિધર્માણામપિ વ્યાવૃત્તિવદ્ બ્રહ્માભિન્નતયા પારમાર્થિકત્વમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, ઇષ્ટાપત્તેઃ। તદેવં વ્યાવૃત્તેઃ સત્યત્વે ન કોઽપિ દોષઃ।
(2) વ્યાવૃત્તેર્મિથ્યાત્વપક્ષેઽપિ નાનૃતત્વસ્ય બ્રહ્મસમસત્તાકત્વાપત્તિઃ, એકબાધકબાધ્યત્વસ્યોભયત્રાપિ તુલ્યત્વાદ્, વ્યાવૃત્તિબાધકબાધ્યસ્યૈવ પ્રતિયોગિનો વ્યાવૃત્ત્યધિકસત્તાકત્વમ્, ન ત્વેકબાધકબાધ્યસ્યાપિ, કલ્પિતરજતવ્યાવૃત્તેઃ કલ્પિતરજતે મિથ્યાત્વેઽપિ તદપેક્ષયા તસ્યાધિકસત્તાકત્વાભાવાદ્, અધિકં મિથ્યાત્વમિથ્યાત્વોપપાદને દ્રષ્ટવ્યમ્।
નનુ- તત્ત્વજિજ્ઞાસું મુમુક્ષું પ્રતિ મિથ્યાબોધનાયોગઃ, ન ચાનૃતત્વાદિભ્રાન્તિનિવૃત્ત્યર્થં તદ્, અધિષ્ઠાનબ્રહ્મતત્ત્વસાક્ષાત્કારેણૈવ તન્નિવૃત્તિસંભવે ભ્રાન્ત્યન્તરોત્પાદનાયોગાત્, ન હિ વલ્મીકે સ્થાણુરયમિતિ ભ્રામ્યતઃ પુરુષોઽયમિત્યુપદિશ્યત ઇતિ- ચેન્ન, નિવર્તકાધિષ્ઠાનતત્ત્વસાક્ષાત્કાર એવ તસ્યોપાયત્વાત્, સ્થૂલારુન્ધતીન્યાયેન પૂર્વપૂર્વભ્રમનિવૃત્તયે કાલ્પનિકોપદેશસ્ય પઞ્ચકોશસ્થલે દર્શનાચ્ચ। યથા ચાત્મનિ કલ્પિતેન બ્રાહ્મણ્યેનાશઙ્કિતા બ્રાહ્મણ્યભ્રાન્તિર્નિવર્તતે તથા વ્યાવહારિક્યા વ્યાવૃત્ત્યા પ્રાતિભાસિક્યનૃતાદિભ્રાન્તિર્નિવર્તતે। ન ચાસદ્વ્યાવૃત્તેર્વ્યાવહારિકત્વેઽનપોદિતપ્રામાણ્યેન `અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીઽદિતિ વાક્યેનાસત્ત્વસ્ય પારમાર્થિકત્વપ્રસઙ્ગઃ, `નેહ નાનેઽત્યનેન તસ્ય નિષેધાદ્, અસદ્વા ઇત્યાદેરન્યપરત્વસ્ય પ્રાગેવ દર્શિતત્વાચ્ચ। તથા ચ મીમાંસકમતે અનૃતસ્યાપ્યર્થવાદાર્થસ્ય સત્યે પ્રાશસ્ત્ય ઇવ મિથ્યાભૂતાનામપિ વ્યાવૃત્તીનાં સત્યે બ્રહ્મણિ દ્વારત્વેન બોધનં યુક્તમ્। ઉક્તં હિ- `સત્યે બ્રહ્મણિ સત્યાદિશબ્દા વ્યાવૃત્તિદ્વારા પર્યવસ્યન્તીઽતિ।

ન ચ વ્યાવૃત્તિજ્ઞાનસ્ય ધર્મિધીસાધ્યત્વેન વૈપરીત્યાપાતઃ, ધર્મવિશિષ્ટધર્મિજ્ઞાનસાધ્યાયા વ્યાવૃત્તેઃ શુદ્ધધર્મિજ્ઞાને દ્વારત્વાઙ્ગીકારાત્। ન ચ- શાબ્દે અર્થે આર્થિકસ્ય દ્વારત્વમનુપપન્નમ્, અન્યથા નીલમુત્પમિત્યાદેરનીલવ્યાવૃત્તિદ્વારા સ્વરૂપમાત્રપરત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, નીલમુત્પલમિત્યાદૌ સ્વરૂપમાત્રબોધે તાત્પર્યાભાવાન્ન શાબ્દેઽર્થે આર્થિકાર્થાપેક્ષા, વિશિષ્ટાર્થતાત્પર્યાત્। અત્ર તુ સ્વરૂપમાત્રે તાત્પર્યમ્, તચ્ચાર્થિકાર્થસ્ય દ્વારત્વં વિનાઽનુપપન્નમ્। ન ચ વિશેષસ્ય ત્વન્મતેઽભાવાત્ કિં પ્રાગજ્ઞાતં વ્યાવૃત્ત્યા જ્ઞાપનીયમિતિ વાચ્યમ્, અન્યાવિષયકસ્ય સ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય ભ્રમવિરોધિનઃ સાધ્યત્વાત્। ન ચૈવમન્યાજ્ઞાને દ્વારત્વમ્, અન્યજ્ઞાનપ્રતિબન્ધદ્વારેણ શુદ્ધજ્ઞાન એવ દ્વારત્વસંભવાત્। ન ચ વ્યાવૃત્તિજ્ઞાન એવ સ્વરૂપજ્ઞાનં દ્વારમસ્તુ, તસ્યાભિધાબલલબ્ધવિશિષ્ટજ્ઞાનાદેવોપપત્તેઃ। ન ચ- પ્રાચીને બ્રહ્માજ્ઞાનનિવર્તકબ્રહ્માપરોક્ષજ્ઞાને તદજ્ઞાનકાર્યસ્યાન્યસ્ય ભાનાયોગઃ, બ્રહ્મપ્રાતિપદિકાર્થબુભુત્સાયામેવ એતદ્વાક્યપ્રવૃત્તિરિતિ સ્વપ્રક્રિયાવિરોધશ્ચેતિ વાચ્યમ્, બ્રહ્માપરોક્ષજ્ઞાનં હિ તત્સ્વરૂપં વા ? વૃત્તિરૂપં વા ? આદ્યે નાન્યભાનાનુપપત્તિઃ, તસ્યાવિદ્યાનિવર્તકત્વાભાવાત્। વૃત્તિરૂપમપ્યાપાતદર્શનં નાવિદ્યાનિવર્તકમ્, તસ્યાસાક્ષાત્કારત્વાદ્વા, સાક્ષાત્કારત્વેઽપિ પ્રતિબદ્ધત્વાદ્વા। વિચારજન્યં તુ ફલીભૂતં ભવત્યવિદ્યાનિવર્તકમ્, ન તુ તત્પ્રાચીનમિતિ કિમનુપપન્નમ્ ?
નનુ- સત્યશબ્દેનાસદ્વ્યાવૃત્તિદ્વારા યદ્બોધિતમ્, તદેવ જ્ઞાનાદિપદૈરજ્ઞાનાદિવ્યાવૃત્તિદ્વારા બોધ્યમિતિ પદાન્તરવૈફલ્યમ્। ન ચ દ્વારવિકલ્પઃ, સત્યાદિપદાનાં નિત્યવચ્છ્રવણાદ્ એકસ્મિન્ પ્રયોગે વ્રીહિયવયોરિવૈકસ્મિન્ વાક્યે સત્યાદ્યનેકપદોપાદાનાયોગાદ્, અનૃતત્વાદિભ્રાન્તિનિવૃત્તિરૂપદૃષ્ટકાર્યાણાં ભિન્નત્વેન બ્રીહિયવાદિવદ્ વિકલ્પપ્રયોજકસ્યૈકકાર્યત્વસ્યાપ્યભાવાચ્ચેતિ ચેન્ન, સમુચ્ચિતાનાં દ્વારત્વેન સફલત્વાત્। પ્રધાનસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રતિપત્ત્યુપયોગિનામાનન્દાદીનાં ભાવરૂપાણાં `આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્યેઽત્યનેનાસ્થૂલત્વાદીનામભાવરૂપાણામ્ `અક્ષરધિયાં ત્વવરોધઃ સામાન્યતદ્ભાવાભ્યામૌપસદવત્તદુક્તઽમિત્યનેન ચ સૂત્રેણ નિર્ગુણબ્રહ્મપ્રતિપત્તાવેવ સર્વશાખોપસંહારસ્ય પ્રતિપાદિતત્વેન દ્વારસમુચ્ચયસ્યૈવેષ્ટત્વાત્।
નનુ- સગુણે બ્રહ્મણ્યુપાસનાર્થં ભવતુ શાખાન્તરીયગુણોપસંહારઃ, નિર્ગુણબ્રહ્મપ્રતિપત્તૌ તુ કિં શાખાન્તરીયગુણોપસંહારેણ ? સત્યાદિપદાનાં પ્રત્યેકં લક્ષકત્વેન લક્ષ્યબ્રહ્મબોધને પ્રત્યેકમેવ સમર્થત્વાત્, સત્યત્વાદેશ્ચ પ્રત્યેકં લક્ષણત્વાત્। ન હિ પ્રકૃષ્ટત્વાદિકમિવ સત્યત્વાદિકમતિવ્યાપ્તમિતિ ચેત્, ન। પ્રકૃષ્ટપ્રકાશપદયોરિવ સત્યાદિપદાનામપિ કુમતપ્રાપ્તાતિવ્યાપ્તિનિવૃત્ત્યર્થં સમુચ્ચયાપેક્ષણાત્। ન હ્યનૃતવ્યાવૃત્તિબોધનં વિના `વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેઽ ત્યત્ર સૂન્યવાદવ્યાવૃત્તબ્રહ્મસિદ્ધિઃ। એવમેકૈકપદાભાવે સર્વત્રાતિવ્યાપ્તિરૂહનીયા। તથા ચ સત્યત્વાદિકમનૃતાદિવ્યાવૃત્તિદ્વારા શૂન્યવાદાદિવ્યાવૃત્તબ્રહ્મસિદ્ધેરુપાયઃ।
ન ચ- વ્યાવૃત્તિઃ, કિં બ્રહ્મવિશેષણત્વેન બોધ્યા ? સ્વતન્ત્રા વા ? આદ્યે સખણ્ડાર્થત્વમ્, દ્વિતીયે બ્રહ્મજિજ્ઞાસું પ્રતિ તદુપદેશોઽસઙ્ગત ઇતિ વાચ્યમ્, વ્યાવૃત્તિર્યદ્યપિ વિશેષણતયૈવાર્થિકબોધે ભાસતે, તથાપિ ન શાબ્દબોધે સખણ્ડાર્થત્વમ્। યશ્ચાર્થાદર્થો ન સ ચોદનાર્થ ઇતિ ન્યાયાત્। તદુક્તં વાર્તિકકારૈઃ- `માનાન્તરાદપોહસ્તુ ન શાબ્દસ્તેન સ સ્મૃતઃઽ ઇતિ । ન ચાર્થિકૈનાપિ વિશેષણેન બ્રહ્મણઃ સખણ્ડત્વાપત્તિઃ, નિર્ધર્મકત્વાદિશ્રુતેર્વિશેષણસ્ય ધર્મ્યસમાનસત્તાકત્વેન સખણ્ડત્વાપ્રયોજકત્વાત્। ન ચ- અનન્તશબ્દેનાન્તવદ્વ્યાવૃત્તેસ્સાક્ષાદેવ બોધનાન્ન તસ્ય આર્થિકત્વમ્, તથા ચાનન્તપદસ્ય સખણ્ડાર્થત્વં સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, યદ્યપિ-
તત્રાનન્તોઽન્તવદ્વસ્તુવ્યાવૃત્ત્યૈવ વિશેષણમ્।
સ્વાર્થાર્પણપ્રાણાડ્યા તુ પરિશિષ્ટૌ વિશેષણમ્॥ ઇતિ ।
તૈત્તિરીયવાર્તિકોક્તદિશા વિધિપદાનાં સ્વાર્થાર્પણપ્રણાડિકયા અર્થાદિતરનિવૃત્તિ બોધકત્વમ્, નિષેધપદાનાં તુ સાક્ષાદિતિ સ્થિતમ્, તથાપિ દ્વારભૂતે જ્ઞાને સખણ્ડાર્થત્વેઽપિ પરમતાત્પર્યવિષયજ્ઞાનેનાખણ્ડાર્થત્વવ્યાઘાત ઇત્યસકૃદુક્તમ્। એતદેવોક્તમાનન્દબોધાચાર્યૈઃ-
લક્ષ્યાર્થભેદાભાવેઽપિ વ્યવચ્છેદ્યવિભેદતઃ।
વિજ્ઞાનાનન્દપદયોઃ પર્યાયવ્યર્થતે ન હિ॥ ઇતિ ।
(1) એવં પદે લક્ષણેતિ પક્ષે સમાહિતમ્।
કેચિત્ત્વત્ર વાક્યે લક્ષણામાહુઃ, ન પદે। તથા હિ- યથા `ગમ્ભીરાયાં નદ્યાં ઘોષઽ ઇત્યત્ર ગમ્ભીરનદ્યોઃ પરસ્પરમન્વયબોધાનન્તરં વિશિષ્ટાર્થસંબન્ધિ તીરં લક્ષ્યતે, તથા પ્રકૃતે પરસ્પરવિશિષ્ટાર્થબોધાનન્તરં તત્સમ્બન્ધ્યખણ્ડં લક્ષ્યતે। તથા ચ ન પદવૈયર્થ્યમ્। ન ચ તત્રાપિ પ્રત્યેકં લક્ષણા, તથા સતિ ગમ્ભીરનદીતીરાદિલાભેન વિશિષ્ટતીરબુદ્ધિર્ન સ્યાત્। ન ચં તત્ર ગમ્ભીરનદીપદયોરિવ ઇહ સત્યાદિપદાનાં પરસ્પરમન્વયબોધકત્વં ત્વન્મતે નાસ્તીતિ- વાચ્યમ્, એકસ્મિન્ બ્રહ્મણિ દ્વારીભૂતસ્ય પરસ્પરાર્થાન્વયબોધસ્ય સત્યાદિપદૈઃ મિલિત્વા જનનાદ્, ઉત્તરકાલ એવ લક્ષણયા અખણ્ડબોધસ્યાભ્યુપગમાત્। ન ચ- `સત્યં જ્ઞાનંઽ `વિજ્ઞાનમાનન્દઽમિત્યાદૌ અન્યોન્યાનપેક્ષાણાં સત્યાદિપદાનાં બ્રહ્મલક્ષકત્વાદર્શનાત્ કથં ગમ્ભીરાયામિત્યાદિતુલ્યન્યાયતેતિ વાચ્યમ્, યત્ર વસ્તુગત્યા ગમ્ભીરનદ્યભિપ્રાયેણૈવ નદ્યાં ઘોષ ઇત્યુક્તમ્, તત્ર પરસ્પરનિરપેક્ષલક્ષકત્વસ્ય ગમ્ભીરાયામિત્યુક્તૌ ચ મિલિતલક્ષકત્વસ્ય દર્શનાદ્, ગુણોપસંહારન્યાયેન દ્વારસમુચ્ચયસ્ય સ્થાપિતત્વાચ્ચ। ન ચ- પરસ્પરપદસાહિત્યેન તત્ર ગમ્ભીરનદીસંબન્ધિ તીરં લક્ષ્યતે, અન્યથા ત્વેકૈકસંબન્ધિ, પ્રકૃતે ત્વધિકલાભો ન પદાન્તરેણાપીતિ વાચ્યમ્, તત્રાપિ યુગપદ્‌વૃત્તિદ્વયવિરોધાપત્ત્યા ગમ્ભીરનદીતીરત્વેન લક્ષણાનભ્યુપગમાદ્, વસ્તુગત્યા વિશિષ્ટસંબન્ધિનઃ પ્રત્યેકપદાદપિ લાભાત્। અથ વિશિષ્ટબુદ્ધિદ્વારત્વાદ્વારત્વાભ્યાં વિશેષઃ, પ્રકૃતેઽપિ સ તુલ્ય એવ।
નનુ- ગમ્ભીરાયામિત્યત્રાપિ ન મિલિતે લક્ષણા, કિન્તુ નદીપદ એવ, પરસ્પર સાહિત્યેન વિશિષ્ટબોધાનન્તરં સ્વજ્ઞાપ્યવિશિષ્ટસંબન્ધિનિ લક્ષણાસંભવાત્, સ્વજ્ઞાપ્યસંબન્ધ એવ હિ લક્ષણા, લાઘવાત્, ન તુ તદ્વિશેષઃ શક્યસંબન્ધઃ, ગૌરવાત્। તથા ચ પદદ્વયે લક્ષણા, લક્ષણાદ્વયં વા ન યુક્તમ્। એવં ચ વૃત્તેઃ પદવૃત્તિત્વનિયમોઽપિ સઙ્ગચ્છત ઇતિ ચેત્, નૈતત્સારમ્, સ્વજ્ઞાપ્યસંબન્ધો હિ લક્ષણેતિ ત્વયોચ્યતે, તચ્ચ જ્ઞાપ્યં પ્રકૃતે વિશિષ્ટમ્, તજ્જ્ઞાપકત્વં ચોભયોઃ સાધારણમિતિ કથં નદીપદ એવ લક્ષણા ? ન ગમ્ભીરપદે, વિનિગમકાભાવાત્। ન ચ ગામ્ભીર્યેણ સહ તીરસ્ય પરમ્પરયા સંબન્ધઃ નદ્યાઃ સાક્ષાત્સંબન્ધ એવ વિનિગમક ઇતિ વાચ્યમ્, `નિમ્નં ગભીરં ગમ્ભીરઽમિતિ કોશાદ્ ગમ્ભીરપદસ્ય નિમ્નરૂપનદીદ્રવ્યવાચિત્વેન સાક્ષાત્સંબન્ધસ્યાપિ સાધારણત્વાત્।
ન ચ વિશેષણવિભક્તેઃ સાધુત્વાર્થકત્વાદ્ ગમ્ભીરપદલક્ષણાયાં વિભક્ત્યર્થાનન્વય ઇતિ- વાચ્યમ્, વિશિષ્ટબોધસમયે ગમ્ભીરપદસ્ય વિશેષણપદત્વેઽપિ વિશિષ્ટસંબન્ધિલક્ષણાસમયે વિશેષ્યપદત્વાત્। વિશેષણવિભક્તેઃ સાધુત્વાર્થકત્વમિત્યપ્યસંબદ્ધમ્, અભેદાર્થકત્વસ્ય નૈયાયિકૈઃ પ્રત્યેકમન્વયસ્ય ચ મીમાંસકૈરરુણાધિકરણસિદ્ધસ્ય ચાભ્યુપગમાત્।
(2-3) એવમન્યદપિ વાક્યલક્ષણોદાહરણમનુસન્ધેયમ્- `ગચ્છ ગચ્છસિ ચેત્ કાન્તઽ ઇત્યાદિ, વિષં ભુઙ્ક્ષ્વેત્યાદિ ચ।

નનુ- અત્ર જન્મના મરણાનુમાનમ્, તેન ચ તત્સાધનીભૂતાયાઃ ગતેરકર્તવ્યતાનુમાનમિત્યનુમાનપરમ્પરૈવ, ન લક્ષણા, અનન્યલભ્યસ્યૈવ શબ્દાર્થત્વાત્, ન હિ ધૂમોઽસ્તીતિ વાક્યં વહ્નિલક્ષકમ્। વિષમિત્યાદાવપિ વિષભોજનસ્યેષ્ટસાધનતોક્ત્યા શત્રુગૃહાન્નભોજનસ્યાનિષ્ટસાધનત્વમાક્ષિપ્યતે। યદ્વા- આપ્તસ્ય પ્રમાણવિરુદ્ધોપદેષ્ટૃત્વેન કોપોઽનુમીયતે। તત્ર ચ પ્રલસક્તશત્રુગૃહાન્નભોજનસ્ય હેતુત્વં કલ્પયિત્વા તત્રાકર્તવ્યતાનુમાનમ્, ન લક્ષણેતિ ચેત્, નૈતત્સાધુ, જન્મના મરણાક્ષેપેઽપિ તન્મરણે ગમનસ્ય હેતુત્વાનાક્ષેપાત્, શતવર્ષાનન્તરં જરાદિનાપિ તદુપપત્તેઃ। તથા ચ પ્રિયામરણે હેતુત્વં ગમનસ્ય ન લક્ષણાં વિનાઽવગન્તું શક્યમ્। નાપિ પ્રિયામરણહેતુત્વેન ગમનસ્યાકર્તવ્યત્વાનુમાનમ્, પ્રિયામરણહેતોરપિ તત્ત્વેનાજ્ઞાનદશાયાં ગુરુનિદેશાદ્વા આત્મત્રાણાર્થં વા કુલાપકીર્તિપરિહારાર્થં વા કર્તવ્યત્વદર્શનેન વ્યભિચારાત્। તથા ચ ગમનસ્ય પ્રિયામરણહેતુત્વં તાદૃશસ્ય ચાકર્તવ્યત્વમિત્યુભયમપિ લક્ષણાધીનમ્, જન્મનિર્દેશસ્ય ચ પ્રકૃતેઽનુપયોગાત્ તેન પ્રકૃતોપયોગિન્યગમને તાત્પર્યં જ્ઞાપ્યતે સમુદાયસ્ય। તથા ચ સમુદાય એવ લક્ષણા। ન પ્રત્યેકપદે, પ્રત્યેકં તાત્પર્યજ્ઞાપકાભાવાત્। તથા ચ નાત્રાનુમિતિ પરમ્પરા, ન વા પ્રત્યેકપદે, લક્ષણા। એવં `વિષં ભુઙ્ક્ષ્વેઽત્યત્રાપિ વિષભોજનેષ્ટસાધનત્વેન શત્રુગૃહાન્નભોજનાનિષ્ટસાધનત્વં નાક્ષેપ્તું શક્યતે, વ્યધિકરણત્વાત્। તેન વિનાપ્યુભયોરપીષ્ટસાધનતયોપપત્તિસંભવાચ્ચ। ન હિ યેન કેનચિદ્યત્કિઞ્ચિદાક્ષિપ્યતે, કિંત્વનુપપદ્યમાનેનોપપાદકમ્। નાપ્યાપ્તત્વે સતિ પ્રમાણવિરુદ્ધોપદેષ્ટૃત્વેન કોપાનુમાનં કોપેન ચ તદ્ધેતૌ શત્રુગૃહાન્નભોજને અકર્તવ્યતાનુમાનમ્, આપ્તસ્યાપિ પિત્રાદેર્ભ્રમાદિના વિનાપિ કોપં પ્રમાણવિરુદ્ધોપદેષ્ટૃત્વદર્શનેન વ્યભિચારાદાપ્તકોપહેતોરપિ ભ્રમાદિના પ્રિયામરણહેતોરિવ કર્તવ્યત્વદર્શનેન તત્રાપિ વ્યભિચારાચ્ચ। તથા ચાપ્રસક્તપ્રતિપાદનેન પ્રસક્તવારણે તાત્પર્યં જ્ઞાત્વા તેનાકલ્પિતપદવિભાગે સમુદાય એવ લક્ષણાં કલ્પયતિ, ન તુ પ્રત્યેકપદે, તત્ર તત્ર વિશિષ્ય તાત્પર્યજ્ઞાપકાભાવાત્। તથા ચ પદાર્થેતાત્પર્યાન્વયાનુપપત્તિભ્યાં લક્ષણા પદે। વાક્યાર્થે તદ્‌દ્બયાનુપપત્ત્યા લક્ષણા વાક્યે। વાક્યાર્થાનુપપત્ત્યનિબન્ધનત્વં ચ લક્ષણાયા પદવૃત્તિત્વસાધને ઉપાધિરિત્યવધેયમ્।
(4) એવમેવાર્ધમન્તરર્ધં બહિરિત્યાદૌ લોકે અર્ધમન્તર્વેદ્યર્ધં બહિર્વેદીતિ વેદેઽપિ વાક્ય એવ લક્ષણા। ન ચ- તત્રાપ્યર્ધસ્યાન્તસ્ત્વે સત્યર્ધસ્ય બહિષ્ટ્‌વેનાન્તરાલાનુમાનમ્, ન લક્ષણેતિ વાચ્યમ્, છિન્ને ગૃહે અન્તરાલરાહિત્યેઽપિ તદ્‌દ્વયદર્શનેન વ્યભિચારાદ્ યથાકથંચિદનુમાનસંભવે વા સર્વત્ર શબ્દપ્રમાણોચ્છેદાપાતાચ્ચ।
(5-6) એવં ચ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાપદેન વિચારો લક્ષ્યત ઇતિ વિવરણકારોક્તં યજ્ઞાયુધિપદેન યજમાનો લક્ષ્યત ઇતિ સંક્ષેપશારીરકોક્તં ચ વાક્યલક્ષણયોપપન્નમ્, બ્રહ્મજિજ્ઞાસા યજ્ઞાયુધિશબ્દયોઃ સુબન્તત્વલક્ષણપદત્વેઽપિ શક્તત્વલક્ષણપદત્વાભાવેન શક્યસંબન્ધરૂપાયા લક્ષણાયા અયોગાત્, સ્વજ્ઞાપ્યસંબન્ધરૂપા તુ લક્ષણા યૌગિકપદસમુદાયેઽપિ વાક્યસ્થાનીયે નાનુપપન્ના।
(7) એવં `વાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતેઽ ત્યાદૌ અર્થવાદેઽપિ પ્રાશસ્ત્યપ્રતિપત્તયે વાક્ય એવ લણણાઽઙ્ગીકાર્યા, પ્રત્યેકપદાત્તદનુપપત્તેઃ। ન ચ- તત્ર કર્મણિ ક્ષિપ્રદેવતાપ્રસાદહેતુત્વરૂપતત્પદાર્થસંબન્ધબોધકત્વમેવ, ન તુ તદન્યપ્રાશસ્ત્યલક્ષકત્વમિતિ વાચ્યમ્, પદાર્થમાત્રસંસર્ગબોધે વાયુઃ શીઘ્રતમ ઇત્યેવ ધીઃ સ્યાત્, ન કર્મપ્રાશસ્ત્યવિષયા સા સ્યાત્। ન ચ- લિઙ્ગાદ્યભિધેયકાર્યસ્યાન્વયાનુપપત્તિસ્તત્ર લક્ષણાબીજમસ્તિ, પ્રકૃતે ચ સર્વપદાનાં લક્ષકત્વાદભિધેયાન્વયાનુપપત્તિર્નાસ્તીતિ વાચ્યમ્, કેન તુભ્યમભાણ્યભિધેયાનુપપત્ત્યા લક્ષણેતિ ? કિન્તુ તાત્પર્યાનુપપત્ત્યા। તચ્ચ તાત્પર્યમભિધેયાન્વયવિષયમન્વયસામાન્યવિષયં સ્વરૂપમાત્રવિષયં વેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ। અન્યથા યષ્ટીઃ પ્રવેશયેત્યત્ર લક્ષણા ન સ્યાત્। ન ચ- ભોજનપ્રયોજનકપ્રવેશનસ્ય યષ્ટિષ્વન્વયાનુપપત્તિરેવાસ્તીતિ વાચ્યમ્, એવમપિ પ્રવેશનવિશેષે તાત્પર્યગ્રહ એવોપજીવ્ય ઇતિ તદનુપપત્તિરેવ લક્ષણાબીજમસ્તુ। વિનિગમનાવિરહેણ દ્વયોરપિ વ્યવસ્થિતવિકલ્પેઽપ્યસ્માકં ન ક્ષતિરિત્યવધેયમ્।
નનુ- સર્વપદાનાં લાક્ષણિકત્વે વાક્યાર્થાનુભવો ન સ્યાત્, લાક્ષણિકસ્યાનનુ ભાવકત્વાદિતિ ચેન્ન, લાક્ષણિકત્વેઽપ્યનુભાવકત્વોપપત્તેઃ। શક્તત્વેન હ્યનુભાવકત્વમ્, ન તુ તચ્છક્તત્વેન, ગૌરવાત્। લાક્ષણિકમપિ ક્વચિચ્છક્તમેવ, ભટ્ટાચાર્યૈર્વાક્યાર્થસ્ય સર્વપદલક્ષ્યત્વાભ્યુપગમાચ્ચ। તથા હિ- અભિહિતાન્વયવાદે પદૈઃ સ્વશક્તિવશાત્ પદાર્થા અભિધીયન્તે; ન તુ સ્માર્યન્તે, સ્માર્યસ્મારકસંબન્ધાતિરિક્તમૂલસંબન્ધકલ્પનાપત્તેઃ। એકસંબન્ધિજ્ઞાનં હ્યપરસંબન્ધિસ્મારકમ્, ન તુ સ્મારકત્વમેવ સંબન્ધઃ, હસ્તિપકાદિષુ તથા દર્શનાત્। અત એવોક્તં- `પદમભ્યધિકાભાવાત્ સ્મારકાન્ન વિશિષ્યતે॥ ઇતિ । અજ્ઞાતજ્ઞાપકત્વાભાવાન્નાનુભાવકમ્, સંબન્ધાન્તરાભાવાચ્ચ ન સ્મારકમ્, કિન્તુ શક્ત્યા જ્ઞાતજ્ઞાપકમિતિ સ્મારકસદૃશમિત્યર્થઃ સ્મૃત્યનુભવાતિરિક્તં ચ જ્ઞાનં પ્રમાણબલાદાયાતમઙ્ગીકાર્યમેવ, પદાર્થજ્ઞાને તત્તાનુલ્લેખાચ્ચ, તત્તોલ્લેખનિયમભઙ્ગેનાત્ર તત્પ્રમોષકલ્પને ચાતિગૌરવાત્। તથા ચ પદજન્યસ્મૃત્યનુભવવિલક્ષણજ્ઞાનવિષયીભૂતાઃ પદાર્થાઃ અભિહિતા ઇત્યુચ્યતે। તાદૃશાશ્ચાકાઙ્કાદ્યનુસારેણ સ્વાન્વયમનુભાવયન્તીતિ વાક્યાર્થો લક્ષ્ય ઇત્યુચ્યતે, પદેન યદ્ બોધ્યતે તચ્છક્યમ્ પદાર્થેન યદ્ બોધ્યતે, તલ્લક્ષ્યમિતિ નિયમાત્। અત એવોક્તં `વાક્યાર્થો લક્ષ્યમાણો હિ સર્વત્રૈવેતિ નઃ સ્થિતમ્ઽ ઇતિ। યદ્યપિ પદાભિહિતપદાર્થસ્માર્યત્વં તીરાદૌ લક્ષ્યત્વમ્, વાક્યાર્થે તુ તદનુભાવ્યત્વમિતિ વિશેષઃ, તથાપિ પદાર્થબોધ્યત્વમાદાય લક્ષ્યત્વવ્યપદેશઃ। અત એવ પદાર્થેન પદાર્થલક્ષણાયાં પૂર્વસંબન્ધજ્ઞાનાપેક્ષા, તસ્ય સ્માર્યત્વાદ્, વાક્યર્થલક્ષણાયાં તુ ન તદપેક્ષા, તસ્યાનુભાવ્યત્વેન પૂર્વસંબન્ધજ્ઞાનાનપેક્ષત્વાત્। પદાર્થલક્ષણાયાં પૂર્વસંબન્ધજ્ઞાનમેવ વાક્યાર્થલક્ષણાયામાકાઙ્ક્ષાદિકમેવેતિ પરસ્પરનિરપેક્ષમુભયં નિયામકમ્। અતોઽપૂર્વે વાક્યાર્થે શક્યસંબન્ધિતયા જ્ઞાતુમશક્યે કથં લક્ષણેત્યપાસ્તમ્, પદાર્થલક્ષણાયા એવ તથાત્વાત્। એવં ચ પદશક્તેઃ પદાર્થોપસ્થિતાવેવોપક્ષયાદુપસ્થિતાનાં ચ પદાર્થાનામન્વયાનુભાવકત્વાત્ સર્વપદલક્ષણિકત્વેઽપિ ન વેદાન્તવાક્યાનામન્વયાનુભાવકત્વાનુપપત્તિઃ।

સ્યાદેતત્- અભિહિતાન્વયવાદે મા ભૂદનુપપત્તિઃ, અન્વિતાભિધાને તુ ભવતિ, તથા હિ પદાનામન્વયાનુભવજનનસામર્થ્યમેવ શક્તિરિત્યુચ્યતે, એકૈકપદાર્થોપસ્થિતિસ્તુ સ્મૃતિરૂપા, ન શક્તિસાધ્યા, એકસંબન્ધિજ્ઞાનાદપરસંબન્ધિસ્મરણસ્ય હસ્તિપકાદિસાધારણત્વાદ્, અન્વયાનુભવજનનસામર્થ્યરૂપસ્ય ચ મૂલસંબન્ધસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્। અત એવ પદશક્ત્યસાધ્યત્વાત્ પદાર્થોપસ્થિતેઃ સ્મૃત્યન્તરસાધારણાયાસ્તદ્વૈજાત્યકલ્પને ચ માનાભાવાદર્થાધ્યાહાર એવાસતિ બાધકે, ન પદાધ્યાહારઃ, પુષ્પેભ્ય ઇત્યત્ર સાધુત્વાર્થં સ્પૃહયતિપદસ્ય `વિશ્વજિતા યજેતેત્યત્ર નિયોજ્યલાભાર્થં સ્વર્ગકામપદસ્યઽ સૌર્યે ચરાવતિદેશપ્રાપ્તે `અગ્નયે જુષ્ટં નિર્વપામીઽતિ મન્ત્રે પ્રકૃતૌ વાચકપદવત્તયા ક્લૃપ્તોપકારે અગ્નિપદબાધેન વાચકપદલાભાય સૂર્યપદસ્ય ચાધ્યાહારેઽપિ પદાર્થસ્મરણાય વાક્યાર્થાનુભવાય વા તદનપેક્ષણાત્। શાબ્દત્વં ચ પદજન્યાન્વયાનુભવત્વેનૈવ, ન પદજન્યોપસ્થિતિજન્યાન્વયાનુભવત્વેન, ગૌરવાત્। અત એવ યોગ્યતાવચ્છેદકસ્ય છિદ્રેતરત્વાદેઃ પદાદનુપસ્થિતસ્યાપિ પદજન્યાન્વયાનુભવવિષયત્વાચ્છાબ્દત્વમ્, અન્યૈરપ્યનુકૂલત્વપ્રતિયોગિત્વાદીનાં તથાત્વાભ્યુપગમાત્। એવં ચ ચૈત્રોઽયમિત્યાદૌ લોકે `ઉદ્ભિદા યજેત પશુકામઽ ઇત્યાદૌ ચ વેદે પ્રત્યક્ષોપસ્થિતાનામેવ ચૈત્રોદ્ભિદાદિપદાનાં નામત્વેનાન્વયઃ, અન્યથા ચૈત્રપદવાચ્યોઽયમ્ ઉદ્ભિત્પદવાચ્યેન યાગેનેત્યાદિકલ્પને લક્ષણાપ્રસઙ્ગાત્, અગૃહીતસઙ્ગતિકે પદે તદયોગાત્। `ઘટઃ પટો નેઽત્યત્ર નઞન્વય ઇવ ચૈત્રોઽયમિત્યાદિનામધેયાન્વયેઽપિ વિભક્ત્યર્થદ્વારત્વાનપેક્ષણેન વ્યુત્પત્ત્યન્તરકલ્પનાત્ નઞન્વયે વિભક્ત્યર્થાપેક્ષાયાં જિતમદ્વૈતવાદિભિઃ નીલં સુગન્ધિમહદુત્પલમિતિવત્ ઘટપટનઞર્થાનામભેદાન્વયોપપત્તેઃ। નામધેયે વિભક્ત્યર્થાપેક્ષાયાં વેદે નામધેયત્વં ન સિધ્યેદિતિ જિતં પૂર્વપક્ષિણા। `સોમેન યજેતેઽત્યત્રેવ મત્વર્થલક્ષણયોદ્ભિદા યજેતેત્યાદાવપિ વિશિષ્ટવિધિત્વોપપત્તેઃ, ઉભયત્ર લક્ષણાયાસ્તુલ્યત્વેઽપિ પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વેન વિધિત્વસ્યૈવોચિતત્વાત્। વાર્તિકકારાણાં તુ પદાર્થોપસ્થિતેઃ પદશક્તિસાધ્યત્વાત્તદર્થં સર્વત્ર પદાધ્યાહારાઙ્ગીકારેઽપિ નામધેયાન્વયે વ્યુત્પત્ત્યન્તરાશ્રયણમસ્ત્યેવ। તથા ચ સ્વયમેવ વ્યુત્પાદિતં નામદેયાધિકરણ ઇત્યલં પ્રસક્તાનુપ્રસક્ત્યા।
પ્રકૃતમનુસરામઃ- એવં સ્થિતે લાક્ષણિકમપ્યન્વયાનુભાવકં ચેદન્વયાનુભવજનનસામર્થ્યમેવ શક્તિરિતિ લાક્ષણિકસ્યાપિ તદ્વત્ત્વાન્મુખ્યજઘન્યવિભાગો ન સ્યાત્। તથા ચ લિઙ્ગાધિકરણવિરોધઃ। તત્ર હિ `બર્હિર્દેવસદનં દામીઽત્યાદિમન્ત્રાણાં મુખ્યે જઘન્યે ચાર્થે લિઙ્ગાદ્વિનિયોગઃ ઉત મુખ્ય એવેતિ સંશય્ય ઉભયોરપિ શાબ્દત્વાદુભયત્રાપિ વિનિયોગ ઇતિ પ્રાપ્તે, મુખ્ય એવેતિ સિદ્ધાન્તિતમ્। `અર્થાભિધાનસંયોગાન્મન્ત્રેષુ શેષભાવઃ સ્યાત્તસ્માદુત્પત્તિસંબન્ધોઽર્થેન નિત્યસંયોગાઽદિતિ। અર્થાભિધાનસામર્થ્યરૂપાલ્લિઙ્ગાત્ શ્રુત્યવિનિયુક્તેષુ બર્હિર્દેવસદનં દામીત્યાદિમન્ત્રેષુ શેષભાવો વિનિયોગઃ સ્યાત્। તચ્ચ સામર્થ્યં મુખ્યે, ન જઘન્યે શબ્દસામર્થ્યાદુપસ્થિતો હ્યર્થો મુખમિવાવ્યવહિતો ભવતીતિ મુખ્ય ઉચ્યતે। મુખ્યાર્થસંબન્ધાદુપસ્થિતસ્તુ જઘનમિવ વ્યવહિતો ભવતીતિ જઘન્ય ઉચ્યતે। તથા ચ જઘન્યેઽર્થે વિનિયોગં બ્રુવતાપિ તદુપસ્થિતયે મુખ્યોપસ્થિતિર્વક્તવ્યા। તથા ચોત્પત્તિસંબન્ધઃ સ્વબાવસંબન્ધોઽર્થાભિધાનસંબન્ધ એવ વિનિયોજકઃ સ્યાત્, તસ્યાર્થનિયતત્વાત્, તાવતૈવસ્વાધ્યાયવિધેશ્ચરિતાર્થત્વાત્। મુખ્યસંબન્ધસ્તુ ન લિઙ્ગમ્, અનેકેષાં મુખ્યસંબન્ધિત્વેનાર્થાનિયમાચ્ચરમત્વાચ્ચેતિ સૂત્રાર્થઃ। અત એવ મુખ્યસંભવે લક્ષણા નોપાદેયેતિ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ। પદવૃત્તિર્હિ શક્તિઃ પદાર્થવૃત્તિશ્ચ લક્ષણા। સા ચ બહુપ્રકારેત્યન્યત્। લાક્ષણિકપદેનાન્વયપ્રતિયોગ્યુપસ્થિતૌ કૃતાયાં યદવશિષ્ટં શક્તં, તદેવાન્વયાનુભાવકમ્। અર્થવાદપદાનાં સર્વેષાં લાક્ષણિકત્વેઽપિ તદેકવાક્યતાપન્નં વિધિપદમેવાનુભાવકમ્, વિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્ સ્તુત્યર્થેન વિધીનાં સ્યુઽરિતિ ન્યાયાત્। તથા ચ સત્યાદિપદાનાં સર્વેષામપિ લાક્ષણિકત્વે કથમન્વયાનુભવોપપત્તિરિતિ ચેત્, નૈષ દોષઃ, શક્યસ્યૈવાન્વયાનુભવાભ્યુપગમાત્, લક્ષણાત્વેકદેશત્યાગમાત્રસ્ય, ન ત્વશક્યાર્થોપસ્થિતયે ગૌર્નિત્ય ઇત્યાદિવત્। અત એવ વાચકાનામેવ સ્વાર્થે લક્ષણેયમિત્યુક્તં પ્રાક્। નનુ જહલ્લક્ષણાભ્યુપગમે કથમન્વયાનુભવઃ ? શક્યૈકદેશસ્યાપિ તત્રાભાવાત્। તથા ચોક્તં સંક્ષેપશારીરકે-
સાભાસાજ્ઞાનવાચી યદિ ભવતિ પુનર્બ્રહ્મશબ્દસ્તથાઽ
હંશબ્દોઽહઙ્કારવાચી ભવતિ તુ જહતી લક્ષણા તત્ર પક્ષે ॥ ઇતિ ।
અસ્મિન્ પક્ષે અન્વિતાભિધાનવાદાનભ્યુપગમાન્ન દોષઃ। પક્ષદ્વયાશ્રયણં તુ જહદજહલ્લક્ષણાપક્ષ એવ। તથા ચ દર્શિતં તત્રૈવ-
અભિહિતઘટના યદા તદાનીં સ્મૃતિસમબુદ્ધિયુગં પદે વિધત્તઃ।
પરદૃશિ પુનરન્વિતાભિધાને પદયુગલાત્ સ્મૃતિયુગમેવ પૂર્વમ્॥ ઇતિ ।
તત્ત્વપ્રદીપિકાકૃદાદયસ્તુ અભિહિતાન્વયપક્ષમેવોરરીચક્રુઃ, સર્વથાપિ સિદ્ધાન્તાનુકૂલત્વાદિતિ ન કિંચિદવદ્યમ્। તાર્કિકમતસ્યોભયપક્ષબહિર્ભાવાદિકં ચ વેદાન્તકલ્પતાયાં વ્યુત્પાદિતમિત્યુપરમ્યતે। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ સત્યાદ્યવાન્તરવાક્યાખણ્ડાર્થતોપત્તિઃ

[2-2]
[2-3]
3. તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યસ્યાખણ્ડાર્થત્વાનુમાનભઙ્ગઃ
એવં તત્ત્વમસ્યાદિમહાવાક્યપક્ષકાનુમાનમપિ નિર્દોષમ્। ન ચ સોઽયં દેવદત્ત ઇત્યયં દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યબિકલઃ, વિશિષ્ટાભેદસ્ય બોધયિતુમશક્યત્વાત્। તથા હિ- કિમત્ર તદ્દેશકાલવિશિષ્ટ એતદ્દેશકાલવૈશિષ્ટ્યં પ્રતિપાદ્યતે ? એતદ્દેશકાલવિશિષ્ટે વા તદ્દેશકાલવૈશિષ્ટ્યમ્ ? તદ્વિશેષણયોરૈક્યં વા ? તદ્વિશિષ્ટયોરૈક્યં વા ? નાદ્યઃ, તદ્દેશકાલવૈશિષ્ટ્યસ્યાપ્રત્યક્ષત્વેનાનુદ્દેશ્યત્વાત્, તત્કાલાદેરિદાનીં સત્ત્વાપત્તેશ્ચ। ન દ્વિતીયઃ, એતત્કાલાદેરન્યદા સત્ત્વાપત્તેઃ, ન તૃતીયઃ બાધાત્। અત એવ ન ચતુર્થોઽપિ, વિશેષણમસ્ય ભિન્નત્વેન વિશેષણવિશેષ્યતત્સંબન્ધાત્મકસ્ય વિશિષ્ટસ્ય ભિન્નત્વાત્, અતિરિક્તત્વેઽપિ વિશેષણભેદેન વિશેષ્યભેદેન ચ તદ્ભેદનિયમાત્। તથા ચોભયવિશેષણપરિત્યાગેન વિશેષ્યમાત્રમભિન્નં બોધ્યત ઇતિ સિદ્ધમખણ્ડાર્થત્વમ્। તદુક્તમ્-
`અવિરુદ્ધવિશેષણદ્વયપ્રભવત્વેઽપિ વિશિષ્ટયોર્દ્વયોઃ।
ઘટતે ન યદૈકતા તદા નતરાં તદ્વિપરીતરૂપયોઃ॥ઽ ઇતિ
યદા હિ `દણ્ડી કુણ્ડલીઽત્યાદૌ દણ્ડકુણ્ડલોદેરેકદેશકાલાવસ્થિતત્વેનાવિરોધેઽપિ ન તદ્વિશિષ્ટયોરૈક્યમ્, વિશેષણયોરપ્યૈક્યાપત્તેઃ, તદા કૈવ કથા સોઽયમિત્યત્ર તત્તેદન્તયોરેકકાલાનવસ્થાનનિયમેન પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાત્તદ્વિશિષ્ટયોરૈક્યસ્ય। લક્ષણયૈક્યબોધન તૂભયત્રાપિ સમાનમ્। લાક્ષણિકત્વેઽપિ દણ્ડી કુણ્ડલીત્યાદૌ વિશિષ્ટતાત્પર્યાન્નાખણ્ડાર્થત્વવ્યવહારઃ, સોઽયમિત્યત્ર તુ `અયં સ ન વા ? અયં નૈવ સઽ ઇત્યાદિસંશયવિપર્યયજ્ઞાનવિષયીભૂતાભેદમાત્રસ્ય બુભુત્સિતત્વેન તત્રૈવ તાત્પર્યાદખણ્ડાર્થત્વં ન હ્યન્યસ્મિન્ બુભુત્સિતે અન્યત્ પ્રતિપાદયિતુમુચિતમિત્યુક્તમ। પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યક્ષસ્યાપ્યભિજ્ઞાદ્વયોપસ્થિતસ્વરૂપાતિરિક્તાવિષયત્વેઽપિ ઉભયોપસ્થિતિદ્વારકાભેદ બોધનેન ભ્રમનિવર્તકત્વમ્, તત્સમાનાર્થકં ચ વાક્યમેતદિતિ ન વિશિષ્ટપરમ્। યથા ચાભિજ્ઞાદ્વયાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાયા વિષયવૈલક્ષણ્યાભાવેઽપિ દ્વારવિશેષનિબન્ધનજ્ઞાનગતવૈલક્ષણ્યાદેવ ફલભેદઃ, તથા સ્મૃતિરૂપાયાસ્તદિદમ્પદાર્થોપસ્થિતેરનુભવરૂપસ્ય વાક્યાર્થબોધસ્ય। એવં ચ `ભિન્નપ્રવૃત્તિનિમિત્તયોરેકાર્થબોધપરત્વં સામાનાધિકરણ્યઽમિતિ પ્રાચાં વચોઽપિ નિષ્પ્રકારકે સુતરામુપપદ્યતે।
નનુ- સોઽયમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞા તાવન્નાખણ્ડાર્થવિષયા, તત્ર પ્રત્યક્ષે શબ્દવૃત્તેર્લક્ષણાયા અભાવાત્, તત્તેદન્તોલ્લેખિત્વેન તત્ર નિષ્પ્રકારકત્વસ્યાનુભવપરાસ્તત્વાત્, તદનુલ્લેખે ત્વભિજ્ઞાતો વિષયવૈલક્ષણ્યાનુપપત્તેઃ। તથા ચ શાબ્દપ્રત્યભિજ્ઞાઽપિ તથા, સ્વપ્રત્યભિજ્ઞાવગતસ્ય પરં પ્રતિ બોધનાદિતિ- ચેન્ન, વૃત્ત્યનપેક્ષત્વેઽપિ પ્રત્યક્ષસ્ય વિશિષ્ટાભેદવિષયત્વે બાધસ્ય પ્રતિબન્ધકતયા સ્વરૂપાભેદમાત્રવિષયત્વાત્। અભેદશ્ચ ન પ્રકારઃ સ્વરૂપતયા પ્રાધાન્યાદ્। તત્તેદન્તયોરપિ ન પ્રકારતા, ભાસમાનાભેદરૂપવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિત્વાભાવાત્। અત એવ ન તસ્યાસ્તત્તેદન્તોલ્લેખિતા, તદભિલાષે તુ નિરન્તરોત્પન્નાભિજ્ઞાદ્વયાદેવ તથોલ્લેખવ્યવહારાત્, તત્ર ચ લક્ષણા લબ્ધપદૈવ। સર્વત્ર નિર્વિકલ્પકાભિલાપ ઇયં ગતિઃ। ન ચાભિજ્ઞાયા અવિશેષઃ, સપ્રકારકત્વનિષ્પ્રકારકત્વાભ્યામેવ વિશેષાત્। ફલવૈલક્ષણ્યં તૂક્તમેવ। અત એવ તત્તોપલક્ષિતપ્રતિયોગિકભેદરહિત ઇદન્તોપલક્ષિતદેવદત્તસ્વરૂપતેતાત્પર્યાદ્ યથાજ્ઞાનમુપદેશોઽપ્યુપપદ્યતે। ભેદવિરહશ્ચ ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ, કિન્તુ સ્વરૂપમેવ। તદેવ ચૈક્યમિત્યુચ્યતે। ન ચાયમસ્તિ નિયમઃ સ્વેન યથાવગતઃ પરં પ્રતિ તથૈવ વાચ્યમિતિ, સમૂહજ્ઞાનેનાપિ શ્રોતૃબુભુત્સિતૈકદેશોપદેશદર્શનાત્, જ્ઞાનમાત્રસાધ્યત્વાત્ બુભુત્સાનુસારિત્વાચ્ચોપદેશસ્ય। એવં ચ વિશિષ્ટ વિષયાદપિ જ્ઞાનાદખણ્ડોપદેશોપપત્તિઃ। વિશેષણોપલક્ષણાદિવિવેકશ્ચાન્યત્ર સ્પષ્ટ ઇતિ નેહ પ્રતન્યતે। યથા ચ ન દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ। એવં તત્ત્વમસ્યાદિમહાવાક્યેઽપિ બોદ્ધવ્યમ્।
નનુ- ચિન્માત્રસ્ય ચિન્માત્રેણ સહાભેદબોધને ઇષ્ટાપત્તિઃ, અપ્રસક્તનિષેધશ્ચ અભેદશ્ચેત્સ્વરૂપમેવ તસ્ય સ્વપ્રકાશતયા નિત્યસિદ્ધત્વેનોપદેશવૈયર્થ્યમ્, તદસ્ફુરણે ચ તદ્બુભુત્સાદ્યનિવૃત્તિશ્ચ તત્ત્વમ્પદાર્થશોધકેનાવાન્તરવાક્યેનૈવોપપત્ત્યા મહાવાક્યવૈફલ્યં ચ એકપદેનૈવોપપત્તેઃ પદાન્તરવૈયર્થ્યં ચ, ભ્રમકાલજ્ઞાતાધિકાપ્રતિપત્તેર્મહાવાક્યાત્ ભેદભ્રમનિવૃત્તિશ્ચ ન સ્યાદિતિ- ચેન્ન ચૈતન્યસ્ય નિત્યસિદ્ધત્વેઽપિ સાર્વજ્ઞ્યાદ્યુપલક્ષિતસ્વરૂપજ્ઞાન સ્યાજ્ઞાનાદિનિવર્તકસ્ય સાધ્યત્વાત્। ન ચ સપ્રકારતા, તત્તાદિવત્ સાર્વજ્ઞ્યાદીનામન્વયબોધાપ્રકારત્વાદ્ ઉપાયાન્તરેણૈતાદૃશજ્ઞાનાસંભવાચ્ચ નોપદેશવૈયર્થ્યાદયો દોષાઃ। ભ્રમપ્રતીતભેદાશ્રયતાવચ્છેદકપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકદ્વયોપલક્ષિતસ્વરૂપમાત્રજ્ઞાનસ્ય ભેદભ્રમનિવર્તકત્વેન વિષયાવૈલક્ષણ્યેઽપિ ફલવૈલક્ષણ્યાત્, શઙ્ખશ્વૈત્યવિષયત્વે તુલ્યેઽપિ તદનુમાનાનિવર્ત્યપીતભ્રમસ્ય તત્પ્રત્યક્ષનિવર્ત્યત્વદર્શનાત્। અત એવોક્તં વિવરણે- `અભિજ્ઞાતઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયાસ્તાવન્ન પ્રમેયતો વિશેષઃ, અભિજ્ઞયા જ્ઞાતસ્યૈવ દેવદત્તૈક્યસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞયાપિ ગ્રહણાત્। ન હિ દેવદત્તસ્ય સ્વેનૈક્યમભિજ્ઞાયાં ન ભાતિ। ન ચ તસ્યૈક્યાન્તરમસ્તિ યદનભિજ્ઞાતં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે। એકસ્ય કાલદ્વયસંબન્ધઃ પ્રત્યભિજ્ઞાગોચર ઇતિ ચેન્ન, ઐક્યે કાલદ્વયંસમ્બન્ધસ્યાભિજ્ઞાદ્વયાદેવ સિદ્ધેઃ। તસ્માત્ કાલદ્વયસંબન્ધિપદાર્થૈક્યવિષયત્વે દ્વયોરપ્યવિશિષ્ટે પ્રત્યભિજ્ઞાયા એવ કાલદ્વયપરામર્શિત્વેન પદાર્થભેદભ્રમનિવર્તકત્વમ્, નાભિજ્ઞાયાઃ। એવં તત્ત્વમસીતિ વાક્યસ્ય સત્યાદિ વાક્યાત્તત્પદાચ્ચ પ્રમેયાવૈલક્ષણ્યેઽપિ ધર્મદ્વયપરામર્શિત્વેન ભેદભ્રમનિવર્તકત્વાત્। પ્રામાણ્યમ્। ઉક્તં ચ કાત્યાયનેન `સિદ્ધં તુ નિવર્તકત્વાઽદિતિ।
સ્યાદેતત્- અભિજ્ઞયા વસ્તુત એકસ્મિન્ કાલદ્વયસંબન્ધસ્ય દેવદત્તાભેદસ્ય ચ ગ્રહણેઽપિ પ્રત્યભિજ્ઞયા એકસ્મિન્ કાલદ્વયંસબન્ધ ઇતિ વા, કાલદ્વયસંબન્ધ્યેક ઇતિ વા ગ્રહણેન પ્રમેયત એવ ભેદઃ। ન હીદમિતિ જ્ઞાનં વસ્તુતઃ શુક્તૌ શુક્ત્યભેદગ્રાહ્યપિ ઇયં શુક્તિરિતિ જ્ઞાનવદિદં ત્વશુક્તિત્વાધાર એવ ઇત્યાકારમ્, અન્યથા તુ ફલતોઽપિ વિશેષો ન સ્યાત્, કાલદ્વયપરામર્શસ્ય ભેદભ્રમેઽપિ સત્ત્વાત્। એવં તત્ત્વમસીત્યત્રાપીતિ। ઉચ્યતે- ન હિ પ્રત્યભિજ્ઞાયામૈક્યં પ્રકાર ઇતિ કસ્યચિન્મતમ્, તસ્ય સ્વરૂપત્વેન વિશેષ્યત્વાત્। અભેદસ્વરૂપવિષયત્વે તુલ્યે તત્તેદન્તોભયપ્રકારિકા સેતિ તવ મતમ્, નિષ્પ્રકારિકૈવેતિ મમ। એકત્વં ચ નૈકત્વસઙ્ખ્યા, ગુણાદાભાવાત્, તજ્જ્ઞાનસ્ય ભેદભ્રમાવિરોધિત્વાચ્ચ, કિન્તુ ભેદવિરહરૂપં સ્વરૂપમિત્યુક્તમ્। અન્યથા તદભિલાપક વાક્યમપિ સોઽયમેક ઇતિ સ્યાત્, ન તુ સોઽયમિતિ। સોઽયમિતિ વાક્યે ત્વૈક્યસ્ય પ્રકારત્વં તત્પ્રતિપાદકપદાભાવાદેવ દૂરનિરસ્તમ્। ભેદભ્રમે કાલદ્વયપરામર્શેઽપિ ભ્રમપ્રતીતભેદાશ્રયતાવચ્છેદકેત્યાદિ નિરુક્તફલવૈલક્ષણ્યમુપપન્નમેવ। અત એવ
`ઉપાધિભેદભિન્નાર્થો યેનૈકઃ પ્રતિપાદ્યતે।
તદપિ સ્યાદખણ્ડાર્થં મહત્ ખં કુમ્ભખં યથા॥ઽ ઇત્યાદિ કલ્પતરૂક્તમ્।

`ઘટાકાશો મહાકાશ ઇત્યુક્તેશ્ચૈક્યધીર્યથેઽતિ વાર્તિકં ચ નિરવદ્યમ્। તથા ચ તત્ત્વમસિવાક્યમખણ્ડાર્થમ્, ઉપાધિભેદભિન્નેઽર્થે ઐક્યપ્રતિપાદકત્વાદ્, ઘટખં મહાખમિતિ વાક્યવદિત્યુક્તં ભવતિ। એવં ચ- સત્યજ્ઞાનાદિરેતત્સંસર્ગવ્યરેકિણિ અર્થે પ્રમાણમ્, માનત્વાત્, `નયનાદિપ્રમાણવઽદિતિ ચિત્સુખાચાર્યોક્તમપિ- સાધુ। સત્યાદિવાક્યમેતત્પદાર્થસંસર્ગવ્યતિરિક્ત એવાર્થે પ્રમાણમિતિ સાવધારણં સાધ્યં વિવક્ષિતમ્, તેન સંસર્ગાતિરિક્તસંસર્ગિણ્યપિ પ્રામાણ્યાઙ્ગીકારાત્ ન સિદ્ધસાધનમ્। કણ્ટકોદ્ધારસ્તુ પૂર્વવત્। એવમન્યેષામપિ પ્રયોગાઃ યથા યથમુપપાદનીયાઃ।
તસ્માત્ વૃથા રોદિષિ મન્દબુદ્ધે તવ ભ્રમાદેવ હિ દુઃખમેતત્।
તસ્યાપનોદો વિહિતઃ પ્રમાણૈસ્તુભ્યં તુ રોચેત સ નેતિ ચિત્રમ્॥
માનં વેદાન્તવાક્યાનિ નિર્ગુણાખણ્ડબોધનાત્।
નિર્ગુણત્વં ચ તસ્યોક્તં શ્રુત્યા યુક્તિસહાયયા

ઇહ કુમતિરતત્ત્વે તત્ત્વવાદી વરાકઃ પ્રલપતિ યદકાણ્ડે ખણ્ડનાભાસમુચ્ચૈઃ।
પ્રતિવચનમમુષ્મૈ તસ્ય કો વસ્તુ વિદ્વાન્ ન હિ રુતમનુરૌતિ ગ્રામસિંહસ્ય સિંહઃ

ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ તત્ત્વમસ્યાદિમહાવાક્યાખણ્ડાર્થત્વોપપત્તિઃ॥
[2-3]
[2-4]
4. બ્રહ્મણો નિર્ગુણત્વભઙ્ગઃ
કૈવલ્યશ્રુત્યા તાવદાત્મા નિર્ગુણઃ। નનુ- `બૃહન્તોઽસ્ય ધર્માઽ ઇતિ શ્રુત્યા
`બ્રહ્મેશાનાદિભિર્દેવૈઃ સમેતૈર્યદ્ગુણાંશકઃ।
નાવસાયયિતું શક્યો વ્યાચક્ષાણૈશ્ચ સર્વદા॥ઽ
ઇતિ સ્મૃત્યા ચ બ્રહ્મ, ધર્મવત્, પદાર્થત્વાદ્ઽ- ઇત્યાદ્યનુમાનેન ચ સ્વસમાનસત્તાકધર્મવદ્ બ્રહ્મેતિ ચેત્, મૈવમ્, ન તાવત્ શ્રુત્યા સગુણત્વસિદ્ધિઃ, સગુણપ્રકરણસ્થાયા ઉપાસ્તિવિધિવિષયવિશેષણસમર્પકત્વેન તત્પરત્વાભાવાત્। ન ચાપૂર્વત્વાત્ સત્યકામાદૌ વિશેષણે તાત્પર્યમ્। અપૂર્વત્વેઽપ્યન્યશેષસ્યાતત્પરત્વદર્શનાદ્, યથા હિ `જર્ત્તિલયવાગ્વા વા જુહુયાદ્ ગવીધુકયવાગ્વા વા જુહુયાઽદિત્યાદૌ જર્ત્તિલયવાગ્વાદેર્હોમસાધનત્વસ્ય `અનાહુતિવૈ જર્ત્તિલાશ્ચ ગવીધુકાશ્ચેઽપિ નિન્દાયાશ્ચ `અજક્ષીરેણ જુહોતીઽતિ વિધ્યેકવાક્યતયા અતત્પરત્વં, તથૈવાત્રાપ્યુપપત્તેઃ। નિર્ગુણપ્રકરણસ્થાયાસ્તુ અદ્વિતીયબ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યનુકૂલનિષેધાપેક્ષિતવિષયસમર્પકતયા અન્યથાસિદ્ધેઃ। ન ચ `કિઞ્ચનેઽત્યાદિસામાન્યવાચકપદેનૈવ બ્રહ્માતિરિક્તસર્વનિષેધ્યોપસ્થિતૌ વિશેષગ્રહણમનર્થકમિતિ વાચ્યમ્, અલૌકિકતયા વાક્યપ્રમેયત્વભ્રમવ્યુદાસાર્થત્વાત્। અત એવ શ્રુતિપ્રાપ્તસ્ય શ્રુત્યા નિષેધે અહિંસાવાક્યમ્ અગ્નિષોમીયહિંસાયા, અગ્રહણવાક્યં ચ ષોડશિગ્રહણસ્ય, અસદ્વેત્યાદિવાક્યં બ્રહ્મસત્ત્વસ્ય ભેદવાક્યં ચૈક્યસ્ય નિષેધકં સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્, પ્રકૃતે શ્રુતિપ્રાપ્તસ્યૈવાભાવાત્। શ્રુતિપ્રાપ્તત્વં હિ ન તત્પ્રસક્તત્વમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્, તત્પ્રમિતત્વસ્ય ચ પ્રકૃતે અભાવાત્। અહિંસાવાક્યસ્યાવૈધહિંસાવિષયત્વેન સમાનવિષયત્વાભાવાત્, સમાનવિષયત્વે ગ્રહણાગ્રહણવદ્વિકલ્પાપત્તેઃ। ગ્રહણાગ્રહણવાક્યયોસ્તુ સત્યપિ સમાનવિષયત્વે એકસ્યાધિકબલત્વાભાવેન બાધ્યબાધકભાવસ્યાસંભાવિતત્વાદ્, અન્યથા વિકલ્પાનાશ્રયણપ્રસઙ્ગાત્। અસદ્વાક્યભેદવાક્યયોસ્તુ ન બ્રહ્મસત્ત્વૈક્યનિષેધકતા, સત્ત્યૈક્યબોધકયોરેવ તત્પરત્વેન પ્રાબલ્યાત્।
નાપ્યનુમાનં બ્રહ્મણિ તાત્ત્વિકધર્મસાધનાયાલમ્। તથા હિ- (1) બ્રહ્મ ધર્મિ સત્તાસમાનસત્તાકધર્મવદ્, ઉક્તસત્તાકભાવરૂપધર્મવદ્વા, યાવત્સ્વરૂપમનુવર્તમાનધર્મવદ્વા, તાદૃશભાવરૂપધર્મવદ્વા, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યધર્મવદ્વા, તાદૃશભાવરૂપધર્મવદ્વા, ધર્મૈર્ભાવરૂપધર્મૈર્વા હીનં નાવતિષ્ઠતે વા, પદાર્થત્વાદ્, અથવા ભાવત્વાદ્, ઘટવત્। (2) બ્રહ્મ, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યપ્રકારવત્, સ્વારો પિતવ્યાવર્તકસ્વજ્ઞાનાબાધ્યપ્રકારવદ્વા, અધિષ્ઠાનત્વાત્, શુક્તિવત્। (3) બ્રહ્મ સ્વજ્ઞાનાબાધ્યદુઃખવ્યાવર્તકધર્મવદ્, દુઃખાનાત્મકત્વાત્, ઘટવત્। (4) બ્રહ્મ, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યપ્રકારવિશેષ્યમ્, સન્દિગ્ધત્વાત્, વિચાર્યત્વાત્, નિર્ણેતવ્યત્વાદ્વા સ્થાણુવત્। (5) બ્ર્હમ, વેદાન્તતાત્પર્યગોચરપ્રકારવત્, વેદાન્તવિચારવિષયત્વાત્, યદેવં તદેવમ્, યથા કર્મકાણ્ડવિચારવિષયો ધર્મઃ। (6) ઈશ્વરઃ, સદાવાપ્તસમસ્તકલ્યાણગુણઃ, સદા પ્રેપ્સુત્વે સતિ તત્ર શક્તત્વાત્, યો યદા યત્પ્રેપ્સુર્યત્ર શક્તઃ સ તદા તદ્વાન્, યથા ચૈત્રઃ। (7) ઈશ્વરઃ, સદા ત્યક્તસમસ્તદોષઃ, સદા તજ્જિહાસુત્વે સતિ તત્ત્યાગે શક્તત્વાત્, યશ્ચૈવં સ તથા, યથા ચૈત્રઃ ઇત્યાદ્યનુમાનેષુ ધર્મિપદસ્વપદયોર્યત્કિઞ્ચિદ્ધર્મિયત્કિઞ્ચિત્સંબન્ધિપરત્વે ઘટાદિસમસત્તાકકલ્પિતધર્મવત્ત્વેન સિદ્ધસાધનમ્, બ્રહ્મપરત્વે સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ, ઘટાદિધર્મં બ્રહ્મસમાન સત્તાકત્વાદેરપ્રસિદ્ધેઃ।
ન ચ- દૃષ્ટાન્તે સાધ્યનિરૂપણે તદેવ ધર્મિ, પક્ષે તન્નિરૂપણે બ્રહ્મૈવ ધર્મિ, ધર્મિપદસ્વપદાદીનાં સમભિવ્યાહૃતપરત્વાદિતિ વાચ્યમ્, શબ્દસ્વભાવોપન્યાસસ્યાનુમાનં પ્રત્યપ્રયોજકત્વાત્। સ્વરૂપપદસ્યાપ્યેવમેવ બ્રહ્મપરત્વે સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ, ઘથટાદિપરત્વે સિદ્ધસાધનમ્। સમભિવ્યાહૃતપરત્વસ્ય શબ્દસ્વભાવસ્યાનુમાનં પ્રત્યપ્રયોજકત્વમિતિ દૂષણં પૂર્વવત્। ધર્મૈર્વિના નાવતિષ્ઠત ઇત્યસ્ય બ્રહ્મ ધર્મવ્યાપ્તમિત્યર્થઃ। તથા ચ સિદ્ધસાધનમ્, યસ્મિન્ કાલે દેશે વા બ્રહ્મ, તત્ર, ધર્મા સત્યેવ। ન હિ કાલો દેશો વા ધર્મરહિતઃ, માયાચિત્સંબન્ધસ્ય કાલસ્ય મુક્ત્યસહવૃત્તિત્વાત્। સ્વજ્ઞાનાબાધ્યેત્યત્રાપિ પૂર્વવત્ સ્વપદાર્થવિકલ્પઃ। અત એવ- સ્વારોપિતવ્યાવર્તકસ્વજ્ઞાનાબાધ્યધર્મવદિતિ નિરસ્તમ્, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યદુઃખવ્યાવર્તકધર્મવદિત્યત્રાપિ સ્વપદાર્થવિકલ્પઃ પૂર્વવત્। દુઃખવ્યાવર્તકધર્મવત્ત્વેન સિદ્ધસાધનમ્। વેદાન્તતાત્પર્યગોચરેત્યત્રાવાન્તરતાત્પર્યમાદાય સિદ્ધસાધનમ્। મુખ્યતસ્તાત્પર્યોક્તૌ ચ વેદાન્તવાક્યમુખ્યતાત્પર્યવિષયપ્રકારા પ્રસિદ્ધ્યા સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ। ન ચ યત્તદ્ભ્યામનુગમય્ય સાધ્યપ્રસિદ્ધિઃ, તથા શબ્દાનુગમસ્યાનુમાનં પ્રત્યનુપયોગાત્। ઈશ્વરઃ સદાવાપ્તસમસ્તકલ્યાણગુણ ઇત્યત્ર કાલં વ્યાપ્ય આપ્તગુણત્વસ્યાસ્માભિરપ્યઙ્ગીકારાત્। ન હિ નિર્ધર્મકતાયાં સત્યાં કાલસંબન્ધોઽસ્તિ। કિં ચ શુદ્ધસ્ય પક્ષીકરણે હેત્વસિદ્ધિઃ, ઉપહિતસ્ય પક્ષીકરણે અર્થાન્તરમ્, સ્વાભિન્નાપ્તસમસ્તકલ્યાણગુણત્વેન સધર્મકત્વાયોગાચ્ચ, સિદ્ધસાધનાચ્ચ કલ્યાણગુણાનામાનન્દાદીનાં નિત્યત્વેન તત્પ્રેપ્સાયાસ્તત્ર સામર્થ્યસ્ય ચ ત્વયાપિ વક્તુમશક્યત્વાચ્ચ। અત એવ પ્રેપ્સાદિકં પ્રજ્ઞાનઘનત્વાદિતિ- નિરસ્તમ્। સદા ત્યક્તસમસ્ત દોષત્વે સાધ્યે ચરમવૃત્તિપર્યન્તત્યાગે સામર્થ્યાભાવેન હેત્વસિદ્ધેઃ। યદા તુ તત્સામર્થ્યમ્, તદા ત્યક્તદોષત્વમિષ્ટમેવ। પ્રકારવત્ત્વાદૌ સાધ્યે અપ્રયોજકત્વમપિ। ન ચ અધિષ્ઠાનત્વ સન્દિગ્ધત્વાદ્યનુપપત્તિરેવાનુકૂલસ્તર્કઃ, અધિષ્ઠાનત્વે હિ સ્વારોપિતવ્યાવર્તકવત્ત્વં તન્ત્રં કલ્પિતાકલ્પિતસાધારણમિત્યુક્તત્વાત્, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યત્વવિશિષ્ટધર્મં વિના તસ્યાનુપપત્ત્યભાવાત્। સન્દિગ્ધત્વમપિ વ્યાવર્તકેન કલ્પિતેનાકલ્પિતેન વા રૂપેણાનિશ્ચિતતયૈવોપપદ્યત ઇતિ તસ્યાપિ નાનિશ્ચિતસાધ્યધર્મં વિનાનુપપત્તિઃ। એવં દુઃખાનાત્મકત્વં દુઃખવ્યાવર્તકસ્વરૂપતયૈવોપપન્નં કદાચિદ્વક્તવ્યમ્, અન્યથા અનવસ્થાનાપત્તેઃ। ન હિ વ્યાવર્તકધર્મોઽપિ કેવલાન્વયી, યેન સ્વવૃત્તિઃ સ્યાત્। તથા ચ તદપિ વ્યાવર્તકધર્મં વિનાપ્યુપપન્નં ન તત્સાધનાયાલમ્। અનવસ્થાભિયા ક્વચિદ્ધર્મે વિશ્રાન્તૌ પદાર્થત્વમપિ વ્યભિચાર્યેવ। ન ચ સ્વસ્યૈવ સ્વવૃત્તિત્વાન્ન વ્યભિચારઃ, આત્માશ્રયાત્। ન ચૈવં દૃશ્યત્વસ્યાપિ સ્વસ્મિન્નવૃત્ત્યા ભાગાસિદ્ધિઃ, સ્વવૃત્તિત્વાભાવેઽપિ સ્વનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વસ્ય તત્રાસિદ્ધતાપ્રયોજકસ્યાભાવાત્। તસ્માન્નાનુમાનં બ્રહ્મસમસત્તાકધર્મે પ્રમાણમ્।
કિં ચ શ્રુતિઃ અપરબ્રહ્મવિષયા, નિર્ધર્મકશ્રુતિવિરોધેન વિષયભેદસ્યાવશ્યકત્વાત્। ન ચ સગુણાતિરિક્તસ્ય પરબ્રહ્મણોઽદ્યાપ્યસિદ્ધિઃ, ત્વત્પક્ષે તાત્ત્વિકગુણવદ્વ્યક્યન્તરસ્યાભાવાત્, કિં વિષયત્વં ચ સગુણશ્રુતેરિતિ વાચ્યમ્, તાત્ત્વિકત્વપર્યન્તસ્ય સગુણશ્રુત્યા અવિષયીકરણાત્, નિર્ધર્મકત્વશ્રુત્યા શુદ્ધબ્રહ્મસિદ્ધેશ્ચ। તદુક્તમન્તરધિકરણે કલ્પતરુકૃદ્ભિઃ-
નિર્વિશેષં પરં બ્રહ્મ સાક્ષાત્કર્તુમનીશ્વરાઃ।
યે મન્દાસ્તેઽનુકમ્પ્યન્તે સવિશેષનિરૂપણૈઃ॥
વશીકૃતે મનસ્યેષાં સગુણબ્રહ્મશીલનાત્।
તદેવાવિર્ભવેત્ સાક્ષાત્ અપેતોપાધિકલ્પનમ્॥ ઇતિ ।
અત એવ સ્મૃતિસૂત્રાભ્યાં ન વિરોધઃ। ન ચ સગુણે `પરઃ પરાણાઽમિત્યાદિસ્મૃત્યા પરાદપિ પરત્વં સ્મર્યતે, તથા ચ કથં સગુણવાક્યાનામપરબ્રહ્મવિષયત્વમિતિ વાચ્યં, જડાપેક્ષયા પરઃ કિઞ્ચિજ્જ્ઞઃ તદપેક્ષયા સર્વજ્ઞસ્ય શુદ્ધાપેક્ષયાઽપરસ્યાપિ પરત્વાત્।

ન ચ સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદસદ્વા ઇદમગ્ર આસીઽદિતિ શ્રુતી અપિ પરાપરબ્રહ્મવિષયે સ્યાતામિતિ વાચ્યમ્, અત્રેદમિતિ પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રકૃતત્વેન બ્રહ્મપરત્વસ્ય વક્તુમશક્યતયા પ્રપઞ્ચસ્યૈવ પૂર્વં કારણાત્મના સત્ત્વં કાર્યાત્મના અસત્ત્વં વિષયીકુરુતઃ। નાપિ ગ્રહણાગ્રહણવાક્યે અપિ પરાપરયાગવિષયે, `ઐન્દ્રવાયવં ગ્રહં ગૃહ્ણાતીત્યાદિવત્ ષોડશિગ્રહણવાક્યસ્ય યાગપરત્વેઽપિ અગ્રહણવાક્યસ્ય તદભાવબોધકતયા યાગવિષયત્વાભાવાત્। નનુ- એવમસન્નેવ સ ભવતિ અસદ્ બ્રહ્મેતિ વેદચેદિતિ શ્રુતિરપિ નાસત્ત્વસિદ્ધાર્થા, કિન્તુ શૂન્યતાપત્તિરૂપપરમમોક્ષપરેતિ સ્યાદિતિ- ચેન્ન, શૂન્યતાયા અપુરુષાર્થત્વાદ્, આનન્દાવાપ્તિરૂપમુક્તિપ્રતિપાદકવિરોધાચ્ચ। યદ્વા- ઇદાનીં સગુણં દશાન્તરે નિર્ગુણમિતિ વાક્યાવિરોધઃ। ન ચ એતાવતા અનિત્યત્વમાત્રં ગુણાનાં ન ત્વદભિમતમિથ્યાત્વસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્, ત્વદભિમતતાત્ત્વિકત્વસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ। ઉપાયાન્તરાનુસરણં ચ સમાનમ્। યત્તુ બ્રહ્મેદાનીં સત્ દશાન્તરેત્વસદિત્યપ્યાપદ્યેત ઇતિ, તન્ન, દશાન્તરે નિર્ગુણત્વવદ્ અસત્ત્વસ્યાબોધનેનાપ્રસઙ્ગાત્। ન ચ- `જ્ઞાનં નિત્યં ક્રિયા નિત્યા બલં નિત્યં પરાત્મનઃ।ઽ `એષ નિત્યો મહિમા બ્રાહ્મણસ્યેઽત્યાદિશ્રુત્યા બ્રહ્મજ્ઞાનાદીનાં નિત્યત્વ પ્રતિપાદનાત્ સગુણત્વમિતિ વાચ્યમ્, જ્ઞાનાદીનાં સ્વરૂપતયા ગુણત્વાસિદ્ધેઃ। સ્વરૂપાતિરિક્તાનાં તુ ચરમસાક્ષાત્કારપર્યન્તસ્થાયિતયા નિત્યત્વોપચારાદ્, `અપામ સોમમમૃતા અભૂમેઽત્યાદૌ અમૃતશબ્દસ્યાભૂતસમ્પ્લવસ્થાન મમૃતત્વં હિ ભાષ્યત ઇતિ પૌરાણિકોક્તામૃતત્વવત્। અત એવ- `એષ નિત્યો મહિમેત્યાદિવાક્યસ્ય તૈત્તિરીયશાખાગતસ્ય નિત્યગુણપરત્વમિતિ નિરસ્તમ્, બૃહદારણ્યકગતસ્ય તુ `સ એષ નેતિ નેતીઽતિ વાક્યં પ્રતિષિદ્ધસર્વોપાધિકરૂપસ્ય મહિમ્નઃ ત્યક્તસર્વેષણપુરુષગતસ્ય પ્રતિપાદનેન બ્રહ્મગતગુણપરત્વાભાવાત્। ન ચ `સર્વસ્ય વશીઽત્યાદૌ બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતત્વેન તદ્ગતગુણપરત્વમિતિ શઙ્ક્યમ્, `યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષ્વિઽત્યાદિવાક્યોક્તજીવસ્વરૂપાનુવાદેન બ્રહ્મસ્વરૂપતાબોધનપરત્વેન બ્રહ્મગતગુણપરત્વાભાવાદ્, બ્રાહ્મણપદસ્ય `તદધીતે તદ્વેદેતિ સૂત્રવિહિતાણન્તસ્ય બ્રહ્મવિત્પ્રતિપાદકતયા બ્રહ્મપરત્વે લક્ષણાપત્તેશ્ચ। કિં ચ સગુણવાક્યાનામૌપાધિગુણવિષયત્વેન સ્વાભાવિકનિર્ધર્મકત્વશ્રુતેર્ન વિરોધઃ। ન ચૌપાધિકત્વસ્ય સોપાધિકાધ્યસ્તરૂપત્વે શ્રુત્યપ્રામાણ્યાપત્તિઃ, વક્ષ્યમાણસત્યત્વશ્રુતિવિરોધઃ, ઉપાધિકલ્પિતરૂપત્વે તૂક્તનિત્યત્વશ્રુતિવિરોધઃ, અન્તઃકરણાદિરૂપોપાધિસૃષ્ટેઃ પ્રાગેવ ઈક્ષિતૃત્વાદિશ્રુતેરુપાધ્યસંભવશ્ચેતિ વાચ્યમ્, માયાવિદર્શિતમાયાનુવાદિવાક્યવત્ સ્વતો ભ્રમજનકત્વાભાવેનાપ્રામાણ્યાનાપત્તેઃ, સત્યત્વશ્રુતેરન્યથા નેષ્યમાણત્વાત્, નિત્યત્વશ્રુતેરન્યથાર્થસ્યોક્તેઃ, સૃષ્ટેઃ પૂર્વમન્તઃકરણાભાવેઽપિ અવિદ્યાયા ઉપાધેઃ સત્ત્વાચ્ચ। ન ચૌપાધિકત્વે `સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચેત્યનેન વિરોધઃ, અસ્મદાદાવિવ ભૌતિકોપાધિકત્વાભાવેન યોગિષ્વિવ યોગાર્જિતત્વાભાવેન સ્વાભાવિકત્વોક્તેઃ। ન ચ સઙ્કોચકાભાવઃ, નિર્ગુણવાક્યસ્યૈવ સઙ્કોચકત્વાત્। ન ચ- સ્વાભાવિકજ્ઞાનસમભિવ્યાહારવિરોધઃ, સાર્વજ્ઞ્યાદિરૂપાવિદ્યાપરિણતસ્યૈવ જ્ઞાનપદેન વિવક્ષિતત્વાદ્વાધકસત્ત્વા સત્ત્વાભ્યાં સમભિવ્યાહારેઽપિ વૈરૂપ્યાઙ્ગીકરણાત્ પાવકો બ્રાહ્મણ ઇતિવત્। કિં ચ સગુણવાક્યાનાં ન ગુણસત્યત્વબોધકત્વમ્, સત્યત્વસ્યાપદાર્થત્વાત્। ન ચ નિત્યત્વોક્તિસામર્થ્યાદ્વિષયાબાધલક્ષણસ્ય પ્રામાણ્યસ્યૌત્સર્ગિકત્વાત્ `સત્યઃ સોઽસ્ય મહિમેઽત્યાદિશ્રુતેઃ સ્વરૂપતશ્ચ તત્સિદ્ધિરિતિ- વાચ્યમ્, પ્રથમસ્યાન્યથાસિદ્ધેરુક્તત્વાદુત્સર્ગાખ્યતર્કસ્ય વ્યવહારાબાધમાદાયૈવોપપાદિતત્વાત્સત્યઃ સોઽસ્ય મહિમેઽત્યાદૌ મહિમ્નઃ સ્વરૂપરૂપત્વાદવિરોધાદ્, ધર્મત્વે તુ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારેતરાનિવર્ત્યત્વગુણયોગેન સત્યપદપ્રવૃત્ત્યુપપત્તેઃ। ન ચ એવં `સત્યં જ્ઞાનંઽ `તત્ત્વમસીઽત્યાદિશ્રુત્યુક્તબ્રહ્મસત્યત્વૈક્યાદિકમપિ તાત્ત્વિકં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। નિર્ગુણશ્રુતિવિરોધસ્ય તત્રેવાત્રાભાવાત્।
નનુ- શ્રુત્યોર્વિરોધે નૈકસ્યા અતાત્ત્વિકવિષયત્વમ્, શાસ્ત્રાવિરોધે સઙ્કોચવિકલ્પાદિના ઉભયપ્રામાણ્યસ્ય પૂર્વતન્ત્રે વ્યાકરણે ચ નિર્ણીતત્વાત્। તથા હિ- દશમાધ્યાયસ્થે `પ્રાપ્તબાધે પ્રકૃતિવત્ કુર્યાઽદિત્યાદિરૂપક્લૃપ્તસ્ય ચોદકસ્ય કૃષ્ણલાદાવવઘાતવર્જમિત્યાદિરૂપઃ સઙ્કોચ એવ। એવં તાર્તીયીકેઽપિ અપ્રાપ્તબાધે ગાર્હપત્યમિતિ દ્વિતીયાશ્રુત્યનુસારેણ ઇન્દ્રશબ્દયુક્તમન્ત્રલિઙ્ગસ્ય ગાર્હપત્યે ગૌણત્વાદિકમેવ। વ્યાકરણેઽપિ યત્ર પરેણ પૂર્વસ્ય નિત્યેનાનિત્યસ્યેત્યાદિબાધ ઉક્તઃ, તત્રાપિ સઙ્કોચ એવ।
દશમે વિકૃતિભૂતમહાપિતૃયજ્ઞપ્રકરણસ્થે `નાર્ષેયં વૃણીતેઽ ઇત્યાદિવાક્યે પ્રકૃતિવત્કુર્યાદાર્ષેયવરણવર્જમિતિ મહાપિતૃયજ્ઞીયપ્રકૃતિવચ્છબ્દૈકવાક્યતયા પર્યુદાસાર્થત્વમેવેત્યુક્તમ્। યત્ર તુ પ્રકૃતિભૂતદર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણસ્થાજ્યભાગવિધાયકવાક્યસન્નિહિતે `ન તૌ પશૌ કરોતીઽત્યાદૌ પાશુકપ્રકૃતિવચ્છબ્દૈકવાક્યતાઽયોગેન પર્યુદાસાર્થત્વાસંભવાત્ `પ્રકૃતિવત્કુર્યાદાજ્યભાગૌ તુ ન કુર્યાઽદિતિ વાક્યભેદેન પ્રસજ્યપ્રતિષેધાર્થકત્વમેવેત્યુક્તમ્, તત્ર પશાવાજ્યભાગયોરન્યેનાપ્રસક્તેઃ શાસ્ત્રપ્રસક્તસ્ય સર્વથા બાધાયોગાદ્વિકલ્પ ઇત્યુક્તમ્। તથા ચોક્તં-
કો હિ મીમાંસકો બ્રૂયાદ્વિરોધે શાસ્ત્રયોર્મિથઃ।
એકં પ્રમાણમિતરત્ ત્વપ્રમાણં ભવેદિતિ॥
ઇતિ ચેન્ન, તત્ર શાસ્ત્રયોઃ પ્રામાણ્યે સમાનકક્ષ્યતયા એકતરસ્યાત્યન્તિકબાધાયોગાત્સઙ્કોચેન વિકલ્પેન વા પાક્ષિકપ્રામાણ્યમાશ્રિતમ્, ઇહ ત્વેકતરસ્ય તત્પરતયા પ્રબલત્વાદિતરસ્ય ચાતત્પરત્વેન દુર્બલતયા વૈષમ્યાત્। યત્તુ `ન તૌ પશૌ કરોતીઽત્યાદૌ વિકલ્પ ઉક્તઃ, તન્ન, પશુપ્રકરણસ્થસ્ય પાશુકપ્રકૃતિવચ્છબ્દૈકવાક્યતયા પર્યુદાસાર્થત્વાદ્, દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણસ્થસ્ય તુ `પશાવાજ્યભાગૌ ન સ્તઃ, અત્ર તૌ સ્તઽ ઇતિ સ્તુત્યર્થત્વાદ્, વાર્ત્તિકકારૈર્વિકલ્પે સ્વીકૃતેઽપિ ન દોષઃ, ઉભયત્ર તાત્પર્યસત્ત્વેન વિશેષાત્।

યત્તુ- અત્રાપિ `વિકારશબ્દાન્નેતિ ચેન્ન પ્રાચુર્યાદ્ઽ `ઉપદેશભેદાન્નેતિ ચેન્નોભયસ્મિન્નપ્યવિરોધાત્ઽ ગૌણ્યસંભવાઽદિત્યાદૌ શાસ્ત્રયોર્વિરોધે તાત્ત્વિકાર્થાન્તરપરતોક્તા ન ત્વારોપિતાર્થતા, અન્યથેક્ષત્યાદ્યધિકરણેષુ સિદ્ધાન્તસાધકાનામીક્ષણાદીનાં સાઙ્ખ્યાદ્યભિમતપ્રધાનાદાવારોપસંભવેન પ્રધાનનિરાકરણાદિ ન સિદ્ધ્યેદિતિ, તન્ન। વિકાર શબ્દાદિત્યાદૌ ન વિરોધેન તાત્ત્વિકાર્થાન્તરપરત્વમર્થઃ, કિન્તુ સ્વપ્રધાને બ્રહ્મણિ અવયવત્વાસંભવેન પુચ્છપદમુચરિતમિત્યર્થઃ। તદુક્તં ટીકાયાં- પુચ્છેઽધિકરણ ઇતિ। ગૌણ્યસંભવાદિતિ પૂર્વપક્ષસૂત્રેઽપિ `આત્મન આકાશઃ સંભૂતઽ ઇતિ શ્રુતિસ્તુ ગૌણી। આકાશોત્પત્તિકારણાસંભવાદિત્યર્થઃ, ન તુ તાત્ત્વિકાર્થાન્તરવિષયત્વમ્। `ઉપદેશભેદાદિઽત્યાદૌ દિવિદિવ ઇતિ સપ્તમીપઞ્ચમીભ્યામાધારત્વાવધિત્વયોઃ પ્રતીતેરુપદેશભેદેન પૂર્વનિર્દિષ્ટબ્રહ્મણઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનમસ્તીતિ પ્રાપ્તે એકસ્મિન્નપિ શ્યેને `વૃક્ષાગ્રે શ્યેનઃ વૃક્ષાગ્રાચ્છ્યેનઽ ઇતિ નિર્દેશદર્શનાદ્ એકસ્મિન્નેવ બ્રહ્મણિ ઉભયરૂપાવિરોધ ઇત્યર્થઃ, ન તુ તાત્ત્વિકાર્થાન્તરપરત્વમ્। ન ચારોપિતમીક્ષણં પ્રધાને સંભવતિ, યોગ્યતામાદાયૈવારોપદર્શનાત્। ન હિ રાજામાત્યે રાજત્વારોપ ઇતિ સ્તમ્ભાદાવપિ તદારોપઃ। તથા ચ ચેતન એવ ઈક્ષિતૃત્વદર્શનાચ્ચેતને બ્રહ્મણિ તદારોપો યુજ્યતે નાચેતન ઇતિ ન સિદ્ધાન્તક્ષતિઃ। કિં ચ નિષેધ્યસમર્પકતયૈકવાક્યતયૈવ પ્રામાણ્યસંભવે ન વાક્યભેદેન ગુણપ્રાપકતા યુક્તા। અત એવ ન કો હિ મીમાંસક ઇત્યાદિના વિરોધઃ।
નનુ- મૃડમૃદેત્યાદેર્યથા `ન ક્ત્વા સેડિઽતિ નિષેધનિષેધકત્વં, તદ્વત્ સગુણવાક્યાનામપિ નિર્ગુણવાક્યબાધકત્વં કિં ન સ્યાદિતિ ચેન્ન, દૃષ્ટાન્તે પર્યુદાસાધિકરણન્યાયેન મૃડમૃદેત્યાદ્યુત્તરવિહિતાપ્યસેટ્કત્વાપ્રત્યકિત્ત્વનિષેધપરત્વેનૈકવાક્યતાયાં વાક્યભેદેન નિષેધનિષેધકત્વાકલ્પનાત્। ન ચ પ્રકૃતેઽપિ પર્યુદાસાર્થકત્વમ્, નેતિ નેતીતિ વીપ્સાયાઃ પ્રસક્તસર્વનિષેધકતયા વિશેષપરિશેષાયોગેન પર્યુદાસસ્યાશ્રયિતુમશક્યત્વાત્। યત્તુ જગત્કર્તૃત્વેનાક્ષિપ્તસાર્વજ્ઞ્યાદેર્નિષેધાયાનુવાદે શ્રુતેન જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વેન જગદારોપાધિષ્ઠાનત્વેન `સ એવેદં સર્વમાત્મૈવેદં સર્વમિઽતિ શ્રુતેન જીવબ્રહ્મણોઃ સાર્વાત્મ્યેન ચાક્ષિપ્તં વિશ્વમિથ્યાત્વં બ્રહ્મસત્ત્વં જીવબ્રહ્મૈક્યં ચ વિશ્વં સત્યમિત્યનેન અસદ્વા ઇત્યનેન `દ્વા સુપર્ણેઽત્યનેન ચ નિષેદ્ધું `નેહ નાનેત્યનેનઽ સત્યં જ્ઞાનમિત્યનેનઽ તત્ત્વમસીત્યનેન ચાનૂદ્યત ઇતિ સ્યાદિતિ, તન્ન, `વિશ્વં સત્યંઽ `દ્વા સુપર્ણેઽત્યત્ર ચ નિષેધદ્યોતકપદાભાવેન નિષેધકત્વાસંભવાદ્, અસદ્વા ઇત્યત્ર તુ નઞ્‌સત્ત્વેઽપિ નામપદસમભિવ્યાહૃતત્વેન નિષેધકત્વાસમ્ભવાદ્, `દ્વા સુપર્ણેઽત્યસ્ય પૈઙ્ગિરહસ્ય બ્રાહ્મણે બુદ્ધિજીવપરતયા વ્યાકૃતત્વેન જીવબ્રહ્મભેદાબોધકત્વાત્, ફલતો નિષેધત્વોપપાદને દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્વૈષમ્યાત્। તથા હિ- સાર્વજ્ઞ્યસ્ય નિષેધપ્રતિયોગિતયા મિથ્યાભૂતત્વેઽપિ નાક્ષેપાનુપપત્તિઃ, આરોપિનેનાપ્યાક્ષેપકજગત્કર્તૃત્વનિર્વાહાદ્, આક્ષિપ્તવિશ્વમિથ્યાત્વબ્રહ્મ સત્ત્વજીવબ્રહ્મૈક્યાનાં નિષેધે તુ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાદીનાં ત્રયાણામાક્ષેપકાણામસંભવઃ સ્યાત્, સત્યસ્ય જ્ઞાનાદનિવૃત્તેઃ, અસત્યસ્ય અધિષ્ઠાનત્વાયોગાદ્, ભેદે સાર્વાત્મ્યાયોગાચ્ચ। એતેન અદ્વૈતશ્રુતેર્નિર્ગુણશ્રુત્યન્તરસ્ય વા તાત્પર્યપરિજ્ઞાનપ્રાપ્તનિર્ગુણત્વમેવ સગુણવાક્યેન નિષેદ્ધું નિર્ગુણવાક્યેનાનૂદ્યત ઇતિ નિરસ્તમ્, તાત્પર્યપરિજ્ઞાનપ્રાપ્તત્વે નિષેધાર્થમનુવાદાયોગાત્।
નનુ `સાક્ષી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ચેત્યાદિના દ્રષ્ટૃત્વાદિગુણવિધાનાત્ ન તેન તન્નિષેધઃ, તદર્થં ચ સગુણવાક્યં નાનુવાદકમ્, અન્યથા સાર્વજ્ઞ્યાદેર્વ્યાવહારિકત્વમપિ ન સ્યાત્, ન હિ નિષિદ્ધે બ્રહ્મહનનાદાવવાન્તરતાત્પર્યમ્। ન ચ ઔપનિષદસ્ય બ્રહ્મણઃ સાર્વજ્ઞ્યાદિકમનુમાનાદિસિદ્ધમિતિ ચેન્ન, અવિદ્યાસિદ્ધસાક્ષિત્વાદ્યનુવાદેન તટસ્થલક્ષણદ્વારા બ્રહ્મપરતયા ગુણપરત્વાભાવાદ્ ગુણનિષેધકતોપપત્તેઃ। ન ચ નિષિદ્ધે બ્રહ્મહનનાદાવવાન્તરતાત્પર્યાભાવવદત્રાપિ તદભાવે સાર્વજ્ઞ્યં વ્યાવહારિકમપિ ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, દેવતાવિગ્રહાદૌ વિધિસ્તુતિદ્વારતયોપાત્તે પ્રમાણાન્તરપ્રાપ્તિવિરોધયોરભાવાત્, તદત્યાગમાત્રેણ તિત્સિદ્ધિવદત્રાપિ નિષેધૌપયિકતયોપાત્તસ્ય સાર્વજ્ઞ્યાદેર્માનાન્તરાદપ્રાપ્તસ્ય વ્યાવહારિકપ્રમાણાનિષિદ્ધતયા વ્યાવહારદશાયામત્યાગમાત્રેણ વ્યાવહારિકત્વોપપત્તેઃ। બ્રહ્મહનનાદિકં તુ માનાન્તરપ્રાપ્તમિતિ વિશેષઃ। ન ચ તદ્બોધકત્વં તત્તાત્પર્યનિયતમ્, વિશિષ્ટવિધેર્વિશેષણબોધકત્વેઽપિ વિશેષણે અતાત્પર્યાદ્, વિશિષ્ટસ્યાતિરેકાદ્, અન્યશેષતયોપાત્તેઽપિ સાર્વજ્ઞ્યાદૌ તાત્પર્યે વાક્યભેદાપત્તેઃ। ન ચ તર્હિ
ઉપાસનાયાઃ કાર્યત્વે વિષ્ણોરાત્મત્વ એવ ચ।
ઉભયત્રાપિ તાત્પર્યમાત્મોપાસાદિકે વિધૌ॥
ઇતિ સ્મૃતિવિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્, દેવતાધિકરણન્યાયેનોભયસિદ્ધિપરત્વાદ્ ઉભયત્ર તાત્પર્યં। સ્મૃતેરપ્રમાણત્વાત્, યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદાવુપાસનાપ્રકરણસ્થત્વાભાવેઽપિ તટસ્થલક્ષણદ્વારા બ્રહ્મપ્રતિપાદને તાત્પર્યેણ વિશેષણે અતાત્પર્યાદ્, અન્યથા એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાવિરોધાપત્તેઃ। ન ચ- `આત્મેત્યેવોપાસીતેઽત્યત્રાદ્વૈતસ્યાપ્યુપાસ્યત્વેન ઉપાસનાશેષતયા અદ્વૈતાસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, અનેન હ્યેતત્સર્વં વેદેઽત્યુત્તર વાક્યસ્થવિદિસમાનાર્થતયા ઉપાસ્તિશબ્દસ્ય ક્રિયાવાચકત્વાભાવાત્। ન ચ જ્ઞાને વિધિઃ, તસ્ય નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્। ન ચ વિધિશ્રુત્યાનર્થક્યમ્, બાહ્યવિષયાત્ પરાવૃત્ત્ય ચિત્તસ્ય પ્રત્યગાત્મપ્રવણતાસમ્પાદકત્વાત્।
અથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તઽ ઇત્યાદેર્ન સ વેદેત્યુત્તરવાક્યપર્યાલોચનયા ભેદદર્શનનિન્દાપરતયા ઉપાસ્તિપરતાશઙ્કૈવ નાસ્તિ। ન ચોપક્રમાનુસારેણ ઉપસંહારનયનમ્, અનેન હ્યેતત્સર્વં વેદેત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાવિરોધેનોપસંહારસ્યૈવ પ્રાબલ્યાત્। યત્તુ ગુણોપસંહારપાદે `આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્યેઽતિ સૂત્રે `આનન્દં બ્રહ્મેઽત્યાદિશ્રુતાનામાનન્દાદીનાં `વ્યતિહારઽ ઇતિ સૂત્રે `તદ્યોઽહમિતિ શ્રુત્યુક્તસ્ય જીવે ઈશ્વરત્વસ્ય ઈશ્વરે વા જીવત્વસ્ય ઉપાસ્યતયોક્તત્વાદુત્તરતાપનીયાદૌ નિર્ગુણોપાસ્તેરુક્તત્વેઽપિ યથાનન્દાદેરૈક્યસ્ય નિર્ગુણસ્ય ચ સિદ્ધિઃ, તથા સત્યકામત્વાદેરપિ તાત્ત્વિકતાસ્ત્વિતિ, તન્ન, આનન્દાદયઽ ઇતિ સૂત્રેણ લક્ષ્યાખણ્ડવાક્યાર્થસિદ્ધ્યર્થં વાચ્યવાક્યાર્થોપસંહારસ્ય ક્રિયમાણત્વેન ઉપાસ્યત્વાનુક્તેઃ। વ્યતિહારસૂત્રે ચ `તદ્યોઽહં સોઽસૌ યોઽસૌ સોઽહઽમિત્યુક્તસ્ય જીવે ઈશ્વરાભેદધ્યાનસ્યેશ્વરે વા જીવાભેદધ્યાનસ્યોપાસના પ્રકરણપઠિતશ્રુત્યુક્તસ્ય જીવેશ્વરાભેદઃ સગુણોપાસનરૂપેણાપિ દૃઢીકર્તવ્ય ઇત્યેવં પરતયા ઐક્યસ્ય ઉપાસનાવિષયત્વેઽપિ ન સત્યકામત્વાદિવદતાત્ત્વિકત્વમ્। ન ચૈક્યવત્ સત્યકામત્વાદીનાં તાત્ત્વિકતા, અનુપાસનાપ્રકરણસ્થતત્પરવાક્યબોધિતત્વાબોધિતત્વાભ્યાં વિશેષાદ્, ઉત્તરતાપનીયાદૌ શ્રુતોપાસ્તેર્જ્ઞાનપરત્વાત્, ઉપાસ્તેર્વિશિષ્ટવિષયત્વેન નિર્વિશેષવિષયત્વાભાવાત્।

યત્તુ યથા ધ્યાનાર્થેઽપિ સત્યકામાદિગુણોપદેશે તદ્ગુણ ઈશ્વરઃ પ્રસિધ્યતિ, તદ્વદૈક્યમિતિ ભાષ્યપર્યાલોચનયા ઐક્યવત્સત્યકામત્વાદિસિદ્ધિરિતિ। તન્ન । તત્ર સગુણો યઃ સ ઈશ્વરઃ પ્રસિધ્યતીત્યર્થઃ, ન તુ ગુણસ્યાપિ પ્રસિદ્ધિઃ, નિર્ગુણશ્રુત્યનુસારેણાતદ્ગુણસંવિજ્ઞાનબહુવ્રીહાવેવ તાત્પર્યાત્। તથા ચૈક્યસિદ્ધાવીશ્વરસ્ય નિદર્શનત્વમ્, ન તુ ગુણસ્ય। એવમેવાર્થસિદ્ધં ભવન્નોપેક્ષામહે। `સત્યકામાદિગુણોપદેશાત્ તદ્ગુણેશ્વરાદિસિદ્ધઃઽ ઇતિ ટીકા નેયા।
નનુ- આનન્દાદિવાક્યસત્યકામાદિવાક્યયોર્માનાન્તરાવિરોધે તદપ્રાપ્તૌ ઉપાસનાવિધ્યશ્રવણે નિર્ગુણશ્રુતિવિરોધે ચ તુલ્યેઽપિ આનન્દાદયસ્તાત્ત્વિકાઃ, સત્યકામત્વાદયસ્ત્વતાત્ત્વિકા ઇતિ કથં વ્યવસ્થેતિ- ચેન્ન, આનન્દાદીનાં બ્રહ્મરૂપત્વેન નિર્ગુણશ્રુતિવિરોધાભાવસ્ય વ્યવસ્થાપકત્વાત્। ન ચ એવં બલશક્ત્યાદીનામપિ `જ્ઞાનાત્મકો ભગવાન્ બલાત્મકો ભગવાનિતિ શ્રુતેઃ સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મક ઇતિ શ્રુતેશ્ચ બ્રહ્માભેદ ઇતિ વાચ્યમ્, અસ્માકમપિ બ્રહ્માતિરિક્તગુણસદ્ભાવ પ્રદ્વેષાદ્, અભેદે ગુણગુણિભાવાઙ્ગીકારસ્ય પારિભાષિકત્વાત્।
યત્તુ સગુણોપાસ્તેર્ભ્રમત્વે નિર્ગુણોપાસ્તેરપિ ભ્રમતયા સમ્યક્ફલાસિદ્ધિર્બ્રહ્માસિદ્ધિશ્ચ સ્યાત્। ન ચ- નિર્ગુણોપાસનં યદ્યપિ ભ્રમસ્તથાપિ મણિપ્રભાયાં મણિભ્રમ ઇવ સમ્યક્ફલપ્રદમ્। તદુક્તં-
સ્વયં ભ્રમોઽપિ સંવાદી યથા સમ્યક્ફલપ્રદઃ।
બ્રહ્મતત્ત્વોપાસનાપિ તથા મુક્તિફલપ્રદા॥ ઇતિ ।
નાપિ બ્રહ્માસિદ્ધિઃ, ઉપાસનસ્ય ભ્રમત્વેઽપિ શબ્દાજ્જાયમાનસ્ય જ્ઞાનસ્ય પ્રમાત્વાદિતિવાચ્યમ્, પ્રકૃતેઽપિ તથાત્વાપત્તેઃ, મણિપ્રભાયાં મણિત્વસ્યૈવ બ્રહ્મણો મિથ્યાત્વાભાવેન ધ્યાનસ્યાપિ સત્યબ્રહ્મવિષયત્વાચ્ચેતિ। તન્ન। સગુણોપાસ્તેર્વિશિષ્ટવિષયત્વેન ભ્રમત્વેઽપિ નિર્ગુણાદ્યુપાસ્તેર્નિર્વિશેષવિષયતયા ભ્રમત્વાભાવાત્। એવમેવ શાબ્દસગુણનિર્ગુણજ્ઞાનયોરપિ, સગુણવાક્યસ્ય વિશેષ્યાંશસત્યવિષયત્વેઽપિ વિશેષણાંશાસત્યવિષયત્વાત્। અત એવ બ્રહ્મવિષયશાબ્દધીજન્યસ્ય તદપરોક્ષધીજનકસ્ય બ્રહ્મધ્યાનસ્યાબ્રહ્મવિષયત્વે શ્રવણાદીનામપિ તથાત્વાપત્તિરિતિ નિરસ્તમ્, તેષાં વિશિષ્ટાવિષયત્વાદ્, ઉપાસ્તેશ્ચ વિશિષ્ટવિષયત્વાત્। ન ચ ઈક્ષતિકર્મેતિસૂત્રે
ઈક્ષતિધ્યાનયોરેકઃ કાર્યકારણભૂતયોઃ।
અર્થ ઔત્સર્ગિકં તત્ત્વવિષયત્વં તથેક્ષતેઃ॥
ઇતિ ભામત્યાં `પરાત્ પરં પુરિશયં પુરુષમીક્ષતે ઇતીક્ષતિકર્મણઃ પરબ્રહ્મણ એવ પરં પુરુષમભિધ્યાયીતેતિ અભિધ્યાતવ્યત્વેનોક્ત્યા તદ્વિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્, ત્રિમાત્રોઙ્કારાવલમ્બનોપાધિવિશિષ્ટસ્યૈવ ધ્યેયત્વોક્ત્યા શુદ્ધવિષયત્વાભાવેન વિરોધાભાવાદ્, વિશેષ્યાંશમાદાય ઈક્ષતિસમાનવિષયત્વોપપત્તેશ્ચ। યત્તુ ઐક્યાદ્યુપાસનસ્ય અપ્રમાપ્રવાહરૂપત્વમાશઙ્ક્ય સગુણોપાસનસમત્વમુક્તમ્, તદયુક્તમ્, સગુણપ્રકરણસ્થૈક્યવાક્યજન્યૈક્યજ્ઞાનસ્ય સગુણોપાસ્ત્યન્તર્ગતતયા વિશિષ્ટવિષયત્વાત્, સ્વતન્ત્રૈક્યજન્યૈક્યજ્ઞાનસ્ય નિર્વિશેષવિષયત્વેન વિશિષ્ટવિષયસગુણોપાસ્તિવૈષમ્યાત્। ન ચ- ઐક્યાદેર્વિધ્યવિધિરૂપવાક્યદ્વયબોધિતત્વેન ધ્યેયત્વજ્ઞેયત્વવત્સાર્વજ્ઞ્યાદેરુપાસ્તિ- વિધિવિષયસ્યાપિ અવિધિરૂપવસ્તુતત્ત્વવિષયઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિવાક્યબોધિતત્વેન જ્ઞેયત્વમપ્યસ્તીતિ વાચ્યમ્; તસ્ય તટસ્થલક્ષણદ્વારા પરબ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યુપાયત્વેન તત્ત્વમસીત્યાદેરિવ તત્પરત્વાભાવાત્। અત એવ- બ્રહ્મણિ કર્તૃત્વાદીનામારોપ્યાપોસ્યત્વે નામ્નિ બ્રહ્મવાક્યાનામિવ બ્રહ્મણ્યપિ કારણવાક્યાનાં સમન્વયસ્યાવક્તવ્યત્વેન સમન્વયાદ્યાધ્યાયાનારમ્ભાપાત ઇતિ- અપાસ્તમ્; નામ્નો બ્રહ્મવિકારતયા અસમન્વયેઽપિ બ્રહ્મણોઽવિકારતયા મુમુક્ષુજ્ઞેયત્વેન કારણવાક્યાનાં તટસ્થલક્ષણકર્તૃત્વાદિબોધનદ્વારા તત્રૈવ તાત્પર્યસંભવેન સમન્વયાદેરાવશ્યકતયા તદધ્યાયારમ્ભસંભવાત્। ન ચ - ય આત્માઽપહતપાપ્મેત્યારભ્ય સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ સો ન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઽ સતિ સત્યકામત્વાદીનામપહતપાપ્મત્વાદિભિઃ સહ જિજ્ઞાસ્યત્વશ્રવણાત્ જ્ઞેયત્વમિતિ વાચ્યમ્; અપહતપાપ્મત્વાદીનાં સ્વરૂપતયા જિજ્ઞાસ્યકોટિપ્રવેશેઽપિ સત્યકામત્વાદીનાં સ્વરૂપબહિર્ભાવેન જિજ્ઞાસ્યત્વાયોગાત્ તચ્છબ્દેન તેષામપરામર્શાદ્ અસ્વરૂપત્વે તેષામપ્યપરામર્શે વિશેષ્યાં શમાત્રપરામર્શઃ યશ્ચિત્રગુર્બહુધનસ્તમાનયેત્યાદિવત્। અત એવ `એષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિઽરિત્યાદિધર્માનુક્ત્વા તેષાં `તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તીઽત્યાદૌ મુમુક્ષજ્ઞેયત્વેનોક્તેઃ `યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્ યસ્યૈષ મહિમા ભુવીત્યુક્ત્વા `તદ્વિજ્ઞાનેન પરિપશ્યન્તિ ધીરાઽ ઇત્યપરોક્ષપ્રમાવિષયત્વસ્યોક્તેઃ `તુરીયં સર્વદૃક્સદેઽતિ તુરીયસાર્વજ્ઞ્યશ્રુતેશ્ચ સર્વજ્ઞત્વાદીનાં સત્યત્વાદિસિદ્ધિરિતિ- નિરસ્તમ્।
યત્ત્વપહતપાપ્મત્વાદીનામુપાસ્યત્વે તેષાં ભૂતાકાશેઽપિ સમ્ભવેન દહરાકાશસ્ય બ્રહ્મત્વપ્રતિપાદકદહરાધિકરણવિરોધ ઇતિ, તન્ન; ચેતનધર્માત્યન્તાભાવસ્ય પાપ્માદિવિરહસ્યાચેતને સમ્ભવેઽપિ કામસઙ્કલ્પાદેરચેતને સંભાવયિતુમશક્યત્વેન વિરોધાભાવાત્।
યત્તુ `સત્યઃ સોઽસ્ય મહીમેઽત્યત્ર હોમમાત્રાનુવાદેનાહવનીયસ્યેવ સ ઇતિ શ્રુત્યુક્તમહિમમાત્રાનુવાદેન સત્યત્વવિધાનાત્ સાર્વજ્ઞ્યાદિકમપિ સત્યમ્। `સત્યઃ સોઽસ્ય મહિમેઽત્યાદેરૈન્દ્રસૂક્તસ્થત્વેઽપિ `તત્ત્વાયામિ સુવીર્ય તદ્ બ્રહ્મ પૂર્વચિત્તયઽ ઇતિ બ્રહ્મશ્રુત્યા `ઇન્દ્રઃ સૂર્યમરોચયત્। ઇન્દ્રે હિ વિશ્વા ભુવનાનિ યેમિરઽ ઇત્યાદિસૂર્યપ્રકાશકત્વલિઙ્ગેન ચ જ્યોતિરધિકરણન્યાયેન સૂક્તસ્ય પરમેશ્વરપરત્વવ્યવસ્થિતેરિતિ, તન્ન, નિર્ગુણત્વશ્રુતિવિરોધેન સ્વરૂપમહત્ત્વસ્યૈવ સત્યત્વોક્તેઃ, ષષ્ઠ્યા ઉપચરિતત્વાદ્, ધર્માણામપિ વ્યાવહારિકસત્યત્વોક્તેઃ। ન ચ બ્રહ્મસત્ત્વમપિ તથા; સત્યસ્ય સત્યમિતિ નિરતિશયસત્ત્વપ્રતિપાદનવિરોધાદ્, અધિષ્ઠાનત્વાનુપપત્તેશ્ચ। ન ચ તત એવ સવિશેષત્વમ્; નિર્વિશેષત્વેઽપિ તત્ત્વસ્યોપપાદિતત્વાત્। ન ચ- `પૃથગાત્માનઽમિત્યાદિ શ્રુતિષુ-
યો મામશેષદોષોજ્ઝં ગુણસર્વસ્વબૃંહિતમ્।
જાનાત્યસ્મૈ પ્રસન્નોઽહં દદ્યાં મુક્તિં ન ચાન્યથા॥
ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્।
સુહૃદં સર્વભૂતાનાં જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમૃચ્છતિ॥
ઇત્યાદિસ્મૃતિષુ ચ સવિશેષજ્ઞાનાદેવ મોક્ષોક્તેઃ સપ્રકારકજ્ઞાનસ્યૈવ મોચકત્વમિતિ- વાચ્યમ્; પરમમુક્તિહેતુનિર્ગુણસાક્ષાત્કારોપયોગિસત્ત્વશુદ્વ્યુપાયસગુણોપાસના વિધ્યર્થવાદતયા સાક્ષાન્મુક્તિહેતુત્વાપ્રતિપાદકત્વાત્। ન ચ નિર્ગુણજ્ઞાનાન્મુક્તિશ્રુતિરપિ તથા; તત્પરત્વાતત્પરત્વાભ્યાં વૈષમ્યાત્, સગુણજ્ઞાનસ્ય ફલાન્તરશ્રવણાચ્ચ। યદ્યપિ "નાસ્યા બ્રહ્મવિત્કુલે ભવતીઽત્યાદિફલાન્તરશ્રવણં નિર્ગુણજ્ઞાનેઽપિ, સ્તુત્યર્થતયોપપાદનમપિ સમાનમ્, સંયોગપૃથક્ત્વન્યાયેન ઉભયફલત્વોક્તિરપિ સમાના; તથાપિ અધિષ્ઠાનતત્ત્વાવગાહિત્વાનવગાહિત્વાભ્યાં નિર્ગુણસગુણજ્ઞાનયોર્વિશેષાત્, સગુણજ્ઞાનજન્યમુક્તેરવાન્તરમુક્તિત્વાચ્ચ। ન ચ- પુણ્યપાપે વિધૂયેઽતિ સર્વકર્મનિવૃત્યુક્તેઃ પરમમુક્તિત્વમેવેતિ- વાચ્યમ્; અસ્ય બ્રહ્મતત્ત્વસાક્ષાત્કારહેત્વતિરિક્તકર્મપરત્વાત્, અવિદ્યાનાશાભાવાચ્ચ પરમમુક્તિત્વાસિદ્ધેઃ। ન ચ- નિર્ગુણજ્ઞાનજન્યાયા અપિ મુક્તેરવાન્તરત્વમ્, `અસન્નેવેતિ શ્રુત્યુક્તશૂન્યતાયાઃ પરમમુક્તિત્વમિતિ- વાચ્યમ્; શૂન્યતાયા અસુખરૂપત્વેનાપુરુષાર્થત્વાત્, અસન્નેવેત્યાદિવાક્યસ્ય શૂન્યત્વાપ્રતિપાદકત્વાચ્ચ। યત્તુ ગુણવિશેષવિધિસન્નિહિતસ્ય સામાન્યનિષેધકસ્ય નિષ્પ્રપઞ્ચવાક્યસ્ય વિહિતગુણનિષેધકત્વં નાસ્તીતિ, તન્ન; બાધકસ્ય નિષેધકપ્રામાણ્યસમકક્ષ્યત્વ એવ સઙ્કોચાદત્ર તદભાવાત્।

યત્તૂપાસનાપ્રકરણસ્થત્વમાત્રેણ ઉપાસ્યત્વે ઉદ્ગીથોપાસનાસ્થસ્ય `સ એષોઽનન્તઽ ઇતિ શ્રુતાનન્તત્વાદેર્ભૂતાકાશ ઉપાસનામાત્રમિતિ સુવવચત્વેનાકાશાદ્યધિકરણે અનન્તત્વાદિલિઙ્ગૈર્બ્રહ્મત્વોક્ત્યયોગ ઇતિ, તન્ન; ઉપાસનાપ્રકરણસ્થત્વેઽપિ નિર્ગુણશ્રુતિવિરોધાભાવેન તાત્ત્વિકત્વાઙ્ગીકારાત્, તસ્ય ચાકાશાદાવસંભવેન તદધિકરણારમ્ભસંભવાત્। યત્તુ સત્યકામત્વાદેરનુપાસ્તિપ્રકરણે શ્રવણમિતિ તન્ન; પૂષાદ્યનુમન્ત્રણમન્ત્રવત્ પ્રકરણાદુત્કૃષ્ટત્વસ્ય દ્વાદશોપસત્તાવાક્યવત્ સ્તાવકત્વસ્ય વા સમ્ભવાત્।
યત્તુ વેધાદ્યર્થભેદાદિત્યત્ર `સર્વં પ્રવિધ્યેઽત્યાદિમન્ત્રાણામુપાસનાપ્રકરણાદુત્કર્ષસ્યોક્તત્વેન તન્ન્યાયેનાનન્તાદિવાક્યસ્યોત્કર્ષઃ સ્યાત્, તસ્ય વાક્યસ્યોપાસ્તિપરત્વે વસ્તુતત્ત્વપરત્વે ચ સગુણવાક્યસ્યાપિ તથા સ્યાદિતિ, તન્ન; સ્વરૂપપરસત્યં જ્ઞાનમનન્તમિત્યાદિવાક્યે અનન્તત્વાદેઃ સ્વત એવ સત્ત્વેન ઉત્કર્ષે પ્રયોજનાભાવાત્, તસ્ય વસ્તુ તત્ત્વમાત્રપરત્વેન ઉભયપરત્વાભાવાચ્ચ, ઉપાસ્તિપ્રકરણસ્થાનન્તવાક્યસ્ય ઉભયપરત્વેઽપિ નિર્ગુણશ્રુતિવિરોધેન સગુણવાક્યસ્યોભયપરત્વાભાવાત્। ન ચૈવં સાર્વજ્ઞ્યાદીનાં વાગ્ધેનુત્વાદિવત્ પ્રાતીતિકત્વાપત્તિઃ, વાગ્ધેનુત્વાદેર્બુદ્ધિપૂર્વકારોપવિષયતયા પ્રાતીતિકત્વેઽપિ સત્યકામત્વાદેરીશ્વરાદન્યત્રાસંભવેન બુદ્ધિપૂર્વકારોપવિષયત્વાભાવાત્।
નનુ- અસદુપાસના ન ઘટતે, `નાવિદ્યમાનં બ્રુવતે વેદા ધ્યાતું ન વૈદિકાઃ। ન ચરમન્ત્યહો અસદુપાસનયાત્મહનઽ ઇત્યાદિસ્મૃત્યા `અચેતનાસત્યાયોગ્યાન્યનુપાસ્યાન્ય ફલત્વવિપર્યયાભ્યાઽમિતિ સઙ્કર્ષણસૂત્રેણાપિ નિષેધાદિતિ ચેન્ન, સ્મૃતિસૂત્રયોરત્યન્તાસદુપાસ્તિનિષેધપરતયા તદ્વિરોધાભાવાદ્, `વાચં ધેનુમુપાસીતેઽત્યાદૌ પ્રાતીતિકસ્યાપ્યુપાસ્યત્વદર્શનાચ્ચ। ન ચ તત્ર `રાત્રિં ધેનુમિવાયતીમિતિ શ્રુત્યન્તરાદ્ધેનુશબ્દો ગૌણઃ, `યોષિતમગ્નિં ધ્યાયીતેઽત્યાત્રાપિ `રેતો જુહ્વતીઽતિ શ્રુતેઃ રેતોરૂપાહુત્યાધારત્વેનાગ્નિશબ્દો ગૌણાઃ, ભાષ્યોક્તરીત્યા યૌગિકો વા, ન ત્વારોપ ઇતિ વાચ્યમ્, આરોપેણ મુખ્યત્વસંભવે ગૌણતાયા અન્યાય્યત્વાત્। ન ચ ગૌણ્યુચ્છેદઃ, યત્રોપસનાયા અશ્રવણં તત્રારોપસ્ય નિષ્પ્રયોજનત્વેન ગોણ્યુપપત્તેઃ, રૂઢાર્થસ્ય કથમપિ સંભવે યૌગિકાર્થત્વસ્યાન્યાય્યત્વાચ્ચ। એતેન- `નામ બ્રહ્મેઽત્યત્ર `નામાભિમાનિની ચોષાઃ તસ્યાઃ બ્રહ્મ હરિં સ્મરેઽદિતિ સ્મૃત્યૈવ બ્રહ્માધિષ્ઠાને નામાદૌ ગૌણો બ્રહ્મશબ્દઃ, નામેતિ પ્રથમવચનં વસન્તો મારુત ઇતિવત્ સપ્તમ્યર્થે, બ્રહ્મેતિ પ્રથમા વા પઞ્ચમ્યર્થે, `બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીઽદિતિવત્, સુપાં સુલુગિઽતિ સૂત્રાદ્, અન્યથા `શ્રુતં હ્યેવ મે ભગવદ્‌દૃશેભ્યસ્તરતિ શોકમાત્મવિઽદિતિ પૃષ્ટવન્તં નારદં પ્રતિ નામોપાસ્ત્યુક્તિરયુક્તા સ્યાત્, પ્રતિમાયામપિ દેવતાતત્ત્વબુદ્ધિત એવ ફલમ્, ન તુ દેવતાઽતત્ત્વબુદ્ધિતઃ, `શિલા દેવતેઽતિ જ્ઞાનસ્ય ભૌમ ઇજ્યધીરિત્યાદિના નિષેધાદિતિ નિરસ્તમ્, આરોપેણ મુખ્યત્વસંભવે ગૌણત્વસ્યાન્યાય્યત્વાત્, સમાનવિભક્તિકત્વાભાવે ઇતિ શબ્દાનન્વયપ્રસઙ્ગાત્। એવં પ્રતિમાદાવપિ દેવતાત્વારોપેણ મુખ્યત્વે ગૌણત્વમન્યાય્યમેવ। ન ચ ભૌમ ઇજ્યધીરિતિ નિષેધાન્ન તથા, તસ્ય ભૌમાતિરિક્તશ્ચેતનો દેવો નાસ્તીતિ ભ્રમવ્યુદાસપરત્વેનારોપાનિષેધકત્વાદ્, અનાત્મોપાસ્તેસ્તુ મુખ્યં બ્રહ્મોપદેષ્ટુમેવ શાખાચન્દ્રન્યાયેનાવતારિતત્વાત્, `તદેવ બ્રહ્મત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતેઽ ઇતિ ગુણવિશિષ્ટસ્ય ઉપાસ્યસ્ય બ્રહ્મત્વનિષેધાચ્ચ। ન ચ `અન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધીઽતિ શ્રુતૌ અશ્રૌતજ્ઞાનસ્યાકાર્ત્સ્ન્યેન જ્ઞાનસ્ય વા નિષેધ ઇતિ `તદેવ બ્રહ્મેઽત્યાદાવપિ અશ્રૌતધ્યાનસ્યાકાર્ત્સ્યેન ધ્યાનસ્ય વા નિષેધેન નોપાસ્યસ્ય બ્રહ્મત્વનિષેધઃ, અન્યથા `તસ્યાભિધ્યાનાદિઽતિ શ્રુતિવિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્, અન્યદેવેત્યાદૌ વિદિતાત્ પ્રમેયાદ્ ઘટાદેરપ્રમેયાચ્છશવિષણાદેવૈંલક્ષણ્યેન સ્વપ્રકાશત્વપ્રતિપાદનપરતયા ત્વદુક્તાર્થાદૃષ્ટાન્તત્વાત્। ઉપાસ્યે બ્રહ્મત્વનિષેધેઽપિ ન "તસ્યાભિધ્યાનાઽદિતિ શ્રુતિવિરોધઃ, અભિધ્યાનશબ્દસ્ય નિદિધ્યાસનવાચકત્વાદ્, ધ્યાનપરત્વેઽપિ ક્રમમુક્ત્યર્થત્વેન વિરોધાભાવાત્। તસ્માત્ સાધકાભાવાન્નિર્ગુણં બ્રહ્મ, સગુણત્વે બાધકસદ્ભાવાચ્ચ। ન ચાસિદ્ધિઃ, મિથ્યાત્વશ્રુતેર્નિર્ગુણશ્રુતેશ્ચ બાધકત્વાત્, મિથ્યાત્વશ્રુતેરબાધકત્વપ્રકારસ્ય મિથ્યાત્વવાદે અખણ્ડાર્થવાદે ચ નિરાસાત્।
નનુ- નિર્ગુણવાક્યં સગુણવાક્યં બાધતે, ન તુ સગુણવાક્યં તદિતિ કિમત્ર નિયાકમ્ ? ન ચ નિષેધકતયા નિર્ગુણવાક્યં પ્રબલમ્, `અસદ્વાઽ ઇત્યાદિવાક્યસ્ય સદેવેત્યાદિવાક્યાત્ પ્રાબલ્યાપત્તેરિતિ- ચેન્ન, અપચ્છેદન્યાયેન પ્રાબલ્યસ્ય પ્રાગેવોક્તેઃ। નિષેધત્વાચ્ચ પ્રાબલ્યમ્, `અસદ્વાઽ ઇત્યત્રાસચ્છબ્દસ્યાનભિવ્યક્તપરત્વેનાનિષેધત્વાચ્ચ નૈતન્ન્યાયેન પ્રાબલ્યમ્। નિર્ગુણવાક્યસ્ય પુરુષાર્થપર્યવસાયિતયા તત્પરત્વેન પ્રાબલ્યાત્ સગુણવાક્યસ્ય તત્સન્નિધિપઠિતસ્ય `ફલવત્સન્નિધાઽવિતિ ન્યાયેન તદનુગુણતયા નેયત્વાત્। ન ચ સગુણજ્ઞાનસ્ય મોચકત્વમ્, તસ્ય પ્રાગેવ નિરાસાત્। અત એવ- સગુણત્વનિર્ગુણત્વયોર્વિરોધેન સમુચ્ચયાયોગાદ્, અનુષ્ઠાન ઇવ ચ વસ્તુનિ વિકલ્પાયોગાદ્ એકસ્ય પ્રતીતાર્થત્યાગરૂપે બાધે વક્તવ્યે નિર્ગુણવાક્યસ્યૈવ સ યુક્તઃ, ન તુ પ્રબલસ્ય સગુણવાક્યસ્યેતિ નિરસ્તમ્, પ્રાબલ્યાસિદ્ધેઃ। ન ચ- ઉપક્રમાધિકરણન્યાયેનાનુપજાતવિરોધત્વાત્ નિર્ગુણશ્રુતેઃ પ્રતિયોગિજ્ઞાનાપેક્ષતયા વિલમ્બિતત્વેન લિઙ્ગાત્ શ્રુતેરિવ શીઘ્રગામિત્વાત્ પદે જુહોતીતિવદ્વિશેષવિષયત્વાચ્ચ સગુણવાક્યસ્ય પ્રાબલ્યમિતિ વાચ્યમ્, ઉપક્રમાધિકરણન્યાયસ્યાન્યથાસિદ્ધોપસંહારવિષયત્વાત્, પ્રકૃતે ચ તદભાવાત્। સગુણવાક્યસ્ય પ્રતિયોગ્યુપસ્થાપકતયા શીઘ્રગામિત્વેન પ્રાબલ્યે ગ્રહણવાક્યસ્યાપિ પ્રાબલ્યાપત્ત્યા વિકલ્પાભાવપ્રસઙ્ગાત્, સામાન્યવિષયપ્રમાણસમકક્ષ્યસ્યૈવ વિશેષવિષયસ્ય પ્રાબલ્યાત્, પ્રકૃતે ચ તદભાવાત્।

એતેન `દીક્ષણીયાયામનુબ્રૂયાઽદિતિવત્ નિરવકાશત્વેન પ્રાબલ્યમ્, નિર્ગુણશ્રુતિર્હિઽદેવાત્મશક્તિં સ્વગુણૈર્નિગૂઢાં `દૈવી હ્યેષા ગુણમયીઽ ત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિષ્વિવ સત્ત્વાદિગુણે સાવકાશેતિ નિરસ્તમ્, સાવકાશનિરવકાશન્યાયસ્ય સમકક્ષ્યવિષયત્વાચ્ચ। અત એવ બહુત્વાદપિ ન પ્રાબલ્યમ્, `શતમપ્યન્ધાનાં ન પશ્યતીઽતિ ન્યાયાચ્ચ। ન ચ પ્રવૃત્તિનિમિત્તાપેક્ષૈઃ બ્રહ્માદિશબ્દૈર્ધર્મિણં નિર્દિશ્ય ક્રિયમાણં ધર્મનિષેધં પ્રત્યુપજીવ્યતયા ગુણસમર્પકાણાં પ્રાબલ્યમ્, ગ્રહૈકત્વવદુદ્‌દેશ્યવિશેષણતયા પ્રવૃત્તિનિમિત્તાનામવિવક્ષિતત્વાત્। ન ચ ગ્રહૈકત્વન્યાયે ઉદ્‌દેશ્યસ્વરૂપે લબ્ધે યદધિકં તસ્યૈવાવિવક્ષેતિ સ્થિતિઃ, અન્યથા ગ્રહત્વસ્યાપ્યવિવક્ષા સ્યાત્। અત એવોક્તં હવિરાર્તિનયે `મૃષ્યામહે હવિષા વિશેષણમ્, ઉભયત્વં તુ ન મૃષ્યામહઽ ઇતીતિ વાચ્યમ્। યચ્છબ્દો યત્ર પ્રવૃત્તિ નિમિત્તમર્પયન્ ધર્મિણમુપસ્થાપયતિ તત્રાયં ન્યાયઃ, યસ્તુ લક્ષણયોપસ્થાપયતિ, તત્ર નાયં પ્રવર્તતે। ન ચ- લક્ષકેણાપિ શબ્દેન ઇતરવ્યાવૃત્તમસઙ્કોર્ણમેવ વસ્તુસ્વરૂપમુદ્‌દેષ્ટવ્યમ્, અન્યથા યત્ર ક્વચન ધર્મનિષેધઃ સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, ગઙ્ગાયામિત્યાદાવિતરનદીતિરવ્યાવૃત્તતીરલાભવદત્રાપિ સ્વતો વ્યાવૃત્તવસ્તુન એવોદ્‌દેશ્યત્વસંભવાત્ કિં ધર્મસમર્પણેન ? ન ચ- નિર્ગુણવાક્યસ્ય છાગપશુન્યાયેન `ત્રૈગુણ્યવર્જિતંઽ `વિના હેયૈર્ગુણાદિભિઽરિત્યાદિવિશેષોપસંહાર ઇતિ વાચ્યમ્, `નેતિ નેતીઽત્યાદિવીપ્સાબલેન પ્રસક્તસર્વનિષેધે પ્રતીતે કતિપયવિશેષપરિશેષસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્। અત એવ `કાકેભ્યો દધિ રક્ષ્યતાઽમિતિવત્ ત્રૈગુણ્યાદિનિષેધસ્યૈવ સામાન્યવિષયત્વમ્, સાર્વજ્ઞ્યાદૌ શ્રુતેરમાનત્વેનાવિરોધાદત્રાપિ કાકપદ ઇવિ માનાન્તરાનુગ્રહસ્ય તુલ્યત્વાત્, તથાપિ વિશેષોપસંહારે `ન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનીઽત્યસ્ય `બ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઽ ઇત્યત્રોપસંહારાપાતાત્, વ્યર્થહિંસાયાં વિધ્યભાવવત્ સાર્વજ્ઞ્યાદિગુણેષ્વપિ વિધ્યભાવસ્ય સમાનત્વાત્ નિષેધ સામ્યોપપત્તેઃ।
અત એવ- `ધર્માન્ પૃથક્ પશ્યન્ઽ- ઇત્યાદિશ્રુતેઃ `સવિશેષણે હીઽતિ ન્યાયેન ગુણાનાં પાર્થક્યસ્યૈવ નિષેધાત્ તત્સામાન્યાદન્યત્રાપિ તથૈવ નિષેધો યુક્ત ઇતિ નિરસ્તમ્; સવિશેષણે હીતિ ન્યાયસ્ય વિશેષ્યબાધકાવતાર એવ પ્રવૃત્તેઃ, પ્રકૃતે ચ બાધકાભાવાત્, સાર્વજ્ઞ્‌યશ્રુતેઃ બાધકત્વનિરાસાત્, પાર્થક્યનિષેધે બ્રહ્મમાત્રપરિશેષાત્ નામાન્તરેણાદ્વૈતવાદસ્યૈવોક્તેશ્ચ। યત્તુ જ્ઞાનાનન્દયોરભેદે એકતરપરિશેષાભાવાદત્રાપિ ધર્મધર્મિણોઃ નૈકતરપરિશેષઃ, અન્યથા આનન્દસ્ફુરણયોરન્યતરાભાવાત્ મુક્તિરપુમર્થઃ સ્યાદિતિ, તન્ન; જ્ઞાનાનન્દવ્યક્ત્યોરસ્તિ ભેદગર્ભેકતરશબ્દસ્યાપ્રવૃત્તિઃ। એવમેવ ત્વન્નયે ગુણગુણિવ્યક્ત્યોરભેદસમ્ભવાદ્ અસ્ય પરિભાષામાત્રત્વાત્। યત્તુ સાક્ષી ચેતેત્યસ્ય પૂર્વં પશ્ચાદપિ ગુણોક્તેસ્તન્મધ્યસ્થં નિર્ગુણવાક્યમપિ ઉપાંશુયાજન્યાયેન તદનુગણતયા નેયમિતિ, તન્ન; ગુણાન્ તટસ્થીકૃત્ય તેષાં બ્રહ્મપરત્વેન ગુણે તાત્પર્યાભાવાત્। અત એવ- નિર્ગુણશબ્દેન ગુણમાત્રનિષેધો ન યુક્તઃ, સાક્ષ્યાદિપદેન દ્રષ્ટ્રત્વાદિવિધાનવ્યાઘાતાત્ સઙ્કોચ એવેતિ નિરસ્તમ્। દ્રષ્ટ્રત્વાદાવત્રાપિ અતાત્પર્યાત્। તથાચ દ્રષ્ટૃત્વાદિદ્વારકબ્રહ્મરૂપયુક્તાર્થતૈષા। આગમસ્ય તત્રૈવ પ્રામાણ્યસંભવાત્। એવં ચ `યુક્તોઽયુક્તશ્ચ યત્રાર્થઃ આગમસ્ય પ્રતીયતે। સ્યાત્તત્ર યુક્ત એવાર્થઽ ઇત્યાદ્યસ્મન્મત એવોપપન્નતરમ્। તસ્માદુપક્રમાદિન્યાયાનામન્યવિષયત્વાત્ ન તદ્બલેન સગુણત્વસિદ્ધિઃ।
યત્તુ `અન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાદ્ઽ, `અન્તર્યામ્યધિદૈવાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાઽદિત્યાદિ સૂત્રેષુ ધર્માણાં તત્તદધિકરણસિદ્ધાન્તસાધકતયા આદૃતત્વાત્ સગુણત્વસિદ્ધિરિતિ, તન્ન; આરોપિતબ્રહ્મમાત્રસંબન્ધિગુણોપાદાનેન સિદ્ધાન્તસિદ્ધ્યુપપત્તેર્ગુણતાત્ત્વિકત્વે ઔદાસીન્યાત્।
યચ્ચ અહિંસાગ્નીષોમીયવાક્યયોરિવ સગુણનિર્ગુણવાક્યયોરપિ ભિન્નવિષયતયાઽવિરોધે સંભવત્યપિ સગુણવાક્યસ્યામાનત્વાભિધાનં સૌગતસૌહૃદાદિતિ, તન્ન; નિર્ગુણવાક્યસ્ય તત્પરત્વેન પ્રબલતયા બાધસ્યાવશ્યકત્વેઽપિ માનત્વાભિધાનસ્ય બ્રહ્મવાદિવિદ્વેષમાત્રત્વાત્। તસ્માન્નિર્ગુણવાક્યબાધાત્ સગુણવાક્યમતત્પરમ્।
અનુભૂતિઃ; નિર્વિશેષા, અનુભૂતિત્વાદિતિ વ્યતિરેક્યનુમાનમપિ બાધકમ્। ન ચાત્રા પ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમ્; યદ્‌વ્યતિરેકેઽસમીહિતપ્રસક્તિઃ તત્ માનયોગ્યમિતિ સામાન્યતઃ પ્રસિદ્ધેઃ। વિશેષત્વમભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમ્, અભાવપ્રતિયોગિમાત્રવૃત્તિત્વાદ્, ઘટત્વવદિતિ વિશિષ્યાપિ સત્ત્વાત્ નાપિ સ્વવ્યાઘાતઃ નિર્વિશેષત્વસ્ય સ્વરૂપત્વેન વિશેષત્વાનઙ્ગીકારાત્। ન ચ સ્વરૂપસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધેઃ સ્યાદનુમિતેર્વૈયર્થ્યમ્, તેન રૂપેણ જ્ઞાનસ્યોદ્દેશ્યત્વાત્। નાપિ શ્રુતિબાધઃ, પ્રાગેવ નિરાસાત્, પ્રત્યુત બહુતરશ્રુત્યનુગ્રહઃ। અત એવ નાભાસસામ્યમ્। નાપ્યપ્રયોજકત્વમ્, ભિન્નત્વે અભિન્નત્વે સંબન્ધત્વે ચાતિપ્રસઙ્ગાનવસ્થાભ્યાં ધર્મધર્મિભાવાનુપપત્તેરેવ વિપક્ષબાધકત્વાત્। ન ચ સંબન્ધસ્ય મિથ્યાત્વવત્ સ્વનિર્વાહકત્વાન્નાનવસ્થા, અભેદવાદે અતિરિક્તસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। ન ચ- ધર્માભાવરૂપધર્મભાવત્વાભાવાભ્યાં વ્યાઘાતેન કુતર્કતાસ્યેતિ વાચ્યમ્, ધર્માભાવસ્ય સ્વરૂપતયૈવ સત્ત્વાઙ્ગીકારેણ વ્યાઘાતાભાવાદ્, અભેદેઽપિ ભેદકલ્પનયા ધર્મધર્મિભાવવ્યવહારસ્ય ત્વયાપીષ્ટત્વાત્। ન ચ- એવમાનન્દસ્ય જ્ઞાનમાત્રત્વે દુઃખજ્ઞાનમપ્યાનન્દઃ સ્યાદ્, ભિન્નત્વે અખણ્ડત્વહાનિઃ, એવમેવ બ્રહ્મણો જગદભિન્નત્વે મિથ્યાત્વાપત્તિઃ ભિન્નત્વે ભેદસત્યત્વમિત્યાદિતર્કબાધાત્ ત્વદભિમતં બ્રહ્માપિ ન સિધ્યેદિતિ શ્રુતિબાધાત્તર્કાણામાભાસત્વં મન્મતે સમાનમિતિ- વાચ્યમ્, દુઃખજ્ઞાનસ્ય વૃત્તિરૂપતયા આનન્દસ્ય નિત્યચિન્માત્રાનતિરેકે અતિપ્રસઙ્ગાભાવાદ્; આરમ્ભણાધિકરણન્યાયેન બ્રહ્મવ્યતિરેકેણ જગતઃ અભાવાદ્ ભેદાભેદવિકલ્પસ્યાનવકાશાત્ સગુણશ્રુતેરતત્પરતયા શ્રુતિબાધસામ્યોક્તેરયુક્તેઃ, નિર્ગુણશ્રુતેસ્તુ તત્પરતયા તદનુગૃહીતતર્કે શુષ્કત્વાભાવાચ્ચ।
યત્તુ નિર્વિશેષત્વસ્ય ભાવાભાવાભ્યાં મૂકોઽહમિતિવત્ સ્વવ્યાઘાતઃ, યદિ નિર્વિશેષત્વરૂપવિશેષોઽપ્યનેનૈવ નિષિધ્યતે; તર્હીયમપિ વચનક્રિયા મૂકોઽહમિત્યનેનૈવ નિષિધ્યત ઇતિ સમમિતિ। તન્ન। નિર્વિશેષત્વસ્ય વિશેષરૂપત્વે વિશેષત્વેનૈવ રૂપેણ તન્નિષેધસ્યાદ્વિતીયવાક્યે દ્વિતીયાભાવરૂપદ્વિતીયનિષેધસ્યેવોપપત્તેઃ। અન્યથા વિશેષત્વાવચ્છિન્નનિષેધપ્રતીતેરનુપપત્તેઃ। અભાવાનતિરેકે તુ સ્વરૂપાનતિરેકિતયા મૂકોઽહમિતિવત્સ્વવચનવ્યાઘાતાભાવસ્યૈવોક્તત્વાચ્ચ। મૂકોઽહમિત્યત્ર વક્તૃત્વતદભાવયોરેકરૂપેણ નિષેધાભાવાદ્ વ્યાઘાતોપપત્તેઃ। નનુ- બ્રહ્મણઃ શૂન્યાનિર્વાચ્યવ્યાવર્તકવિશેષાભાવે તુચ્છત્વમિથ્યાત્વાદ્યાપત્તેઃ તત્સત્ત્વે સવિશેષત્વમિતિ ચેત્, વ્યાવર્ત્ત્યસમાનસત્તાકવિશેષાભાવેઽપિ વ્યાવૃત્તિબોધસમાનસત્તાકધર્મેણ ભિન્નત્વનિર્વિશેષત્વયોરુપપત્તેઃ। અત એવ બ્રહ્મણો નિર્વિશેષત્વે વિચારવિષયત્વાનુપપત્તિઃ।
ઇદમિત્થમિતિ જ્ઞાનં જિજ્ઞાસાયાઃ પ્રયોજનમ્।
ઇત્થંભાવો હિ ધર્મોઽસ્ય ન ચેન્ન પ્રતિયોગિતા॥
ઇતિ નિરસ્તમ્, વિચારકાલે આરોપિતધર્મસંભવાત્। વિચારોત્તરકાલે ચ ઇત્થમિતિ વ્યવહારસ્ય સ્વરૂપવ્યાવૃત્ત્યાદેશ્ચ કલ્પિતપાર્થક્યમાદાયોપપત્તેઃ। નનુ- ધર્મારોપાર્થમપિ કેચન ધર્માઃ સત્યાઃ સ્વીકર્તવ્યાઃ, ઇદં ત્વાદિના જ્ઞાત એવ રૂપ્યાદ્યારોપદર્શનાત્। તદુક્તમ્-
ધર્મારોપોઽપિ સામાન્યધર્માદીનાં હિ દર્શને।
સર્વધર્મવિહીનસ્ય ધર્મારોપઃ ક્વ દૃશ્યતે॥

ઇતિ ચેન્ન, ઇદન્ત્વાદેરપિ સત્યત્વાસંપ્રતિપત્તેઃ, શુદ્ધેઽપ્યધ્યાસસ્યોપપાદિતત્વાચ્ચ, આરોપ્યવિલક્ષણધર્મવત્ત્વસ્યાનાદ્યવિદ્યાસંબંધેનૈવોપપત્તેઃ। અત એવ અભાવરૂપધર્માઙ્ગીકારે ભાવોઽપ્યસ્તુ, પ્રામાણિકત્વાવિશેષાદિતિ નિરસ્તમ્; સ્વરૂપાતિરેકિણોઽભાવસ્યાપ્યનઙ્ગીકારાદ્, ધર્મમાત્રે પ્રામાણિકત્વસ્ય નિરાકૃતત્વાચ્ચ। તસ્માન્નિર્વિશેષં પરં બ્રહ્મ। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ બ્રહ્મણો નિર્વિશેષત્વનિર્ગુણત્વોપપત્તિઃ

[2-4]
[2-5]
5. નિર્ગુણે પ્રમાણભઙ્ગઃ
નનુ- નિર્વિશેષે કિં પ્રમાણમિતિ ચેત્, સ્ફૂર્ત્યર્થં વા અજ્ઞાનનિવૃત્ત્યર્થં વા પ્રમાણપ્રશ્નઃ। આદ્યે સ્વપ્રકાશતયા પ્રમાણવૈયર્થ્યમ્। ન ચ વિપ્રતિપન્ને સ્વતઃસિદ્ધેર્વક્તું શક્યતયા અતિપ્રસઙ્ગઃ, અભાવવ્યાવૃત્તિબોધકપ્રમાણસત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વિશેષાદ્; દ્વિતીયે ઉપનિષદ એવ પ્રમાણત્વાત્। અત એવ પ્રત્યક્ષમનુમાનં વેત્યાદિવિકલ્પસ્ય નાવકાશઃ। નનુ- કથં તત્રોપનિષત્ માનમ્ ? જાતિગુણક્રિયાદિરૂપનિમિત્તાભાવેન મુખ્યવૃત્તેરયોગાદ્ અસ્વીકારાચ્ચ, આરોપિતનિમિત્તવિષયપ્રતીતેનિર્વિશેષે પ્રામાણ્યાયોગાદ્, ગૌણ્યાશ્ચ મુખ્યાર્થગુણયુક્તતયૈવ લક્ષણાયાશ્ચ શક્યાર્થસંબન્ધિતાવચ્છેદક રૂપવત્તયૈવ સ્વાર્થોપસ્થાપકત્વાત્, પદસ્યાન્વયિતાવચ્છેદકરૂપેણ સ્વાર્થોપસ્થાપકતયા નિર્વિશેષે વૃત્તિમાત્રાયોગાત્, પદવિધયા વાક્યવિધયા ચોપનિષદ્ માનં ન નિર્વિશેષે, સંસર્ગાગોચરત્વાચ્ચેતિ- ચેન્ન, મુખ્યગૌણ્યસંભવેઽપિ લક્ષણાયાઃ સંભવાત્। ન ચ લક્ષકપદે શક્યાર્થસમ્બન્ધિત્વાવચ્છેદકરૂપવત્તયા પદમાત્રેઽન્વયિતાવચ્છેદકરૂપવત્તયા ચ ઉપસ્થિતિનિયમઃ, સંસર્ગબોધકવાક્યસ્થપદાનામેવ તથાત્વમ્। ન ચ સંસર્ગાગોચરત્વે પ્રમાણવાક્યત્વાનુપપત્તિઃ, અસન્દિગ્ધાવિપર્યસ્તબોધકતયા નિર્વિકલ્પકત્વેઽપિ પ્રામાણ્યસ્યાકાઙ્ક્ષાદિમત્તયા વાક્યત્વસ્ય ચોપપત્તેર્વૃત્તિમન્તરેણાપિ સુપ્તોત્થાપકવાક્યસ્યેવ વેદાન્તવાક્યસ્ય નિર્વિશેષે પ્રામાણ્યસ્ય વાર્તિકકૃદ્ભિરુપપાદિતત્વાચ્ચ। તથા હિ-
અગૃહીત્વૈવ સમ્બન્ધમભિધાનાભિધેયયોઃ।
હિત્વા નિદ્રાં પ્રબુધ્યન્તે સુષુપ્તે બોધિતાઃ પરૈઃ॥
જાગ્રદ્વન્ન હિ સમ્બન્ધં સુષુપ્તે વેત્તિ કશ્ચન॥
ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન વિનાપિ સમ્બન્ધં વાક્યસ્ય પ્રામાણ્યમુપપાદિતમ્। લક્ષણાપક્ષેઽપિ તાત્પર્યવિશેષાગ્રહેણૈવાતિપ્રસઙ્ગભઙ્ગો વાચ્યઃ। શક્યસમ્બન્ધસ્યાનેકત્ર સંભવાત્, તાત્પર્યવિશેષગ્રહશ્ચ પુરુષવિશેષસ્ય ભવતિ, ન સર્વસ્ય, પુરુષગતો વિશેષઃ અન્તઃકરણશુદ્ધિરૂપઃ પ્રતિબન્ધાભાવઃ। અન્તઃકરણશુદ્ધિરૂપસ્ય પાપસ્ય ચ પ્રતિબન્ધકત્વં `જ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્ પાપસ્ય કર્મણઽ ઇત્યાદિશાસ્ત્રસિદ્ધમ્। તથાચ પ્રતિબન્ધક્ષયે વિનાપિ સંબન્ધં શૂદ્બાદાત્મસાક્ષાત્કારઃ ઇતિ નિરવદ્યમ્। વિસ્તૃતમિદમસ્માભિઃગીતા નિબન્ધને। ન ચ- અનિર્ધારિતૈકકોટિપ્રકારકનિશ્ચયં પ્રત્યેવ ધર્મિજ્ઞાનાધીનવિચારસ્ય જનકત્વાત્ કથં વિચારસઘ્રીચીનવેદાન્તવાક્યજ્ઞાનસ્ય નિષ્પ્રકારકત્વમિતિ વાચ્યમ્। સંશયનિવૃત્તિક્ષમજ્ઞાનસ્યૈવ વિચારફલત્વાત્। તસ્યાશ્ચ વિરોધિકોટિપ્રતિક્ષેપકોપલક્ષિતધર્મિજ્ઞાનાદપ્યુપપત્તેર્નતદર્થં સપ્રમાણકત્વનિયમઃ। ન ચ ગૌરવમ્, પ્રમાણવતો ગૌરવસ્ય ન્યાય્યત્વાત્। ન ચ- નિર્વિશેષવિષયકસ્ય જ્ઞાનસ્ય નિષ્પ્રકારકત્વે નિર્વિશેષત્વાસિદ્ધ્યા તત્સિદ્ધ્યા તત્સિદ્ધ્યર્થં વિશેષાભાવરૂપવિશેષવિષયત્વસ્યાવશ્યકત્વમિતિ વાચ્યમ્, વિશેષાભાવસ્ય સ્વરૂપતયા તત્સ્ફૂર્તૌ પ્રમાણાનપેક્ષત્વાત્, અખણ્ડાર્થસિદ્ધ્યનુકૂલપૃથગ્જાત પદાર્થોપસ્થિતિ વિષયત્વમાત્રેણ વિશિષ્ટવ્યવહારોપપત્તેઃ। તસ્માત્સગુણત્વે સાધકાભાવાદ્ બાધકસદ્ભાવાચ્ચ નિર્ગુણત્વે તદભાવાત્ નિર્ગુણમેવ બ્રહ્મેતિ સિદ્ધમ્। ઇતિ અદ્વૈતસિદ્ધૌ બ્રહ્મણો નિર્ગુણત્વે પ્રમાણોપપત્તિઃ

[2-5]
[2-6]
6. બ્રહ્મણો નિરાકારત્વભઙ્ગઃ
એવં નિરાકારમપિ। નનુ- `આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાદ્ઽ, `યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણમ્, `ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પુરુષં કૃષ્ણપિઙ્ગલમ્ઽ, `વિશ્વતશ્ચક્ષુઃ,ઽ સહસ્રશીર્ષાઽ- ઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ `પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિઽ, `સર્વતઃ પાણિપાદં તદ્- ઇત્યાદિસ્મૃતિભિઃ બ્રહ્મ, સવિગ્રહમ્, સ્રષ્ટૃત્વાત્, પાલયિતૃત્વાદુપદેષ્ટૃત્વાદિત્યાદ્યનુમાનૈશ્ચ વિગ્રહસિદ્ધિરિતિ- ચેન્ન, આદિત્યવર્ણમિત્યસ્યાવિદ્યાવિલક્ષણસ્વપ્રકાશસ્વરૂપ પ્રતિપાદનપરતયા ઉપાસ્યપરતયા ચોપપત્તેઃ। ન ચ તમસઃ પરત્વોક્યોપાસનાપરત્વાનુપપત્તિઃ, ઉપાસ્યવિગ્રહોપલક્ષિતસ્ય તમસઃ પરત્વોક્તેઃ ન તુ રૂપવિશિષ્ટસ્ય। ન ચ- `એષોઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતઽ ઇત્યત્ર વર્તમાનત્વેનાપરોક્ષજ્ઞાનવિષયત્વોક્તેરનારોપ્યત્વમ્, ન હિ યોષિતોઽગ્નિત્વં દૃશ્યત ઇત્યુચ્યત ઇતિ વાચ્યમ્, પ્રતીકોપાસને ઉપાસ્યસાક્ષાત્કારનિયમાભાવેઽપિ સગુણોપાસને ઉપાસ્યસાક્ષાત્કારસ્ય તસ્ય સ્યાદદ્ધેતિ શ્રુતિસિદ્ધસ્ય નિયતત્વેન તસ્યૈવ દર્શનશબ્દેનાભિધાનાદ્, વિશ્વતશ્ચક્ષુરિત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતીનાં સર્વાત્મકતયા સર્વાન્તર્યામિતયા ચ નિયમ્યજીવશરીરચક્ષુઃ પાણિશિરઃપ્રભૃત્યનુવાદિત્વોપપત્તેઃ, સર્વતઃ પાણિપાદત્વાદેસ્તુ અસંભવાત્, ત્વયાપ્યેવમેવ વક્તવ્યત્વાત્। અન્યથા દેશવિશેષાવચ્છેદેન પરમમુક્તિપ્રતિપાદનં ગમ્યત્વપ્રવેષ્ટૃત્વાદ્યુપપાદનં ચ ત્વદીયમસઙ્ગતં સ્યાત્। અનુમાનેઽપ્યેવમેવ સિદ્ધસાધનમ્। `વિકરણત્વાન્નેતિ ચેત્તદુક્તઽમિતિ સૂત્રે અવિદ્યાપરિણામસ્ય કરણસ્થાનીયસ્યાઙ્ગીકારાદવિરોધાત્।
યત્તુ- `તદેવાનુપ્રાવિશદ્ બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરઽમિત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધં સર્વગતસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રવેષ્ટૃત્વં ગમ્યત્વં ચ વિગ્રહં વિના ન યુજ્યતે ઇતિ, તન્ન; સ્વસૃષ્ટકાર્યાભિવ્યક્તત્વસ્યૈવાનુપ્રવેશશબ્દાર્થતયા વ્યાપકસ્ય મુખ્યપ્રવેશાસંભવાત્, સ્વતઃ પ્રાપ્તસ્યાપિ અવિદ્યાતિરોધાનનિવૃત્ત્યપેક્ષયા પ્રાપ્યત્વોપચારેણ વિગ્રહાનાક્ષેપકત્વાત્। યત્તુ `તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ યદા પશ્ય ઇત્યાદિશ્રુતૌ સર્વનામ્ના સવિગ્રહસ્યૈવ પરામર્શાત્ તજ્જ્ઞાનસ્યૈવ મોચકત્વે સવિગ્રહત્વમિતિ, તન્ન; સગુણવિદ્યાયાઃ ક્રમમુક્ત્યર્થત્વેનાન્યથાસિદ્ધેઃ, સાક્ષાન્મુક્તિજનકત્વપક્ષે તદુપલક્ષિતાત્મજ્ઞાનસ્યૈવ મોચકત્વાત્। અત એવ - દેવા અપ્યસ્ય રુપસ્ય નિત્યં દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃઽ - ઇત્યાદિસ્મૃતિરપિ વ્યાખ્યાતા। કિં ચ વિગ્રહઃ કિં ભૌતિકઃ ? અભૌતિકો વા ? અભૌતિકોઽપિ માયિકઃ ? અમાયિકો વા ? અમાયિકોઽપિ બ્રહ્મભૈન્ન ? અભિન્નો વા ? ભૌતિકમાયિકાવપિ કર્માર્જિતૌ ? પરકર્મર્જિતૌ વા ? આદ્યે સંસારિત્વાપત્તિઃ, દ્વિતીયે ઇષ્ટાપત્તિઃ। બ્રહ્મભિન્નત્વે તવાપસિદ્ધાન્તઃ નેતિ નેતીતિત્રુતિવિરોધઃ, `અપાણિપાદઽ ઇત્યાદિ શ્રુતિવિરોધશ્ચ। અભૌતિકામાયિકબ્રહ્માભિન્નદેહાઙ્ગીકારે ઉક્તશ્રુતિવિરોધઃ, ચાર્વાકમતપ્રવેશશ્ચ, પ્રમાણાભાવશ્ચ, પ્રમાણાભાવશ્ચ। ન ચ `નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષઽમિતિ ભૂતકારણત્વોક્ત્યા અભૌતિકત્વાસિદ્ધિઃ, અગ્નિર્મૂર્દ્ધેઽત્યાદિશ્રુતિપર્યાલોચનયાન્તરિક્ષાદીનાં નાભિત્વાદિપરિકલ્પનયા વિરાડ્‌દેહપ્રતિપાદકતયા શરીરસ્ય ભૂતકારણત્વાપ્રતિપાદકત્વાત્, તમસઃ પરસ્તાદિત્યાદેશ્ચ વિરાડ્દેહોપલક્ષિતબ્રહ્મપરતયા વિગ્રહસ્ય તમસઃ પરત્વાપ્રતિપાદકત્વાત્। ન ચ `એકો નારાયણ આસીત્ ન બ્રહ્મા ન ચ શઙ્કરઽ ઇતિ શ્રુત્યા મહાપ્રલયે નારાયણસ્થિત્યુક્યા નિત્યવિગ્રહસિદ્ધિઃ નારાયણશબ્દસ્ય `સદેવ સોમ્યેમગ્ર આસીઽદિતિ શ્રુત્યનુસારેણ માયોપહિતબ્રહ્મપરત્વેન વિગ્રહપરત્વાભાવાત્। ન ચૈતાવતા ચેતનાન્તરસાધારણ્યમ્; અખણ્ડમાયોપહિતત્વસ્યૈવ વ્યાવર્તકત્વાત્। ન ચ `નિત્યોનિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનાઽમિતિ વિગ્રહનિત્યત્વાભાવે વિશેષોક્તિવિરોધઃ, વિગ્રહાનઙ્ગીકારેઽપિ સ્વરૂપચૈતન્યમાદાયોપપત્તેઃ। નાપિ `પુરાકલ્પાપાયે સ્વકૃતમુદરીકૃત્ય વિકૃતઽમિત્યાદૌ મહાપ્રલયે દેહસ્ય સાક્ષાત્સ્થિત્યુક્ત્યા નિત્યવિગ્રહસિદ્ધિઃ, સર્વવિકારમૂલકારણાવિદ્યાયાઃ સંસ્કારાત્મનાવસ્થાનસ્ય ઉદરીકરણશબ્દાર્થત્વાત્। ન ચ મુખ્યાર્થત્યાગઃ, ત્વયાપ્યસ્યાર્થસ્યૈવ વક્તવ્યત્વાદ્, અન્યથા સકલસ્ય બ્રહ્માણ્ડસ્ય તદનુપ્રવેશમાત્રેણ પ્રલયાસિદ્ધેઃ। યત્તુ-
સર્વે નિત્યાઃ શાશ્વતાશ્ચ દેહાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ।
પરમાનન્દસન્દોહા જ્ઞાનમાત્રાશ્ચ સર્વદા॥
ઇત્યાદૌ સાક્ષાન્નિત્યત્વોક્તિવિરોધઃ ઇતિ, તન્ન, પ્રલયપર્યન્તસ્થાયિદુઃખભોગાનાયતન જ્ઞાનમાત્રપ્રધાનદેહપરતયા ત્વદ્વિવક્ષિતપરત્વાભાવાત્। અત એવ જડસ્તતો ભિન્નશ્ચ। ન ચ "આનન્દરૂપમમૃતં યદ્વિભાતિ", "આપ્રણખાત્ સર્વ એવાનન્દઃ", "મોદો દક્ષિણઃ પક્ષઃ," "તદાત્મકો ભગવાન્ યદાત્મિકા વ્યક્તિઃ, કિમાત્મકો ભગવાન્ ? જ્ઞાનાત્મક ઐશ્વર્યાત્મક" ઇત્યાદિશ્રુતેર્ભેદાભાવેઽપિ અહિકુણ્ડલન્યાયેન વિશેષબલાદ્વિગ્રહવત્ત્વોપપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, આત્મનો જ્ઞાનાનન્દરૂપત્વપ્રતિપાદનપરત્વેન વિગ્રહાપ્રતિપાદકત્વાત્। `વિચિત્રશક્તિઃ પુરુષઃ પુરાણઽ ઇત્યાદિવાક્યસ્ય `આત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ચ હીઽતિ સૂત્રસ્ય ચ માયાશક્તિવૈચિત્ર્યપ્રતિપાદકત્વેનાત્મશક્ત્યપ્રતિપાદકત્વાદ્, આપ્રણખાદિત્યાદેશ્ચ લીલાવિગ્રહાવચ્છેદેન દુઃખાદ્યભોક્તૃતયોપપત્તેઃ। મોદો દક્ષિણ ઇત્યાદેરાનન્દમય કોશપ્રતિપાદકતયા બ્રહ્મપરત્વાભાવાત્। ન હિ શ્રુત્યુક્તત્વમાત્રેણ બ્રહ્મણો વિગ્રહરૂપતા, `બ્રહ્મૈવેદં સર્વં પુરુષ એવેદં સર્વઽમિત્યાદિ શ્રુત્યા પ્રપઞ્ચરૂપતાપિ બ્રહ્મણ્યાપદ્યેત। સ્વરૂપાનન્દ એવ નિત્યત્વવદપરાધીનત્વવચ્ચ વિગ્રહત્વકલ્પનસ્ય પરિભાષામાત્રત્વાત્। મન્મતેઽપિ બ્રહ્માતિરિક્તસ્ય બ્રહ્મસત્તાસમાનસત્તાકત્વાભિમતસ્ય બ્રહ્મણિ નિષેધાઙ્ગીકારાત્। ન ચ- નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયેઽતિ તર્કાગમ્યત્વોક્ત્યા આત્મન એવ વિગ્રહવત્ત્વમિતિ વાચ્યમ્, નિર્વિશેષાત્મન એવ તર્કાગમ્યત્વોક્ત્યા આત્મનો વિગ્રહવત્ત્વસ્ય તર્કાગમ્યત્વાનુક્તેરરૂપત્વેન ચાક્ષુષત્વાપ્રસક્ત્યા પિશાચાદિવદન્તર્ધાનશક્ત્યાનુપલમ્ભસમર્થનસ્યાપ્રસક્તસમર્થનત્વાદ્, વિગ્રહપક્ષે `અપાણિપાદઽ ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધસ્યોક્તત્વાચ્ચ।

ન ચ- `અદુઃખમસુખઽમિત્યાદૌ પ્રાકૃતસુખનિષેધવદત્રાપિ પ્રાકૃતાવયવનિષેધપરતા, અન્યથા `શૃણોતિ પશ્યતીઽતિ વાક્યશેષવિરોધઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, આનન્દાદિરૂપતાપ્રતિપાદકશ્રુતિવિરોધેન તત્ર સઙ્કોચવદત્ર સઙ્કોચકારણાભાવાત્, શ્રવણદર્શનયોઃ શબ્દરૂપસાક્ષિત્વમાત્રેણ ઉપપત્તેર્ન તદ્વિરોધઃ। અન્યથા ત્વન્મતેઽપિ બ્રહ્મણિ ચક્ષુરાદિસાધ્યજ્ઞાનાનઙ્ગીકારેણ તદ્વિરોધો દુષ્પરિહરઃ સ્યાત્। અત એવ- `અરૂપોઽપ્રાકૃતશ્ચેઽતિ સ્મૃત્યૈવારૂપશ્રુતિગત્યુક્તેઃ નારૂપમિત્યનેન રૂપમાત્રનિષેધ ઇતિ- નિરસ્તમ્, સ્મૃતેરુપાસ્યપરત્વેન જ્ઞેયબ્રહ્મપ્રતિપાદિકાયાઃ શ્રુતેઃ સઙ્કોચે કારણાભાવાત્, શ્રુતિસ્મૃત્યોરતુલ્યબલત્વાચ્ચ, પ્રત્યુત `યત્તદદ્રેશ્યઽમિત્યાદિના પરવિદ્યાવિષયસ્ય વિગ્રહવત્ત્વપ્રતિ પાદનવિરોધાચ્ચ। કિઞ્ચ ભગવદ્વિગ્રહો ન નિત્યઃ, મહત્ત્વે સતિ રૂપવત્ત્વાદ્, વિગ્રહત્વાદ્વા, નિત્યતાબોધકત્વાભિમતશ્રુતેરન્યથાસિદ્ધેરુક્તત્વાચ્ચ। ન ચ પ્રાકૃતત્વમુપાધિઃ, સાધનવ્યાપકત્વાત્। સાવયવત્વાદપિ ન નિત્યત્વમ્। ન ચ શ્રુતિબલાત્ ક્વચિત્ સાવયવોઽપિ નિત્યઃ, શ્રુત્યન્યથાસિદ્ધેરુક્તત્વાત્। નનુ- અવયવ ઉપાદાનં ચેત્, બ્રહ્મવિગ્રહે નાસ્ત્યેવ; એકદેશમાત્રં ચેદ્, ગગનાત્માદૌ વ્યભિચારઃ, તયોરપ્યેકદેશસત્ત્વાત્। ન ચોપાદાનાતિરિક્તસ્યૈકદેશસ્યૈવાભાવઃ, ઉપાદાનતન્ત્વન્યહસ્તવિતસ્ત્યાદિ પરિમાણસ્યૈકદેશસ્ય પાટાદાવનુભવાદિતિ- ચેન્ન, ઉપાદાનતન્તૂનામેવ હસ્તવિતસ્ત્યાદિપરિમાણવતામનુભવાત્। ગગનાદૌ સંયોગિત્વાદિના યદેકદેશસાધનં તદિષ્ટમેવ, અસ્માભિસ્તત્ર સાવયવત્વાનિત્યત્વયોરઙ્ગીકારાત્।
યત્તુ આત્મનિ સુખદુઃખયોર્દેશભેદેન પ્રતીતેરેકદેશસાધનમ્, તન્ન, સુખદુઃખયોરન્તઃ કરણગતતયા તદ્ગતત્વાભાવાત્। ન ચ- "ગૌરનાદ્યન્તવતીત્યાદિ" શ્રુત્યા અનાદિનિત્યા અપિ પ્રકૃતેઃ સત્ત્વરજસ્તમોરૂપૈકદેશદર્શનાદ્ વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્, પ્રકૃતૌ નિત્યત્વાભાવાદવિદ્યાતિરિક્તપ્રકૃતેરભાવાચ્ચ। ન ચાવિદ્યાયામેવ વ્યભિચારઃ, તસ્યા અપ્યનિત્યત્વેન વ્યભિચારાભાવાત્। ન ચ- જીવાનામપિ `દ્રોણં બૃહસ્પતેર્ભાગં દ્રૌણિં રુદ્રાંશસંભવમ્। દુર્વાસાઃ શઙ્કરસ્યાંશઽ ઇત્યાદિનાંશોક્તેઃ,
યસ્યાયુતાયુતાંશેઽપિ વિશ્વશક્તિરવસ્થિતા।
પરબ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય પ્રણમામિ તમવ્યયમ્॥
વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્।
ઇત્યાદિના ઈશ્વરસ્યાપ્યંશોક્તેર્જીવેશયોર્વ્યભિચાર ઇતિ- વાચ્યમ્, આત્મનોંઽશસ્યૌપાધિકતયા સ્વાભાવિકત્વાભાવાત્, ત્વન્મતે જીવાનામણુરૂપતયા સ્વાભાવિકાંશાભાવેન કાલ્પનિકાંશસ્યૈવ વક્તવ્યત્વાત્। એતેન ભગવલ્લોકાદેરપિ નિત્યત્વમપાસ્તમ્।
ન ચ- `અતો હિ વૈષ્ણવા લોકા નિત્યાસ્તે ચેતનાત્મકાઃ।
મત્પ્રસાદાત્પરાં શાન્તિં સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્॥
ઇત્યાદ્યાગમવિરોધઃ, તસ્યાવાન્તરપ્રલયસ્થત્વપરત્વાત્। તસ્માન્નિર્ગુણં નિરાકારં બ્રહ્મેતિ સિદ્ધમ્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ બ્રહ્મણો નિરાકારત્વસિદ્ધિઃ

[2-6]
[2-7]
7. પરમતે બ્રહ્મણો જ્ઞાનત્વાનન્દત્વાદ્વિતીયત્વનિત્યત્વ-સાક્ષિત્વભઙ્ગઃ
વંશીવિભૂષિતકરાન્નવનીરદાભાત્ પીતામ્બરાદરુણબિમ્બફલાધરોષ્ઠાત્।
પૂર્ણેન્દુસુન્દરમુખાદરવિન્દનેત્રાત્ કૃષ્ણાત્પરં કિમપિ તત્ત્વમહં ન જાને॥
(1) નનુ- નિર્વિશેષં ચેદ્ બ્રહ્મ, તર્હિ બ્રહ્મૈવેકં જ્ઞાનાત્મકમાનન્દાત્મકમદ્વિતીયં નિત્યં સાક્ષિ ચેતિ નોપપદ્યતે। તથા હિ- તત્ર તાવત્ જ્ઞાનત્વં કિં જાતિવિશેષો વા ? સાક્ષાદ્‌વ્યવહારજનકત્વં વા ? જડવિરોધિત્વં વા ? જડાન્યત્વં વા ? અજ્ઞાનવિરોધિત્વં વા ? અર્થપ્રકાશાત્મકત્વં વા ? પરાઙ્ગીકૃતં વા ? નાદ્યઃ, વૃત્તિપ્રતિબિમ્બતજ્ઞાનાભાસેષુ તત્સમ્ભવેઽપ્યખણ્ડરૂપબ્રહ્મજ્ઞાને તદયોગાત્। ન દ્વિતીયઃ, ફલોપધાનસ્ય સુષુપ્ત્યાદાવભાવાત્, શક્ત્યાદિરૂપસ્વરૂપયોગ્યતાયા અપિ મુક્તાવભાવાત્। ન તૃતીયઃ, સ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વેન તદ્વિરુદ્ધસ્ય જડસ્ય નિત્યનિવૃત્ત્યાપાતાત્। ન ચતુર્થઃ, `સત્યં જ્ઞાનઽમિત્યાદૌ અનૃતવ્યાવૃત્તેરાર્થિકત્વોક્તિવિરોધાત્। ન ચ પઞ્ચમઃ, અજ્ઞાનસ્ય નિત્યનિવૃત્ત્યાપાતાત્। ન ષષ્ઠઃ મોક્ષે અન્યાર્થોલ્લેખાભાવાત્, સ્વરૂપોલ્લેખે ચ સ્વવિષયત્વાપાતાત્। ન સપ્તમઃ, પરાઙ્ગીકૃતજાતેર્વ્યવહારહેતુત્વાદેર્વા ત્વન્મતે અસંભવાદિતિ ચેન્ન, અર્થપ્રકાશત્વમેવ જ્ઞાનત્વમ્। મુક્તાવર્થાભાવેઽપિ તત્સંસૃષ્ટપ્રકાશત્વસ્ય કદાચિદર્થ સંબન્ધેનાપ્યનપાયાત્, અત એવ-
`અર્થપ્રકાશરૂપત્વં જ્ઞાનત્વં બ્રહ્મણઃ કથમ્।
અન્યાર્થાભાવતો મોક્ષે સ્વેન સ્વસ્યાપ્યવેદનાત્॥ઽ ઇતિ નિરસ્તમ્।
(2) યત્તુ- આનન્દત્વં જાતિવિશેષો વા ? અનુકૂલતયા વેદનીયત્વં વા ? અનુકૂલવેદનત્વં વા ? અનુકૂલત્વમાત્રં વા ? જ્ઞાનાત્મકત્વમેવ વા ? દુઃખવિરોધિત્વં વા ? દુઃખાભાવોપલક્ષિતસ્વરૂપત્વં વા ? પરાઙ્ગીકૃતં વા ? નાદ્યઃ, અખણ્ડસ્વરૂપાનન્દે તદભાવાત્। ન દ્વિતીયઃ, મોક્ષે વેદિતુરભાવાદ્, આત્મનોઽવેદ્યત્વાચ્ચ। કિં ચ આનુકૂલ્યં કિઞ્ચિત્સાપેક્ષમ્, ન ચાન્યં પ્રતિ તદ્યુક્તમિતિ સ્વં પ્રત્યેવ વક્તવ્યત્વેન સવિશેષત્વાપાતાત્। અત એવ ન તૃતીયઃ। કિં ચ વેદનસ્વભાવાદધિકસ્યાનુકૂલસ્ય સ્વાભાવિકત્વે સખણ્ડત્વાપાતઃ, ઔપાધિકત્વે કદાચિદાનન્દનિવૃત્ત્યાપાતઃ, ન ચતુર્થઃ, ઉક્તરીત્યા આનુકૂલ્યાસમ્ભવાત્। અત એવ- નિરુપાધીષ્ટત્વમાનન્દત્વમિતિ- નિરસ્તમ્। ન પઞ્ચમઃ, દુઃખાદિજ્ઞાનસ્યાપિ આનન્દત્વાપાતાત્। વિષયાનુલ્લેખિજ્ઞાનં તથેતિ ચેન્ન, જ્ઞાનસ્ય સવિષયત્વનિયમાદ્, `વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેત્યાદૌ વિજ્ઞાનપદેનૈવ દુઃખવ્યાવૃત્તિસિદ્ધાવાનન્દપદવૈયર્થ્યાપાતાચ્ચ। ન ષષ્ઠઃ, વિરોધસ્ય નિવર્તકત્વાદિરૂપત્વે દુઃખસ્ય નિત્યનિવૃત્ત્યાપત્તેઃ તાદાત્મ્યાયોગ્યત્વરૂપત્વે ઘટાદાવપ્યાનન્દત્વાપાતાદ્, `વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેઽત્યાદૌ દુઃખવ્યાવૃત્તેરાર્થિકત્વોક્ત્યયોગાચ્ચ। ન સપ્તમઃ, વૈશેષિકમોક્ષવત્ ત્વદુક્તસ્ય દુઃખસ્યાભાવે સત્યપિ આનન્દાભાવેનાપુમર્થત્વસ્ય ત્વન્મોક્ષેઽપ્યાપાતાત્। નાષ્ટમઃ, પરાઙ્ગીકૃતસ્ય નિરુપાધ્યનુકૂલવેદનીયત્વાદેસ્ત્વન્મતે અસંભવાત્। યદિ ચાનન્દત્વાદેર્દુર્નિરૂપત્વેઽપિ તદધિકરણં બ્રહ્માબાધ્યમાનન્દાદ્યાત્મકં ચ, તર્હિ સત્યત્વાદેર્દુર્નિરૂપત્વેઽપિ તદધિકરણં જગદબાધ્યં સદાત્મકં ચ સ્યાદિતિ ચેન્ન, આનન્દત્વસ્ય નિરુપાધિકેષ્ટત્વરૂપત્વાત્। ન ચ દુઃખાભાવે અતિવ્યાપ્તિઃ, દુઃખાભાવસ્યાપિ સુખશેષત્વાદ્, અભાવસ્ય વિરોધિભાવાન્તરત્વાભ્યુપગમાત્। ન ચ મુક્તાવિચ્છાપાયે આનન્દાપાયાપત્તિઃ ઇષ્ટત્વોપલક્ષિતસ્ય સ્વરૂપસ્યાનપાયાદ્, ઉપલક્ષ્યે ચ તદવચ્છેદકસત્ત્વસ્યાતન્ત્રત્વાત્। ન ચ- નિરુપાધિકેષ્ટત્વં સ્વાભાવિકમૌપાધિકં વા, નાન્ત્યઃ, બ્રહ્મણઃ આનન્દરૂપત્વાપત્તેઃ, આદ્યે જ્ઞાનાતિરેકિ, તદનતિરેકિ વા, આદ્યે સખણ્ડત્વાપત્તિઃ, દ્વિતીયે આનન્દપદવૈયર્થ્યમિતિ વાચ્યમ્, જ્ઞાનાનન્દયોરભેદેઽપિ કલ્પિતજાતિભેદનિબન્ધનપ્રવૃત્તિકતયા પદદ્વયપ્રયોગસ્ય વ્યાવૃત્તિભેદેન સાફલ્યાત્। એતેન વિષયાનુલ્લેખિજ્ઞાનમેવાનન્દ ઇત્યપિ યુક્તમ્, જ્ઞાને વિષયોલ્લેખનિયમસ્ય પ્રાગેવ નિરાસાત્। એવં ચાનન્દત્વસ્ય સુનિરૂપતયા ન તન્ન્યાયેન જગતશ્ચ સદાત્મકત્વાપાદનમિતિ।
કિં ચ જગતિ સદાદ્યાત્મકત્વે બાધકં દૃશ્યત્વાદિકમ્, ન ત્વાનન્દે, તસ્ય દૃગનતિરેકાત્। એતેન-
`નિરુપાધ્યનુકૂલત્વવેદનીયં સુખં મતમ્।
નિર્વિશેષમવેદ્યં ચ કથં બ્રહ્મ સુખાત્મકમ્॥ઽ
ઇતિ- નિરસ્તમ્, પરમપ્રેમાસ્પદત્વેન વેદ્યત્વાત્, સુખવેદનભેદાભાવાત્, વેદનાભાવેનાસુખત્વાપાદનાનુપપત્તેઃ।
(3) નનુ- અદ્વિતીયત્વં દ્વિતીયાભાવવિશિષ્ટત્વમ્ ? તદુપલક્ષિતત્વં વા ? ઉભયથાપિ વિશેષણમુપલક્ષણં વા દ્વિતીયાભાવઃ પ્રામાણિકશ્ચેત્, તદા તેન સદ્વિતીયત્વાપત્તિઃ અપ્રામાણિકશ્ચેત્, તદા દ્વિતીયેન સદ્વિતીયત્વાપત્તિઃ। ન ચાભાવે દ્વિતીયેઽપિ ન ભાવાદ્વૈતહાનિઃ, અભાવવદ્ દૃશ્યસ્ય ધર્માદેરપ્યેવં પ્રામાણિકત્વે બાધકાભાવાદિતિ ચેન્ન, પ્રાભાકરરીત્યા દ્વિતીયાભાવસ્યાધિકરણાનતિરિક્તત્વેન પ્રામાણિકત્વેઽપિ તેન સદ્વિતીયત્વાભાવાત્। ન ચ- એવમનુપલબ્ધેઃ પાર્થક્યેન પ્રમાણત્વોક્તિરયુક્તા, પ્રમેયાનતિરેકાદિતિ- વાચ્યમ્, અતિરિક્તાભાવવાદિમત એવ તદુક્તેઃ, અતિરિક્તાભાવાનભ્યુપમેઽપિ અભાવત્વપ્રકારકજ્ઞાને તત્પ્રામાણ્યોપપત્તેશ્ચ। ન ચામૃતવ્યાવૃત્તેરપિ બ્રહ્મમાત્રતયા ભેદસત્યત્વાપત્તિઃ, ઇષ્ટાપત્તેઃ અનૃતનિરૂપિતત્વં પરમનૃતમિથ્યાત્વાન્મિથ્યા। ભેદો બ્રહ્માભિન્નતયા સત્ય એવેતિ। ન ચ પ્રાભાકરમતે પ્રતિયોગિમદધિકરણવ્યાવૃત્ત્યર્થં કૈવલ્યાદિવિશેષોઽવશ્યમધિકરણે વક્તવ્યઃ, તથા ચ સ એવાભાવઃ, અન્યથા તેષામપ્યનુપપત્તિરેવેતિ વાચ્યમ્, યસ્મિન્ કદાપિ ન પ્રતિયોગિસમ્બન્ધઃ, તસ્મિન્ સ્વરૂપરૂપોઽભેદ એવ કૈવલ્યમ્। યસ્મિંશ્ચ કદાચિત્ સોઽપિ, તદા તસ્મિન્ પ્રતિયોગિમદધિકરણકાલભિન્ન કાલાવચ્છિન્નમધિકરણમિતિ ન કૈવલ્યસ્યાધિકરણાતિરેકઃ, ન વાનુપપત્તિરિતિ। ન ચ એવં ગુણગુણ્યભેદવાદિમતે શૌક્લ્યાદેરિવ શક્ત્યાદેરપિ ભાવરૂપધર્મસ્ય બ્રહ્માભેદોઽસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, શક્ત્યાદિના સહાભેદગ્રાહકમાનાભાવાત્। અસ્તુ વા દ્વિતીયાભાવપલક્ષિતસ્વરૂપત્વમ્ અદ્વિતીયત્વમ્, તસ્ય ચ પ્રામાણિકત્વેઽપિ તત્પ્રતિયોગિનો દ્વિતીયસ્ય સ્વપ્નોપભુક્તનિગરણાદાવિવ પ્રામાણિકત્વાનાપત્તેઃ। એતેન- દ્વિતીયાભાવસ્ય પ્રાગભાવાદિત્વે દ્વિતીયસ્યાનિત્યત્વમાત્રં સ્યાત્, ન તુ મિથ્યાત્વમ્, અત્યન્તાભાવત્વે તૂપલક્ષણત્વાનુપપત્તિઃ, સદાતનત્વાત્, શ્રુતિતાત્પર્યવિષયત્વાદિકાર્યાનન્વયિત્વેન ઉપલક્ષણત્વે અત્યન્તાભાવાસિદ્ધિઃ। એવં ચ-
`દ્વૈતાભાવસ્તાત્ત્વિકશ્ચેત્ તેન સ્યાત્ સદ્વિતીયતા।
અતાત્ત્વિકશ્ચેદ્ દ્વૈતેન સદ્વિતીયત્વમાપતેત્।ઽ
ઇતિ પરાસ્તમ્, સ્વરૂપાતિરેકિતયા તત્પ્રમાયા અનુદ્દેશ્યત્વાત્, તદ્વોધસ્યાવાન્તરતાત્પર્યેણ યથાકથઞ્ચિત્સંભવાત્, તાત્ત્વિકત્વે બ્રહ્માનતિરેકાત્, અતાત્ત્વિકત્વે સ્વપ્નનિગરણન્યાયસ્યોક્તત્વાત્। ઉપપાદિતં ચૈતદ્વિસ્તરેણ પ્રાગિતિ શિવમ્।

(4) નનુ- બ્રહ્મણ એવ યન્નિત્યત્વમભિમતમ્, તત્ કિં સર્વકાલસમ્બન્ધત્વં વા ? કાલાવચ્છેદરાહિત્યં વા ? ધ્વંસાપ્રતિયોગિત્વં વા ? ઉભયાવધિરાહિત્યં વા ? નાદ્યૌ, અવિદ્યાયાં કાલે ચાતિવ્યાપ્તેઃ, અવિદ્યાયાઃ સર્વકાલોપાદાનત્વેન તત્સંબન્ધનિયમાદિદાનીમેવ નાન્યદેત્યેવં રૂપતદવચ્છેદરહિતત્વાચ્ચ। ન તૃતીયઃ, ધ્વંસેઽતિવ્યાપ્તેઃ। ન ચ ધ્વંસોઽપિ ધ્વંસપ્રતિયોગી, પ્રતિયોગ્યનુન્મજ્જનં તુ પ્રાગભાવનિવૃત્તિરૂપસ્ય ઘટસ્ય નિવૃત્તાવપિ પ્રાગભાવાનુન્મજ્જનવદ્યુક્તમિતિ વાચ્યમ્, એવં સતિ મોક્ષેઽપ્યાત્માન્યસ્ય કસ્યચિદ્ ધ્વંસસ્ય વક્તવ્યતયા લાઘવાર્થમાદ્યધ્વંસનિત્યતાયા એવ યુક્તત્વાત્। ન ચ- ધ્વંસસ્ય નિત્યત્વેઽપિ ભાવેષુ બ્રહ્મૈવ નિત્યમિતિ- વાચ્યમ્, નિષ્પ્રતિયોગિકત્વેન ભાવસ્ય ધ્વંસત્વાદેરપિ નિત્યત્વાવશ્યં ભાવાત્। ન ચતુર્થઃ, એવં પરિભાષાયામપિ બ્રહ્મણ એવ નિત્યત્વમિત્યેતત્ફલસ્ય મુક્તાવન્યાભાવસ્યાસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન, ચતુર્થપક્ષસ્ય ક્ષોદસહત્વાત્। ન ચ- અન્ત્યાવધિરહિતસ્ય બ્રહ્માન્યસ્ય મુક્તાવસત્ત્વં ન સિદ્ધમિતિ- વાચ્યમ્, વિશેષણાન્તરસ્યૈવ સિદ્ધેઃ। અત એવ-
કાલે કાલાપરિચ્છેન્ને ધ્વંસે ચાધ્વંસયોગિનિ।
નિત્યે સતિ કથં નિત્યં બ્રહ્મૈવેતિ મતં તવ॥
ઇતિ- નિરસ્તમ્, કાલસ્યાપ્યાવિદ્યકત્વેનાન્ત્યાવધિમત્ત્વાદ્, ધ્વંસસ્યાધ્વંસપ્રતિયોગિત્વેઽપિ આદ્યાવધિમત્ત્વાચ્ચ। ન ચ તાવતા સદ્વિતીયત્વમ્, તાત્ત્વિકસ્ય દ્વિતીયસ્યૈવમપ્યભાવાત્। ન ચૈવમતાત્ત્વિકત્વે ધ્વંસનિવૃત્તિઃ, ઇષ્ટત્વાત્। ન ચ પ્રતિયોગ્યુન્મજ્જનમ્, તાદૃગ્ધ્વંસોપલક્ષિતસ્વરૂપસ્યૈવ વિરોધિત્વાત્ પ્રાગભાવસ્ય પ્રતિયોગિધ્વંસાદાવિવ।
(5) નનુ- કથં દૃગ્ગ્રૂપસ્ય બ્રહ્મણઃ સાક્ષાદ્ દૃષ્ટૃત્વરૂપં સાક્ષિત્વમ્ ? `સાક્ષાદ્ દ્રષ્ટરિસંજ્ઞાયાઽમિત્યાનુશાસનાદિતિ ચેત્, અવિદ્યાતત્કાર્યાન્યતરપ્રતિફલિતચૈતન્યસ્યૈવ સાક્ષિત્વાત્। તથા ચ દૃગ્રૂપસ્યાપિ ઉપાધિના દ્રષ્ટૃત્વમ્। નચોપાધેરપિ સાક્ષ્યધીનસિદ્ધિકપ્રાતીતિકાવિદ્યાકાર્યત્વેન ચક્રકાદ્યાપત્તિઃ, ઉત્પત્તિજ્ઞપ્તિપ્રતિબન્ધસ્યાભાવાદવિદ્યાતદુપાધિક દ્રષ્ટૃત્વયોરુભયોરપ્યનાદિત્વાત્।
નનુ- સાક્ષી જીવકોટિર્વા, બ્રહ્મકોટિર્વા, ઉભયાનુગતં ચિન્માત્રં વા ? નાદ્યઃ, જીવો બુદ્ધ્યુપાધિકોઽણુરિતિ પક્ષે ઇદમંશાવચ્છિત્ર ચિદ્વેદ્યસ્ય શુક્તિરૂપ્યસ્ય સાક્ષિવેદ્યત્વાયોગાચ્ચક્રકાદ્યાપાતાત્। અજ્ઞાનોપાધિકઃ સર્વગત ઇતિ પક્ષેઽપ્યજ્ઞાનસ્યાપિ સાક્ષ્યધીનસિદ્ધિકત્વેનાન્યોન્યાશ્રયાત્। ન દ્વિતીયઃ, બ્રહ્મણ એવ સાક્ષિવેદ્યદુઃખાદિધીઃ, ન જીવસ્યેતિ વૈપરીત્યાપાતાદ્, અન્યથા અનવચ્છિન્નાનન્દધીરપિ જીવસ્યેતિ સ્યાત્। બ્રહ્મચૈતન્યં ઘટાદિપ્રકાશકમિતિ મતે અજ્ઞાનાભિભવદ્વારા તસ્ય જીવચૈતન્યાભેદાભિવ્યઞ્જકાન્તઃકરણવૃત્તિ વત્તાદૃશવૃત્ત્યભાવાચ્ચ। ન તૃતીયઃ, ઈશ્વરેણેવ ચિન્માત્રેણાપિ સંસારિદુઃખસ્ય તદ્ગતત્વેના ગ્રહણેઽપિ યદ્ભાગો મુક્તસ્તસ્ય ચિન્માત્રસ્ય દુઃખાદ્યુલ્લેખરૂપોપપ્લવાપાયાત્। સુપ્તમૈત્રં પ્રતિ મૈત્રીયાજ્ઞાનાદેર્મૈત્રીયતયેવ જાગ્રચ્ચૈત્રીયદુઃખાદેરપિ ચૈત્રીયતયા સુપ્તમૈત્રં પ્રતિ પ્રતીતિપ્રસઙ્ગેણ મૈત્રેણૈતાવન્તં કાલં દુઃખં નાવેદિષમિતિ પરામર્શાયોગાદિતિ ચેન્ન, શુદ્ધબ્રહ્માતિરિક્તસ્ય બુદ્ધ્યુપાધિકજીવાતિરિક્તસ્ય સાક્ષિણોઽઙ્ગીકૃતત્વેન તત્પક્ષોક્તદોષાભાવાત્। તથા ચાવિદ્યાવૃત્તિપ્રતિફલિતં ચૈતન્યં સાક્ષિ, સુષુપ્તાવપ્યવિદ્યાવૃત્તિસ્વીકારસ્ય પ્રાગુક્તેઃ। ન ચાન્યોન્યાશ્રયઃ, પ્રાગેવ નિરાસાત્, શુદ્ધસ્ય સાક્ષિત્વાભાવેન મુક્તોપપ્લવાપાતાભાવાત્। યસ્તુ સુપ્તમૈત્રે ચૈત્રઃ દુઃખગ્રહણાપત્ત્યા એતાવન્તં કાલં દુઃખં નાવેદિષમિતિ પરામર્શાવરોધ ઉક્તઃ તન્ન, સાક્ષિણઃ સર્વજીવસાધારણ્યેઽપિ તત્તજ્જીવચૈતન્યાભેદેનાભિવ્યક્તસ્ય તત્તદ્‌દુઃખાદિભાસકતયા અતિપ્રસઙ્ગાભાવાત્। યચ્ચ સુખાદેઃ સ્વાનન્તરભાવ્યવિદ્યાવૃત્તિપ્રતિ ફલિતચિદ્વેદ્યત્વે જ્ઞાતૈકસત્ત્વાયોગ ઇતિ, તન્ન, માનસત્વવાદિમતેઽપ્યસ્ય સમાનત્વાત્। ન હિ તન્મતે જ્ઞાતૈકસ્થિતિકત્વાતિરિક્તં જ્ઞાતૈકસત્ત્વમસ્તિ, દુઃખાદિસમસમયોત્પન્નવૃત્ત્યાપિ જ્ઞાતૈકસત્ત્વોપપત્તેશ્ચ। તસ્માત્ જ્ઞાનાનન્દૈકરૂપમદ્વિતીયં નિત્યં સાક્ષિ ચ બ્રહ્મેતિ સિદ્ધમ્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ બ્રહ્મણો જ્ઞાનત્વાનન્દત્વાદ્વિતીયત્વનિત્યત્વસાક્ષિત્વોપપત્તિઃ

[2-7]
[2-8]
8. બ્રહ્મણઃ ઉપાદાનત્વભઙ્ગઃ
નનુ- નિર્વિશેષં ચેદ્ બ્રહ્મ, કથં તદેવ નિમિત્તમુપાદાનમિતિ અભિન્નનિમિત્તોપાદાનકત્વં જગતઃ ? વિકારવત્કારણસ્યૈવોપાદાનત્વાદ્, બ્રહ્મણોઽવિકારત્વાદ્, અન્યથા `નિર્વિકારોઽક્ષરઃ શુદ્ધઽ ઇત્યાદિ શ્રુતિવિરોધાપત્તેરિતિ ચેન્ન। પરિણામિતયોપાદાનત્વાભાવેઽપિ વિવર્તાધિષ્ઠાનતયોપાદાનત્વસંભવાત્। વિવર્તાધિષ્ઠાનત્વં ચ વિવર્તકારણાજ્ઞાનવિષયત્વમેવ। તદુક્તં વાર્તિકકૃદ્ભિઃ-
અસ્ય દ્વૈતેન્દ્રજાલસ્ય યદુપાદાનકારણમ્।
અજ્ઞાનં તદુપાશ્રિત્ય બ્રહ્મ કારણમુચ્યતે॥ ઇતિ ।
ન ચોપાદાનલક્ષણાભાવઃ, આત્મનિ કાર્યજનિહેતુત્વસ્યૈવ ઉપાદાનલક્ષણત્વાત્, તસ્ય ચ પરિણામ્યપરિણામ્યુભયસાધારણત્વાત્। નનુ- બ્રહ્મૈવોપાદાનમ્ ? ઉતાજ્ઞાનમપિ ? આદ્યે સત્યોપાદાનત્વે સત્યત્વાપત્ત્યા અજ્ઞાનોપાદાનકત્વકલ્પનવિરોધઃ, દ્વિતીયે સૂત્રદ્વયસ્ય રજ્જું પ્રતીવ બ્રહ્માજ્ઞાનયોઃ સમપ્રાધાન્યેન વા ઉપાદાનત્વમ્, નિર્વિકારશ્રુતિસ્તુ કેવલબ્રહ્મપરેતિ વિવક્ષિતમ્ ? ઉત માયાશક્તિમદ્ બ્રહ્મ ઉપાદાનમ્, નિર્વિકાર શ્રુતિસ્તુ તદનુપરક્તબ્રહ્મવિષયેતિ વિવક્ષિતમ્ ? ઉત માયાદ્વારા બ્રહ્મ કારણમ્, અંશુરિવ તન્તુદ્વારા પટં પ્રતિ। નિર્વિકારશ્રુતિસ્તુ અદ્વારકવિકારનિષેધિકેતિ વિવક્ષિતમ્ ? નાદ્યઃ, ઉભયોઃ સમતયૈવ વિકારિત્વેન બ્રહ્મણો વિશિષ્ય નિર્વિકારત્વોક્ત્યયોગાત્, સિતાસિતસૂત્રારબ્ધપટે સિતાસિતત્વવજ્જગતિ પારમાર્થિકત્વાનિર્વચનીયત્વયોરાપાતાદ્, બ્રહ્મસ્વભાવસ્ય પારમાર્થિકત્વસ્ય ઉપાદેયધીમાત્રસ્થત્વે અવિદ્યાસ્વભાવસ્યાનિર્વાચ્યસ્યાપિ ધીમાત્રસ્થત્વાપાતાત્, તન્માત્રોપાદાનકત્વસ્ય તત્તત્સત્ત્વપ્રયોજકત્વે અનિર્વાચ્યત્વસ્યાપ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્, તન્માત્રોપાદાનકત્વાભાવાત્। દ્વિતીયે બ્રહ્મણો માયાખ્યહેતૂપરાગમપેક્ષ્ય વિકારિત્વે મૃદાદિવત્ પરિણામિત્વાપત્તિઃ, વિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મત્વે નિર્વિકાર શ્રુતિવિરોધઃ। અબ્રહ્મત્વે બ્રહ્મણઃ કાર્યત્વા સિદ્ધિઃ। વિશિષ્ટસ્ય મૃદાદિવદ્ધર્મિસમસત્તાકરૂપાન્તરા પત્તિરૂપપરિણામાદ્વિવર્તમતહાનિશ્ચ। ન ચ- વિશિષ્ટાપેક્ષયા પરિણામત્વં શુદ્ધાપેક્ષયા વિવર્તત્વમિતિ- વાચ્યમ્, શુદ્ધેઽપિ વિવર્તાર્થમારોપિતવિકારસ્યાવશ્યકત્વેન નિર્વિકારશ્રુતેઃ તત્પરત્વાભાવપ્રસઙ્ગાત્। તસ્યા વિશેષ્યે તાત્ત્વિકવિકારાભાવપરત્વે વિશિષ્ટે વિકારોક્ત્યયોગઃ, તત્ત્વતો નિર્વિકારે આરોપિતવિકારાવિરોધાત્। ન તૃતીયઃ, અંશોસ્તન્તું પ્રતીવ બ્રહ્મણો માયાં પ્રત્યુપાદાનત્વાભાવાદિતિ ચેન્ન, ઉભયાપરિણામિત્વેન તયોઃ કારણત્વાઙ્ગીકારાત્। ન ચ તત્પક્ષોક્તદોષાવકાશઃ, ઉભયોઃ પરિણામિતયા કારણત્વાનઙ્ગીકારાત્, કિંત્વજ્ઞાનસ્યૈવ। અત એવાસાધારણ્યેન નિર્વિકારત્વમપિ। ન હ્યવિદ્યાસાહિત્યેઽપિ બ્રહ્મ પરિણમતે, કિન્તુ વિવર્તત ઇતિ। ન ચાવિદ્યાપરિણામત્વેઽપિ સત્યત્વાપત્તિઃ, પરિણામ્યુપાદાનસમસત્તાકત્વરૂપસ્ય સત્યત્વસ્ય પરિણામત્વનિર્વાહકત્વાદ્, બ્રહ્મસમસત્તાકત્વાભાવેન તદપેક્ષયા પરિણામત્વાભાવાત્, સ્વસમાનસત્તાકવિકારાહેતુતયા નિર્વિકારત્વોપપત્તેશ્ચ। ન ચ સત્યોપાદાનત્વે સત્યત્વાપત્તિઃ, પરિણામ્યુપાદાનધર્માણામેવ મૃત્ત્વસુવર્ણત્વાદીનાં કાર્યેઽન્વયદર્શનાત્ સત્યોપાદાનત્વેઽપ્યસત્યત્વોપપત્તેઃ। ન ચ- સત્યાસત્યધૂમાનુગતધૂમત્વસ્યેવ સત્યાસત્યાનુગતોપાદાનત્વસ્યૈકસ્યાભાવ ઇતિ- વાચ્યમ્, સ્વનિષ્ઠકાર્યજનિહેતુત્વસ્યોક્તત્વાત્। ન હિ સત્યાસત્યત્વવૈધર્મ્યંસાધર્મ્યવિરોધિ, અન્યથા કિઞ્ચિદ્વૈધર્મ્યસ્યૈવ સાધર્મ્યવિરોધિત્વે સાધર્મ્યકથોચ્છેદાપત્તેઃ, અનાભાસવિષયસંસ્કારજન્યજ્ઞાનવિષયત્વાદેરાભાસા નાભાસસાધારણસ્ય દૃષ્ટાન્તેઽપિ સત્ત્વાચ્ચ।
નનુ- અવિદ્યોપાદાનત્વકલ્પના ન યુક્તા, બ્રહ્મણ એવ રૂપ્યાકાશાદ્યુપાદાનત્વસંભવાદ્, અવિદ્યાન્વયવ્યતિરેકસ્ય નિમિત્તતામાત્રેણાન્યથાસિદ્ધેરિતિ- ચેન્ન, ઘટકુણ્ડલાદેઃ પરિણામ્યપેક્ષાદર્શનેન ગગનાદાવપ્યવિદ્યાયાઃ પરિણામ્યુપાદાનત્વસ્યાવશ્યકત્વાત્। ન ચ- અસત્યસ્ય રૂપ્યાદેઃ સત્યરૂપાપત્તિમત્પરિણામ્યપેક્ષા નાસ્તીતિ ન સર્વત્રોપાદેયે તદપેક્ષાનિયમ ઇતિ વાચ્યમ્, સ્વવિષયકાજ્ઞાનાનપેક્ષસ્ય તદ્ભાવ ઇત્યેવ સત્યરૂપાપપત્તિપદેન વિવક્ષિતત્વાત્। ન હિ બ્રહ્માજ્ઞાનસ્ય રૂપ્યાદિભાવાપત્તૌ સ્વવિષયકાજ્ઞાનં વ્યવધાયકમસ્તિ। કિઞ્ચ વિકારિત્વેનાપ્યવિદ્યાયા ઉપાદાનત્વકલ્પનમ્। ન ચ- બ્રહ્મણ એવાતાત્ત્વિકવિકારસંભવાત્, ન તત્કલ્પનમિતિ વાચ્યમ્, તદ્વિષયકાજ્ઞાનપરિણામત્વવ્યતિરેકેણ વિકારે અતાત્ત્વિકત્વાનિર્વાહાત્। કિં ચ કાર્યાપેક્ષિતસ્વસમાનસત્તાકોપાદાનત્વેનાપ્ય વિદ્યોપાદાનત્વમ્। સમાનસત્તાકત્વં ચ રૂપ્યસ્થલે સત્ત્વદ્વૈવિધ્યેન વા બ્રહ્મજ્ઞાનેતરબાધ્યત્વરૂપપ્રાતિભાસિકત્વમાદાય વોપપદ્યતે। તસ્માદ્રૂપ્યતત્તાદાત્મ્યયોરવિદ્યાવિકારત્વેઽપિ ઇદમો રૂપ્યરૂપાપત્તિરૂપો વિકારઃ કથમ્? ઇદં રૂપ્યરૂપમાપન્નમિત્યપ્રતીતેઃ, આરોપિતસ્યારોપં વિના અયોગાદિતિ નિરસ્તમ્। રૂપ્યાકારપરિણતાજ્ઞાનાધિષ્ઠાનચૈતન્યાવચ્છેદકમાત્રતયેદમોરૂપ્યાપત્તેરનઙ્ગીકારાત્। યત્તુ કિમિદમુપાદાનત્વમ્ ? રૂપાન્તરાપત્તિપ્રતીતિં પ્રતિ વિષયત્વં વા ? રૂપાન્તરાભેદધીવિષયત્વં વા ? કાર્યાભેદધીવિષયત્વં વા ? નાદ્યઃ, અસિદ્ધેઃ, `શુક્તી રૂપ્યભાવમાપન્ના બ્રહ્માકાશભાવમાપન્નઽમિત્યપ્રતીતેઃ। ન દ્વિતીયઃ, તત્ત્વં પદાર્થયોઃ ક્ષીરનીરયોર્મુણ્ડગોત્વયોશ્ચોપાદાનૌપાદેયતાપત્તેઃ। ન તૃતીયઃ, સદૃશે સન્નિહિતે નિમિત્તેઽપિ કાર્યાભેદભ્રમસંભવેનાતિવ્યાપ્તેરિતિ, તદનુક્તોપાલમ્ભનતયા અપાસ્તમ્। યદપિ ભ્રમાધિષ્ઠાનત્વેન બ્રહ્મણો નોપાદાનત્વમ્, અતીતાસતોરનુપાદાનયોરપિ ભ્રમાધિષ્ઠાનત્વદર્શનાદ્, ભ્રમાધિષ્ઠાનેઽપિ શુક્ત્યાદાવુપાદાનત્વાવ્યવહારાચ્ચેતિ, તન્ન, ચૈતન્યસ્યૈવાધિષ્ઠાનત્વેનાતીતાદેરનધિષ્ઠાનત્વાત્। કિં ચ ન હિ વ્યવહારાભાવમાત્રેણ વસ્તુવ્યતિરેકઃ વૃક્ષાદિષુ પૃથિવીતિ વ્યવહારાભાવેઽપિ પૃથિવીત્વસત્ત્વાત્। યત્તુ માયોપાદાનમીશ્વરો નિમિત્તં શુદ્ધં બ્રહ્માધિષ્ઠાનમિતિ પક્ષે અભિન્નનિમિત્તોપાદાનત્વાભાવેન ત્વન્મતે તદર્થસ્ય પ્રકૃત્યધિકરણાદેરનુપપત્તિરિતિ, તન્ન, એકસ્યૈવાવિદ્યોપહિતત્વેનોપાદાનત્વસ્યાવિદ્યાપરિણામેચ્છાકૃત્યાદ્યાશ્રયત્વેન નિમિત્તત્ત્વસ્યાપિ સંભવાત્। ઇતિ અદ્વૈતસિદ્ધૌ બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વોપપત્તિઃ

[2-8]
[2-9]
9. બ્રહ્મણો નિમિત્તત્વભઙ્ગઃ
નનુ- એવં કુલાલાદિવદુપાદાનગોચરપ્રયત્નાદિમત્ત્વં કર્તૃત્વમુક્તં સ્યાત્, તચ્ચ કાર્યસ્ય કલ્પિતત્વે ન ઘટતે, કુલાલાદેરકલ્પિતં પ્રત્યેવ કર્તૃત્વૃદર્શનાત્, કલ્પિતં ચ રૂપ્યાદિકં પ્રતિ ભ્રાન્તસ્યાન્યસ્ય વા કર્તૃત્વાદર્શનાચ્ચેતિ ચેન્ન, કુલાલકાર્યઘટાદાવપ્યકલ્પિતત્વસ્યા સમ્પ્રતિપત્તેઃ, રૂપ્યાદેરપ્યકર્તૃત્વાસિદ્ધેશ્ચ, તત્રાપિ સાક્ષિણ એવ કર્તૃત્વાત્, ન હ્યદર્શનમાત્રેણ કર્ત્રપલાપઃ, ત્વન્મતેઽપિ સર્વજ્ઞકર્તુરસિદ્ધ્યાપત્તેઃ।
એતેનાધિષ્ટાનત્વં ન કર્તૃત્વમ્, એવં સત્યતિરિક્તોપાદાનત્વાભાવેન કર્તૃત્વોપાદાનત્વયોઃ સામાનાધિકરણ્યોક્ત્યયોગાત્, નાપિ ભ્રાન્તવદધ્યાસદ્રષ્ટત્વમ્, ભ્રાન્તસ્ય પ્રેક્ષાપૂર્વકમારોપિતકર્તૃત્વસ્યાભાવાત્। નાપિ ભ્રાન્તવદધ્યાસદ્રષ્ટૃત્વમ્, ભ્રાન્તસ્ય પ્રેક્ષાપૂર્વકમારોપિતકર્તૃત્વસ્યાભાવાત્। નાપિ માયાવિવદ્વ્યામોહકત્વમેવ કર્તૃત્વમ્, વ્યામોહનીયજીવાદર્શને વ્યામોહકત્વાભાવાત્, તદ્દર્શને ભ્રાન્ત્યાપત્તેઃ, વ્યામોહકત્વસ્યાપ્યારોપિતત્વેનાન્યોન્યાશ્રયાચ્ચ, `નામરૂપે વ્યાકરવાણીઽતિ શ્રુત્યનુપપત્તેશ્ચ। ન હિ માયાવી જગદાદિકં કરવાણીતિ સઙ્કલ્પ્ય કરોતિ, કિન્તુ દર્શયાનીતિ સઙ્કલ્પ્ય દર્શયતિ। પક્ષત્રયેઽપિ જન્માદિ સૂત્રેઽર્થલબ્ધસાર્વજ્ઞ્યાદિસ્ફુરણાર્થં `શાસ્ત્રયોનિત્વાઽદિતિ સૂત્રમિતિ યત્ પરમતં, તદ્ભઙ્ગઃ સ્યાદ્, ભ્રમાધિષ્ઠાનત્વાદિના સાર્વજ્ઞ્યાલાભાત્। નાપ્યુપાદાનગોચરપ્રયત્નાદિમત્ત્વમ્, કલ્પિતં પ્રતિ તદયોગાત્। તસ્માત્-
અધિષ્ઠાને તથા ભ્રાન્તે ભ્રામકે ચ ન કર્તૃતા।
લૌકિકી કૃતિમત્તા તુ ન દૃષ્ટા કલ્પિતં પ્રતિ॥
ઇતિ નિરસ્તમ્, અભિમતચતુર્થપક્ષસ્ય સમર્થિતત્વાત્। યત્તૂક્તં તૃતીયપક્ષે વ્યામુગ્ધજીવદ્રષ્ટૃત્વે ભ્રાન્તત્વાપત્તિરિતિ, તદ્ ભૂષણમેવ, ભ્રાન્તિજ્ઞસ્યાભ્રાન્તત્વાત્। યદપિ માયાવિનઃ સઙ્કલ્પપૂર્વકકર્તૃત્વાદર્શનેન વ્યાકરવાણીતિ શ્રુત્યનુપપત્તિરિતિ, તન્ન, તાદૃશસઙ્કલ્પાદર્શનસ્ય માયાવિન્યસંપ્રતિપત્તેઃ। યદપ્યુક્તં જન્માદિસૂત્રાર્થસિદ્ધસાર્વજ્ઞ્યસ્ફોરકં `શાસ્ત્રયોનિત્વાઽદિતિ સૂત્રમિતિ પરમતભઙ્ગઃ સ્યાદિતિ, તન્ન, માયાવિત્વેઽપિ સ્રક્ષ્યમાણમાયિકવિશ્વાકારમાયા સત્ત્વાંશપરિણામાધારતયા સાર્વજ્ઞ્યલાભાત્। તસ્માદ્ બ્રહ્મણો નિમિત્તત્વમુપાદાનત્વં ચ। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ બ્રહ્મણો વિશ્વકર્તૃતોપપત્તિઃ

[2-9]
[2-10]
10. બ્રહ્મણઃ ઉપાદાનત્વે પ્રમાણભઙ્ગઃ
`યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તઽ ઇતિ `જનિકર્તુઃ પ્રકૃતિઽરિતિ સૂત્રપ્રકૃત્યર્થવિહિતપઞ્ચમીશ્રુત્યા `યત્ પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તીઽતિ સ્થિતિલયાધારત્વલિઙ્ગાચ્ચોપાદાનત્વસિદ્ધિઃ, `તદૈક્ષત વ્યાકરવાણીઽતિ ઈક્ષણાદ્યાધારતયા કર્તૃત્વસિદ્ધિશ્ચ।
અથ- વૃત્તૌ `પુત્રાત્ પ્રમોદો જાયતઽ ઇત્યાદાવનુપાદાનેઽપિ પઞ્ચમીદર્શનાત્ પ્રકૃતિપદં હેતુમાત્રપરમિત્યુક્તમ્, ન્યાસેઽપિ ઇદમેવાશ્રિત્ય `અસતિ પ્રકૃતિગ્રહણે ઉપાદાનસ્યૈવાપાદાનસંજ્ઞા સ્યાત્, પ્રત્યાસત્તેઃ, નેતરસ્ય। પ્રકૃતિગ્રહણાત્ કારણમાત્રસ્ય ભવતીતિ પ્રકૃતિપદમનુપાદાનેઽપિ અપાદાનસંજ્ઞાસિદ્ધ્યર્થઽમિત્યુક્તમ્, મહાભાષ્યેઽપિ `અયમપિ યોગઃ શક્યોઽવક્તુમ્ ગોલોમાજલોમાવિલોમભ્યો દૂર્વા જાયન્તે અપક્રામન્તિ તાસ્તેભ્યઽ ઇત્યાદિના લોમાદીનાં દૂર્વાદીન્ પ્રત્યવધિત્વાદ્ `ધ્રુવમપાયેઽપાદાનઽમિત્યનેનૈવાપાદાનસંજ્ઞાસિદ્ધેઃ ઇદં સૂત્રમનારમ્ભણીયમિતિ સૂત્રં પ્રત્યાખ્યાતમ્। કૈયટેઽપિ અપક્રમણાવધિત્વે લોમાદિષુ કાર્યસ્ય પ્રતીતિર્ન સંભવતીતિ આશઙ્ક્ય બિલાન્નિષ્ક્રામતો દીર્ઘભોગસ્ય ભોગિનઃ અવચ્છિન્નતયા તત્રોપલબ્ધિવત્ કાર્યસ્યાપિ દૂર્વાદેસ્તત્રોપલબ્ધિરિત્યવધિત્વમેવ તત્રોપપાદિતમ્। તતશ્ચ મતદ્વયેઽપિ `જનિકર્તુઃ પ્રકૃતિઽરિત્યનેન ઉપાદાન એવ પઞ્ચમીતિ નિયમો ન સિધ્યતીતિ ચેત્, મૈવમ્, પશુના યજેતેઽત્યાદૌ પશુશબ્દસ્ય પશુમાત્રવાચકત્વેઽપિ `છાગસ્ય વપાયાઽ ઇતિ વાક્યશેષાનુસારેણ પશુવિશેષપરત્વવદત્રાપિ કારણમાત્રાર્થત્વેઽપિ ઉપાદાનપરત્વોપપત્તેઃ। અવધિપઞ્ચમીપક્ષે `શૃઙ્ગાચ્છરઽ ઇત્યાદૌ શૃઙ્ગાદિપદસ્ય નિયામકાભાવાત્ નિમિત્તપરત્વેઽપિ પ્રકૃતે નિયામકસત્ત્વેન નિમિત્તપરત્વાભાવાત્। અત એવ `આત્મન આકાશઃ સંભૂતઽ ઇત્યાદાવપિ પ્રકૃતિપઞ્ચમી। `સચ્ચ ત્યચ્ચાભવઽદિતિ વાક્યશેષેણ `સોઽકામયતેત્યેતચ્છાખાન્તરસ્થિતવાક્યેન ચ પ્રતીતિસામાનાધિકરણ્યસ્ય નિયામકત્વાત્। ન ચ- `સ તપોઽતપ્યત, સ તપસ્તપ્ત્વા ઇદં સર્વમસૃજત, તત્સૃષ્ટ્વા, તદેવાનુપ્રાવિશત્, તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવઽદિત્યાદિશ્રુત્યા સદાદિભવનસ્ય જગત્સૃષ્ટિતદનુપ્રવેશાનન્તરભાવિત્વેન જગત્સૃષ્ટિત્વાનુપપત્તૌ પરમેશ્વરસ્ય સત્ત્વાદિગુણાભિવ્યક્તિપરત્વેન બ્રહ્મોપાદાનત્વે નાસ્ય પ્રામાણ્યમ્, અન્યથા કથમભવદિત્યુક્તં સ્યાત્ ? ન હિ શુક્તિઃ રૂપ્યમભવદિત્યુચ્યત ઇતિ વાચ્યમ્, સદાદિભવનસ્યૈવ જગત્સૃષ્ટિરૂપતયા તદાનન્તર્યાભાવાત્, તદનુપ્રવિશ્યેત્યસ્ય મુખં વ્યાદાયેતિવદુપપત્તેઃ। ન ચેદં સર્વમસૃજતેત્યનેન પૌનરુક્ત્યમ્, નિમિત્તત્વમાત્રભ્રાન્તિવ્યુદાસપરત્વાત્। યચ્ચ શુક્તિઃ રૂપ્યમભવદિત્યનુભવાદર્શનમુક્તમ્, તચ્છુક્તેરનુપાદાનત્વપ્રયુક્તમિતિ તદદર્શનસ્યાનુદાહરણત્વાત્। ન ચ મૂર્તામૂર્તપ્રપઞ્ચસ્ય સત્ત્યત્પદાભ્યામેવોક્તત્વેન નિરુક્તાદિપદવૈયર્થ્યમિતિ શઙ્ક્યમ્, સઙ્ગ્રહવિવરણરૂપતયોપપત્તેઃ।
નનુ- `સોઽકામત બહુસ્યાઽમિતિ વાક્યં ન સૃજ્યસાહચર્યમાહ યેન તત્સમાનાધિકરણ્યમીશ્વરસ્ય પ્રતીયતે કિન્તુ પરમેશ્વરસ્ય `અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે યદેકમવ્યક્તઽમિત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધતત્તદનન્તપદાર્થપ્રેરકાનન્તરૂપૈર્બહુભાવસઙ્કલ્પમાહ। નચ સ્વસ્યાનન્તરૂપૈર્બહુભાવં સઙ્કલ્પ્ય `ઇદં સર્વમસૃજતેઽતિ જગત્સર્જનાનુપપત્તિઃ, નિયામકરૂપબહુભાવસ્ય નિયમ્યસાપેક્ષત્વાત્, નિયમ્યં સર્વં સૃષ્ટ્વા નિયામકરૂપૈઃ પ્રવેશોક્ત્યુપપત્તેઃ। અન્યથા સ્યામિતિ સત્ત્વોક્તિર્ન સ્યાત્, સૃષ્ટેઃ પ્રાગન્તઃકરણાભાવેન તદ્વિશિષ્ટાહમર્થાભાવેન ઉત્તમપુરુષાનુપપત્તિશ્ચ સ્યાદિતિ ચેન્ન, સ્યામિત્યનેન સુખી સ્યામિત્યાદિવદ્ ભાવિસત્ત્વોક્તૌ તદનુપપત્ત્યસંભવાત્। અન્યથા સઙ્કલ્પવિષયત્વાનુપપત્તેઃ, સિદ્ધે ઇચ્છાવિરહાત્। ઇદમેવ ચ બહુપદસ્ય સૃજ્યપરત્વે વિનિગમકમ્, નિયામકરૂપાણાં ચ તવાપિ મતે ઈશ્વરાભિન્નતયા સિદ્ધત્વાત્। તથા ચેચ્છાયા નિયમ્ય એવ ત્વન્મતેઽપિ પર્યવસાનાત્। તથાચેચ્છાયાસ્તેજઃપ્રભૃતિવિષયત્વેન બહુ સ્યામિતિ સઙ્કલ્પ્ય તેજઃપ્રભૃતિસર્જનં ગુરુઃ સ્યામિતિ સઙ્કલ્પ્ય શિષ્યસમ્પાદનાદિવદિતિ નિરસ્તમ્। યચ્ચોક્તમુત્તમપુરુષાનુપપત્તિરિતિ, તન્ન, તાદૃશાવિદ્યાપરિણામવિશિષ્ટે અહમિતિ પ્રયોગસંભવેન ઉત્તમપુરુષોપપત્તેઃ। એવમેવ `તદૈક્ષત બહુસ્યાઽમિત્યાદ્યત્રમાનં બોધ્યમ્।
નનુ ચ- યત્તેજઃપ્રભૃતિ સૃજ્યં, તદાત્મના હિ ત્વયા બહુભાવો વાચ્યઃ। તેષાં તુ તેજઆદીનામીક્ષિતૃત્વસ્રષ્ટૃત્વદેવતાત્મત્વશ્રવણાત્તાનિ ચેતનાનિ। ન ચ ચેતનં પ્રત્યુપાદાનં નામેતિ ચેત્, સત્યમ્, સૃજ્યાનામીક્ષિતૃત્વાદ્યસંભવેન ઈક્ષણાદિકર્તૃપ્રતિપાદકતેજઆદિપદૈસ્તેજ આદ્યવચ્છિન્ન આત્મા બોધ્યતે। પૂર્વપૂર્વકાર્યવચ્છિન્નસ્ય તસ્યૈવોત્તરોત્તરકાર્યનિમિત્તત્વાત્। તથા ચાવચ્છેદકે તેજ આદૌ ન ચૈતન્યનિબન્ધનદોષાવકાશઃ। `અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્। તતો વૈ સદજાયત। તદાત્માનં સ્વયમકુરુતેઽત્યાદ્યપ્યુક્તાર્થે પ્રમાણમ્। ન ચાત્મનઃ કરણે અકુરુતેતિ સત્ત્વોક્ત્યનુપપત્તિઃ, આકાશાદ્યાત્મના ક્રિયમાણત્વેઽપિ સ્વરૂપેણ સત્ત્વોપપત્તેઃ। એતદર્થમેવાત્માનમાકાશાદ્યાત્મના અકુરુતેત્યશ્રૂયમાણોઽપ્યર્થઃ કલ્પ્યતે। એવં તદાત્માનં સૃજામ્યહઽમિત્યાદિસ્મૃતિષુ ધર્મસ્થાપકશરીરાદ્યાત્મનેતિ વ્યાખ્યેયમ્। ન ચ- `તતો વૈ સદજાયતેઽતિ તચ્છબ્દોપાત્તબ્રહ્મણઃ પ્રપઞ્ચોત્પત્તેઃ પ્રાક્ સિદ્ધત્વાત્તદાત્માનમિતિ વ્યર્થમિતિ વાચ્યમ્, નિમિત્તત્વે પૂર્વવાક્યેન લબ્ધેઽપિ ઉપાદાનત્વબોધનેનાસ્યાપિ સફલત્વાત્।

નનુ- યદુક્તં બ્રહ્મણ્યેવ સૃષ્ટિલયશ્રવણાદ્ બ્રહ્મોપાદાનમિતિ, તન્ન, ઊર્ણનાભૌ તન્તુનિમિત્તે તન્તુલયસ્ય દર્શનાત્, તત્ર હિ યથા પુત્રં પ્રતિ પિતૃદેહધાતોરુપાદાનત્વેઽપિ ન પિતા તદુપાદાનમ્, કિન્તુ નિમિત્તમાત્રં, તથા ઊર્ણનાભિધાતોસ્તદુપાદાનત્વેઽપિ તસ્ય નિમિત્તત્વમેવ, બ્રહ્મણોઽપિ ઊર્ણનાભિવદેવ સંહર્તૃત્વસ્ય યથોર્ણનાભિરિત્યાદિના શ્રવણાચ્ચેતિ ચેન્ન। યદ્યપ્યૂર્ણનાભેર્ન તન્તૂપાદાનત્વમ્, તસ્મિન્નષ્ટેઽપિ તન્તૂપલમ્ભાત્, કિન્તુ ભુક્તાહારસ્યૈવ, તથાપિ તત્ર ન તન્તોર્લયઃ, કિન્તુ બહિષ્ઠસ્યાન્તઃપ્રવેશમાત્રમ્। અત એવ `યથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્ણતે ચેઽત્યુક્તમ્। ન ચ- બ્રહ્મણસ્તન્ન્યાયેન સંહર્તૃત્વોક્ત્યા તદ્વદેવ તદસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્। `તજ્જલાનિત્યાદિના તત્ર લયશ્રવણાત્, તિરોભાવમાત્રે ચ તસ્ય નિદર્શનત્વાત્, સર્વસામ્યસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વાપ્રયોજકત્વાત્। `તદ્ભૂતયોનિઽમિતિ યોનિ શ્રુત્યા ચોપાદાનત્વમ્। ન ચ `યોનિષ્ટ ઇન્દ્ર સદનેઽત્યાદૌ નિમિત્તેઽપિ યોનિશબ્દપ્રયોગાત્ ન તેનોપાદાનતાસિદ્ધિઃ, `મુખ્યસ્તુ શબ્દસ્વરસાઽદિતિ ન્યાયેન કદાચિદન્યત્ર કથઞ્ચિન્નિમિત્તે પ્રયોગેઽપિ ઔત્સર્ગિકમુખ્યાર્થત્યાગસ્ય પ્રકૃતેઽયોગાત્। એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનશ્રુતિરપ્યુપાદાનત્વે માનમ્। યથા ચ ન સાદૃશ્યપ્રાધાન્યાભ્યામુપપત્તિઃ તથોક્તં પ્રાક્। `સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેઽતિ સામાનાધિકરણ્યશ્રુતિરપિ તત્ર માનમ્। ન ચ- `સર્વંસમાપ્નોષિ તતોઽસિ સર્વઽ ઇતિ સ્મૃત્યાઽન્યથાવ્યાખ્યાતત્વાન્ન તત્ર માનતેતિ વાચ્યમ્, અધિષ્ઠાનતયા સર્વવ્યાપિત્વસ્ય સર્વશબ્દપ્રયોગનિમિત્તત્વાદ્, અન્યથા આકાશેઽપિ સર્વપદપ્રયોગાપત્તેઃ। અનુપાદાનત્વે પ્રકૃત્યધિકરણવિરોધાપત્તેશ્ચ ઉપાદાનત્વમ્। શ્રુત્યનુગૃહીતાનુમાનમપ્યત્ર વિવરણોક્તમધ્યવસેયમ્। તથા હિ- `મહાભૂતાનિ, સદ્વસ્તુપ્રકૃતિકાનિ, સત્સ્વભાવાનુરક્તત્વે સતિ વિવિધવિકારત્વાત્, મૃદનુસ્યૂતઘટાદિદવદિઽતિ। ન ચ વિવર્તમતે ઉપાદાનત્વાનુપપત્તિઃ, સત્પ્રધાનપ્રકૃતિકત્વેનાર્થાન્તરતા વા, આદાવેવ તદુપાદાનત્વસ્ય સ્થાપિતત્વાત્। પ્રકૃતેઃ સત્ત્વાભાવસ્ય પ્રસાધિતત્વેનાર્થાન્તરતા વા, આદાવેવ તદુપાદાનત્વસ્ય સ્થાપિતત્વાત્। પ્રકૃતેઃ સત્ત્વાભાવસ્ય પ્રસાધિતત્વેનાર્થાન્તરાનવકાશાચ્ચ। ન ચ `ખણ્ડો ગૌર્મુણ્ડો ગૌઽરિતિ ગોત્વાનુરક્તખણ્ડાદૌ વ્યભિચારઃ તદનુરક્તત્વે સતિ સદ્વિકારત્વાદિત્યત્ર તાત્પર્યાત્, સદતિરિક્તગોત્વાદ્યનભ્યુપગમાચ્ચ। અત એવ- `સન્ ઘટઽ ઇતિ વદત્રેદાનીમસન્ ઘટઃ અસન્નૃશૃઙ્ગમિત્યાદિપ્રતીત્યનુસારેણ ઘટનૃશૃઙ્ગાદેરસદુપાદાનત્વાપત્તિરિતિ નિરસ્તમ્।
નાપિ, બ્રહ્મ ન દ્રવ્યોપાદાનમ્, ચેતનત્વાચ્ચૈત્રવત્, જગન્નાનન્દપ્રકૃતિકમ્, તત્સ્વભાવાનુરક્તત્વાત્, યદ્ યત્સ્વભાવાનનુરક્તં તત્ ન તત્પ્રકૃતિકં, યથા ઘટસ્વભાવાનનુરક્તં પટાદિ ન ઘટોપાદાનકમિત્યાદિના સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્, વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોરાપાતપ્રતીત્યા સામ્યેઽપિ શ્રુત્યનુગ્રહેણ સ્થાપનાયા બલવત્ત્વાત્। દ્વિતીયાનુમાને કપાલસ્વભાવાનનુરક્તે ઘટે વ્યભિચારઃ, `કપાલં ઘટઽ ઇત્યપ્રતીતેઃ। ન ચ- મૃત્ત્વેન તદનુરક્તત્વમસ્તીતિ- વાચ્યમ્, સત્ત્વેનાત્રાપ્યનુરક્તત્વસ્ય સમાનત્વાત્। એવં ચ જગદભિન્નનિમિત્તોપાદાનકમ્, પ્રેક્ષાપૂર્વકજનિતકાર્યત્વાત્સુખદુઃખાદિવદિત્યભિન્નનિમિત્તોપાદાનં બ્રહ્મ સિધ્યતિ। ન ચ વ્યર્થવિશેષણત્વમ્, પ્રેક્ષાપૂર્વકત્વાત્ કાર્યત્વાદિતિ હેતુદ્વયે તાત્પર્યાત્। ન ચ- ત્વન્મતે દુઃખાદીનામન્તઃકરણોપાદાનકત્વેન સાધ્યવૈકલ્યમિતિ વાચ્યમ્, અસ્મન્મતે અન્તઃકરણસ્ય પરિણામ્યુપાદાનત્વેઽપિ અન્તઃકરણરૂપેણ પરિણતાજ્ઞાનાધારતયા વિવર્તોપાદાનત્વસ્યાનપાયાત્, કાર્યત્વાદિતિ હેતૌ સર્વકાર્યનિમિત્તકાલઘટસંયોગસ્ય ઉભયવાદિસમ્પ્રતિપન્નસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્ય લાભાચ્ચ। ન ચ જગદુપાદાનં, ન કર્તૃ, દ્રવ્યોપાદાનત્વાત્, મૃદ્વત્, જગત્કર્તા વા ન દ્રવ્યોપાદાનમ્, કર્તૃત્વાત્, કુલાલાદિવદિત્યાદિના સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્, શ્રુતિવિરોધેન હીનબલત્વાત્, આદ્યેઽનુમાને જડત્વસ્ય દ્વિતીયાનુમાને સર્વાનન્તર્યામિત્વસ્ય ચોપાધિત્વાત્, બાધોન્નીતતયા પક્ષેતરત્વેઽપિ દોષત્વાત્। તસ્માજ્જગદુપાદાનં બ્રહ્મ કર્તૃ ચેતિ સિદ્ધમ્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ બ્રહ્મણો જગદભિન્નનિમિત્તોપાદાનત્વે પ્રમાણોપપત્તિઃ

[2-10]
[2-11]
11. સ્વપ્રકાશત્વલક્ષણભઙ્ગઃ
નનુ- પરિણમમાનાવિદ્યાધિષ્ઠાનત્વેનોપાદાનત્વં વાચ્યમ્, અધિષ્ઠાનત્વં તુ નાવેદ્યસ્ય, તદ્વેદનાર્થં પ્રમાણાપેક્ષાયામન્યોન્યાશ્રયાત્। ન ચ- સ્વપ્રકાશતદપેક્ષમેવાધિષ્ઠાનત્વમિતિવાચ્યમ્, સ્વપ્રકાશતાયા વક્તુમશક્યત્વાત્। તથા હિ- કિમિદં સ્વપ્રકાશત્વં ? વૃત્ત્યવ્યાપ્યત્વં વા ? ફલાવ્યાપ્યત્વં વા ? અવેદ્યત્વે સત્યપરોક્ષવ્યવહારવિષયત્વં વા ? તદ્યોગ્યત્વં વા ? તદ્યોગ્યત્વાત્યન્તાભાવાનધિકરણત્વં વા ? નાદ્યઃ, બ્રહ્મણોઽપ્યાવરણભઙ્ગાય ચરમવૃત્તિવ્યાપ્યત્વાત્। ન દ્વિતીયઃ, અતીતાદૌ નિત્યાતીન્દ્રયે ચાતિવ્યાપ્તેઃ। ન તૃતીયઃ, સુષુપ્ત્યાદૌ વ્યવહારાભાવેનાવ્યાપ્તેઃ। ન ચતુર્થઃ, યોગ્યત્વરૂપધર્મસ્ય મોક્ષકાલેઽભાવેન તદા બ્રહ્મણ્યવ્યાપ્તેઃ। નાપિ પઞ્ચમઃ, અનધિકરણત્વસ્યાપિ ધર્મત્વેન મોક્ષદશાયાં તસ્યાપ્યભાવેનાવ્યાપ્તેઃ। અત એવ ન તાદૃગનધિકરણત્વોપલક્ષિતમપિ તત્, તસ્યાપિ ધર્મત્વે મુક્તાવભાવાદિતિ ચેન્ન, પઞ્ચમપક્ષસ્યૈવ ક્ષોદસહત્વાત્। ન ચ મોક્ષેઽવ્યાપ્તિઃ, અનધિકરણત્વસ્ય સ્વરૂપતયા તદાપિ સત્ત્વાત્। ન ચ સ્વરૂપત્વે લક્ષણત્વાનુપપત્તિઃ, ત્વન્નયે બ્રહ્માભિન્નાનન્દાદૌ ગુણત્વવ્યવહારવત્ સ્વરૂપભૂતેઽપ્યનધિકરણત્વે લક્ષણત્વવ્યવહારાત્। ન ચ- ત્વન્મતે યોગ્યત્વમપિ બ્રહ્મણિ મિથ્યેતિ તદત્યન્તાભાવોઽપિ વાચ્યઃ, તથા ચ કથં તદત્યન્તાભાવાનધિકરણત્વમિતિવાચ્યમ્, યોગ્યત્વવિરોધ્યત્યન્તાભાવસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્, સ્વાશ્રયનિષ્ઠાત્યન્તાભાવસ્ય મિથ્યાત્વપ્રયોજકસ્ય સ્વાશ્રયનિષ્ઠત્વેનૈવાવિરોધિત્વાત્। યદ્વા- વ્યાવહારિકાત્યન્તાભાવો વિવક્ષિતઃ, બ્રહ્મણિ ચ યોગ્યતાત્યન્તાભાવસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપત્વેન તાત્ત્વિકત્વાત્।
નાપ્યવેદ્યત્વાનિરુક્તિઃ, ફલાવ્યાપ્યત્વસ્યૈવ તત્ત્વાત્, આવરણભઙ્ગે ચિત એવ ફલત્વાત્। ન ચ- એવં ઘટાદેરપિ વૃત્તિવેદ્યતયા ફલવિષયત્વાભાવાદ્ રૂપ્યસુખાદેરપિ અપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યતયા વિશિષ્ટલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્, ઘટાદૌ ફલવ્યાપ્યત્વસ્ય સમર્થિતત્વાદ્રૂપ્યસુખાદૌ સાક્ષિભાસ્યતયાઽપરોક્ષવ્યવહારેઽપિ પ્રમાણજન્યાપરોક્ષ વૃત્તિવિષયત્વાભાવાત્। તથા ચ ફલાવ્યાપ્યત્વસમાનાધિકરણતદ્વત્ત્વસ્ય પર્યવસિતતયા સકલદોષનિરાસાત્। ન ચ બ્રહ્મણોઽપિ વૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતચિદ્રૂપફલભાસ્યત્વેનાસંભવઃ, તસ્ય ફલરૂપત્વેન તદ્વિષયત્વાભાવાત્। ન ચ ચિત્સુખાચાર્યૈઃ તત્સ્વભાવસ્યાપિ સ્ફુરણસ્ય તદ્વિષયત્વમિત્યુક્તેરસંભવઃ, તસ્યાચાર્યવચસસ્તત્પ્રયુક્તવ્યવહારવિષયતયા તદ્વિષયત્વોપચારનિબન્ધનત્વાત્। અયમત્ર નિષ્કર્ષઃ-વૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતચિજ્જન્યાતિશયયોગિત્વં વૃત્ત્યા તત્પ્રતિફલિતચિતા વા અભિવ્યક્તાધિષ્ઠાનચિદ્વિષયત્વં વા ફલવ્યાપ્યત્વમ્। ચિજ્જન્યાતિશયશ્ચ નાવરણભઙ્ગઃ, નાપિ વ્યવહારો વિવક્ષિતઃ, કિન્તુ ભગ્નાવરણચિત્સંબન્ધઃ। સ ચ ઘટાદાવસ્તિ, નાત્મનિ, સંબન્ધસ્ય ભેદગર્ભત્વાત્। એવમુક્તચિદ્વિષયત્વમપિ ભેદઘટિતં ઘટાદાવસ્તિ, નાત્મનીતિ સ્થિતં પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાયામ્। નાપ્યપરોક્ષ વ્યાવહારો દુર્વચઃ અપરોક્ષ ઇતિ શબ્દપ્રયોગસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્। ન ચાલૌકિકપ્રત્યક્ષવિષયધર્માધર્માદૌ તાદૃશવ્યવહારયોગિતયા અતિવ્યાપ્તિઃ, યોગજધર્માતિરિક્તાલૌકિકપ્રત્યાસત્તેરનઙ્ગીકારાત્, તસ્યાપિ સ્વયોગ્યવ્યવહિત એવ સામર્થ્યાપાદકત્વાત્, ન તુ ધર્માદૌ। તદુક્તં `યત્રાપ્યતિશયો દૃષ્ટઽ ઇત્યાદિ। એતેન- કશ્ચાયમપરોક્ષવ્યવહારો નામ ? અપરોક્ષજ્ઞાનજન્યો વા ? અપરોક્ષવસ્તુવિષયો વા ? અપરોક્ષ ઇત્યાકારો વા ? નાદ્યઃ, ધર્માદાવપ્યપરોક્ષયોગિજ્ઞાનાનુવ્યવસાયવ્યાપ્તિજ્ઞાનજન્યવ્યવહારસત્ત્વેનાતિવ્યાપ્તેઃ, ન દ્વિતીયઃ, વસ્તુન આપરોક્ષ્યમ્ અપરોક્ષજ્ઞાનવિષયત્વં ચેત્, આત્મનોઽપિ ઘટાદિવદ્ વેદ્યત્વાપાતાત્। અપરોક્ષવ્યવહારવિષયત્વં ચેત્, વસ્તુવ્યવહારયોરાપરોક્ષ્યે અન્યોન્યસાપેક્ષતયાઽન્યોન્યાશ્રયાત્। ન તૃતીયઃ, નિરાકારશુદ્ધબ્રહ્મવિષયસ્યાખણ્ડાર્થનિષ્ઠવેદાન્ત જન્યવ્યવહારસ્યાપરોક્ષ ઇત્યાકારાયોગાદિતિનિરસ્તમ્, વ્યવહારપદેનાભિવદનસ્ય વિવક્ષિતત્વેન ચરમવૃત્તેસ્તદનાકારત્વેઽપિ ક્ષત્યભાવાત્। ન ચાનુપલબ્ધિગમ્યતયા અવેદ્યે અપરોક્ષે લોકવ્યવહારસત્ત્વેનાભાવેઽતિવ્યાપ્તિઃ, પ્રામાણિકવ્યવહારસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્।
નનુ- અપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વં ન તાવત્સર્વાન્ પ્રતિ, ચૈત્રાજ્ઞાને મૈત્રસ્ય તદભાવાત્। નાપિ જ્ઞાનં પ્રતિ, તસ્યાવ્યવહર્તૃત્વાત્। નાપિ જ્ઞાનાશ્રયં પ્રતિ, જ્ઞાનસ્ય ચિતોઽનાશ્રિતત્વાદિતિ- ચેન્ન, પ્રમાતારં યં કઞ્ચિત્ પ્રત્યેવાપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વં વિવક્ષિતમ્। પ્રમાતા ચાહમર્થ એવ સર્વસંમતઃ। યત્તૂક્તં ચૈત્રસ્ય જ્ઞાને મૈત્રસ્યાવ્યવહાર ઇતિ, તસ્ય ચૈત્રજ્ઞાનનિમિત્તકો મૈત્રસ્યાવ્યવહાર ઇતિ વાર્થઃ ? ચૈત્રજ્ઞાનવિષયકો મૈત્રસ્યાવ્યવહાર ઇતિ વાર્થઃ ? આદ્યે ચૈત્રજ્ઞાનેન મૈત્રસ્યાવ્યવહારેઽપિ સ્વજ્ઞાનેનૈવ ઘટે બ્રહ્મણિ ચાપરોક્ષવ્યવહારસંભવેન વ્યર્થવિશેષણત્વાસંભવયોરભાવાત્। દ્વિતીયે ચૈત્રજ્ઞાને તાદૃગ્વ્યવહારાભાવેઽપિ ક્ષત્યભાવાત્। અસ્માકમપિ હિ ચિતિરેવ સ્વપ્રકાશા, ન તુ ચૈત્ર જ્ઞાનત્વેન વ્યપદિશ્યમાનવૃત્ત્યુપહિતચિદપિ, વૃત્તેરસ્વપ્રકાશત્વાત્। એવં ચ સર્વપ્રમાતૄન્ પ્રતિ તાદૃગ્વ્યવહારવિષયતાયોગ્યત્વમપિ સઙ્ગચ્છત એવ। નનુ- અવેદ્યત્વે સત્યપરોક્ષ વ્યવહારવિષયત્વં તદ્યોગ્યત્વં ચ વ્યાહતમ્, તદપરોક્ષવ્યવહારે તદ્વિષયકસ્ફુરણસ્ય હેતુત્વાદિતિ ચેન્ન, અન્યત્ર તદ્વિષયસ્ય તદ્‌વ્યવહારજનકત્વેઽપિ સ્ફુરણસ્ય સ્વાવિષયસ્ય સ્વસ્મિન્ વ્યવહારજનકત્વમ્, સ્વભાવભેદાત્। ન ચ ઘટાદાવપિ તથૈવાસ્તુ, તેષામસ્ફુરણરૂપત્વેન તદ્વિષયત્વં વિના નિયામકાન્તરાભાવાત્, તાર્કિકકલ્પિતસ્યાનુવ્યવસાયસ્યાપિ ઘટજ્ઞાનજ્ઞાનત્વાપેક્ષયા લઘુના ઘટજ્ઞાનત્વેનૈવ ઘટજ્ઞાનવ્યવહારહેતુત્વકલ્પનાચ્ચ।
નનુ- અનવસ્થાભિયા સ્ફુરણાન્તરાનઙ્ગીકારાત્ સ્વસ્યસ્વવિષયત્વમસ્તુ, અન્યત્ર ક્લૃપ્તસ્ય તદ્વિષયત્વસ્ય નિયામકસ્ય ત્યક્તુમયુક્તત્વાદ્, અન્યથા પ્રમેયત્વસ્ય સ્વવૃત્તિત્વં વિનૈવ સ્વત એવ પ્રમેયમિતિ વ્યવહારજનકત્વોપપત્ત્યા કેવલાન્વયિત્વભઙ્ગપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન, અનવસ્થયા સ્ફુરણાન્તરત્યાગવદભેદે ભેદનિયતસ્ય વિષયિવિષયભાવસ્યાપ્યયુક્તતયા ત્યાગોપપત્તેઃ, પ્રમેયત્વાદૌ કેવલાન્વયિત્વભઙ્ગસ્યેષ્ટત્વાત્। ન ચ- એવં ગતિરપિ ગ્રામ ઇવ સ્વસ્મિન્નપિ સ્વકાર્યં કરોત્વિતિ વાચ્યમ્, ભેદાવિશેષાત્તન્તુરિવ મૃદપિ પટં કરોત્વિત્યસ્યાપ્યાપત્તેઃ। સ્વભાવભેદેન પરિહારશ્ચ સર્વત્ર સમાનઃ।
યદ્વા- ચિદવિષયસ્વરૂપત્વમેવ સ્વપ્રકાશત્વમ્, ચિદન્યસ્ય સર્વસ્ય ચિદ્વિષયત્વાત્તુચ્છસ્ય નિ, સ્વરૂપત્વેન નાતિવ્યાપ્તિશઙ્કા। નાપ્યસંભવઃ, સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધેન છિદાયા અચ્છેદ્યત્વવત્ સ્વસ્ય સ્વવેદ્યત્વાયોગાત્। ન ચ- એવં મિથ્યાત્વાનુમિતેરપિ અસ્વવિષયત્વાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, સ્વપરસાધારણસ્યૈકસ્ય વિષયતાનિયામકસ્ય તત્ર સત્ત્વેન વિશેષાત્। અત એવ યથા છિદાદૌ પરશુસંયોગો ન સ્વપરસાધારણ ઇતિ સ્વસ્મિન્ વૃત્તિવિરોધઃ, તથા પ્રકૃતેઽપિ। ન ચ તર્હિ છિદાકાર્યસ્ય છિદાયામિવ ચિજ્જન્યવ્યવહારસ્ય ચિત્યનાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, ફલદર્શનસ્યૈવ છિદાપેક્ષયા સ્વભાવભેદનિયામકત્વાત્।
યદ્વા- સ્વવ્યવહારે સ્વાતિરિક્તસંવિદનપેક્ષત્વં સ્વાવચ્છિન્નસંવિદનપેક્ષત્વં વા સ્વપ્રકાશત્વમ્। ન ચ સ્વવેદ્યત્વેઽપ્યુપપત્ત્યા સ્વાભિમતપ્રકાશત્વાનુપપત્તિઃ, સ્વવેદ્યત્વસ્ય બાધિતત્વેન તદાદાયોપપત્ત્યસંભવાત્।

નનુ સ્વપ્રકાશત્વધર્મસ્ય તાત્ત્વિકત્વે અદ્વૈતવ્યાઘાતઃ, અતાત્ત્વિકત્વે અસ્વપ્રકાશત્વસ્યૈવ તાત્ત્વિકત્વાપત્ત્યા તત્સાધકાનુમાનાદેર્બાધ ઇતિ- ચેન્ન, સ્વરૂપત્વસ્યોક્તત્વાત્। ન ચ- પરોષામિદમિષ્ટમ્, વેદ્યત્વવિરોધિસ્વરૂપસ્ય પરૈરનઙ્ગીકારાત્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ બ્રહ્મસ્વપ્રકાશત્વલક્ષણોપપત્તિઃ

[2-11]
[2-12]
12. આત્મનઃ પરાભિમતસ્વપ્રકાશત્વભઙ્ગઃ
ન ચ પ્રમાણાભાવઃ, અનુભૂતિત્વહેતોર્વ્યતિરેકિણ એવ પ્રમાણત્વાત્। નનુ- અત્ર સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ, ન ચ- વેદ્યત્વં કિઞ્ચિન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિ, ધર્મત્વાદિત્યનુમાનેન સામાન્યતઃ પ્રસિદ્ધિરિતિ- વાચ્યમ્, અવેદ્યત્વપ્રસિદ્ધાવપિ વિશિષ્ટસાધ્યાપ્રસિદ્ધેઃ તદવસ્થત્વાત્। ન ચાનુભૂતિત્વેનાપિ તાવદેવ સાધ્યમ્, વેદ્યત્વસ્ય વૃત્તિવ્યાપ્યત્વરૂપત્વે તદભાવસ્ય ચરમવૃત્તિવ્યાપ્યાનુભૂતૌ બાધાત્, ફલવ્યાપ્યત્વરૂપત્વે તુ તદભાવસ્ય મમ ઘટાદૌ, તવ ધર્માદૌ શુક્તિરૂપ્યાદૌ, ચ પક્ષભિન્ને પ્રસિદ્ધત્વેનાસાધારણાનેકાન્તિકતાપત્તેઃ અસ્વપ્રકાશત્વરૂપત્વે પ્રતિયોગ્યપ્રસિદ્ધ્યાઽપ્રસિદ્ધિરેવ। કિઞ્ચાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં કુતશ્ચિદ્વ્યાવર્તતે ચેત્, તત્રૈવ વ્યભિચારઃ, ન ચેદત્ર વ્યભિચાર ઇતિ ચેન્ન, ચિદવિષયસ્વરૂપત્વરૂપં સ્વપ્રકાશત્વમનુભૂતિત્વેન યદા સાધ્યતે, તદા વેદ્યત્વં ચિદ્વિષયત્વમેવ ચિદન્યમાત્રવૃત્તિ પક્ષઃ, અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિસ્વરૂપત્વં સાધ્યમ્। યથા ચ વૃત્તિપ્રતિફલિતચિદ્વિષયતા ઘટાદૌ ન બ્રહ્મણિ, તથોપપાદિતમિતિ નાસાધારણ્યબાધૌ। નાપ્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વસ્યાત્યન્તાભાવ પ્રતિયોગિત્વે વ્યભિચારઃ, અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વસ્ય મિથ્યાત્વેનાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિન્યેવ અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતયા યન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં તસ્ય કેવલાન્વયિત્વાભાવાત્। ન ચ એવં બ્રહ્મણિ ચિદ્વિષયત્વેઽપિ તદત્યન્તાભાવોપપત્ત્યાઽર્થાન્તરં ઘટાદાવપ્યેવં સાધ્યસત્ત્વેનાસાધારણ્યં ચેતિ વાચ્યમ્, ચિદ્વિષયત્વવિરોધ્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપસ્ય સાધ્યત્વાન્નાર્થાન્તરાસાધારણ્યે, ઘટાદૌ તયોઃ સહાવસ્થિત્યા અવિરોધાદ્, બ્રહ્મણિ વિરોધાત્। ન ચ તર્હિ વિરોધિત્વાંશમાદાય પુનરપ્રસિદ્ધિઃ। વેદ્યત્વં, વિરોધ્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિ, અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાદ્, ઘટવદિતિ પ્રસિદ્ધિસંભવાત્। યદા તુ અવેદ્યત્વે સતિ અપરોક્ષવ્યવહાર યોગ્યત્વરૂપં સ્વપ્રકાશત્વં પૂર્વાનુમાને સાધ્યમ્, તદા ફલવ્યાપ્યત્વરૂપં વેદ્યત્વં પક્ષઃ, અપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યકિઞ્ચિન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં સાધ્યમ્। તથા ચાપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વસમાનાધિકરણા વેદ્યત્વસ્ય સામાન્યતઃ પ્રસિદ્ધ્યા નાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાસાધારણ્યે। અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં કિઞ્ચિન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગોત્યાદિ વિકલ્પનિબન્ધનદોષઃ પરિહૃત એવ। એતેન- અયં ઘટઃ, એતદ્‌ઘટાન્યત્વે સતિ વેદ્યત્વાનધિકરણાન્યઃ, પદાર્થત્વાદિત્યાદિમહાવિદ્યયાપિ સાધ્યપ્રસિદ્ધિઃ। ન ચ વેદ્યત્વાનિરુક્તિઃ, ચિદવિષયત્વમાત્રસ્ય સ્વપ્રકાશરૂપત્વે ચિદ્વિષયત્વસ્યૈવ વેદ્યત્વરૂપતા, પ્રથમપક્ષે તુ ફલવ્યાપ્યત્વમેવ વેદ્યત્વમ્। ન ચ તર્હ્યતીન્દ્રિયાન્યત્વેનાર્થાન્તરં સિદ્ધસાધનં વા, અપરોક્ષવ્યવહારવિષયત્વ સમાનાધિકરણસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્। ન ચાયં ઘટઃ, એતદ્ધટત્વે સતિ વેદ્યત્વાનધિકરણાન્યત્વાનધિકરણમ્, પદાર્થત્વાદિતિ પ્રકરણસમતા, શ્રુત્યાદિ રૂપાનુકૂલતર્કસદ્ભાવેન સ્થાપનાયા અધિકબલત્વાત્, પ્રતિપક્ષનિબન્ધનસાધ્યસન્દેહેઽપિ સંશયરૂપસાધ્યપ્રસિદ્ધેરનિવારણાચ્ચ। નાપ્યસિદ્ધિઃ, અનુભૂતિત્વજાતેઃ કલ્પિતવ્યક્તિભેદમાદાય શુદ્ધેઽપિ સત્ત્વાત્। ન ચ જાતેર્ધર્મિસમસત્તાકભેદવદ્વ્યક્તિસાપેક્ષત્વનિયમઃ, જાત્યન્યૂનસત્તાકભેદવદ્વ્યક્તિસાપેક્ષતયૈવાતિપ્રસઙ્ગનિરાસે ધર્મિસમસત્તાકભેદવદ્વ્યક્તિ સાપેક્ષત્વસ્ય ગૌરવકરત્વાત્, સમત્વસ્યાન્યૂનાનતિરિક્તાર્થકત્વાત્। ન ચાનુભાવ્યાભાવે અનુભૂતિત્વાયોગઃ, કદાચિદનુભાવ્યસત્ત્વેનૈવ તદુપપત્તેઃ, અન્યથા આસીદિત્યાદિવાક્ય જન્યજ્ઞાનસ્યાનનુભૂતિત્વાપત્તેઃ। ન ચ- અનુભૂતિત્વં વિપક્ષાદવ્યાવૃત્તમ્, અનુભૂતિ શબ્દવાચ્યાનાત્મનિ સત્ત્વાદિતિ વાચ્યમ્, અનાત્મનિ અનુભૂતિશબ્દવાચ્યત્વસ્યૈવાભાવાત્, વૃત્તૌ જ્ઞાનપદસ્યેવાનુભૂતિપદસ્ય ગૌણત્વાત્। અત એવ પરોક્ષાનુભવસ્ય પક્ષત્વે બાધઃ, અપરોક્ષસ્ય પક્ષત્વે તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ- નિરસ્તમ્, ચિત્ત્વરૂપાનુભૂતિત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। ન ચાપ્રયોજકત્વમ્, શ્રુત્યનુગ્રહસત્ત્વાત્। ન ચ- અપરોક્ષાનુભવમપ્યપરોક્ષતો જાનામીત્યાત્મનો વેદ્યત્વગ્રાહિણા પ્રત્યક્ષેણ તદાત્માનમેવાવેદિતિ શ્રુત્યા ચ બાધ ઇતિ વાચ્યમ્, આદ્યસ્ય સાક્ષ્યનુભવસ્ય વૃત્તિરૂપગુણાનુભવવિષયત્વાત્। ન ચ- `જાનામીઽતિ જ્ઞપ્તિવિષયત્વમેવાનુભૂયત ઇતિ વાચ્યમ્, અહમર્થસ્ય જ્ઞપ્ત્યાશ્રયત્વાયોગેન જ્ઞાનપદસ્ય વૃત્તૌ ગૌણત્વાદ્, `દુઃખં જાનામીઽત્યાદાવપિ દુઃખાદ્યાકારાવિદ્યાવૃત્તેરેવ વિવક્ષિતત્વાચ્ચ, દ્વિતીયસ્ય ચાહમર્થવિષયત્વાત્તદનાત્મત્વસ્યોક્તત્વાત્, શ્રુતેશ્ચોપનિષજ્જન્યવૃત્તિરૂપ વિત્તિવિષયત્વાવગાહિતયા ચિદ્વિષયત્વસ્ય ફલવ્યાપ્યત્વસ્યાવિષયીકરણાત્।
નાપ્યનુભૂતિઃ સ્ફુરણવિષયઃ અપરોક્ષવ્યવહારવિષયત્વાદ્ ઘટવત્, ચૈત્રીયાનુભૂતિઃ, ચૈત્રાપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યાપરોક્ષજ્ઞપ્તિવિષયઃ ચૈત્રાપરોક્ષવ્યવહારવિષયત્વાદ્, ઘટવત્, ચૈત્રીયાનુભૂતિશ્ચૈત્રાપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યાપરોક્ષજ્ઞપ્ત્યવિષયો નાવતિષ્ઠતે, ચૈત્રં પ્રત્યપ્રકાશમાનત્વરહિતત્વાત્, ચૈત્રેચ્છાવદિતિ સપ્રતિપક્ષત્વમ્। સ્ફુરણપ્રયુક્તવ્યવહારશાલિત્વરૂપસ્ય વિષયત્વસ્ય મયાપ્યઙ્ગીકારેણ સિદ્ધસાધનાત્, તદન્યસ્ય સ્વસ્મિન્વૃત્તિવિરોધેન બાધાત્, જડત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ, પરવેદ્યત્વે અનવસ્થાનાત્ સ્વવેદ્યત્વસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્।

નનુ- સ્વસ્મિન્ સ્વવેદ્યત્વં કથં વિરુદ્ધમ્ ? ન તાવત્સ્વજનકેન્દ્રિયાસન્નિકૃષ્ટત્વાત્, સ્વાજનકત્વાદ્વા; નિત્યચિદ્વિષયત્વસ્ય તદ્‌દ્વયં વિનૈવ ઘટાદૌ સત્ત્વાત્। નાપિ વિષયવિષયિભાવસંબન્ધસ્ય દ્વિષ્ઠત્વાત્, અતીતારોપિતાત્યન્તાસતાં જ્ઞાનદર્શનેન તસ્ય ઉભયાનિષ્ઠત્વાત્। નાપિ ક્રિયાત્વકર્મત્વયોર્વિરોધાત્, કૃત્યાદિવિશેષસ્ય કાર્યત્વાદિદર્શનાત્। નાપિ વિષયિણો વિષયત્વે કર્તુઃ કર્મતાપાતાત્, મિથ્યાત્વાનુમિત્યાદેર્વિષયિણ્યા એવ વિષયત્વદર્શનાત્। મામહં જાનામીત્યનુભવદર્શનેન ચ `તદાત્માનમેવાવેઽદિતિ શ્રુત્યા ચ કર્તુઃ કર્મત્વાવિરોધાત્। એવં ચ પરસમવેતક્રિયાફલશાલિત્વં ન કર્મત્વમ્, કિન્તુ ક્રિયાવિષયત્વાદિકમ્, તચ્ચાભેદેઽપ્યુપપાદ્યમિતિ ચેત્। મૈવમ્। વિષયવિષયિભાવસ્ય સંબન્ધત્વેન ભેદનિયતતયા સ્વસ્મિન્ સ્વવેદ્યત્વસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્। ન હ્યુક્તાતીતાદિસ્થલે ભેદો નાસ્તિ। અત એવ કૃતિઃ કૃત્યન્તરં પ્રતિ, ઇચ્છા ઇચ્છાન્તરં પ્રતિ, વ્યવહૃતિઃ વ્યવહૃત્યન્તરં પ્રતિ, અભિધા અભિધાન્તરં પ્રત્યેવ વિષયઃ, ન તુ સ્વાત્માનં પ્રતીતિ ન સ્વવિષયત્વે કિઞ્ચિદુદાહરણમસ્તિ। નનુ- ગત્યાદૌ ગત્યન્તરાવિષયત્વેઽપિ વસ્તૂનાં વિચિત્રસ્વભાવત્વાત્ કૃત્યાદૌ કૃત્યન્તરાદિવિષયત્વવદ્ અનુભૂતેરપિ સ્વવિષયત્વમસ્તુ। અન્યથા સ્વસ્મિન્ વ્યવહારજનકત્વમપિ ન સ્યાત્, વ્યાપ્તિજ્ઞાનાનુમિત્યાદેઃ સ્વાવિષયત્વે સર્વોપસંહારવતી વ્યાપ્તિરનુમિતિમિથ્યાત્વં ચ ન સ્યાદિતિ ચેન્ન। વ્યવહારોપપાદનાર્થં સ્વવિષયત્વસ્વભાવકલ્પનાપેક્ષયા સ્વાવિષયત્વેઽપિ સ્વવ્યવહારજનકત્વસ્વભાવત્વમેવ કલ્પ્યતામ્, લાઘવાત્, તાવતૈવ તદુપપત્તેઃ વ્યાપ્ત્યનુમિત્યાદેસ્તુ અવચ્છેદકૈક્યલાભાત્તથાત્વમિત્યુક્તત્વાચ્ચ। એવં ચ ક્રિયાકર્મત્વવિરોધાદપિ ન સ્વસ્મિન્ સ્વવેદ્યત્વમ્। મિથ્યાત્વાનુમિતેશ્ચ ન સ્વકર્મતા, પરોક્ષસ્યાકર્મત્વાત્। યદુક્તં કર્તુરેવ કર્મત્વં, તદયુક્તમ્, ઉદાહૃતમિથ્યાત્વાનુમિત્યાદેરકર્મત્વાત્, મામહં જાનામીત્યાદૌ સાક્ષિણઃ કર્તૃત્વાદહમર્થસ્ય કર્મત્વાત્ તદાત્માનમિત્યાદૌ ચાહમર્થસ્ય કર્તૃત્વાચ્ચિત્ કર્મ અભેદે તદ્‌દ્વયાદર્શનાત્। અત એવ ન ભેદઘટિતકર્મલક્ષણપરિત્યાગઃ, ક્રિયાવિષયત્વં તુ ન કર્મત્વમ્, આસનાદિક્રિયાયા અપિ આધારાદિવિષયત્વેન સકર્મકત્વાપત્તેઃ।
અથ- અવેદ્યત્વેઽવેદ્યત્વસાધકપ્રમાણવેદ્યત્વાવેદ્યત્વાભ્યાં વ્યાઘાતઃ, વેદાન્તાનાં બ્રહ્મણિ પ્રામાણ્યાયોગઃ, બ્રહ્મવિચારવિધિવૈયર્થ્યં, બ્રહ્માજ્ઞાનનિવૃત્ત્યયોગઃ ઇત્યાદિપ્રતિકૂલતર્કપરાહતિરિતિ ચેન્ન, ચિદવિષયત્વં ફલાવ્યાપ્યત્વં વા અવેદ્યત્વમ્, તસ્ય તત્સાધકપ્રમાણજન્યવૃત્તિવેદ્યત્વેન વ્યાહત્યભાવાદ્, વૃત્તિવિષયત્વમાત્રેણૈવ વેદાન્તપ્રામાણ્યવિચારવિધ્યજ્ઞાનનિવૃત્તીનાં સંભવાચ્ચ। એતેન- અજ્ઞાનનિવર્તકત્વમાત્રેણ વેદાન્તપ્રામાણ્યે આત્મનોઽસિદ્ધિપ્રસઙ્ગ ઇતિ નિરસ્તમ્, આત્મનઃ સ્વતઃ સિદ્ધત્વાત્। નનુ સ્વત ઇત્યસ્ય સ્વેનૈવેત્યર્થે સ્વવિષયકત્વાપત્તિઃ, પ્રમાણં વિનેત્યર્થ ઉપાયાન્તરસ્યાનુપન્યાસેનાસિદ્ધ્યાપત્તિઃ, અન્યથા નૃશૃઙ્ગાદેરપિ સિદ્ધ્યાપાત ઇતિ ચેન્ન, માનાનપેક્ષસિદ્ધેરેવ સ્વતઃ સિદ્ધિશબ્દાર્થત્વાત્। ન ચ નૃશૃઙ્ગાદાવેવં પ્રસઙ્ગઃ, તદસત્ત્વવ્યાવૃત્તિફલકપ્રમાણાભાવાત્, પ્રકૃતે ચ વૃત્તિવિષયતામાત્રેણ તત્સત્ત્વાત્, સિદ્ધિરૂપાત્મનિ સિદ્ધ ઇતિ વ્યવહારસ્ય સિદ્ધિપ્રયુક્તવ્યવહારવિષયતયા ગૌણત્વાત્। ન ચૈવં મુક્તૌ વેદ્યાભાવે વિત્તિત્વાનુપપત્તિઃ, અનુભૂતિન્યાયસ્યાત્રાપિ સુલભત્વાત્। ન ચ સ્વાવિષયત્વે સ્વવિષયકસંશયનિવર્તકત્વાયોગઃ, સ્વમહિમ્નૈવ સ્વધર્મિણિ વ્યવહારવત્ સંશયાદિવિરોધિત્વોપપત્તેઃ। ન ચાનનુગમઃ, તવ વિષયતાયામિવાનનુગતસ્યૈવ નિયામકત્વાત્સ્વકર્મત્વાભાવેઽપિ સ્વનિર્વાહકતયા સ્વસ્મિન્ વ્યવહારાદ્યુપપત્તેશ્ચ। ન ચ સ્વનિર્વાહકપદેન નિર્વહણક્રિયાકર્તૃત્વકર્મત્વોક્ત્યા વિરોધઃ, સ્વાતિરિક્તનિર્વાહકાનપેક્ષત્વમાત્રેણ સ્વનિર્વાહકત્વોપચારાત્। `સ્વયં દાસાસ્તપસ્વિનઽ ઇત્યાદૌ સ્વાતિરિક્તદાસાભાવમાત્રેણ સ્વદાસત્વવ્યપદેશવત્। ન ચ- સ્વનિર્વાહકાધ્યયનવિધિદીપપ્રભાદૌ સ્વસ્મિન્ કાર્યકરત્વં સ્વવિષયત્વેન વ્યાપ્તમિત્યત્રાપિ તથેતિ વાચ્યમ્, અધ્યયનવિધાવેકાવચ્છેદક માત્રેણાત્માશ્રયાનવકાશાત્, દીપપ્રભાદૌ સ્વવિષયત્વાસિદ્ધેઃ। તદુક્તં ખણ્ડને- `ગાઙ્કુટાદિભ્યઽ ઇત્યત્ર બહુવ્રીહિઃ સ્વાવિષયે કુટેઽપિ સ્વકાર્યં કરોતિ। તથેહાપીઽતિ। ન ચ- `ઉદ્ભૂતાવયવભેદઃ સમુદાયઃ સમાસાર્થઽ ઇતિ કૈયટોક્તરીત્યા કુટઘટિતસમુદાય એવ બહુવ્રીહિવિષયઃ સ ચ વૈયાકરણાનાં મીમાંસકાનાં ચ શક્ત્યા અન્યેષાં લક્ષણયેત્યન્યદેતત્, યથા `ચૈત્રશાલીયા આનીયન્તાઽમિત્યત્ર ઉપલક્ષણસ્યાપિ ચૈત્રસ્ય સ્વશાલાસ્થસ્ય તચ્છબ્દવિષયત્વં, તથા કુટસ્યાપિ કુટાદિવદન્યપદાર્થભૂતસમુદાયાન્તર્ગતસ્ય બહુવ્રીહિવિષયત્વોપપત્તેઃ। તથા ચ દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિરિતિ- વાચ્યમ્, સ્વાવિષય ઇત્યસ્ય ઔત્સર્ગિકવિષયાન્યપદાર્થભિન્ન ઇત્યર્થકત્વમ્। તથા ચ સ્વપદાર્થસંબન્ધાદનન્યત્રેવ સ્વપદાર્થેઽપિ યથા તત્ર ફલમ્, તથા સ્વસંબન્ધાદન્યત્રેવ સ્વસ્મિન્નપિ ચિત્ફલમિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તપર્યવસાનાત્। સ્વવિષયવ્યતિરેકેણ સમુદાયપ્રયોજકરૂપેણ વિષયત્વેઽપિ સમુદાયિતાપ્રયોજકરૂપેણાવિષયત્વાત્ સ્વાવિષયત્વોક્તેર્વા।
નનુ- એતાવતા સ્વસ્માદન્યત્ર વ્યવહારજનને તદ્વિષયત્વં સ્વસ્મિન્ સ્વાભેદ એવેતિ પર્યવસિતોઽર્થઃ સ ચાયુક્તઃ, પક્ષાદન્યત્રૈવાયં નિયમ ઇત્યસ્ય સર્વત્ર સુવચત્વાત્, સ્વાભેદે સત્યપિ સ્વવિષય ઇવ સ્વસ્મિન્વિષયત્વવ્યતિરેકેણ દ્વેષ ઇચ્છાવિરોધિત્વસ્યાજ્ઞાને સ્વાવારકત્વસ્ય સ્મૃત્યાદિરૂપે પરોક્ષજ્ઞાને સ્વવ્યવહારજનકત્વસ્ય મૈત્રચૈતન્યે સુષુપ્તૌ ચૈત્રચૈતન્યેન પારમાર્થિકકાલ્પનિકભેદયોઃ રાહિત્યેઽપિ તદ્વ્યવહારજનકત્વસ્યાદર્શનાચ્ચ। આત્માનં જાનામીત્યાત્માભિન્નજ્ઞાને સ્વવિષયત્વાનુભવાચ્ચેતિ ચેન્ન, તર્હિ દ્વેષાદૌ સ્વાભેદેઽપિ સ્વવિષયત્વાદર્શનાત્ પ્રકૃતેઽપિ તથા સ્યાત્। અથ- વ્યવહારરૂપફલદર્શનાત્ પ્રકૃત એવ સ્વાભેદસ્યાન્યત્રાદૃષ્ટમપિ સ્વવિષયતાનિયામકત્વં કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્, તર્હિ સ્વવ્યવહારૂપફલદર્શનાદત્રૈવ સ્વાભેદસ્ય સ્વકાર્યજનકતાનિયામકત્વમ્, ન દ્વેષાદૌ, તથા ફલાદર્શનાદિતિ સમઃ સમાધિઃ। ન ચ- અત્ર ગૃહીતતદ્વિષયત્વસ્ય તૂષ્ણીં ત્યાગે સર્વત્રૈવં પ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્, તદ્વિષયત્વત્યાગબીજસ્ય બાધકસ્ય પ્રાગેવોક્તત્વાત્, સર્વત્ર તસ્યાભાવાત્। યત્તૂક્તં મૈત્રચૈતન્ય ઇત્યાદિ, તન્ન, તદૈકવિરહકાલે મૈત્રચૈતન્ય ઇત્યસ્યૈવાભાવાત્, સાક્ષિચૈતન્યેન વ્યવહારાપાદનસ્યેષ્ટત્વાત્। યદિ ચ સંસ્કારાત્મનાઽવસ્થિતાઃ ન્તકરણં તદાપિ ભેદકમ્, તદા ભેદસ્યૈવ સત્ત્વાચ્ચ।

યત્તૂક્તમાત્માનમિત્યાદિ, તદપિ ન, અહમર્થાશ્રિતવૃત્તિરૂપજ્ઞાનવિષયત્વસ્યૈવ તત્રાનુભવાત્। ન ચ ઘટઃ સ્વપ્રકાશઃ, ઘટત્વાદિત્યાભાસસામ્યમ્, પ્રયોજકત્વપરિહારેણ પરિહૃતત્વાદ્, ઘટે સ્ફુરણાભેદતદ્વિષયત્વયોરભાવે વ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગેન સામ્યાભાવાચ્ચ। નનુ- અનુભૂતિપદેન વૃત્તેઃ પક્ષત્વે બાધઃ, તદન્યસ્યાશ્રયાસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન, વૃત્તેર્જડતયા અપ્રકાશત્વે પ્રકાશત્વં યત્ર વિશ્રામ્યતિ તસ્યૈવ પક્ષત્વાત્, પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાયામેવ વૃત્ત્યતિરિક્તાનુભવસ્ય સાધનાચ્ચ। એવં ચ- ત્વદીયાપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વજ્ઞાનં, ત્વદીયાપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વે સતિ વેદ્યત્વાનધિકરણં, જ્ઞાનત્વાત્, મદીયજ્ઞાનવત્। વિવાદપદાનિ જ્ઞાનાનિ, ઘટજ્ઞાનાન્યત્વે સતિ વેદ્યત્વાનધિકરણાનિ, જ્ઞાનત્વાદ્, ઘટજ્ઞાનવદિત્યપિ સાધુ। ન ચ- ત્વજ્જ્ઞાનં, ત્વદપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વે સતિ અવેદ્યત્વાનધિકરણં, જ્ઞાનત્વાત્, મદીયજ્ઞાનવત્। ઘટજ્ઞાનં, પટજ્ઞાનાન્યત્વે સતિ ચિદવિષયત્વાનધિકરણં, જ્ઞાનત્વાત્, પટજ્ઞાનવદિતિ। ચ યથાયોગ્યં પ્રકરણસમતેતિ વાચ્યમ્, વિપક્ષે બાધકસ્યોક્તત્વેન સ્થાપનાયા અધિકબલત્વાત્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધાવનુભૂતેઃ સ્વપ્રકાશત્વોપપત્તિઃ।
એવં ચ ચિદભિન્નસ્યાત્મનોઽપિ સ્વપ્રકાશત્વં ચિદ્રૂપત્વાત્ સાધનીયમ્। યથા ચ નાત્મનિ ચિદ્રૂપત્વાસિદ્ધિઃ, તથોપપાદિતમ્। ઉપપાદયિષ્યતે ચ શ્રુત્યા। ન ચ `વિજ્ઞાતા પ્રજ્ઞાતેઽતિ શ્રુતિવવિરોધ, વક્ષ્યમાણાનેક શ્રુતિવિરોધેન તસ્યાઃ વૃત્તિરૂપજ્ઞાનાશ્રયત્વપરત્વાત્। યત્તુ વિદ્યસાગરોક્તં `વિમતં જ્ઞાનં ભિન્નાશ્રયવિષયકં જ્ઞાનત્વાત્, જ્ઞાનાન્તરવત્। વિમતં, ન સ્વાશ્રયવિષયકં, ગુણત્વાત્, અગ્ન્યૌષ્ણ્યાદિવદિઽતિ સ્વપ્રકાશત્વસાધનં, તત્ પરરીત્યા। અસ્મન્મતે સ્વપ્રકાશે જ્ઞાનત્વસ્યાત્મન્યભાવાત્ તાદૃગ્જ્ઞાને ગુણત્વાભાવાચ્ચ, `મામહં જાનામીઽતિ પ્રત્યક્ષસ્ય વૃત્તિવિષયતયોપપાદિતત્વેન વિરોધાભાવાત્। ન ચ- અજ્ઞાન ઇવ સ્વાશ્રયવિષયત્વોપપત્ત્યા અપ્રયોજકમિતિ વાચ્યમ્, વેદ્યત્વે આત્મનો વેદનાભાવાદજ્ઞાનદશાયામાત્મનિ સંશયવિપર્યયવ્યતિરેકનિર્ણયપ્રસઙ્ગાત્। ન ચાત્મન્યહમનહં વેતિ કશ્ચિત્સન્દિગ્ધે, અન્ય એવેતિ વા વિપર્યસ્યતિ। નાહમિતિ વા વ્યતિરેકં નિર્ણયતીત્યસ્વપ્રકાશત્વે બાધકસત્ત્વાત્। ન ચ- ત્વન્મતે સન્દેહાદ્યવિષયસ્યાહમર્થસ્યાનાત્મત્વાત્તદન્યસ્મિઞ્છબ્દૈકગમ્યાત્મનિ સન્દેહાદિસત્ત્વાદપ્રયોજકત્વં તદવસ્થમેવેતિ વાચ્યમ્, અહમર્થસ્ય ચિદચિદ્‌ગ્રન્થિરૂપતયા અહંત્વાવચ્છેદેનાચિદંશે સન્દેહાદ્યભાવવત્ ચિદંશેઽપિ સન્દેહાદ્યભાવાત્। ન ચ શબ્દજાન્તઃકરણવિષયતદ્‌વૃત્તૌ વ્યભિચારિ જ્ઞાનત્વમિતિ- વાચ્યમ્, તસ્ય સ્ફુરણાર્થકત્વાત્। ન ચ દ્વિતીયહેતોસ્તેજોરૂપસ્ય ઘટ ઇવ સ્વાશ્રયેઽપિ તમોનિવર્તકતયા તદ્વિષયે વ્યભિચારઃ, રૂપસ્ય જ્ઞાનાદિવત્ સવિષયત્વાભાવાત્। `અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિઽરિત્યાદિશ્રુતિરપ્યત્ર પ્રમાણમ્। તથા હિ- `અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્યેઽત્યાદિના `કિં જ્યોતિરેવાયં પુરુષઽ ઇત્યન્તેન જ્ઞાનસાધનાલોકાદ્યભાવે જીવસ્ય કથં સ્ફુરણમિત્યુક્તે આત્મૈવાસ્ય જ્યોતિઃ સ્વયં જ્યોતિરિત્યાદિના સ્વાતિરિક્તાનપેક્ષતયા સ્વપ્રકાશત્વમુક્તમ્। ન ચાત્મશબ્દસ્ય પરમાત્મપરત્વં પૂર્વવાક્યે આત્મનિ નાડીસમ્બન્ધપ્રતિપાદનાત્। ઉત્તરવાક્યે ચ `કતમ આત્મા યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઽરિત્યુત્તરવાક્યપર્યાલોચનયા સંદંશન્યાયેન જીવપરત્વાત્। ન ચ દ્યુભ્યાદ્યધિકરણન્યાયેનાત્મશબ્દસ્ય તત્રૈવ મુખ્યત્વમ્, પ્રધાનાદ્યનાત્મનિરાકરણાર્થતયા સ્વશબ્દાદિત્યાત્મશબ્દઃ। હેતુત્વેનોક્તેઃ, ન તુ મુખ્યત્વાભિપ્રાયેણ, જીવસ્યાપ્રસક્તેઃ, મુખ્યત્વસ્યોભયસાધારણ્યાચ્ચ। અત એવ- `અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઽમિત્યુપસંહારસ્ય અસ્યેતિ પદાનુષઙ્ગેણ અયમીશ્વરો જીવસ્ય સ્વયમેવ જ્યોતિર્જ્ઞાનહેતુરિત્યેવં પરત્વં- નિરસ્તમ્, ઉક્તન્યાયેન ઉપક્રમવિરોધાત્। ન ચ- વાચૈવાયં જ્યોતિષાસ્ત ઇતિ જ્યોતિઃશબ્દસ્ય વાચિ જ્ઞાનસાધને પ્રયોગાદત્રત્યજ્યોતિઃશબ્દસ્યાપિ જ્ઞાનસાધનપરત્વમ્, ન તુ જ્ઞાનપરત્વમિતિ- વાચ્યમ્, લૌકિકજ્યોતિષિ રૂઢસ્ય જ્યોતિઃશબ્દસ્ય વાચિ જ્ઞાનસાધનત્વેન પ્રવૃત્તિવદત્રાપિ તમોવિરોધિત્વેન રૂપેણાજ્ઞાનવિરોધિન્યપિ પ્રયોગસંભવાત્। ન ચ સ્વપ્રકાશપરત્વે સદા સ્વપ્રકાશત્વેન શ્રુતાવત્રેત્યસ્ય વૈયર્થ્યમ્। જાગ્રદવસ્થાયામાદિત્યાદિજ્યોતિઃ સંભવેન દુર્વિવેકતયાસ્યામવસ્થાયાં સુવિવેકતયા અત્રેતિ વિશેષણસાફલ્યાત્। ન ચાસ્યેતિ ષષ્ઠ્યા વિષયત્વાભિધાનમ્, સ્વયંદાસા ઇત્યાદાવિવાનન્યવેદ્યત્વપરત્વાત્। ન ચામુખ્યાર્થત્વાપત્તિઃ, મુખ્યવિષયાસંભવેનેષ્ટત્વાત્। ન ચ પ્રદીપાદૌ સ્વવિષયત્વેન સ્વપ્રકાશત્વવ્યવહારઃ, સજાતીયપ્રકાશાપ્રકાશ્યપ્રકાશત્વસ્યેવ તત્રાપિ વ્યવહારનિદાનત્વાત્। અત એવ ન ઘટાદાવપ્રકાશે અતિપ્રસઙ્ગઃ।
વિવરણાનુમાનાનિ ચ- આત્મા સ્વપ્રકાશઃ સ્વસત્તાયાં પ્રકાશવ્યતિરેકવિધુરત્વાત્, પ્રકાશાશ્રયત્વાત્, પ્રકાશકર્તૃત્વાત્, પ્રદીપવત્। નનુ ચ- અવેદ્યત્વં ચેત્ સાધ્યં, સાધ્યવૈકલ્યમ્, સજાતીયપ્રકાશાપ્રકાશ્યત્વં ચેદર્થાન્તરમ્, ઘટાદાવિવાસ્વપ્રકાશત્વેઽપ્યુપપત્તેઃ, જ્ઞાનપ્રભાનુગતપ્રકાશત્વાસિદ્ધિશ્ચ, જ્ઞાતૈકસતિ દુઃખાદાવાદ્યહેતોર્વ્યભિચારઃ, દ્વિતીયતૃતીયયોસ્ત્વન્મત આત્મનઃ પ્રકાશત્વેનાસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન, સ્વપ્રકાશ્યત્વસ્ય બાધિતતયા તદપ્રકાશ્યત્વેન પક્ષસ્ય વિશેષિતતયા વાર્થાન્તરાભાવાત્। સજાતીય પ્રકાશાપ્રકાશ્યપ્રકાશત્વમેવ સાધ્યમ્। એવં ચ ન ઘટાદિવદસ્વપ્રકાશત્વેનોપપત્તિઃ, સ્વાપ્રકાશ્યસજાતીયાપ્રકાશ્યત્વેનાવેદ્યત્વસ્ય લાભાત્, વિજાતીયસ્યાપ્રકાશત્વાત્। જ્ઞાનપ્રભાનુગતં ચ પ્રકાશત્વમાવરણાભિભાવકત્વમ્। તચ્ચ જ્ઞાનસ્ય ચિત્ત્વેનાન્યત્ર તેજોવિશેષત્વાદિનેત્યન્યદેતત્। આવરણત્વં ચાજ્ઞાનતમસોઃ અર્થવ્યવહારપ્રતિ બન્ધકત્વમનુગતમેવ। તચ્ચાજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્ તમસો જ્ઞાનપ્રતિબન્ધદ્વારેત્યન્યદેતત્। ન ચ દુઃખે વ્યભિચારઃ, તસ્યાક્ષણે પ્રકાશવ્યતિરેકસત્ત્વાત્, પ્રકાશત્વેન વિશેષણાચ્ચ। નાપિ દ્વિતીયતૃતીયયોરસિદ્ધિઃ, પરરીત્યા તયોરુક્તેઃ, પ્રતિબિમ્બસ્ય બિમ્બાધીનતયા તદાશ્રિતત્વેન બિમ્બજ્ઞાનહેતુત્વોપપત્તેશ્ચ। અત એવાત્મા સ્વાનન્તરોત્પત્તિકપ્રકાશાશ્રયો ન, પ્રકાશાશ્રયત્વાદાદિત્યવદિત્યપિ સાધુ। ન ચ સિદ્ધસાધનમ્, ઘટાદિવિષયકજ્ઞાનસ્ય ત્વયાપિ જન્યત્વસ્વીકારાત્।

આનન્દબોધોક્તં ચ- વિવાદાધ્યાસિતા સંવિત્, સ્વસમાનાશ્રયસ્વસમાનકાલ સ્વગોચરજ્ઞાનવિરહપ્રયુક્તવ્યવહારવિરહવતી ન ભવતિ, સંવિત્ત્વાદનન્તરવ્યવહિનયમાણસંવિદ્વત્। ન ચ- સ્વવેદ્યત્વેનોપપત્ત્યા સિદ્ધસાધનમ્, અસ્ય પરવેદ્યતાઙ્ગીકર્તૃવિષયત્વાત્, સ્વાવિષયત્વરૂપપક્ષવિશેષણમહિમ્ના તવાનભિમતપર્યવસાનાત્। અવેદ્યત્વં તુ બ્રહ્મણઃ શ્રુતિસિદ્ધમેવ। ન ચ સાકલ્યેનાવેદ્યત્વપરા, સઙ્કોચે કારણાભાવાત્। એતેન જ્ઞાતતાલિઙ્ગાનુમેયત્વે `અહં સુખીઽતિવદ્ અહં જનામીતિ પરોક્ષાનુભવવિરોધઃ। ગુરુમતે અયં ઘટ ઇત્યસ્ય જન્યસ્યૈવ સ્વવિષયત્વે સ્વજનકેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગઃ, વ્યવસાયાનુવ્યવસાયયોઃ પાર્થક્યાનુભવવિરોધશ્ચ। ન્યાયમતે અનુવ્યવસાયસ્યાપિ પરવેદ્યત્વે જ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષાત્મવિશેષગુણત્વેન ઇચ્છાદિવદવશ્યવેદ્યત્વાત્ જ્ઞાનધારાનુભવાપત્તિઃ, વિચ્છેદે ચરમસ્ય નિષ્પ્રામાણિકત્વાપત્તિઃ, સામાન્યપ્રત્યાસત્તેરભાવાત્। એવં ચ વ્યવસાયસુખાદિગોચરં સ્વવિષયં નિત્યમેવ જ્ઞાનં સિધ્યતિ। સ્વવિષયતાયાં ચ ન સ્વજનકસન્નિકર્ષાદ્યપેક્ષા સન્નિકર્ષાદ્યનપેક્ષેશ્વરસર્વવિષયનિત્યજ્ઞાનવત્। તથા ચૈવં પ્રયોગઃ- `ચૈત્રસુખદુઃખાદિકં, ચૈત્રીયનિત્યાપરોક્ષજ્ઞાનવિષયઃ, તં પ્રતિ જ્ઞાતૈકસત્ત્વાદ્, યદ્યં પ્રતિ જ્ઞાતૈકસત્, તત્ તં પ્રતિ તાદૃગ્ભાનવિષયઃ, યથેશ્વરપ્રયત્નઽઇતિ નિત્યજ્ઞાનસિદ્ધૌ `તત્ સ્વવિષયમ્, નિત્યજ્ઞાનત્વાત્, સ્વવ્યવહારે અન્યાનપેક્ષત્વાત્, સ્વસંશયાદિવિરોધિત્વાચ્ચ, ઈશ્વરજ્ઞાનવદ્ઽ- ઇતિ। તસ્માદાત્મનો નિત્યગુણભૂતં જ્ઞાનં સ્વવિષયત્વરૂપસ્વપ્રકાશત્વવદ્, આત્માપિ, તદ્વિષયઃ, યાવદ્‌દ્રવ્યભાવિના તેનાભિન્નત્વાત્, મામહં જાનામીત્યનુભવાદ્, `આત્મસ્વરૂપા સંવિત્ સ્વવિષયા, સ્વજન્યવ્યવહારવિષયત્વાત્ઽ। `ઉક્તા સંવિત્, સ્વવિષયિણી, સ્વસમાનાધિકરણસ્વત્વપ્રકારકસ્વવિશેષ્યકસંશયવિરોધિત્વાત્ ઉક્તવિશેષણવદ્વિપર્યય વિરોધિત્વાદ્વાઽ ઇતિ- નિરસ્તમ્।
આદ્યાનુમાને સાક્ષિરૂપાપરોક્ષનિત્યજ્ઞાનવિષયત્વેન સિદ્ધસાધનમ્, સહોત્પન્નજ્ઞાનેનાપિ જ્ઞાતૈકસત્ત્વોપપત્ત્યા જ્ઞાનગતનિત્યતાત્પર્યન્તસાધને તસ્યાસામર્થ્યં ચ। ન ચ ચૈત્રસ્ય તાદૃગ્જ્ઞાનાભાવે સુપ્તોત્થિતસ્ય પરામર્શાનુપપત્તિઃ, સંસ્કારેણ તદુપપત્તેઃ, નિત્યજ્ઞાનસ્ય પરામર્શવિરોધિત્વાચ્ચ। સ્વવિષયત્વાનુમાને ચ દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ, ઈશ્વરેઽપિ સ્વવિષયકનિત્યજ્ઞાનાસિદ્ધેઃ અપ્રયોજકત્વં ચ, સ્વાવિષયત્વેઽપિ વ્યવહારાદેરુપપાદિતત્વાત્। કિં ચ ચૈત્રનિત્યજ્ઞાનસ્ય સ્વવિષયત્વે નૈકં નિયામકમ્, ઈશ્વરજ્ઞાનસ્ય ન્યાયમતે વસ્તુત્વવત્ સર્વવિષયત્વોપપત્તેઃ, નાપ્યભેદઃ, દુઃખાદાવભાવાત્। નાપિ સમાનાધિકરણત્વમ્, આત્મન્યભાવાદ્, ધર્માદૌ તત્સદ્ભાવાચ્ચેત્યનનુગતમેવ વાચ્યમ્। તથા ચ કિમપરાદ્ધં વ્યવસાયસ્વપ્રકાશત્વવાદિના ગુરુણા ? અન્યત્ર સન્નિકર્ષસ્ય નિયામકત્વેઽપિ સ્વસ્મિન્નભેદસ્ય સંભવાત્। પાર્થક્યાનુભવાનનુભવરૂપસ્યાનુભવકલહસ્ય ત્વન્મત સમાનત્વાત્। તસ્માદ્વ્યવહાર એવાનનુગતં કારણમસ્તુ। તત્પ્રયોજકાનુગમાર્થં કિમિતિ નિર્બન્ધઃ ? પશ્ચાદપ્યનનુગમ એવ પર્યવસાનાત્। એવં ચ ન સ્વવિષયત્વરૂપં સ્વપ્રકાશત્વં, કિંત્વવેદ્યત્વે સત્યપરીક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વમિતિ સિદ્ધમ્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ આત્મનઃ સ્વપ્રકાશત્વોપપત્તિઃ

[2-12]
[2-13]
13. અવાચ્યત્વભઙ્ગઃ
નિર્ધર્મકતયા અવેદ્યતયા ચ બ્રહ્મ આનન્દાદિપદલક્ષ્યં, ન વાચ્યમ્, પ્રવૃત્તિનિમિત્તાભાવાદિતિ। નનુ- અવાચ્યશબ્દેનોચ્યતે ચેદ્, વાચ્યત્વસિદ્ધિઃ, લક્ષ્યતે ચેદ્, અવાચ્યરૂપમુખ્યાર્થસ્યાભાવાત્ કથં લક્ષણા ? ભાવે વા બ્રહ્મ નાવાચ્યં, કિન્તુ તીરવદવાચ્યરૂપમુખ્યાર્થસંબન્ધિમાત્રમિતિ સ્યાત્। મુખ્યાર્થહીનસ્યાપિ બ્રહ્મલક્ષકત્વે ઘટપદમપિ ઘટલક્ષકં સ્યાદિતિ- ચેન્ન, અવાચ્યરૂપમુખ્યાર્થાભાવેઽપિ નઞ્‌સમભિવ્યાહૃતવાચ્યશબ્દેન વાચ્યત્વાત્યન્તાભાવબોધનદ્વારા સ્વરૂપે લક્ષણયૈવ પર્યવસાનાત્। એવં નિર્વિશેષપદમપિ, અખણ્ડપદલક્ષકતાયામેવ મુખ્યાર્થાવશ્યમ્ભાવનિયમાત્। નનુ- એવં લક્ષ્યપદેનાપિ લક્ષ્યત્વે તીરસ્યાગઙ્ગાત્વવત્ બ્રહ્મણોઽલક્ષ્યત્વાપત્તિરિતિ ચેન્ન, ઇષ્ટત્વાત્, સર્વથા નિર્ધર્મકત્વાત્, લક્ષ્યવ્યવહારસ્ય ચ વાચ્યત્વાભાવનિબન્ધનત્વાત્, તથા પ્રતિપાદિકં પ્રાક્। ન ચૈવં લક્ષ્યત્વાભાવેન વાચ્યત્વવ્યવહારપ્રસઙ્ગઃ, ગૌણસ્ય તસ્યાપીષ્ટત્વાત્ સત્યજ્ઞાનાદિપદાનાં ચ કલ્પિતધર્મવાચિનાં બ્રહ્મરૂપવ્યક્તિલક્ષકતયાઽખણ્ડાર્થત્વાનપાયાત્। ન ચ- સત્ત્વાદિધર્માશ્રયતયા લક્ષ્યત્વાભાવે મઞ્ચસંબન્ધિત્વમાત્રેણ લક્ષ્યસ્ય પુંસઃ અમઞ્ચત્વવત્ સત્ત્વાદિસંબન્ધિત્વમાત્રેણ લક્ષ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ અસત્ત્વાદ્યાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, કલ્પિતચન્દ્રત્વાદિજાતેઃ પરમાર્થચન્દ્રાદિવ્યક્તિતાદાત્મ્યેનાચન્દ્રત્વા ભાવવદત્રાપિ સત્ત્વાદ્યભાવાનાપત્તેઃ। તદુક્તમ્- `લક્ષ્યવ્યક્તિરપિ બ્રહ્મેઽતિ। અત એવ- સ્વપ્રકાશાદેરબ્રહ્મત્વે યદ્યદ્, બ્રહ્મતયેષ્ટં, તત્તદબ્રહ્મેતિ સાધુ સમર્થિતો બ્રહ્મવાદ ઇતિ નિરસ્તમ્।
યત્તુ નિર્વશેષાદિપદાનાં ચ સમાસપદતયા લક્ષ્યાદિપદાનાં યૌગિકતયા વાક્યતુલ્યત્વાન્ન વાચકતેતિ વક્તુમશક્યમ્, અન્વિતાભિધાનપક્ષે તેષામપિ વાચકત્વાદ્, અભિહિતાન્વયપક્ષેઽપિ વાક્ય એવાભિહિતાન્વયસ્વીકારેણ પ્રકૃતિપ્રત્યયોરન્વિતાભિધાયકત્વાદ્ વાક્યતુલ્યસ્યાપિ વાચકત્વાદ્ બ્રહ્મણઃ પદાર્થસંસર્ગરૂપત્વે સખણ્ડત્વાપત્ત્યા પદાર્થત્વે વાચ્યત્વાપરિહારાદિતિ। તન્ન। પદલક્ષ્યત્વેઽપ્યપદાર્થત્વોપપત્તેઃ, અકણ્ડત્વેઽપિ વાક્યાર્થત્વસ્યોપપાદિતત્વાદન્વિતાભિધાને અન્વિતવાચકસ્યાપિ સ્વરૂપે લક્ષણાઙ્ગીકારાત્। ન ચ તર્હ્યવાચ્યત્વાસિદ્ધિઃ, અખણ્ડબ્રહ્મસિદ્ધ્યુપાયત્વેન પ્રાપ્તસ્યાવાચ્યત્વાદેઃ નિવારકાભાવેનાનુષઙ્ગિકતયા સિદ્ધેઃ। `યતો વાચો નિવર્તન્તે, અશબ્દમસ્પર્શઽમિત્યાદિ શ્રુતયશ્ચાત્રાનુસન્ધેયાઃ, અવાચ્યશબ્દવદશબ્દશબ્દેઽપિ વ્યાઘાતાભાવાત્। ન ચેયં શ્રુતિરદ્ભુતત્વાભિપ્રાયા, શ્રૂયમાણાર્થત્વે બાધકાભાવાત્। ન ચ `યતો વાચઽ ઇત્યત્રાપિ મનસા સહેતિ શ્રુતમતો વૃત્તેરિવાન્તઃકરણવૃત્તિવ્યાપ્તે બ્રહ્મણિ વાગ્વૃત્તેરપિ સર્વથા નિષેધાયોગઃ, લક્ષણાયાઃ સ્વીકારેણ શક્તિમાત્રસ્યૈવ નિરાકરણાત્। ન ચ આનન્દાદ્યનેકપદામુખ્યાર્થત્વાપેક્ષયા નિવર્તન્ત ઇત્યેકપદાર્થામુખ્યત્વમેવ યુક્તમિતિ- વાચ્યમ્, બ્રહ્મણો નિર્ધર્મકતયા તત્ર શક્ત્યભાવેન બહુત્વસ્યાપ્રયોજકત્વાદ્વાચ્યત્વવિરોધ્યર્થદ્વારૈવાખણ્ડાર્થપરતયા તદ્વિરોધતાદવસ્થ્યાત્। અત એવ કસ્માદુચ્યતે પરં બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુતેઃ પરમાત્મેતિ ચાપ્યુક્ત ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ તત્તચ્છબ્દબોધ્યત્વમાત્રેણ વાચ્યત્વાભિલાપઃ, ન તુ શક્યત્વાભિપ્રાયેણેતિ તાભ્યાં ન વિરોધઃ। તાત્પર્યવિષયો બ્રહ્મ વાચ્યં વસ્તુત્વાલ્લક્ષ્યત્વાચ્ચ તીરવદિતિ ચેત્, નિર્ધર્મકતયા વાચ્યત્વબાધાત્, તદુન્નીતસધર્મકત્વાદ્યુપાધિસંભવાચ્ચ। પરમાર્થસત્યપદાદિકં કસ્યચિદ્વાચકમ્, પદત્વાદિત્યપિ ન, કિમત્ર પદત્વમ્ ? ન તાવત્સુપ્તિઙન્તત્વમ્, સમાસપદસ્યાશક્તત્વેન રાજપુરુષાદૌ વ્યભિચારાત્, નાપિ શક્તત્વમ્, સાધ્યાવિશેષાદ્, અવયવદ્વારા સમાસપદસ્ય વાચકત્વં ચેદ્, ઇષ્ટમેવ। નાપિ સત્યજ્ઞાનાદિવાક્યં વાચ્યાર્થતાત્પર્યવચ્છબ્દયુક્તં વાક્યત્વાદિત્યપિ, વિષં ભુઙ્ક્ષ્વેત્યાદૌ વ્યભિચારાત્।
નનુ- અવાચ્યત્વે લક્ષ્યત્વાનુપપત્તિઃ, વાચ્યાર્થસંબન્ધિત્વેન જ્ઞાતસ્યૈવ લક્ષ્યત્વાત્, તજ્જ્ઞાનં ચ ન શબ્દભિન્નેન, ઉપનિષન્માત્રગમ્યત્વાત્, નાપિ સ્વપ્રકાશતયા, નિત્યસિદ્ધે શબ્દવૈયર્થ્યાત્। અવાચ્યશબ્દસ્ય ચ લક્ષકસ્યૈવ વક્તવ્યત્વાત્તત્રાપિ વાચ્યસંબન્ધિત્વેન જ્ઞેયત્વે અનવસ્થેતિ ચેન્ન, તથા જ્ઞાનમુપસ્થિતાવુપયોગિ। બ્રહ્મ સ્વપ્રકાશતયા સ્વત એવોપસ્થિતમિતિ કિં તેન ? ન ચૈવં શબ્દવૈયર્થ્યમ્ આવરણાભિભાવકવૃત્તાવુપયોગાત્। અત એવ નાનવસ્થા। તસ્માત્ પ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્ય દુર્નિરૂપત્વાદવાચ્યત્વમ્। તદુક્તમ્-
દૃષ્ટા ગુણક્રિયાજાતિસંબન્ધાઃ શબ્દહેતવઃ।
નાત્મન્યન્યતમો હ્યેષાં તેનાત્મા નાભિધીયતે॥ ઇતિ।
ન ચારોપિતગુણાશ્રયતયા વાચ્યતા, તસ્ય તાત્પર્યાવિષયતયા તાત્પર્યવિષયે અવાચ્યત્વસ્ય સ્થિતત્વાત્। ન ચ સત્યાદિપદાનાં લક્ષકત્વે સિદ્ધે નિમિત્તાભાવઃ, તસ્મિંશ્ચ લક્ષકત્વમિતિ પરસ્પરાશ્રયઃ, નિર્વિશેષવાક્યેન નેતિ નેતીત્યનેનૈવ નિમિત્તાભાવસ્ય સિદ્ધત્વાત્। ન ચ- નિર્વિશેષવાક્યસ્ય સ્વરૂપમાત્રપરત્વે પ્રવૃત્તિનિમિત્તાવિરોધઃ, નિર્વિશેષત્વવિશિષ્ટપરત્વે ચ તસ્યૈવ સત્ત્વેન નિર્વિશેષપદવાચ્યત્વસ્યૈવ પ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્, દ્વારતયા ઉપસ્થિતસ્ય સ્વપરવિરોધિત્વાન્નિર્વિશેષસ્ય વાચ્યત્વાસંભવાચ્ચ। તસ્માન્નિર્વિશેષત્વાદેવ જીવબ્રહ્માભેદઃ સિદ્ધઃ, ભેદકાસંભવાત્। તથા ચ।
બ્રહ્મણ્યવાચ્યે યો વિદ્વાન્વાચ્યતામધિગચ્છતિ।
સ નિસ્ત્રપો નિમિત્તાનાં વિરહૈઃ પ્રતિબોધ્યતામ્॥
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ બ્રહ્મણઃ શબ્દાવાચ્યત્વોપપત્તિઃ

[2-13]
[2-14]
14. સામાન્યતો ભેદખણ્ડનોદ્ધારઃ
સ્યાદેતદ્- ઇદમયુક્તમ્, ભેદસ્ય પ્રમાણસિદ્ધત્વાત્। ન ચ- ભેદસ્ય સ્વરૂપત્વે અનપેક્ષત્વાપત્ત્યા ધર્મત્વમ્, તથા ચાનવસ્થા, સ્તમ્ભકુમ્ભયોઃ પરસ્પરભેદગ્રહોઽન્યોન્યભેદગ્રહસાપેક્ષ ઇતિ અન્યોન્યાશ્રયશ્ચ, એવં ચ ભેદાસિદ્ધિરિતિ- વાચ્યમ્, તત્ કિં ભેદે પ્રતીતિરેવ નાસ્તિ ? કારણાજન્યા વા ? બાધ્યવિષયા વા ? નાદ્યઃ, વિકલ્પાદિકરણરૂપ વ્યવહારવિપ્લવાપત્તેઃ, ન હિ ભિન્નતયા અજ્ઞાતેન વિકલ્પઃ। ન દ્વિતીયઃ, અકારણકોત્પત્તેર્વ્યાહતત્વેન નિત્યત્વાપત્ત્યા તન્નિરાસકમોક્ષોપાયાનનુસારણાપત્તેઃ। ન તૃતીયઃ, ઉક્તશુષ્કતર્કસ્યાબાધકત્વાત્। અન્યથા ઐક્યસ્ય સ્વરૂપત્વે અનપેક્ષત્વાપત્તિઃ, ધર્મત્વે અદ્વૈતહાનિરિત્યાદિના ઐક્યબુદ્ધિરપિ બાધિતવિષયા સ્યાત્। ન ચ- મમ વૈતણ્ડિકસ્ય પરમક્ષમાત્રં ખણ્ડનીયમિતિ- વાચ્યમ્, સ્વપક્ષસત્ત્વેઽપિ તવ તથાત્વે મમાપિ તથાત્વાવિરોધાત્। ન ચ મમ પરપક્ષખણ્ડનમાત્રેણ સ્વમતભૂતૈક્યસિદ્ધિઃ, મમાપિ તાવન્માત્રેણ સ્વમતભૂતભેદસિદ્ધિસંભવાત્। ન ચ- માં પ્રતિ ભેદખણ્ડનમાત્રનિયોગે મમૈવ વૈતણ્ડિકત્વમિતિ વાચ્યમ્, માં પ્રત્યપ્યૈક્યખણ્ડનમાત્રનિયોગસંભવાત્ મધ્યસ્થસ્ય ત્વદનધીનત્વાત્। અસ્વવ્યાઘાતકૈરેવ ત્વયૈક્યં દૂષ્યમિતિ યદા, તદા અસ્વવ્યાઘાતકૈરેવ ત્વયા ભેદો દૂષ્ય ઇત્યપિ સ્યાદિતિ- ચેત્, મૈવમ્, ન હિ વયં ભેદપ્રતીતેઃ સ્વરૂપં કારણં વાપલપામઃ। કિન્તુ બાધિતવિષયત્વં બ્રૂમઃ, વ્યાપ્તિસધ્રીચીનતયા અશુષ્કસ્તર્કૈરેવાનન્યપરયા શ્રુત્યા સ્મૃત્યા ચ ભેદસ્ય બાધિતત્વાત્, વિષયભેદાદિના પ્રત્યક્ષવિરોધસ્ય પરિહૃતત્વેન શ્રુત્યાદાવુપચરિતાર્થત્વાભાવાત્। યત્ત્વભેદસ્યાપ્યેવં નિરાસઃ। ન ચાભેદખણ્ડનયુક્તીનાં સ્વસ્ય સ્વાભેદોઽપિ સિધ્યેદિતિ સ્વવ્યાઘાતાદાભાસતા, ભેદખણ્ડનયુક્તીનામપિ ભૂષણયુક્ત્યભેદેન સ્વવ્યાઘાતકતાયાઃ સમાનત્વાદિતિ, તન્ન, ભેદખણ્ડનયુક્તીનાં તત્ત્વતો ભેદનિવારકત્વેઽપિ વ્યાવહારિકભેદસ્યાનિરાકરણેન સ્વાવ્યાઘાતકતોપપત્તેઃ। ન ચૈવં બ્રહ્મણ્યનૃતભેદસ્ય તત્ત્વતો નિષેધે તત્ર તત્તાદાત્મ્યાપત્તિઃ, ઘટે કલ્પિતઘટાન્તરભેદભ્રમસ્થલે તત્તાદાત્મ્યાદર્શનાત્। ન ચૈવમભેદોઽપિ તત્ત્વતો નિષેધ્યઃ, તર્હિ સ્વરૂપાપર્યવસાનેન શૂન્યવાદાપત્તેઃ। કિઞ્ચ બ્રહ્માતિરિક્તમૈક્યમસ્માકં નાસ્ત્યેવ। તસ્ય ચ તથા નિષેધે શ્રુતિવિરોધઃ। ન ચ- મમ ઘટાતિરિક્તો ભેદો નાસ્તિ, તસ્ય નિષેધે પ્રત્યક્ષવિરોધ ઇતિ- વાચ્યમ્, પ્રત્યક્ષસ્ય પારમાર્થિકસત્ત્વાવિષયત્વેનાવિરોધિત્વસ્ય પ્રાગેવોક્તત્વાત્।
નનુ- ભેદબાધકં ન ભેદવિષયમેવ, તત્સાધકતાપત્તેઃ, નાપ્યભેદવિષયમ્, એવં હિ તદન્યઃ તદ્વિરોધિ તદભાવો વા નઞર્થો વિષયો વાચ્યઃ। સર્વથા ચ ભેદો દુષ્પરિહરઃ, તદનન્યત્વે તદ્વિરોધતદભાવત્વયોરયોગાદ્, ભેદાભાવગ્રાહિણાપિ પ્રતિયોગિવિલક્ષણતયૈવાભાવસ્ય ગ્રહણાચ્ચ, ઔદાસીન્યેન પ્રવૃત્તસ્ય ઇદમિતિ જ્ઞાનવદબાધકત્વાચ્ચેતિ- ચેન્ન, પારમાર્થિકત્વાકારેણ ભેદાભાવવિષયસ્યૈવ બાધકત્વાત્। ન ચ ભેદે દુષ્પરિહરતા, વ્યાવહારિકભેદેનૈવ વ્યાવહારિકતદ્વિરોધિત્વતદભાવત્વયોરુપપત્તિ સંભવાત્, `યક્ષાનુરૂપો બલિરિતિ ન્યાયાત્। ભેદભ્રમાધિષ્ઠાનતત્ત્વગોચરં જ્ઞાનં ભ્રમબાધકમિત્યુપપન્નમ્, ઉક્તરીત્યા ભેદવૈલક્ષણ્યેન તદ્ગ્રહણોપપત્તેઃ। યત્તુ `નાયં ભેદો નાસ્ત્યત્ર ભેદોઽન્યદેવ ભેદાત્મના પ્રત્યભાઽદિત્યેવમાકારકં બાધકજ્ઞાનં વાચ્યમ્ `નેદં રજતઽમિતિ વત્, ઇદં ચ સર્વથા ભેદાવગાહીતિ કથં તત્ર બાધકમિતિ, તન્ન, પ્રતિયોગિતયા તદ્‌ગ્રહણસ્ય તદ્બાધકત્વાવિરોધિત્વાત્। ન ચ- અત્ર ભેદો નાસ્તીતિ ધીઃ સર્વથા ન ભેદાભાવમવગાહત ઇતિ- વાચ્યમ્, અન્યત્ર ભેદસત્ત્વે તદ્ભેદસ્યાત્રાવશ્યકત્વેનાત્ર ભેદો નાસ્તીત્યસ્યૈવ કુત્રાપિ નાસ્તીત્યત્ર પર્યવસાનાદ્ એકમેવ નાનાત્મના અભાદિત્યાદિ બાધકમનુસન્ધેયમ્। કોટ્યોર્વ્યાવહારિકભેદેન તદ્વત્તયા ગ્રહણાચ્ચ યથા બાધકત્વયોગઃ, તથોક્તમેવ। એતેન-
ભેદાદ્ ભિન્નતયા સ્વાર્થં બાધધીર્ગાહતે ન વા।
આદ્યે ભેદઃ સ્થિરઃ, અન્ત્યે તુ ન સા સ્યાત્ ભેદબાધિકા॥
ઇતિ- નિરસ્તમ્, સ્વરૂપેણ સ્થૈર્યેઽપિ તત્ત્વતોઽસ્થિરત્વસંભવાત્। એવં ચાક્લૃપ્ત વિષયત્વાદન્યોન્યાશ્રયત્વાદેરુત્ત્થાનમ્, ઉત્થિતસ્ય ચ નાભાસત્વમ્। કિં ચાયં દેશ્યાભાસો નિર્વચનવાદિનઃ પ્રતિ, નાસ્માન્। વયં હિ ભાસમાનો યો ભેદઃ સ સ્વરૂપાદિપક્ષાન્તર્ભાવબહિર્ભાવાભ્યાં વા અન્યેન વા ધર્માન્તરેણાનિર્વાચ્ય ઇતિ બ્રૂમઃ। ન ચ તર્કાભાસેનાનિર્વાચ્યત્વે ઐક્યસ્યાપિ તત્પ્રસઙ્ગઃ, ભેદબાધકસ્યાનાભાસતાયા ઉક્તત્વાદ્, ઐક્યભેદયોઃ શ્રુત્યનુગ્રહાનનુગ્રહાભ્યાં વિશેષાચ્ચ।
નનુ- બ્રહ્મણ્યનૃતાદિવ્યાવૃત્તિઃ બ્રહ્મજ્ઞાનાબાધ્યા વાચ્યા, શૂન્યાદ્યનાત્મકઘાટદૌ શૂન્યાદિતઃ સ્વજ્ઞાનાબાધ્યભેદદર્શનાદિતિ- ચેત્, બ્રહ્મઘટયોરધિષ્ઠનાધ્યસ્તત્વાભ્યાં વિશેષાદ્, અનૃતત્વસ્ય મૃષાત્વેન તદ્વ્યાવૃત્તેરપિ મૃષાત્વસ્ય યુક્તત્વેન ઘટે તજ્જ્ઞાનબાધ્યત્વસ્ય ઉભયોઃ સમાનત્વાત્। ન ચ- એવં પ્રાતિભાસિકરૂપ્યાદિવ્યાવૃત્તેરપિ પ્રાતિભાસિકત્વાપત્તિઃ, તથા ચ ભ્રાન્તિબાધવ્યવસ્થા ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, વિશેષદર્શનજન્યત્વ તદજન્યત્વાભ્યાં બાધભ્રાન્તિવ્યવસ્થોપપત્ત્યા પ્રાતિભાસિકત્વસ્યેષ્ટત્વાત્। ન ચૈવં સત્યાદિવાક્યસ્યાનૃતવ્યાવૃત્તિબોધકસ્યાપ્રામાણ્યાપત્તિઃ, તસ્યા આર્થત્વાત્। ન ચ- એવં વ્યાવૃત્તિવન્મૃષાપ્રતિયોગિકસ્યાત્યન્તાભાવસ્યાપિ મૃષાત્વેનાધિષ્ઠાનજ્ઞાનાબાધ્યાત્યન્તાભાવ પ્રતિયોગિત્વરૂપમિથ્યાત્વં ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, અધિષ્ઠાનજ્ઞાનબાધ્યત્વસ્ય તત્રાવિશેષણત્વાત્। ન ચ- એવમાત્મનિ દેહભેદસ્ય બાધ્યત્વે દેહાત્મૈક્યસ્ય મિથ્યાત્વં ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, ભેદમિથ્યાત્વસ્ય પ્રતિયોગ્યૈક્યામિથ્યાત્વાપ્રયોજકત્વસ્યોક્તત્વાત્। ન ચ- નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકસ્ય સાધનચતુષ્ટયાન્તર્ગતસ્ય જ્ઞાનં ભ્રમઃ સ્યાત્, તથા ચ તેનાનિત્યપરિહારેણ નિત્યે પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, હાનોપાદાનોપયુક્તરૂપાવગાહિબુદ્ધેર્વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યશાલિતયા વ્યવહારિકહાનોપાદાનસ્ય નિવર્તયિતુમશક્યત્વાત્। એતેન- પ્રપઞ્ચે સદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય મિથ્યાત્વે સદૈક્યાપત્તિઃ, જગન્મિથ્યાત્વપ્રમાણાનાં ચાતત્ત્વાવેદકત્વાપાત ઇતિ- નિરસ્તમ્, મિથ્યાત્વનિરુક્તાવુક્તોત્તરત્વાચ્ચ। એતેન- ભેદાદભેદસ્ય ભેદાભાવે અન્યતરખણ્ડનસાધનાભ્યામુભયખણ્ડનસાધને ઇતિ- નિરસ્તમ્, તાત્ત્વિકભેદાભાવેઽપિ કલ્પિતભેદેન વ્યવસ્થોપપત્તેઃ। ન ચ કલ્પિતેનાકલ્પિતકાર્યપ્રતિબન્ધાયોગઃ, અવિદ્યયા સ્વપ્રકાશરૂપબ્રહ્મકાર્યપ્રતિબન્ધદર્શનાત્, કલ્પિતકાન્તયા વિશ્લેષકાર્યપ્રતિબન્ધદર્શનાચ્ચ।

નનુ- ભેદસ્ય વ્યાવહારિકસત્ત્વાર્થમપિ ત્વયા અન્યોન્યાશ્રયાદિકમુદ્ધરણીયમ્, પરસ્પરસાપેક્ષેણ વ્યવહારસ્યાપ્યભાવાત્, ન હિ વ્યાવહારિકમૃદઃ સ્વજન્યઘટસાપેક્ષત્વમ્। કિં ચાત્ર (1) ન ભેદમાત્રેણ તદ્દર્શનમાત્રેણ વા અન્યોન્યાશ્રયાદ્યાપાદનમ્, તથા સતિ વ્યાવહારિકયોરપિ તયોરસિદ્ધિઃ સ્યાત્। (2) નાપિ તત્પ્રતીતિવાસ્તવત્વેન તદાપત્તિઃ, ચરમવૃત્ત્યવાસ્તવત્વેઽપિ તદ્વિષયવાસ્તવત્વવદુપપત્તેઃ વાસ્તવે અન્યોન્યાશ્રયાદર્શનેન વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેશ્ચ। (3) ન ચ પ્રમારૂપતત્પ્રતીત્યા તદાપાદનમ્, પ્રતીતિ સામાન્ય એવ ત્વયાન્યોન્યાશ્રયસ્યોક્તત્વેન પ્રમાત્વપર્યન્તે તત્ર દોષાભાવાત્। (4) નાપિ તત્પ્રતીતેર્ધર્મિપ્રતિયોગિસાપેક્ષત્વેન તદાપાદનમ્, તાવતાપિ તત્સાપેક્ષતામાત્રસ્યૈવ નિવૃત્તિરિતિ- ચેન્ન, અસ્માકમવિદ્યાસામર્થ્યાત્ સર્વાનુપપત્તિવિધૂનનોપપત્તેઃ। ન હિ માયાયામસંભાવનીયં નામ। તથા ચ પરસ્પરાશ્રિતમપિ ઇન્દ્રજાલવદ્દર્શયિષ્યતિ। ન ચ- ઈશ્વરસામર્થ્યાત્તાદૃશમપિ સત્યં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, ઉભયસિદ્ધમૃષાભૂતેન્દ્રજાલસ્થલે કારણાદિવ્યવસ્થોલ્લઙ્ઘિકાર્યાદિદર્શનવદન્યત્ર તથા અદર્શનાત્, દર્શને ચ મૃષાત્વ એવ પર્યવસાનાત્। આપાદનં ચ- ભેદસ્તત્પ્રતીતિશ્ચ યદિ માયિકી ન સ્યાત્, સર્વવ્યવસ્થોલ્લઙ્ઘિની ન સ્યાત્, સર્વવ્યવસ્થોલ્લઙ્ઘિની ચેયમ્। તસ્માન્માયિકીતિ વિપર્યયપર્યવસાનાત્, માયિકે વ્યવસ્થોલ્લઙ્ઘનસ્ય દર્શનેન વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ। ઉક્તશ્રુત્યા અસ્વવ્યાઘાતકયુક્ત્યા ચ ભેદસ્ય બાધાદભેદસ્યાબાધાચ્ચ સ્વાભેદસ્વભેદયોર્વ્યાવહારિકત્વે સમાનેઽપિ સ્વાભેદં પરિત્યજ્ય ભેદ એવ સર્વથા પ્રદ્વેષો નાકારણકઃ। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ સામાન્યતો ભેદખણ્ડનમ્

[2-14]
[2-15]
15. વિશિષ્ય ભેદખણ્ડનોદ્ધારઃ
નનુ નિરપેક્ષસ્વરૂપત્વે સાપેક્ષત્વાનુપપત્તિરિતિ યદુક્તં, તત્તાબદયુક્તમ્, અવિદ્યાનિવૃત્તેર્જીવબ્રહ્મૈક્યસ્ય ચ તવ મતે મતદ્વયેઽપિ સ્થિતૌ વ્યક્તિસાપેક્ષસ્ય જાતિમાત્રસ્ય પ્રતીતૌ સાપેક્ષસ્ય નીલતરત્વાદેરિવાર્થપ્રકાશાત્મકજ્ઞાનસ્ય બ્રહ્મણિ બ્રહ્માભેદસ્ય `અસ્તિ બ્રહ્મેઽત્યાદૌ કાલસાપેક્ષસ્યાસ્તિત્વસ્ય નિરપેક્ષબ્રહ્મવ્યક્ત્યાદિરૂપતાયા દર્શનાદિતિ- ચેન્ન, અવિદ્યાનિવૃત્તિજીવબ્રહ્મૈક્યયોઃ પ્રતીતૌ સાપેક્ષત્વસ્યાવિદ્યકતયા તાત્ત્વિકનિરપેક્ષત્વવિરોધિત્વાભાવાત્। જાતિમાત્રસ્ય વ્યક્ત્યભેદાસિદ્ધેઃ, વ્યક્તિસમાનસત્તાકઘટત્વાદૌ તદભાવાદ્, વ્યક્ત્યસમાનસત્તાકસત્તાદિજાતૌ તુ સાપેક્ષત્વસ્ય કાલ્પનિકત્વાત્ નીલરત્વાદેર્વ્યક્તિરૂપત્વાસિદ્ધૌ હેતોરભાવાદર્થપ્રકાશાત્મકજ્ઞાનસ્ય બ્રહ્માભેદસ્ય ચ સાપેક્ષતાયાઃ કાલ્પનિકત્વાત્। અસ્તિ બ્રહ્મેત્યાદાવપ્યેવમેવ। તથા ચ તત્ત્વતો નિરપેક્ષસ્ય સામાનાધિકરણ્યાસિદ્ધ્યા ન તર્કાભાસતાવ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ। અત એવ- ઐક્યસ્યાસ્વરૂપત્વે અદ્વૈતહાનિઃ મિથ્યાત્વે ભેદસ્ય સત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ, યત્ર યદધ્યસ્તં, તત્ર તદ્વિરોધિ તજ્જ્ઞાનાબાધ્યમ્, યથા શુક્તાવરૂપ્યત્વમ્। યત્ર યદૈક્યં બાધ્યં, તત્ર તદ્ભેદસ્તજ્જ્ઞાનાબાધ્યઃ। યથા દૂરસ્થવનસ્પત્યોર્ભેદ ઇતિ વા। યત્ર યદધ્યસ્તં તત્ર તદ્વિરોધિ તાત્ત્વિકમ્, યથા બ્રહ્મણ્યનૃતત્વસ્યાધ્યસ્તત્વે સત્યત્વં તાત્ત્વિકમિતિ વા વ્યાપ્તેરિતિ- નિરસ્તમ્, ઐક્યસ્ય બ્રહ્મભેદાનઙ્ગીકારાત્, વિરોધ્યનુરોધિનાં સર્વેષાં બ્રહ્મણિ કલ્પિતત્વેન તજ્જ્ઞાનબાધ્યત્વેન વ્યાપ્તીનામસિદ્ધેઃ।
નનુ- ઐક્યસ્ય નિરપેક્ષત્વે તત્ત્વંપદાર્થપરાણાં `સત્યં વિજ્ઞાનઘનઽ ઇત્યાદીનામૈક્ય પરમહાવાક્યૈકવાક્યત્વાભાવેન વૈયર્થ્યં સ્યાદિતિ- ચેન્ન, ઐક્યસ્ય સ્વપ્રકાશબ્રહ્માભિન્નતયા સ્થિતિપ્રતીત્યાદૌ નિરપેક્ષત્વેઽપિ યથા લક્ષ્યાર્થભેદભ્રમનિવર્તકવૃત્તિજનને પદાર્થસાપેક્ષતયા સ્વરૂપપરવાક્યાનામેકવાક્યતાયાઃ સત્ત્વાત્, ભેદરૂપપ્રતિયોગિસાપેક્ષત્વેન તત્ર સાપેક્ષત્વવ્યવહારાત્। ન ચ ઘટઃ પટો નેતિ નઞર્થસ્ય ભેદસ્યેવ તાદાત્મ્યનિષેધરૂપત્વેન વૈપરીત્યમ્, તાદાત્મ્યસ્ય તન્નિષ્ઠાસાધારણધર્મરૂપત્વે ભેદસ્યાભેદાનપેક્ષત્વાત્, અભેદરૂપત્વે ભેદસાપેક્ષત્વેનૈવ તસ્ય તદનપેક્ષત્વાત્। ન ચૈતાવતા ઐક્યસ્ય સાપેક્ષત્વાપત્તિઃ, કાલ્પનિકસ્યેષ્ટત્વાત્। અત એવ- અજ્ઞાનહાનિવદ્ બ્રહ્મરૂપધીવદભેદવત્સ્વરૂપત્વેઽપિ ભેદસ્ય સાપેક્ષત્વં હિ યુજ્યત ઇતિ- નિરસ્તમ્, તવ સાપેક્ષત્વયોસ્તાત્ત્વિકતયા દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યાત્। ન ચ ભેદેઽપ્યેવમેવાસ્તુ, ભેદસ્ય નિષેધપ્રતિયોગિતયા શ્રુતત્વેન બ્રહ્મરૂપત્વાભાવાત્। ન ચ તત્રાભેદશ્રુતિરસ્તિ। એતેન- સ્વરૂપેણ નિરપેક્ષસ્યાપ્યભેદસ્યાભેદત્વેન સાપેક્ષત્વવત્ સ્વરૂપેણ નિરપેક્ષસ્યાપિ ઘટસ્ય ભેદત્વેન સાપેક્ષત્વમસ્તુ, અવચ્છેદકભેદેન સપ્રતિયોગિત્વાપ્રતિયોગિત્વે અપિ યથા તદ્વદિતિ- નિરસ્તમ્, ભેદસ્ય સ્વરૂપતો નિરપેક્ષત્વે નિષ્પ્રતિયોગિકત્વે ચ પરાન્ પ્રતીવ સ્વમપિ પ્રતિ અવિશિષ્ટતયા સ્વવ્યાઘાતઃ। ન ચૈવમભેદસ્યાપિ સ્વાન્ પ્રતીવ પરાન્ પ્રતિ તથા સતિ તથાત્વાપત્તિઃ, ઇષ્ટાપત્તેઃ। ઘટત્વાદિના ભેદઃ પરં કલ્પિતઃ, સ્વરૂપતસ્ત્વભેદ એવ। તથા સતિ પરત્વં પરં વ્યાહતમ્, ન સ્વરૂપત્વમપિ।
યત્તુ સપ્રતિયોગિકત્વનિષ્પ્રતિયોગિકત્વવ્યવસ્થા તુ યદસાધારણ્યેન સ્વવાચકપ્રવૃત્તિનિમિત્તાવચ્છેદેન પ્રતીતૌ પ્રતિયોગિપ્રતીતિ સાપેક્ષમ્ તત્સપ્રતિયોગિકમ્, અન્યત્તુ નિષ્પ્રતિયોગિકમિતિ, તન્ન, ભેદસ્ય સ્વરૂપત્વે તદન્યત્વાસિદ્ધેઃ। એતેન- એકસ્યાર્થસ્ય લઘુત્વકઠિનત્વાદિના ઉલ્લેખેન નિરપેક્ષત્વેઽપિ અગુરુત્વાદ્રવત્વાદિના ઉલ્લેખેન સાપેક્ષત્વમપિ યથા, તથા ઘટ ઇત્યુલ્લેખેન નિરપેક્ષસ્યાપિ ભેદ ઇત્યુલ્લેખે સાપેક્ષત્વોપપત્તિરિતિ- નિરસ્તમ્, શબ્દાનુલ્લેખેઽપિ સાપેક્ષનિરપેક્ષયોરનુભવાચ્ચ, લયાદિવત્ નઞનુલ્લેખમાત્રેણ દૃષ્ટાન્તાસમ્પ્રતિપત્તેશ્ચ। ન ચ- એકસ્યૈવ ગમનસ્ય ગચ્છતિચલતિ શબ્દોલ્લેખાભ્યામેકસ્યૈવ ચ પ્રયત્નસ્ય કરોતિ પ્રવર્તત ઇતિ શબ્દોલ્લેખાભ્યાં કર્મસાપેક્ષત્વનિરપેક્ષત્વયોઃ શબ્દસ્વભાવપ્રયુક્તિદર્શનાદત્રાપિ ઘટભેદશબ્દોલ્લેખેન સાપેક્ષત્વનિરપેક્ષત્વે સ્યાતામિતિ- વાચ્યમ્, અર્થગતસકર્મકત્વાદીનાં શબ્દસ્વભાવાનધીનત્વાત્। પ્રત્યુત એકસ્મિન્નેવ તપધાતાવર્થભેદેન તયોર્દર્શનાત્ તપતિ ઋષિસ્તપતિ પૃથિવીં સવિતેઽત્યાદૌ। એવં ચ દૃષ્ટાન્તેષ્વર્થભેદ એવ, ફલં ધાત્વર્થ ઇતિ મતે સંયોગરૂપાર્થભેદાત્। મતાન્તરે તૂત્તરસંયોગાવચ્છિન્નસ્પન્દસ્ય ગમ્યર્થત્વં, પૂર્વવિભાગફલકસ્પન્દસ્ય ચલત્યર્થત્વમ્, અનુકૂલયત્નસ્ય કરોત્યર્થત્વં, યત્નમાત્રસ્ય યત્યર્થત્વમિતિ। ન ચ- ભેદત્વમેવ સાપેક્ષમ્, ન તુ ભેદ ઇતિ- વાચ્યમ્, સાપેક્ષતયા વિશેષ્યસ્યૈવાનુભવાદ્, અન્યથા ઘટપ્રતિયોગિકં ભેદત્વમિત્યુલ્લેખઃ સ્યાત્।
એતેન- `ભાવાભાવસ્વરૂપત્વાન્નાન્યોન્યભાવતા પૃથક્ઽ ઇત્યુક્તેઃ ન સ્વરૂપમાત્રં ભેદઃ, કિંત્વન્યોન્યાભાવઃ, સ ચ વસ્તુનઃ સવિશેષાભિન્ન ઇત્યુક્તેશ્ચ ઘટાદિરેવ ભાવાભાવરૂપતયા ભેદ ઇતિ નિરસ્તમ્, ઘટતદભાવસ્થલે ભાવત્વાભાવત્વયોર્વિરુદ્ધત્વેન કલ્પનાત્ કથં તદાશ્રયૈક્યમ્ ? ન ચ અવિદ્યાનિવૃત્ત્યદ્વૈતયોરપિ કથં બ્રહ્મૈક્યમિતિ- વાચ્યમ્, અસ્મન્મતે તત્રાભાવત્વસ્ય કલ્પિતત્વેન માયિકતયા વિરોધાભાવાત્, તવ તુ દ્વયોરપિ તાત્ત્વિકત્વેન વિરોધસ્ય દુષ્પરિહરત્વાત્। અત એવ- તત્તાદાત્મ્યાયોગ્યત્વં વા તદૈક્યપ્રમિત્યવિષયત્વં વા, યત્ર યદ્દર્શનં તત્ર તત્તાદાત્મ્યાધ્યાસવિરોધિતત્વં વા, સ્વવૃત્તિયત્કિઞ્ચિદ્ધર્માનાધારનિષ્ઠ યત્કિઞ્ચિદ્ધર્માનાધારત્વસ્વરૂપં વા સ્વાવૃત્તિયત્કિઞ્ચિદ્ધર્માધારાનિષ્ઠધર્માધારત્વ રૂપં વા સ્વરૂપત્વં તદ્ભેદત્વમ્, અનાધારત્વં ચાધારત્વરાહિત્યમ્, ન ત્વાધારાદન્યત્વમિતિ નાન્યોન્યાશ્રય ઇતિ- નિરસ્તમ્, સ્વરૂપત્વે સાપેક્ષત્વાનુપપત્તેઃ, અતિરેકે અનવસ્થાનાદ્, અત્યન્તાભાવાન્યોન્યાભાવયોરૈક્યાપત્તેઃ, પ્રમિતિદર્શનાદિઘટિતત્વેન ચક્ષુરાદ્યગમ્યાતાપત્તેશ્ચ। કિઞ્ચ ભેદસ્ય ઘટસ્વરૂપત્વે તન્નિરૂપકપ્રતિયોગિનોઽપિ તત્સ્વરૂપતાપત્તિઃ, ન હિ ભેદરૂપમાત્રં ઘટઃ, કિન્તુ પટપ્રતિયોગિકભેદરૂપ ઇતિ।
નનુ નાયં દોષઃ, ભેદપ્રતિયોગિન ઉપલક્ષણત્વેન સ્વરૂપતાયામનન્વયાદ્, અન્યથા દુઃખનિવૃત્તેઃ પુમર્થતયા દુઃખસ્યાપિ પુમર્થત્વં, દોષાભાવસ્ય સાધકતાપ્રયોજકત્વે દોષસ્યાપિ સધાકતાપ્રયોજકત્વમ્, અનૃતવ્યાવૃત્ત્યજ્ઞાનનિવૃત્ત્યોરજ્ઞાનાદિપ્રકાશરૂપજ્ઞાનસ્ય ચ બ્રહ્મરૂપત્વે અનૃતાદીનામપિ તદ્રૂપત્વમ્, અજ્ઞાનનિવૃત્તેર્મોક્ષત્વે અજ્ઞાનસ્ય ચ મોક્ષત્વં ચ સ્યાત્। ન ચ લમ્બકર્ણાદૌ કર્ણાદેર્વિશેષણતયાન્વયદર્શનાદત્રાપિ તથા, ચિત્રગ્વાદિષુ અનન્વયાત્તથૈવ કિં ન સ્યાત્ ? અન્યથોદાહૃતસ્થલે અગતેઃ। ન ચ પ્રતિયોગિન ઉપલક્ષણત્વે તદજ્ઞાનેઽપિ કાકાજ્ઞાને ગૃહજ્ઞાનવત્તજ્જ્ઞાનાપત્તિઃ, ઇષ્ટાપત્તેઃ, અન્યથોદાહૃતાગતેશ્ચ। કેચિતુ પ્રતિયોગિનોઽનન્વયેઽપિ `શબ્દઃ અનિત્યઽ ઇત્યાદૌ શબ્દત્વાદેર્વિશેષણત્વમિવાત્રાપિ વિશેષણત્વમિત્યાહુરિતિ- ચેન્ન, ન હિ વયં પટભેદો ઘટસ્વરૂપમિત્યન્વયપ્રવિષ્ટત્વેન પ્રતિયોગિતયા નિરૂપકત્વમાત્રેણ વા પટસ્ય ઘટરૂપતામાપાદયામઃ, કિન્તુ સમાનાધિકરણપ્રતીતિવિષયસ્વરૂપં પ્રતિ પ્રતિયોગિતયા નિરૂપકત્વેન, અભેદનિરૂપકપ્રતિયોગિવત્। ન ચાજ્ઞાનનિવૃત્ત્યાદયઃ સમાનાધિકરણપ્રતીતિવિષયાઃ ભેદસ્તુ ઘટઃ પટો નેતિ સમાનાધિકરણપ્રતીતિવિષયઃ, અન્યથા સમાનાધિકરણનિષેધબુદ્ધિવિષયત્વં ભેદલક્ષણં ન સ્યાત્। એતેન-
પુરુષાર્થે દુઃખમિવ બ્રહ્મણ્યજ્ઞાનવત્તયા।

મોક્ષે ચ મોહવન્નાન્તર્ગતં કુમ્ભાદિકં પટે॥
તટસ્થત્વેઽપિ કુમ્ભાદેરપ્રતીતૌ ન ભેદધીઃ।
અજ્ઞાનાદેરપ્રતીતૌ તદ્ધાન્યાદ્યપ્રતીતિવત્॥ ઇતિ - નિરસ્તમ્ ।
કિઞ્ચ વિદારણાત્મનો ભેદસ્ય ઘટસ્વરૂપત્વે ઘટસ્યાપિ વિદારણં સ્યાત્ એવં તદવયવાનામપીતિ પરમાણુરપિ નૈક ઇતિ શૂન્યતાપત્તિઃ, એકાભાવે તત્સમાહારરૂપાનેકસ્યાપ્યભાવાત્। નનુ- અવિદારણાત્મકસ્યાભેદસ્ય બ્રહ્મરૂપત્વે પારમાર્થિકબ્રહ્મણો વ્યાવહારિકપ્રાતિભાસિકશૂન્યૈરપિ અવિદારણે તદૈક્યમપિ સ્યાત્। ન ચ જીવાભેદ એવ સ્વરૂપમ્, ન તુ ઘટાદ્યભેદઃ, તર્હ્યત્રાપિ ઘટાદિભ્યો ભેદ એવ પટસ્વરૂપમ્, ન તુ સ્વસ્માદિતિ સમમિતિ- ચેન્ન, સ્વરૂપત્વે ભેદસ્ય સ્વજ્ઞાનાપ્રતિબધ્યજ્ઞાનપ્રતિયોગિકત્વે સ્વરૂપત્વેનાભેદવત્ સ્વપ્રતિયોગિત્વનિયમેન સ્વવિદારકત્વસ્યાવશ્યકત્વાદ્, ઘટધર્મેષુ પટપ્રતિયોગિકભેદત્વવદ્ ઘટપ્રતિયોગકભેદત્વસ્યાપિ અભ્યુપગમાત્, પટાદ્ ભિન્નો ઘટ ઇતિવદ્ ઘટાદ્ભિન્નો ઘટ ઇતિ પ્રતીતેર્વજ્રલેપત્વાચ્ચ। યત્તુ સ્વસ્માદ્વિદારકત્વે અવયવાનાં વિભાગેન સૂક્ષ્મત્વમેવ સ્યાત્, ન તુ શૂન્યત્વમ્, ન હિ શૂન્યસંયોગાત્ કિઞ્ચિદુત્પન્નમિતિ, તન્ન, વિભાજકત્વં ન વિદારકત્વમ્, કિંત્વેકત્વવિરોધિત્વમ્। તથા ચૈકસ્યાભાવે અનેકસ્ય સુતરામભાવાચ્છૂન્યતાયામેવ પર્યવસાનાચ્ચ। એતેન વિદારકલવિત્રાદેઃ સ્વસંબન્ધિન્યેવ વિદારકત્વમ્, ન તુ સ્વસ્મિન્નિતિ ભેદશ્ચેત્સ્વરૂપં, તદા સ્વં ન વિદારયેત્। કિઞ્ચ ભેદસ્ય ન વિદારકત્વમ્, ભાવવ્યુત્પત્ત્યા વિદારણત્વાત્। તથા ચ સ્વરૂપભેદેન ઘટસ્ય ન વિદારણં સ્યાત્, સ્વવૃત્તિવિરોધાદિતિ- નિરસ્તમ્, ભેદસ્ય વિદારણરૂપ વિભાગાત્મકત્વેન વિભાગસ્ય વિભજ્યમાનવૃત્તિત્વનિયમેનાવયવાનવસ્થયા શૂન્યતાપત્તેસ્તાદવસ્થ્યાત્। અત એવ વિભાગરૂપવિદારણાત્મા ન ભેદઃ, કિંત્વન્યોન્યાભાવઃ, ધાતૂનામનેકાર્થત્વાત્। તદુક્તમ્-
ક્રિયાવાચિત્વમાખ્યાતુમેકૈકોઽર્થઃ પ્રદર્શ્યતે।
પ્રયોગતોઽનુસર્તવ્યા અનેકાર્થા હિ ધાતવઃ॥ ઇતિ ।
અન્યથા સંયુક્તયોર્ભિન્નાવિતિ વ્યવહારો ન સ્યાદિતિ- નિરસ્તમ્, અન્યોન્યાભાવસ્વરૂપત્વે કપાલાદિરૂપાશ્રયપ્રતિયોગિકભેદસ્ય ઘટાદિરૂપાશ્રિતરૂપતયા સ્વપ્રતિયોગિકભેદાશ્રયત્વાદેકત્વં કપાલાદિષુ ભજ્યેતેત્યવયવાનવસ્થયા શૂન્યતાયામેવ પર્યવસાનાત્। અત એવ- નાનેકત્વૈકાર્થસમવાયિના ભેદેન એકત્વં નિરાકૃત્ય તેન પુનરનેકત્વનિરાકરણં યુજ્યતે, ઉપજીવ્યવિરોધાદિતિનિરસ્તમ્, અનેકત્વમસ્પૃષ્ટ્વૈવ સ્વપ્રતિયોગિકભેદમાત્રેણ ઐક્યવિરહસ્યાપાદ્યત્વાત્। અત એવોક્તમાચાર્યૈઃ- `અભેદૈકાર્થસમવાયિન્યા એકતાયા ભેદેન વિરોધા"દિતિ।
યદુક્તં સ્વસ્મિન્વૃત્તિવિરોધાદિતિ, તન્ન, વિભાગાદિરૂપવ્યાપારસ્યાનઙ્ગીકારાદ્ ઇતરવિરોધિતાદિરૂપવ્યાપારસ્ય સર્વત્ર સત્ત્વાત્। કિઞ્ચ સ્વરૂપત્વે ભેદસ્ય સંશયાદિર્ન સ્યાત્, ધર્મિજ્ઞાને ભેદાજ્ઞાનાભાવાત્, તદજ્ઞાને હેતોરેવાભાવાત્। નનુ- અભેદસ્યાપિ સ્વરૂપત્વે સંશયાદ્યનુપપત્તિસ્તવાપિ સમા, યદિ ચાભેદત્વેનાજ્ઞાનાત્તથા, મમાપિ ભેદત્વેનાજ્ઞાનાત્તદિતિ- ચેન્ન, ભેદસ્ય સ્વરૂપત્વે શૂન્યતાપાદકયુક્ત્યા કોટીનામેવોચ્છેદાત્। ન ચ- અભેદસ્યાપિ સ્વરૂપત્વે ભેદકોટ્યુચ્છેદસ્તવાપીતિ- વાચ્યમ્, કલ્પિતકોટિમાદાય સંશયોપપત્તેઃ। ન ચ તવાપિ ભેદકસત્ત્વાદિકોટિઃ કલ્પિતા, શૂન્યતાપત્તેરિત્યુક્તત્વાત્।
યત્તુ પ્રાક્ ચૈતન્યે સ્વયંભાતેઽપિ તદભિન્નસ્યૈક્યસ્યાનવચ્છિન્નસ્યાનન્દસ્ય ચાપ્રકાશવદ્ધર્મિણઃ પ્રકાશેઽપિ તદભિન્નસ્ય ભેદસ્યાપ્રકાશો ભવિષ્યતિ, કિઞ્ચૈક્યપ્રકાશે તત્ર વિપ્રતિપત્તિર્ન સ્યાત્, તદુપદેશાનર્થક્યં ચ સ્યાદિતિ, તન્ન, ઐક્યાદીનાં સ્વપ્રકાશસ્વરૂપત્વેઽપિ તસ્યાજ્ઞાનતત્કાર્યવિપ્રતિપત્ત્યાદીન્ પ્રતિ અવિરોધિતયા તદ્ગોચરવિરોધિવૃત્તિપર્યન્તમુક્તાનુપપત્યાભાવાત્। ન ચ તર્હિ પ્રત્યગર્થેઽપિ વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્, ચાર્વાકાદીનાં તસ્યા અપિ દર્શનાત્। તસ્માદજ્ઞાનાશ્રયત્વાદિના પ્રત્યગર્થપ્રકાશમુપજીવ્યં નાવિદ્યાવૃણોતિ, ઐક્યાદ્યંશં ત્વાવૃણોત્યેવેતિ તત્ર વિપ્રતિપત્ત્યાદયઃ। ન ચ- એવં સાદૃશ્યાદિદોષાદત્રાપિ ભેદાંશ આવૃત ઇતિ- વાચ્યમ્, કોટ્યનુપસ્થિતેઃ પ્રધાનપૂર્વમારોપવાદિનઃ તવ તદસંભવાત્।
યત્તુ સ્વરૂપભેદો ભેદત્વેન ભાસત એવ, પ્રાયઃ સર્વભિન્નત્વેનૈવ પ્રતીતેઃ, અન્યથા સર્વકોટિકઃ સંશયઃ સ્યાત્। તત્ર ચ ઘટપ્રતિયોગિકત્વાદિરૂપા અનેકધર્માઃ સાદૃશ્યાદિવશાદગૃહીતાઃ સંશયવિષયા ભવિષ્યન્તિ, ન ચાનેકનિરૂપ્યસ્ય ભેદસ્ય નિરૂપકાનેકત્વાદનેકત્વાપત્તિઃ, તાદૃશસ્યાપીશ્વરજ્ઞાનાદેરનેકદ્વૈતનિરૂપ્યાદ્વૈતસ્ય ચૈક્યદર્શનાદ્, એક નિરૂપ્યપ્રાગભાવધ્વંસયોરનૈક્યદર્શનાચ્ચેતિ, તન્ન, ન વયં નિરૂપકભેદેન ભેદં બ્રૂમઃ, કિન્તુ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકભેદેનાભાવભેદસ્યાવશ્યકતયા, અન્યથા એકઘટપ્રતિયોગિનાં ચતુર્ણાં ધ્વંસાદીનામૈક્યાપત્તેઃ। ન ચાધિકરણરૂપાભાવવાદિનામધિકરણભેદેનૈવાભાવભેદઃ, ધ્વંસપ્રાગભાવયોરૈક્યાપત્તૌ વિલક્ષણવ્યવહારાનાપત્તેઃ। ન ચૈવમદ્વૈતેઽપ્યૈક્યાનુપપત્તિઃ, બ્રહ્મેતરત્વરૂપપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસ્યૈક્યાત્, પ્રતિયોગિભેદાભેદયોરતન્ત્રત્વાત્। યદપિ ભેદજ્ઞાનં ન ભ્રમવિરોધિ, કિંત્વધિષ્ઠાન આરોપ્યવિરુદ્ધધર્માદિજ્ઞાનમિતિ, તન્ન, શાબ્દાભેદભ્રમસ્ય શાબ્દભેદજ્ઞાનાદનિવૃત્ત્યાપત્તેઃ। યદપિ કૈશ્ચિદુક્તમ્- અદોષમૂલા તાદ્રૂપ્યેણાપ્રતીતૌ પ્રતીતિઃ સ્વરૂપભેદલક્ષણમ્, શુક્તેશ્ચ શુક્ત્યાત્મના અપ્રતીતિઃ દોષમૂલેતિ ન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। અદોષમૂલેત્યસ્ય યદ્યપિ સપ્તમ્યન્તવિશેષણત્વં ન સંભવતિ, તથાપિ વિશિષ્ટવિશેષણત્વેન તદ્વિશેષણત્વપર્યવસાનાદિતિ, તન્ન, તાદ્રૂપ્યેણાપ્રતીતૌ પ્રતીતેરભેદસાધારણ્યેનાદોષમૂલત્વપર્યન્તજ્ઞાનં ભેદવ્યવહારકારણં વાચ્યમ્। તત્રાદોષમૂલત્વં ફલૈકોન્નેયમિતિ ચાક્ષુષત્વં ન સ્યાત્, પ્રતીતિઘટિતત્વાત્, અપ્રત્યયકાલે ચ ભેદો ન સ્યાત્। કિઞ્ચ રજતાત્મના શુક્તેઃ પ્રતીતિસમયે તત્ર તદ્ભેદસ્તે ન સ્યાત્, અદોષમૂલેત્યસ્યાભાવવિશેષણત્વેનાવ્યાપ્તિવારણે અસામર્થ્યાત્, વિશેષ્યાનધિકરણસ્ય સુતરાં વિશિષ્ટાનધિકરણત્વાત્। ન હિ પુરુષહીને દણ્ડિપુરુષસંભવઃ। ન ચાદોષમૂલેતિ અશરીરજન્યત્વમિત્યત્ર શરીરમિવ પ્રતિયોગિવિશેષણં બાધિતસંગ્રહાય, નઞા સમસ્તપ્રતીતેરસમસ્તેનાનન્વયાત્। ન હ્યબ્રાહ્મણઃ સમીચીન ઇત્યનેન સમીચીનવિપ્રાભાવઃ પ્રતીયતે। અદોષમૂલતાદાત્મ્યપ્રકારપ્રતીત્યભાવોક્તૌ ચ શુક્તે રૂપ્યાત્મના અપ્રતીતિકાલે સામગ્રીવિરહાત્ શુક્ત્યાત્મના ચાપ્રતીતૌ સ્વભેદાપત્તેઃ તાદવસ્થ્યાત્। ન ચ- તદાપિ પ્રતીયમાનશુક્ત્યાત્મના પ્રતીયમાનત્વમીશ્વરજ્ઞાનમાદાયાસ્ત્યેવેતિ- વાચ્યમ્, એવં સત્યપ્રતીતિદશાવિરહેણ પ્રતીયમાનપદવૈયર્થ્યાત્। ન ચાન્યોન્યાભાવત્વં તત્। તસ્યાનિરૂપણાત્। તદુક્તમાચાર્યૈઃ-
સાપેક્ષત્વાત્સાવધેશ્ચ તત્વેઽદ્વૈતપ્રસઙ્ગતઃ।
એકાભાવાદસન્દેહાન્ન રૂપં વસ્તુનો ભિદા॥ ઇતિ ।

કિઞ્ચ ઘટસ્ય ભેદત્વે એકતરપરિશેષાપત્તિઃ। નનુ- ઐક્યસ્ય જ્ઞાનસ્યાનન્દસ્ય ચ બ્રહ્મસ્વરૂપત્વે એકતરપરિશેષાપત્તિસ્તવાપિ સમાના, ન ચ વસ્તુન એકત્વેનેષ્ટાપત્તિઃ પ્રકૃતેઽપિ સામ્યાદિતિ- ચેન્ન, એકતરપરિશેષાપત્ત્યા ઘટ ઇતિ ભેદ ઇતિ વિલક્ષણ વ્યવહારાભાવસ્યાપાદનાત્। ન ચ પ્રવૃત્તિનિમિત્તઘટત્વભેદત્વયોર્ભેદાત્તદુપપત્તિઃ ભેદત્વસ્ય નિર્વક્તુમશક્યત્વાત્। તથા હિ- ન તાવજ્જાતિઃ, જાત્યાદિસાધારણત્વાત્, નોપાધિઃ તાદાત્મ્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિકાભાવત્વાદિરૂપઃ, તાદાત્મ્યસ્ય ભેદવિરહરૂપત્વે અન્યોન્યાશ્રયાત્, તન્નિષ્ઠાસાધારણધર્મરૂપત્વે તદવચ્છિન્નપ્રતિયોગિકાત્યન્તાભાવેઽતિવ્યાપ્તેઃ, તસ્યાપિ સ્વરૂપત્વે અનુગતવ્યવહારાનાપત્તેઃ, ન ચ- જ્ઞાનાનન્દાદાવપિ વિલક્ષણવ્યવહારો ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, કલ્પિતધર્મભેદમાદાયોપપત્તેઃ। ન ચ- ભેદત્વમપિ તથાસ્ત્વિતિ- વાચ્યમ્, તર્હ્યનિરાકાર્યોઽસિ। કિઞ્ચ ભેદસ્ય સ્વરૂપત્વે ઇદં ભિન્નમસ્ય ભેદ ઇતિ સંબન્ધિત્વેન ધીર્ન સ્યાત્। ન ચાનન્દો બ્રહ્મણ ઇતિ વદુપપત્તિઃ, પ્રમાણસિદ્ધે હ્યૈક્યે ભેદવ્યવહારસ્યૌપચારિકત્વં કલ્પ્યતે રાહોઃ શિર ઇત્યાદિવત્। ન ચ પ્રકૃતે તથા, ઐક્યે માનાભાવાદ્ બાધકાચ્ચ। ન ચ પક્ષાન્તરાનુપપત્તેરેવ પક્ષાન્તરપરિગ્રહઃ, શશશૃઙ્ગાદૌ ભાવત્વાભાવત્વયોરન્યતરાનુપપત્ત્યાઽન્યતરગ્રહણાપત્તેઃ। ન ચ તત્રોભયત્ર બાધકાદલીકત્વેનોપપત્તિઃ, પ્રકૃતેઽપ્યુભયત્ર બાધકાદાવિદ્યકત્વેનોપપત્તેઃ સંભવાત્।
નનુ- અસ્તિ ભેદસ્ય સ્વરૂપત્વે જ્ઞાનં મૃદ્ ઘટ ઇતિવત્ ઘટઃ પટાત્મકો નેતિ પટતાદાત્મ્યનિષેધરૂપસ્ય ભેદસ્ય ઘટસામાનાધિકરણ્યેનાભેદપ્રત્યક્ષં, તથા ઘટભેદયોરેકૈકસ્ય પ્રતીતાવિતરસ્ય નિયમેન પ્રતીયમાનત્વાદિકં લિઙ્ગમ્। `સત્યં ભેદસ્તુ વસ્તૂનાં સ્વરૂપં નાત્ર સંશયઃ- ઇત્યાદ્યાગમશ્ચેતિ- ચેન્ન, ઘટઃ પટાત્મકો નેત્યાદેરન્યોન્યાભાવભેદવિષયતયા ભેદાભેદાવિષયત્વાદ્, અન્યથા નીલો ઘટ ઇત્યાદેરપિ રૂપાભેદવિષયત્વાપત્તેઃ। લિઙ્ગસ્ય ચાભેદસિદ્ધેઃ પૂર્વમસિદ્ધત્વાત્, સામાન્યવ્યાપ્તેર્જાતિવ્યક્ત્યાદૌ સમાનસંવિત્સંવેદ્યે વ્યભિચારાદ્વિશેષવ્યાપ્તાવપિ પ્રતિયોગિનિ વ્યભિચારાચ્ચ, આગમસ્ય ચાધિષ્ઠાનાતિરેકેણાસત્ત્વપરત્વાત્।
કિઞ્ચ પટાદ્ ભેદઃ ઘટમાત્રરૂપં વા, ઘટકુડ્યાદિસર્વરૂપં વા ? આદ્યે કુડ્યાદિઃ પટભેદો ન સ્યાત્। દ્વિતીયે સ્વરૂપાણામનનુગતત્વાત્ પટભેદાનુગતપ્રતીતિર્ન સ્યાત્। ન ચ પટજ્ઞાનેચ્છાદૌ યથા પટવિષયત્વેનાનુગતેનાનુગતવ્યવહારઃ, તથા પટપ્રતિયોગિકત્વેનાત્રાપ્યનુગતવ્યવહાર ઇતિ- વાચ્યમ્, એતાવતા હિ જ્ઞાનાદિષુ પટવિષયં જ્ઞાનં પટવિષયેચ્છેતિ પઠવિષયત્વાંશે અનુગમવત્ પટપ્રતિયોગિકત્વાંશ એવાનુગમઃ સ્યાત્, ન ભેદાંશેઽપિ। ન ચ ભેદત્વમપ્યેકમિત્યુક્તમ્। કિઞ્ચેદમસ્માદ્ ભિન્નમિતિ વાઽસ્યામુષ્માત્ ભેદ ઇતિ વા ધર્મિપ્રતિયોગિઘટિતત્વેન ભેદગ્રહણે પરસ્પરાશ્રયઃ, ધર્મિપ્રતિયોગિજ્ઞાને ભેદજ્ઞાનં તસ્મિંશ્ચ સત્યસ્યામુષ્માદિતિ વિલક્ષણધર્મિપ્રતિયોગિજ્ઞાનમિતિ ઘટપટૌ ભિન્નાવિતિ। ઘટપટવિશેષણતયા તયોંર્ભેદ ઇતિ તદ્વિશેષ્યતયા વા ગ્રહણેઽપિ અન્યોન્યાશ્રય એવ। ઘટપટપ્રતીતૌ તદ્વિશેષ્યત્વાદિના ભેદગ્રહઃ, ભેદગ્રહે ચ દ્વિત્વાવચ્છિન્નઘટ પટપ્રતીતિરિતિ। ન ચ- ભેદસ્ય સ્વરૂપત્વાત્ સ્વરૂપપ્રતીતેરેવ ભેદધીત્વેન ધીદ્વયાભાવાન્નોક્તદોષ ઇતિ- શઙ્ક્યમ્, સ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય દ્વિતીયત્વાભાવેઽપિ પ્રતિયોગિજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપજ્ઞાનાતિરિક્તસ્ય દ્વિતીયસ્યાપેક્ષણાત્। ન ચ- સર્વાત્મકમિદમિતિ વિપર્યયાદર્શનેનેદં ન સર્વાત્મકમિતિ સામાન્યતઃ સર્વતો વ્યાવૃત્તં વસ્ત્વનુભૂયત ઇતિ પ્રતિયોગિવિશેષ જ્ઞાનાનપેક્ષણાનન્નાન્યોન્યાશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્, સર્વાત્મકં નેત્યત્ર સર્વત્વં વા પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં સ્વેતરસર્વત્વં વા। આદ્યે સ્વસ્માંદ્વૈલક્ષણ્યે સ્વાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્, દ્વિતીયે અન્યોન્યાશ્રયસ્ય સ્પષ્ટત્વાત્। ન ચ- `સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેઽત્યત્ર યથા બ્રહ્માત્મત્વેનાપ્રતીતં સર્વમુચ્યતે। તદ્વદત્રાપિ સર્વસ્માદિત્યનેન તદાત્મકત્વેનાજ્ઞાતં સર્વં વિવક્ષ્યત ઇતિ- વાચ્યમ્, સ્વગ્રહાત્ પૂર્વં સ્વસ્યાપિ સ્વાત્મનાઽજ્ઞાતત્વાત્ સ્વસ્ય પ્રતિયોગિતાપત્તેઃ, દૃષ્ટાન્તે સર્વશબ્દસ્યાસઙ્કુચિતત્વે તવાસમ્પ્રતિપત્તિશ્ચ। ન ચ- વસ્તુતો ભેદાશ્રયસ્યાભેદેનાજ્ઞાતસ્ય જ્ઞાનં પ્રતિયોગિજ્ઞાનત્વેન કારણમ્, ન તુ ભિન્નત્વપ્રકારકજ્ઞાનત્વેનેતિ- વાચ્યમ્, એવં હિ ચન્દ્રે દ્વિત્વભ્રમો ન સ્યાત્, વસ્તુતો ભેદાભાવાત્।
નનુ- `અસ્તીદં ન જાનામિઽ `સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેઽત્યાદિષુ સાક્ષિસિદ્ધકાલવિષયસર્વૈઃ સહ વસ્ત્વજ્ઞાનાભેદાનામિવેહાપિ સાક્ષિસિદ્ધેન પ્રતિયોગિના સહૈવ વ્યાવૃત્તેઃ પ્રતીતેર્નાન્યોન્યાશ્રય ઇતિ ચેન્ન, વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય વિશેષણજ્ઞાનાજન્યત્વેઽપિ પ્રતિયોગિસવિકલ્પકસ્યાભાવજ્ઞાનં પ્રત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જનકત્વાત્। સાક્ષી ચ પ્રમાણમનપેક્ષ્ય પ્રતિયોગિપટાદિકં ધર્મિભિન્નતયા ન ગૃહ્ણાતીતિ કથં સાક્ષિસિદ્ધપ્રતિયોગિના ભેદગ્રહોપપત્તિઃ સ્યાત્ ? તદુક્તં ચિન્તામણૌ અન્યથા- નિર્વિકલ્પકાદપિ ઘટો નાસ્તીતિ વૃત્ત્યાપત્તેઽરિતિ। ન ચ- એતાવતા પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપટત્વાદિપ્રકારકજ્ઞાનમાત્રમર્થનીયમ્, ન તુ ધર્મિભિન્નત્વજ્ઞાનપર્યન્તમિતિ- વાચ્યમ્, ધર્મિતાવચ્છેદકભેદાજ્ઞાને પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતયા અભાવનિરૂપકત્વસ્યૈવાભાવાદ્, અન્યોન્યધર્મભેદજ્ઞાને ચ વિશિષ્ય સ્તમ્ભાત્ કુમ્ભસ્ય ભેદપ્રતીતૌ કુમ્ભાત્ સ્તમ્ભસ્ય ભેદધીરિત્યન્યોન્યાશ્રયતાદવસ્થ્યાત્।
નનુ- ત્વન્મતેઽપિ બિમ્બબ્રહ્મજીવાનાં પ્રતિબિમ્બબ્રહ્માભેદે `ઇદમનેનાભિન્નમસ્યામુષ્માદભેદઃ એતયોરભેદઽ ઇત્યેવં પ્રતીતિઃ સ્યાત્। તથા ચ ધર્મિપ્રતિયોગિભાવધીર્દ્વિત્વાવચ્છિન્નધીશ્ચ ભેદજ્ઞાનાધીનેતિ તદ્વિરુદ્ધાભેદજ્ઞાનાનુપપત્તિરિતિ- ચેન્ન, કાલ્પનિકભેદજ્ઞાનસ્ય ધર્મિપ્રતિયોગિભાવદ્વિત્વાવચ્છિન્નજ્ઞાનનિર્વાહકસ્ય તાત્ત્વિકાભેદજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વાયોગાત્। કિઞ્ચાભેદજ્ઞાને ન ધર્મિરૂપપ્રતિયોગિજ્ઞાનાપેક્ષા, તસ્ય નિષ્પ્રતિયોગિક વસ્તુસ્વરૂપત્વાત્, સપ્રતિયોગિકત્વવ્યવહારસ્તુ નિરૂપકભેદસપ્રતિયોગિકત્વેન। અત એવ- જીવસ્ય પ્રતિયોગિતયા બ્રહ્માભેદનિરૂપકત્વં તદભિન્નતયા જ્ઞાતસ્યૈવેત્યન્યોન્યાશ્રયઃ, ધર્મિણા સહાભેદેન પ્રતીતસ્યૈવાભેદપ્રતિયોગિત્વાદ્, અન્યથા દહનસ્યાપિ તુહિનાભેદસપ્રતિયોગિત્વાપત્તેરિતિ- નિરસ્તમ્, ભેદગ્રહસ્ય તત્ર પ્રતિબન્ધકત્વાચ્ચ। અત એવ- `તત્ત્વમસીઽત્યત્ર ત્વંપદવાચ્યસ્ય વિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્માભેદપ્રતિયોગિત્વપ્રસઙ્ગવિનિવારણાય વિદ્યમાનાભેદસ્યાસતિ પ્રતિબન્ધકે અભેદયોગ્યચિત્ત્વાદિરૂપેણ પ્રતીતિરભેદધીહેતુઃ ભેદભ્રમે તુ દોષઃ પ્રતિબન્ધક ઇતિ નાબેદધીરિતિ પરસિદ્ધાન્તં પરિકલ્પ્ય સ્વરૂપભેદપક્ષે વસ્તુતોઽગ્યોન્યપ્રતિયોગિકયોર્ઘટ પટસ્વરૂપભેદયોરન્યોન્યપ્રતિયોગિત્વયોગ્યઘટપટત્વાદિરૂપેણ પ્રતીતયોરસતિ પ્રતિબન્ધેઽન્યોન્યપ્રતિયોગિતયા વિશિષ્ટધીઃ, ધર્મભેદપક્ષેઽપિ વિદ્યમાનભેદસ્યાસતિ પ્રતિબન્ધકે ભેદયોગ્યનીલપીતત્વાદિરૂપેણ પ્રતીતિર્ભેદહેતુઃ, દૂરસ્થવનસ્પત્યાદૌ તુ દૂરાદિદોષઃ પ્રતિબન્ધક ઇતિ ન ભેદધીરિતિ સામ્યેન સમાધાનં નિરસ્તમ્, વૈષમ્યસ્યોક્તત્વાત્।

નનુ- યથા ગૌર્ગવયસદૃશીત્યાદૌ ગવયાદીનાં ગવાદિભ્યો ભેદઃ સન્નેવ પ્રતિયોગિત્વહેતુઃ, ન તુ જ્ઞાતઃ, ન હિ ગૌર્ગવયસદૃશીતિ પ્રત્યક્ષધીરપિ નિયમેન ગવયો ગોભિન્ન ઇતિ ધૂપૂર્વિકાઽનુભૂયતે, સુતરાં શાબ્દધીઃ, તત્ર ભેદવાચિશબ્દાભાવાત્, તથા પ્રકૃતેઽપિ। અન્યથા ચૈત્રસ્ય મૈત્રપિતૃત્વાદૌ જ્ઞાત એવ મૈત્રસ્ય ચૈત્રપુત્રત્વાદિજ્ઞાનં, ગવયસ્ય ગોસાદૃશ્યે જ્ઞાત એવ ગૌર્ગવયસદૃશીતિ જ્ઞાનમિતિ સપ્રતિયોગકપદાર્થમાત્રે અન્યોન્યશ્રયઃ સ્યાદિતિ- ચેન્ન, ઇષ્ટાપત્તેઃ, અત એવ સપ્રતિયોગિત્વેન નિષ્પ્રતિયોગિત્વેન ચ ભેદસાદૃશ્યાદિ દુર્વચં, સર્વત્ર બાધકસત્ત્વાદિતિ અસ્માકં સિદ્ધાન્તઃ। યત્તૂક્તમ્ પ્રતિયોગિધર્મિભેદગ્રહપૂર્વકત્વનિયમો નાનુભૂયત ઇતિ, તદિષ્ટમેવ, તસ્યૈવ સપ્રતિયોગિત્વે બાધકત્વાત્, પ્રત્યક્ષ એવ સપ્રતિયોગિકપદાર્થગ્રહે એવ મન્યોન્યાશ્રયસ્યાપાદ્યત્વે શાબ્દે ભેદવાચકપદાસત્ત્વસ્યાસ્માન્ પ્રત્યદૂષણત્વાત્। એવં ચ પ્રતિયોગિધીમાત્રં ન ભેદધીહેતુઃ, તન્નિર્વિકલ્પકાદપિ તદાપત્તેઃ, કિન્તુ પ્રતિયોગિત્વેન। તત્રાપિ નાન્યં પ્રતિ પ્રતિયોગિત્વેન કિન્તુ ભેદં પ્રતિ। તથા ચાન્યોન્યાશ્રયઃ। ન ચ સપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યાદાવેવં સ્યાત્, ઇષ્ટાપત્તેઃ, અભેદશ્ચ ન સપ્રતિયોગિક ઇત્યુક્તત્વાચ્ચ। યત્તુ યત્ર ધર્મિપ્રતિયોગિનૌ સન્નિહિતૌ, તત્ર ધર્મિપ્રતિયોગિસદ્ભાવયોસ્તદ્‌ભેદસ્ય ચ યુગપદ્ધીઃ, ઇદમનેન સદૃશમિતિવત્। તથા વિશેષણવિશેષ્યભાવસ્ય ચ યુગદ્ધીઃ, ઇમૌ સદૃશાવિતિવત્, સર્વસ્ય યોગ્યસ્ય ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષેણ યુગપત્સર્વવિષયૈકજ્ઞાનસંભવાત્। ન હિ મન્મતે દણ્ડીતિ ધીરપિ દણ્ડજ્ઞાનસાધ્યા। ઉક્તં ચૈતત્ યત્ર ધર્મિપ્રતિયોગિનોરન્યતરસ્યાસન્નિધાનં, તત્રાપિ સંસ્કારસચિવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષેણ એવમેવ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તદનેન સદૃશમિત્યાદિવત્। અન્યથા અભેદજ્ઞાનમપિ ન સ્યાત્। તથા ચાન્યોન્યાશ્રયઃ। તદુક્તમ્-
ધર્મિત્વપ્રતિયોગિત્વતદ્‌ભાવા યુગપદ્યદિ।
વિશેષણં વિશેષ્યં ચ તદ્ભાવશ્યૈવ ગૃહ્યતે॥ ઇતિ ।
તન્ન, પ્રમેયત્વાદિના ઘટે જ્ઞાતેઽપિ ઘટાભાવ ઇત્યપ્રતીતેઃ ઘટત્વાદિના ઘટસ્ય પૂર્વમવશ્યં જ્ઞેયત્વેન યુગપદેવ ધર્મિપ્રતિયોગ્યાદિબુદ્ધ્યસિદ્ધેઃ। ન ચ- તત્ર ઘટત્વાદિના ઘટસ્ય પૂર્વમવશ્યં જ્ઞેયત્વેન યુગપદેવ ધ઱મિપ્રતિયોગ્યાદિબુદ્ધ્યસિદ્ધિઃ। ન ચ- તત્ર ઘટત્વાદિજ્ઞાનસામગ્રીવિલમ્બાદેવ વિલમ્બઃ, તત્સત્ત્વે ઇષ્ટાપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, પ્રતિયોગ્યવિષયકાભાવપ્રત્યયાપાદનસ્યૈવમપ્યપરિહારાત્। ન ચ તાદૃક્‌પ્રતિયોગિગ્રહસામગ્રીકારણમ્, તદપેક્ષયા પ્રતિયોગિગ્રહસ્યૈવ લઘુત્વાત્।
નનુ- અન્યત્વાગ્રહણે પ્રોક્તઃ કથમન્યોન્યસંશ્રયઃ।
અન્યત્વં યદિ સિદ્ધં સ્યાત્ કથમન્યોન્યસંશ્રયઃ॥
ઇત્યુભયતઃપાશારજ્જુરિતિ- ચેન્ન, ન હ્યન્યત્વબુદ્ધિં વ્યવહારક્ષમામપિ નિરાકુર્મઃ કિંત્વનાવિદ્યકત્વે નોપપદ્યત ઇતિ બ્રૂમઃ। કિં ચ ભેદસ્ય વિશેષણવિશેષ્યભાવેનૈવ જ્ઞેયત્વાત્ તત્તદ્‌ભાવપ્રતીતેશ્ચ ભેદપ્રતીત્યધીનતયા દણ્ડચૈત્રાદૌ દૃષ્ટત્વેન ભેદપ્રતીતિપરમ્પરાનવસ્થા સ્યાત્। ન ચ- બ્રહ્મ જીવાભિન્નમ્, જગન્મિથ્યેત્યાદાવપ્યભેદાદેર્વિશેષણતયા ભેદ જ્ઞાનસ્યાપેક્ષણીયતયાઽનવસ્થાપત્તેઃ, ન પ્રાથમિકાભેદાદિધીરિતિ તવાપિ સમાનમિતિ- વાચ્યમ્, અવિદ્યાકલ્પિતભેદેનાજ્ઞાતેનાપિ વિશેષણત્વાદ્યુપપત્તેઃ। ન ચૈવં તવાપિ, ભેદભેદ્યયોઃ સ્વરૂપતો ભેદાભાવાત્, ભેદસ્યાધિકરણાનતિરેકાત્, ધર્મો ભેદ ઇતિ પક્ષે તુ પ્રતીત્યનવસ્થોદ્ધારેઽપિ વિષયાનવસ્થાયા દુષ્પરિહરત્વાપત્તેઃ। ન ચાવિદ્યકભેદપક્ષેઽપ્યનવસ્થાદિદોષઃ, અનુપપત્તેરલઙ્કારત્વાત્। અત એવ અભિન્નં બ્રહ્મેત્યત્રાબેદસ્ય ભિન્નતયા જ્ઞાતસ્ય વિશેષણત્વેન તેન સહ બ્રહ્માભેદબોધનાનુપપત્તિઃ, પ્રાચીનભેદધિયા પ્રતિબન્ધાદિતિ- નિરસ્તમ્, અનિર્વચનીયભેદજ્ઞાનસ્ય તાત્ત્વિકાભેદજ્ઞાનાપ્રતિબન્ધકત્વાત્।
કિં ચ ધર્મભેદપક્ષે પ્રત્યક્ષં કિં ભેદમેવ ગોચરયતિ ? ઉત વસ્ત્વપિ ? નાદ્યઃ, ભેદ ઇત્યેવાપ્રતીતેઃ। દ્વિતીયેઽપિ કિં ભેદપૂર્વકં વસ્તુ ગોચરયેત્ ? ઉત વસ્તુપૂર્વકં ભેદમ્, યુગપદ્વા ઉભયમ્ ? નાદ્યઃ, ભેદ ઇત્યેવાપ્રતીતેઃ, વિરમ્ય વ્યાપારાયોગાચ્ચ। અત એવ ન દ્વિતીયઃ, ન તૃતીયઃ, વસ્તુગ્રહસ્ય ભેદગ્રહજનકતાયાઃ સ્થાપિતત્વાત્। ન ચ વસ્તુમાત્રજ્ઞાનાનન્તરભાવિના વિશિષ્ટજ્ઞાનેન યુગપદુભયગ્રહઃ, પ્રતિયોગિત્વાદિના જ્ઞાતસ્યૈવ ભેદધીહેતુત્વાદ્, અન્યથા પઞ્ચમીપ્રયોગાદ્યનુપપત્તેઃ। તત્ર ચ પ્રાગુક્તો દોષઃ।
અત એવ- વિશિષ્ટધિયો વિશેષણજ્ઞાનજન્યત્વમતે અનયોર્ભેદ ઇતિ જ્ઞાનાનન્તરમિમૌ ભિન્નાવિતિ ધિયઃ સંભવઃ, વિશેષણજ્ઞાનાજન્યત્વેઽપિ યુગપદેવ ઉભયગોચરધિયઃ સંભવ ઇતિ- નિરસ્તમ્, અનયોર્ભેદ ઇત્યાદૌ ષષ્ઠ્યોલ્લિખ્યમાનસંબન્ધગ્રહાર્થં ભેદગ્રહસ્ય પૂર્વમવશ્યાપેક્ષણીયતયા અનવસ્થાયા દુષ્પરિહરત્વાત્। ન ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોર્જીવબ્રહ્મણોશ્ચાભેદગ્રાહિપ્રત્યક્ષં શબ્દશ્ચ કિમભેદમેવ ગોચરયેદિત્યાદિવિકલ્પસામ્યમ્, અભેદસ્ય વસ્તુસ્વરૂપત્વેનેદૃગ્વિકલ્પાનવકાશાત્। કિં ચ ભેદસ્યાન્યોન્યાભાવત્વે તત્પ્રતિયોગિનોઃ સ્તમ્ભકુમ્ભયોસ્તાદાત્મ્યસ્યાપ્રામાણિકત્વેનાન્યોન્યાભાવસ્યાપ્રામાણિકત્વં સ્યાત્। ન ચ દ્વૈતાદેરપ્રામાણિકત્વે તદ્વિરહસ્યાપ્રામાણિકત્વાપત્તિઃ, અતિરેકપક્ષે ઇષ્ટાપત્તેઃ, અનતિરેકપક્ષે ત્વધિકરણપ્રામાણિકત્વસ્યૈવ પ્રામાણિકત્વે તન્ત્રતયા પ્રતિયોગ્યપ્રામાણિકત્વેઽપિ પ્રામાણિકત્વોપપત્તેઃ। ન ચ- અન્યોન્યાભાવેઽપિ તત્પક્ષે તથાઙ્ગીક્રિયતામિતિ- વાચ્યમ્, તસ્યાધિકરણરૂપતાયાં શૂન્યવાદાદ્યાપત્તેરુક્તત્વાત્। યત્ત્વપ્રામાણિકસ્ય નિષેધપ્રતિયોગિત્વમિત્યુક્તં પરૈઃ, તન્ન વારયામઃ, કિંત્વધિકરણાતિરેકે નિષેધસ્યાપ્રામાણિકત્વમાત્રં બ્રૂમઃ।

નનુ- અત્ર ન કુમ્ભસ્તમ્ભોભયતાદાત્મ્યં નિષેધપ્રતિયોગિ, કિંતુ સ્તમ્ભતાદાત્મ્યં સ્તમ્ભે પ્રમિતં કુમ્ભગતં નિષિધ્યત ઇતિ ન પ્રતિયોગ્યપ્રામાણિકત્વમિતિ- ચેન્ન, તાદાત્મ્યમાત્રસ્ય નિષેધપ્રતિયોગિત્વે દૂરસ્થવનસ્પત્યેરિવ બાધોત્તરકાલમિમૌ વનસ્પતી ઇતિવદિમે શુક્તિરજતે ઇતિ પ્રતીત્યાપત્તેઃ। ન ચાસન્નિધાનકૃતો વિશેષઃ, એતાવતાપિ શુક્તિતદ્રજતે ઇતિ પ્રતીત્યાપત્તેઃ। યત્ત્વન્યોન્યાભાવસંસર્ગાભાવયોર્લક્ષણં યત્રાધિકરણે પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમારોપ્ય નિષેધાવગમઃ, સોઽન્યોન્યાભાવઃ, યત્રાધિકરણે પ્રતિયોગિનમારોપ્ય નિષેધાવભાસઃ, સ સંસર્ગાભાવ ઇતિ, તન્ન, અતીન્દ્રિયે ભેદે સંસર્ગાભાવે ચ તન્મતે અવ્યાપ્તેઃ। શબ્દજન્યાભાવબુદ્ધૌ વ્યભિચારેણારોપસ્યાભાવબુદ્ધાવહેતુત્વાચ્ચ। કિઞ્ચ ભેદે સ્વેતરભેદસ્ય વક્તવ્યતયા સ્વવૃત્તિવિરોધોઽનવસ્થા વા। ન ચ- બ્રહ્માભેદેઽપિ સ્વાભેદસ્ય વક્તવ્યતયા સ્વવૃત્તિત્વં સમાનમિતિ- વાચ્યમ્, અભેદસ્ય સ્વનિર્વાહકત્વાદિત્યવેહિ। ન ચ ભેદે તથા, ભેદાધિકરણકભેદવ્યવહારસ્ય સ્વરૂપેણ નિર્વાહે ઘટેઽપિ તથાત્વે ધર્મપક્ષકભેદાનુપપત્તેઃ। કિઞ્ચ ભેદે ભેદત્વમુપાધિરૂપં જાતિરૂપં વા વાચ્યમ્, તત્ર પુનર્ભેદો વાચ્યઃ, અન્યથા ભેદત્વસ્યાન્યસ્માદ્ ભેદો ન સ્યાત્। તથા ચાન્યોન્યવૃત્ત્યા સ્વવૃત્ત્યાપત્તેઃ સ્વવૃત્તિત્વવત્તસ્યાપિ વિરુદ્ધત્વાત્। ન ચ- અભેદેઽપ્યભેદત્વં વાચ્યમ્, તત્ર પુનરભેદો વાચ્યઃ, અન્યથા તસ્ય સ્વાભેદો ન સ્યાદિતિ તત્રાપિ તથાત્વાપત્તિઃ, પ્રમેયત્વાભિધેયત્વાદિવદન્યોન્યવૃત્તિત્વસ્યાભેદે અદોષત્વે ભેદેઽપિ સામ્યમિતિ વાચ્યમ્, અસ્માકમભેદમાત્રસ્યાભેદત્વસ્ય ચ બ્રહ્માભેદાભિન્નતયા અન્યોન્યમિત્યસ્યૈવાભાવેનાન્યોન્યવૃત્તિત્વસ્યૈવાપાદયિતુમશક્યત્વાત્। ન ચ તર્હિ ઘટે ઘટાભેદસ્ય જીવે જીવાભેદસ્ય વા જીવબ્રહ્માભેદત્વે વેદાન્તવૈયર્થ્યમ્, ભેદભ્રમનિવર્તકવૃત્તેર્મહાવાક્યં વિનાનુપપત્તેરુક્તત્વાત્। યત્તુ પ્રમેયત્વાદૌ પ્રમિતત્વાદન્યોન્યવૃત્તિરદોષ ઇતિ, તન્ન, આત્માશ્રયાદિત્વદોષેણ તત્રાપિ પ્રમિતત્વાસિદ્ધેઃ। અત એવ ન કશ્ચિત્ કેવલાન્વયી।
કિઞ્ચ ભેદઃ કિં ભિન્ને નિવિશતે ? અભિન્ને વા ? આદ્યે આત્માશ્રયોઽન્યોન્યાશ્રયો વા। દ્વિતીયે વિરોધઃ। ન ચ- અભેદાનિર્વાચ્યત્વાદિકં કિં તદ્વતિ તદભાવવતિ ચેત્યાદિવિકલ્પસ્યાત્રાપિ સામ્યમિતિ- વાચ્યમ્, અભેદસ્ય સ્વરૂપત્વેન તત્ર તદ્વિકલ્પાનવકાશાત્, અનિર્વાચ્યાદાવસ્ય વિકલ્પસ્યાનિર્વાચ્યત્વ- પ્રયોજકસ્યાસ્માકમનુકૂલત્વાત્। ન ચ ભેદોઽપિ સ્વરૂપમ્, પ્રાગેવ નિરાસાત્। ન ચ- ભેદઃ સ્વાશ્રયત્વયોગ્યે વર્તતે, યોગ્યતા ચ પ્રમારૂપફલૈકોન્નેયા ઇતિ- વાચ્યમ્, યોગ્યતાયા ભેદં વિના વક્તુમશક્યત્વાત્। ન હ્યભિન્ને કદાપિ તદ્યોગ્યતા, ધર્માન્તરસ્યાપિ ભેદમપુરસ્કૃત્ય યોગ્યત્વાપ્રયોજકત્વાત્, ભેદાભેદાવજ્ઞાત્વા ભ્રમપ્રમારૂપફલભેદસ્યૈવાજ્ઞાનેન ભેદયોગ્યતાયાઃ પ્રમારૂપફલભેદાનુન્નેયત્વાચ્ચ।
અસ્વવ્યાઘાતકૈરેવ જાતિભિન્નૈઃ સદુત્તરૈઃ।
નિરસ્તં ભેદમાદાય સ્વાત્માભેદો નિષીદતિ॥
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ વિશેષતો ભેદખણ્ડનમ્

[2-15]
[2-16]
16. વિશેષસમર્થનમ્
નનુ- અસ્માકં ભેદો ન સ્વરૂપમાત્રમ્, કિં ત્વન્યોન્યાભાવઃ, સ ચ વસ્તુના સવિશેષાભિન્નઃ, તતશ્ચાભિન્નાત્વાનસ્થાદિઃ। ભેદપ્રતિનિધેર્વિશેષસ્ય વિદ્યમાનત્વાન્ન પર્યાયત્વાદિકમ્, વિશેષશ્ચ ભેદહીનેઽપિ એકતરપરિશેષાભાવાદિનિર્વાહક ઇતિ- ચેન્ન, પર્યાયત્વાદિપ્રમાજનકસ્ય સ્વરૂપાતિરિક્તસ્ય વિશેષસ્યાઙ્ગીકારે તસ્યૈવ ભેદત્વેન ભેદસ્ય ધર્મભેદોક્ત્યયોગાદ્, વિશેષસ્યાપિ ભેદઃ સવિશેષાભિન્ન એવ વાચ્યઃ। તથા ચાનવસ્થાતાદવસ્થ્યમ્। ન ચ વૈશેષિકાભિમતવિશેષવત્તસ્ય સ્વપરનિર્વાહકત્વમ્, એતાદૃશવિશેષે માનાભાવાત્। નનુ- `વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેઽત્યાદિવાક્યબોધ્યવિજ્ઞાનાનન્દાદીનાં ત્વન્મતેઽપિ ભેદસ્ય ભેદાભેદયોર્વાઽખણ્ડાર્થકત્વેન `એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યઽમિત્યાદિ શ્રુતિવિરોધેન ચાઙ્ગીકર્તુમશક્યતયા ભેદપ્રતિનિધેર્વિશેષસ્યાપર્યાયત્વાદ્યર્થમવશ્યં સ્વીકાર ઇતિ અર્થાપત્તિરેવ માનમિતિ- ચેન્ન, ભેદે ઐકરસ્યશ્રુતિવિરોધવદ્ અત્રાપિ તત્તાદવસ્થ્યાત્। લક્ષ્યાર્થાભેદેઽપિ વાચ્યાર્થભેદેનાપર્યાયત્વસ્ય વ્યાવર્ત્યભેદાદવૈયર્થ્યસ્ય ચાન્યથૈવોપપત્તેઃ। કિઞ્ચ તવાપિ જ્ઞાનાનન્દત્વાદિનિમિત્તભેદાદેવાપર્યાયત્વમસ્તુ, કિં વિશેષેણ ? ન ચ- `એવં ધર્માઽનિતિ શ્રુત્યા તયોરપિ ભેદનિષેધાત્ નૈવમિતિ- વાચ્યમ્, તર્હિ વિશેષસ્યાપ્યાશ્રિતત્વેન ધર્મતયાઽસ્યાપિ ભેદનિષેધાત્તેનાપ્યનુપપત્તિઃ। ન ચ- જ્ઞાનત્વાનન્દત્વયોરર્થપ્રકાશત્વનિરુપાધિકેષ્ઠત્વરૂપયોરર્થપ્રકાશનિરુપાધિકેષ્ટરૂપાશ્રયવિશેષ આવશ્યક ઇતિ- વાચ્યમ્, જ્ઞાનત્વાનન્દત્વયોર્જાતિરૂપત્વેન ઉક્તરૂપત્વાભાવાત્। ન ચ- આકાશશબ્દાશ્રયશબ્દયોઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તાભેદેન પર્યાયત્વાપત્તિઃ, તત્પરિહારાય વિશેષો વાચ્ય ઇતિ- વાચ્યમ્, પર્યાયત્વેઽપિ સહપ્રયોગસ્ય વ્યાખ્યાનવ્યાખ્યેયભાવાદિનાપ્યુપપત્તેઃ। ન ચ- એવં જ્ઞાનાનન્દયોરેકતરપરિશેષેણ મોક્ષે આનન્દપ્રકાશો ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, તયોર્ભેદાભાવેન એકતરત્વસ્યૈવાભાવાત્, દ્વયોર્વચને તરબ્વિધાનાત્। એતેન- શોધિતતત્પદાર્થાદૈક્યસ્ય ન ભેદઃ, નાપિ ભેદાભેદૌ, કિંત્વત્યન્તાભેદઃ, એવં ચ વિશેષાનઙ્ગીકારે સ્વપ્રકાશચૈતન્યભાને ઐક્યાભાનાપત્તિઃ, તત્પ્રકાશસ્ય ભેદભ્રમાવિરોધિત્વેઽપ્યૈક્યપ્રકાશસ્ય તદ્વિરોધઃ, તસ્ય નિરપેક્ષત્વેઽપિ ઐક્યસ્ય સાપેક્ષત્વં ચ નોપપદ્યત ઇતિ- નિરસ્તમ્, આવરકાજ્ઞાનકલ્પિતાંશમાદાય સર્વસ્યોપપત્તેઃ। ન ચ- એકસ્યા એવ શુક્તેરાવૃતાનાવૃતત્વે શુક્ત્યંશભેદ એવ સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, તદંશકલ્પકસ્ય ફલસ્યાભાવાત્।
નનુ- `એવં ધર્માઽનિતિ શ્રુતિરસ્તુ માનમ્, અત્ર હિ બ્રહ્મધર્માનુક્ત્વા ભેદો નિષિધ્યતે। ન ચ ભેદપ્રતિનિધેરભાવે ધર્મધર્મિભાવો ધર્માણામનેકત્વં ચ યુક્તમિતિ- ચેન્ન, ધર્માનિત્યસ્ય નિષેધાનુવાદત્વેન ધર્મત્વાનેકત્વાદૌ તાત્પર્યાભાવાત્। ન ચ શ્રુતિતોઽન્યતો બ્રહ્મધર્માઃ પ્રાપ્તાઃ, આવિદ્યકમાત્રસ્ય સાક્ષિસિદ્ધતયા પ્રાપ્તેઃ।
નનુ- ગુણગુણિનોરભેદપક્ષે ઘટોપલમ્ભે શુક્લાદ્યનુપલમ્ભાર્થં ભેદાભેદપક્ષે તયોરવિરોધાર્થમ્ અત્યન્તભેદપક્ષેઽપિ સમવાયઃ સમ્બન્ધઃ, સત્તા સતી, અન્ત્યવિશેષો વ્યાવૃત્તઃ, કાલઃ સદાસ્તિ, દેશઃ સર્વત્રાસ્તીત્યબાધિતવ્યવહારાર્થં વિશેષોઽઙ્ગીકાર્યઃ અભાવાદાવપ્યસ્તિત્વાદિર્નાભાવાદિતો ભિન્નઃ, ગુણાદિષ્વનન્તર્ભાવેન ષડેવ પદાર્થા ઇતિ નિયમભઙ્ગાપત્તેઃ અનિયમપક્ષેઽપ્યસ્તિત્વેઽપ્યસ્તિત્વાન્તરમિત્યનવસ્થાપત્તેઃ તત્રાપિ સોઽઙ્ગીકાર્ય ઇતિ- ચેન્ન, સ્વભાવવિશેષાદેવ સર્વસ્યોપપત્તેઃ। ન ચ- તર્હિ વિશેષસ્યાઙ્ગીકારેણ મન્મતપ્રવેશ ઇતિ- વાચ્યમ્, તત્તદસાધારણસ્વરૂપસ્યૈવ સ્વભાવવિશેષશબ્દાર્થત્વેન ત્વદુક્તવિશેષાનુક્તેઃ, તત્તદસાધારણરૂપેણ સમવાયાદેઃ સ્વનિર્વાહકત્વાત્। અત એવ- સ્વનિર્વાહકત્વં હિ સ્વકર્મકનિર્વહણકર્તૃત્વમ્, તચ્ચૈકસ્મિન્વિરુદ્ધમિતિ તદુપપાદનાયાપિ વિશેષાઙ્ગીકાર ઇતિ- નિરસ્તમ્, સ્વનિર્વાહકશબ્દસ્ય સ્વેતરાનપેક્ષ વ્યવહારવિષયત્વમાત્રાર્થકત્વાદ્, અન્યથા વિશેષોઽપ્યનવસ્થાભિયા વસ્ત્વભિન્ન ઇતિ તવાઙ્ગીકારેણ તદ્‌દૂષણાપાતાત્, સ્વરૂપભેદપક્ષોક્તૈકતરપરિશેષાદિદૂષણતાદવસ્થ્યાપત્તેશ્ચ। ન ચ- અન્ત્યવિશેષવદસ્ય ધર્મિગ્રાહકમાનેન તાદૃક્‌સ્વભાવતયા સિદ્ધેઃ પર્યનુયોગાયોગ ઇતિ- વાચ્યમ્, દૃષ્ટાન્ત ઇવ દાર્ષ્ટાન્તિકે સ્વરૂપાતિરેકસ્ય ત્વયૈવાનઙ્ગીકારેણ વૈષમ્યાત્। યત્તુ યત્રૈવ ભેદાભાવો ભેદકાર્યં ચ પ્રમિતં, તત્રૈવ વિશેષઃ કલ્પ્યતે, ન તુ પ્રમિતભેદે ઘટપટાદૌ વિશેષમાદાય ભેદત્યાગઃ, ન હિ સોમાભાવે પૂતીક ઇતિ તલ્લાભેઽપિ સ ઇતિ, તન્ન, મુખ્યત્વનિયામકસ્ય તત્રેવાત્રાભાવાદ્ વિશેષભેદયોરુભયોરપિ સ્વરૂપપર્યવસન્નત્વેન ત્વદ્વાગ્ભઙ્ગેરનવકાશાત્। કિઞ્ચ ભેદઃ સ્વયમેવ સ્વકાર્યં કરોતુ, અભેદકાર્યાર્થં તત્પ્રતિનિધિરસ્ત્વિત્યાદ્યાપત્તેશ્ચ। ન ચાનન્દાદાવભેદવદ્ ભેદસ્ય બોધાભાવઃ, અલૌકિકસ્થલે દ્વયોઃ સામ્યાત્।
નનુ- અનુમાનમત્ર માનમ્, તથા હિ- (1) બ્રહ્મસ્વરૂપભૂતયોર્વિજ્ઞાનાનન્દયોર્બ્રહ્માભેદયોશ્ચ એકતરપરિશેષાભાવઃ, પ્રમેયત્વાદેઃ સ્વાશ્રિતત્વાદિકં વા ભેદાન્યનિયમ્યમ્, ભેદાનિયમ્યત્વે સતિ નિયમ્યત્વાદ્, યદ્ યદનિયમ્યત્વે સતિ નિયમ્યમ્, તત્ તદન્યનિયમ્યમ્, યથા સંમતમ્। (2) બ્રર્હ્મસ્વરૂપભૂતં વિજ્ઞાનાનન્દાદિકં વા, ભેદાન્યૈકતરાપરિશેષનિર્વાહકવદ્, ભેદહીનત્વે સતિ એકતરાપરિશેષરૂપનિર્વાહ્યવત્ત્વાત્, યદ્યેન હીનત્વે સતિ યન્નિર્વાહ્યવદ્, તત્તદન્યનિર્વાહકવદ્, યથા સમ્મતમ્। (3) સ્વાશ્રિતં પ્રમેયત્વાદિકં વા, ભેદાન્યાશ્રયાશ્રયિભાવનિર્વાહકવદ્, ભેદહીનત્વે સત્યાશ્રયાશ્રયિભાવરૂપનિર્વાહ્યવત્ત્વાદ્, યથા સંમતમિત્યાદિકમિતિ ચેન્ન, ત્વદભિમતવિશેષાદન્યસ્યૈવાવિદ્યાદેઃ સર્વત્ર નિયામકત્વસંભવેનાર્થાન્તરાદ્, આવિદ્યકભેદનિયમ્યત્વેન બાધાદસિદ્ધેશ્ચ।

નનુ- તથાપિ પ્રત્યક્ષમત્ર માનમ્, તથા હિ- તન્તુપટાદિબુદ્ધીનાં ભિન્નઘટાદિ બુદ્ધિતો વૈલક્ષણ્યં તાવદનુભૂયતે, તચ્ચ ન તાવત્સંબન્ધવિષયત્વેન, કુણ્ડવદરાદિબુદ્ધિતો વૈલક્ષણ્યાનુભવાત્। નાપિ સંયોગાન્યસંબન્ધવિષયત્વેન, ઘટતજ્જ્ઞાનતદભાવબુદ્ધિતોઽપિ વૈલક્ષણ્યાનુભવાત્। નાપિ સ્વરૂપપ્રત્યાસત્તિસંયોગાન્યસંબન્ધવિષયત્વેન, ઘટતદ્ધર્મિકાન્યોન્યાભાવબુદ્ધેર્ઘટપટાદિબુદ્ધિતો વૈલક્ષણ્યાભાવાપાતાત્। નાપ્યયુતસિદ્ધિવિષયત્વેન, આશ્રયાશ્રયિભાવનિયમો હ્યયુતસિદ્ધિઃ, તત્ર ચ તદાનીંતન આશ્રયાશ્રયિભાવઃ કુણ્ડબદરાદાવપિ ભાતિ, નિયમસ્તુ ન તન્તુપટાદિબુદ્ધાવપિ, ન હિ તન્તુપટાદિધીઃ પ્રત્યક્ષા, અનયોઃ સમ્બન્ધનાશો વા, વિભાગો વા, ન ભવિષ્યતીત્યાકારા, ન વા કુણ્ડવદરાદિધીસ્તયોઃ સમ્બન્ધનાશો વા, વિભાગો વા, ભવિષ્યતીત્યાકારિકા। નાપિ સમવાયવિષયત્વેન, ઉક્તન્યાયેન સમ્બન્ધનિત્યત્વસ્ય સમ્બન્ધ્યયુતસિદ્ધત્વસ્ય વા તત્ર તત્રાસ્ફુરણાત્। તસ્માદભેદવિષયત્વેનૈવ વૈલક્ષણ્યં વાચ્યમ્, અયં ઘટઃ, ગજાદિકં સેના, પત્રમેવ તાટઙ્ક ઇત્યાદૌ પુરોવર્તિના ઘટાદેરિવાતાનવિતાનાત્મકાસ્તન્તવ એવ પટઃ, શુક્લઃ પટ ઇત્યાદાવપિ તન્ત્વાદિના પટસ્યાભેદપ્રતીતેઃ। ન ચ- અત્ર પટત્વશુક્લત્વયોરેકસ્થત્વમેવ ભાતીતિ- વાચ્યમ્, પટશુક્લયોરૈક્યસ્યાપિ તત્રાન્તર્ગતેઃ, અન્યથા ક્વાપ્યભેદો ન સ્યાત્। `ઘટઃ પટોઽનેતિ ધીશ્ચ ભેદવિષયા ન સ્યાત્। `દણ્ડી ચૈત્રઽ ઇત્યાદાવપિ દણ્ડિના ચૈત્રસ્યાભેદો ભાત્યેવ। ન ચ- શુક્લઃ પટ ઇત્યત્ર શુક્લવાનેવ ઇતિ પ્રતીયત ઇતિ- વાચ્યમ્, શુક્લં રૂપમિત્યત્ર યત્ શુક્લં તસ્યેવેહ પ્રતીતેઃ। અન્યથેહાપિ દણ્ડીતિવત્ શુક્લીતિ સ્યાત્। મતુબ્લોપાદિકલ્પનં શબ્દવિષયકવ્યવહારે, ન તુ પ્રતીતૌ। પટસ્ય શૌક્લ્યમિત્યાદિધીર્ન ભેદવિષયા, કિન્તુ સમ્બન્ધવિષયા સતી સત્તેત્યાદિવદ્ ભેદાભાવેઽપિ ઉપપન્ના ચ। પટસ્ય તન્ત્વન્યત્વે ચ ગુરુત્વદ્વયાપત્તિઃ। તન્તુમતિ પટવૃત્તિશ્ચ ન સ્યાત્, મૂર્તાનાં સમાનદેશતાવિરોધાત્। વ્યવહારાર્થક્રિયાભેદાદિકં તુ પત્રતાટઙ્કાદિવદ્યુક્તમ્। તસ્માત્તન્તુપટાદિબુદ્ધિરભેદવિષયૈવ। યદિ ચૈવં કેવલાભેદવિષયા, તર્હિ સામાનાધિકરણ્યવ્યવહારં ન જનયેત્, ઘટઃ કલશ ઇત્યાદ્યવ્યવહારાત્। તેન જ્ઞાયતે અધિકોઽપ્યસ્ય વિષયોઽસ્તિ। ન ચાયં ભેદઃ, ઘટઃ ન શુક્લ ઇત્યુલ્લેખાપાતાત્, ભેદાભેદાવિરોધાય વિશેષસ્યાવશ્યકત્વાચ્ચ। તસ્માદ્યોઽધિકો વિષયઃ, સ વિશેષ ઇતિ- ચેન્ન, સત્યપ્યભેદે કાલ્પનિકભેદમાદાય તથા વ્યવહારોપપત્ત્યા વિશેષસ્યાસિદ્ધેઃ। ન ચ પટો ન શુક્લઃ ઇતિ પ્રતીત્યાપત્તિઃ, ફલબલેન કાલ્પનિકભેદસ્ય સામાનાધિકરણ્યાદિ વ્યવહારમાત્રનિર્વાહકત્વકલ્પનેન વિપરીતોલ્લેખનં પ્રત્યહેતુત્વાત્।
તસ્માદેવં વિશેષોઽયં ન માનવિષયઃ સખે।
વિષાદં જહિ મત્સિદ્ધાવિદ્યયા સર્વસઙ્ગતિઃ॥
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ વિશેષખણ્ડનમ્

[2-16]
[2-17]
17. ભેદપઞ્ચકે પ્રત્યક્ષમ્
એવં પ્રત્યક્ષતઃ પ્રાપ્તભેદસ્યૈવ નિવારણાત્।
અસાક્ષાત્કૃતજીવેશભેદાદૌ કા કથા તવ॥
તથા હિ- ઈશ્વરસ્યાપ્રત્યક્ષત્વેન તદ્ધર્મિકસ્ય તત્પ્રતિયોગિકસ્ય વા ભેદસ્ય ગ્રહીતુમશક્યત્વાત્। નનુ- ઈશધર્મિકભેદસ્ય જીવાપ્રત્યક્ષત્વેઽપિ સ્વધર્મિકભેદઃ તથાપિ તત્પ્રત્યક્ષઃ, `નાહં સર્વજ્ઞો નાહં નિર્દુઃખઽ ઇત્યાદ્યનુભવાત્। ન ચ- યોગ્યપ્રતિયોગિકત્વમભાવયોગ્યત્વે પ્રયોજકમિતિ- વાચ્યમ્, સ્તમ્ભઃ પિશાચો નેત્યાદિપ્રત્યક્ષરૂપફલબલેન સંસર્ગાભાવે તથાત્વેઽપિ અન્યોન્યાભાવે અધિકરણયોગ્યતાયા એવ તન્ત્રત્વાત્। વસ્તુતસ્તુ- સંસર્ગાભાવેઽપિ ન તન્માત્રં યોગ્યતા, જલપરમાણૌ યોગ્યપૃથિવીત્વાભાવગ્રહપ્રસઙ્ગાત્, કિન્તુ યત્ર યત્સત્ત્વમનુપલબ્ધિવિરોધિ, તત્ર તસ્યાભાવો યોગ્ય ઇતિ અધિકરણનિયતૈવ સર્વાભાવસાધારણી યોગ્યતા। સા ચ પ્રકૃતેઽપ્યસ્ત્યેવ, અન્યથા અભેદશ્રુતેરપ્રસક્તપ્રતિષેધકતાપત્તેઃ। ભેદશ્રુતેશ્ચ ત્વદુક્તપ્રત્યક્ષસિદ્ધભેદાનુવાદિત્વં ન સ્યાત્। ઈશધર્મિકજીવભેદેઽપિ `તાન્યહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ। ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઽ ઇત્યાદિતદ્વચનાનુમિતપ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વમેવેતિ- ચેન્ન, ઉક્તાનુભવસ્યાન્તઃ- કરણાદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય તદનવચ્છિન્નચૈતન્યપ્રતિયોગિકભેદાવગાહિતયા શુદ્ધચૈતન્યધર્મિકનિર્દુઃખાદિપ્રતિયોગિકભેદાનવગાહિત્વાત્। શ્રુતિરપ્યવચ્છિન્નભેદાનુવાદિની। ભેદનિષેધશ્રુતિસ્તુ અનુમાનાદિપ્રસક્તભેદનિષેધપરા। ન ચ `યોઽહમસ્વાપ્સં તસ્ય મમાજ્ઞાનસંસારાદિ, સોઽહં નિર્દુઃખો નેઽતિ સુષુપ્તિકાલીનાન્તઃકરણાવચ્છિન્નાભેદેનાજ્ઞાનાદ્યાશ્રયાભેદેન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાને શુદ્ધે ભેદપ્રતીતિઃ, સંસારાધારસ્ય તદનાધારાત્ ભેદ એવ હ્યાવયોર્વિવાદઃ, ન તુ ચૈતન્યસ્ય ચૈતન્યાદિતિ- વાચ્યમ્, એતાવતા અજ્ઞાનાવચ્છિન્ન એવ ભેદગ્રહો ન તુ શુદ્ધે। ન હિ સુષુપ્તિકાલે અન્તઃકરણાનવચ્છિન્નત્વવદજ્ઞાનાનવચ્છિન્નત્વમપ્યસ્તિ।
યત્તુ ચૈતન્યસ્ય ચૈતન્યાદ્ ભેદો નાસ્તીતિ, તદસ્માકમનુકૂલમ્, ચૈતન્યે સ્વાભાવિકસ્યાભેદસ્યૈવાસ્મદ્રહસ્યત્વાત્ ભવત્પ્રતિકૂલં ચ। ન હિ ભવતાં ચૈત્રમૈત્રાદિ ચૈતન્યાનામૈક્યમિતિ મતમ્। અહમર્થસ્ય યથા ન શુદ્ધાત્મત્વં તથોક્તં પ્રાક્। સાક્ષિપ્રત્યક્ષસ્યાધ્યસ્તાદિસાધારણતયા તત્સિદ્ધત્વમાત્રેણ ભેદે અબાધિતત્વમસંભાવિતમેવ। એતેન- જીવાનાં પરસ્પરં ભેદે પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમિતિ- નિરસ્તમ્, નાહં ચૈત્ર ઇત્યાદેરવચ્છિન્નભેદવિષયત્વાત્। `ઘટો ન બ્રહ્મ, ઘટો ન પટઃ, નાહં ઘટઽ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષસ્ય કલ્પિતભેદવિષયત્વેન તાત્ત્વિકભેદાસિદ્ધેઃ। તસ્માત્ ભેદપઞ્ચકે ન પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ ભેદપઞ્ચકે પ્રત્યક્ષભઙ્ગઃ

[2-17]
[2-18]
18. જીવબ્રહ્મભેદે અનુમાનાનિ
નાપ્યનુમાનમ્। (1) જીવેશ્વરૌ, ભિન્નૌ, વિરુદ્ધધર્માધિકરણત્વાદ્, દહનતુહિનવદિત્યત્ર દુઃખાદેરન્તઃકરણાદિધર્મત્વેન સ્વરૂપાસિદ્ધેઃ, એકત્રૈવ નિર્દુઃખત્વદુઃખવત્ત્વયોરવચ્છેદકભેદેન દૃષ્ટતયા ધર્મિભેદાસાધકત્વાદ્, ભેદમાત્રે સિદ્ધસાધનાત્, તાત્ત્વિકભેદે સાદ્યવૈકલ્યાત્ (2) બ્રહ્મ, તત્ત્વતો જીવાદ્ ભિન્નમ્, સર્વજ્ઞત્વાત્, વ્યતિરેકેણ જીવવદિત્યત્રાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાત્ બ્રહ્મ, ધર્મિસત્તાસમાનસત્તાકભેદવદિતિ સાધ્યકરણે અસાધારણ્યાત્, (3) આત્મત્વં, નાનાવ્યક્તિનિષ્ઠમ્, જાતિત્વાત્, પૃથિવીત્વવદિત્યત્રાત્મૈક્યવાદિનં પ્રત્યસિદ્ધેઃ, કલ્પિતવ્યક્તિનિષ્ઠત્વેન સિદ્ધસાધનાચ્ચ (4) દુઃખં, ગુણત્વાવાન્તરજાત્યા સજાતીયશ્રયાત્ ભિન્નાશ્રિતમ્, ગુણત્વાદ્રૂપવદિત્યત્ર શબ્દે વ્યભિચારાત્, દુઃખાદીનામન્તઃકરણધર્મત્વેન સિદ્ધસાધનાચ્ચ (5) વિમતાનિ શરીરાણિ, સ્વસઙ્ક્યા સઙ્ક્યેયાત્મવન્તિ, શરીરરત્વાત્, સંમતવદિત્યત્ર યોગિશરીરે વ્યભિચારાત્। (6) આત્મા, ધર્મિસત્તાસમાનસત્તાકાત્મપ્રતિયોગિકભેદવાન્, દ્રવ્યત્વાદ્, ઘટવત્, (7) આત્મા, દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાત્યા નાના, અશ્રાવણવિશેષગુણાધિકરણત્વાદ્, ઘટવદિત્યત્ર ચાત્મનો નિર્ગુણત્વેનાસિદ્ધેઃ ચૈત્રશ્ચૈત્રપ્રતિયોગિકોક્તભેદવાન્, ઉક્તહેતોરુક્તદૃષ્ટાન્તવદિત્યાભાસસામ્યાચ્ચ।
એતેન- નવીનાનુમાનાન્યપિ- નિરસ્તાનિ, (1) ઈશ્વરઃ, જીવપ્રતિયોગિકતાત્ત્વિકભેદવાન્, સર્વશક્તિત્વાત્, સર્વજ્ઞત્વાત્, સર્વકાર્યકર્તૃત્વાત્, સ્વતન્ત્રત્વાદ્વા, વ્યતિરેકેણ જીવવત્। (2) જીવો વા, બ્રહ્મપ્રતિયોગિકતાત્ત્વિકભેદવાન્, અલ્પશક્તિત્વાદ્, અલ્પજ્ઞત્વાદ્, અલ્પકર્તૃત્વાત્, સંસારિત્વાદ્વા, વ્યતિરેકેણ બ્રહ્મવદ્, ઇત્યાદિષુ ભેદસ્ય સ્વરૂપત્વેન તદ્વત્ત્વસાધને બાધાત્। ન ચ વિશેષમાદાય તદુપપાદાનમ્, તસ્ય સ્વરૂપાનતિરેકેણ તદ્વત્ત્વસમ્પાદકત્વાત્, અપ્રસિદ્ધવિશેષણતાપત્તેશ્ચ। ન ચ- જીવબ્રહ્માભેદેઽનિષ્ટપ્રસક્ત્યા અષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યત્વાદેરિવ ત્વત્સિદ્ધસ્વપ્રકાશત્વાદરિવ ચ સાધ્યસ્ય માનયોગ્યત્વસમ્ભવ ઇતિ- વાચ્યમ્, તાત્ત્વિકભેદવ્યતિરેકેઽપિ ઉપાધિકલ્પિતભેદેન સર્વાનિષ્ટપરિહારસમ્ભવાત્। ન ચ- જીવો બ્રહ્મ વા, કિઞ્ચિદ્ધર્મિકપ્રતિયોગિજ્ઞાનાબાધ્યભેદપ્રતિયોગી, અધિષ્ઠાનત્વાત્, શુક્તિવદિતિ સામાન્યતઃ સાધ્યપ્રસિદ્ધિરિતિ- વાચ્યમ્, યત્કિઞ્ચિદભાવપ્રતિયોગિઘટાદિજ્ઞાનાબાધ્યભેદપ્રતિયોગિત્વેનાત્મજ્ઞાનાબાધ્યભેદાસિદ્ધેઃ, સ્વપ્રતિયોગિજ્ઞાનાબાધ્યભેદપ્રતિયોગિત્વે સાદ્યે દૃષ્ટાન્તે સ્વપદેન શુક્તેર્દાર્ષ્ટાન્તિકે સ્વપદેનાત્મન ઉક્તેર્વ્યાપ્તિગ્રહાનુપપત્તેઃ। યત્તુ જીવાદ્ ભિન્ન ઇત્યેવ સાધ્યમ્, મિથ્યાભેદેન સિદ્ધસાધનં પશ્ચાન્નિરસનીયમિતિ, તન્ન, નિરસનોપાયસ્ય નિરસિષ્યમાણત્વાત્। ન ચ બ્રહ્મ જીવપ્રતિયોગિકધર્મિસત્તાસમાનસત્તાકભેદવદિત્યેવ સાધ્યમ્, ધર્મિપદેન બ્રહ્મણ ઉક્તાવપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વતાદવસ્થ્યાત્, યત્કિઞ્ચિદ્ધર્મ્યુક્તૌ ઘટાદિધર્મિસમાનસત્ત્વેન સિદ્ધસાધનાત્, વિપક્ષબાધકરૂપવિશેષાભાવે પૂર્વોક્તાસાધારણ્યાપત્તેશ્ચ।
યત્તુ બ્રહ્મ જીવપ્રતિયોગિકતાત્ત્વિકાભેદવન્નેતિ, તન્ન, એવમપિ તાત્ત્વિકાભેદસ્યાતાત્ત્વિકાભાવેન સિદ્ધસાધનાત્, અભાવેઽપિ તાત્ત્વિકત્વવિશેષણે અપ્રસિદ્ધિતાદવસ્થ્યાત્। નનુ- અત્ર જીવપ્રતિયોગિકતાત્ત્વિકભેદસ્યાન્યોન્યાભાવરૂપત્વાન્નાપ્રસિદ્ધિર્દોષઃ, યત્ર હ્યભાવવ્યાપકતયા હેત્વભાવો ગૃહ્યતે, તત્રૈવ સાધ્યપ્રસિદ્ધિરઙ્ગમ્, ઇહ તુ જીવતાદાત્મ્યવ્યાપકતા હેત્વભાવસ્ય ગ્રાહ્યા, તદભાવો હેતુના સાધ્યત ઇતિ કિં સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યા ? તાં વિનાપિ વ્યાપ્તિગ્રહોપપત્તેઃ, સન્દેહરૂપપક્ષતાસમ્પત્તયેઽપિ ન તદપેક્ષા, તસ્યાસ્સિષાધયિષાવિરહસહકૃતસાધકમાનાભાવરૂપત્વેન સન્દેહાઘટિત્વાદ્, `બ્રહ્મ તત્ત્વતો જીવભિન્નં ન વેઽતિ સન્દેહાભાવેઽપિ `જીવબ્રહ્મણોર્ભેદે તાત્ત્વિકત્વમસ્તિ ન વેઽતિ સન્દેહસમ્ભવાચ્ચ, પ્રમેયત્વમેતન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિ ન વેતિ સન્દેહવદિતિ- ચેત્, ન, એવં હિ પ્રસિદ્ધેતરભેદઃ પૃથિવ્યામિવ પ્રસિદ્ધજીવભેદો બ્રહ્મણિ સિદ્ધ્યતુ, ન તદ્ગતતાત્ત્વકત્વમપિ, વ્યાપકવ્યતિરેકસ્ય વ્યાપ્યવ્યતિરેકમાત્રસાધનસમર્થત્વાદ્, અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્। યદપિ ભેદતાત્ત્વિકત્વં ધર્મિનિષ્ઠત્વેન ઉદશઙ્કિ, તદપિ સાધ્યાપ્રસિદ્ધ્યા દુષ્ટમ્। નાપિ બ્રહ્મ, જીવાદ્, ભિન્નમ્, દુઃખાનનુભવિતૃત્વાદ્, ઘટવદિત્યન્વયિ, સર્વાનુભવિતરિ હેતોરસિદ્ધેઃ। સ્વનિષ્ઠેતિ વિશેષણે જીવે વ્યભિચારઃ, દુઃખસ્યાન્તઃકરણનિષ્ઠત્વાત્, મિથ્યાભેદેન સિદ્ધસાધનાચ્ચ। ન ચ- ભેદે સાધ્યે અર્થશૂન્યભ્રાન્ત્યા સિદ્ધસાધનોક્ત્યયોગ ઇતિ- વાચ્યમ્, ભ્રાન્તેર્વસ્તુશૂન્યત્વસ્યૈવાભાવાત્। ઉક્તમિદમનિર્વાચ્યવાદે। ન ચૈતદનુમિતિવિષયતયા પ્રામાણિકત્વેન સિદ્ધ્યતઃ કથં મિથ્યાત્વમ્ ? અનુમિતિવિષયતાયાઃ પ્રામાણિકત્વે અતન્ત્રત્વાત્। ન ચૈવં મિથ્યાત્વાદ્યનુમાનેઽપિ કલ્પિતમિથ્યાત્વાદિના સિદ્ધસાધનાપત્તિઃ, કલ્પિતત્વં વ્યાવહારિકત્વમભિપ્રેતમ્ ? પ્રાતિભાસિકત્વં વા ? આદ્ય ઇષ્ટાપત્તેઃ, અન્ત્યે હેતોસ્સ્વસમાનસત્તાકસાધ્યસાધકતયા પ્રાતિભાસિકત્વાપ્રસક્તેઃ।
એતેન- બ્રહ્મ, જીવપ્રતિયોગિકધર્મિસત્તાસમાનસત્તાકભેદવદ્, દુઃખાનનુભવિતૃત્વાદ્, અભ્રાન્તત્વાદ્, અસંસારિત્વાદ્, ઘટવત્। જીવો વા, બ્રહ્મપ્રતિયોગિકતાદૃગ્ભેદવાન્, અસર્વશક્ત્યાદિભ્ય ઇતિ- નિરસ્તમ્, ઉપહિતસ્ય પક્ષત્વે ધર્મિસમસત્તાકત્વે સિદ્ધેઽપિ તાત્ત્વિકત્વાસિદ્ધેઃ સિદ્ધસાધનાત્। શોધિતતત્ત્વંપદાર્થયોઃ પક્ષત્વે તયોર્ધર્મિત્વાભાવેન બાધાપત્તેઃ। ન ચ- ધર્મિત્વાધર્મિત્વાભ્યાં વ્યાઘાતઃ, બ્રહ્મણઃ સર્વનિષેધસ્વરૂપત્વેન વ્યાઘાતાભાવાત્। ન ચ ધર્મિશબ્દેનાશ્રયમાત્રવિવક્ષા, ધર્મિત્વવદાશ્રયત્વસ્યાપિ તત્રાસત્ત્વાત્।
યત્તુ ધર્મિશબ્દસ્ય પિત્રાદિશબ્દવત્ સમ્બન્ધિશબ્દત્વેન યત્કિઞ્ચિદ્ધર્મિસમસત્તાકતયા ન સિદ્ધસાધનમિતિ, તન્ન, શબ્દસ્વભાવોપન્યાસસ્યાનુમાનં પ્રત્યનુપયોગાત્। એતેન- ધર્મિપદસ્થાને સ્વપદમિતિ- અપાસ્તમ્, ધર્મિપદતુલ્યયોગક્ષેમત્વાત્। અત એવ- ધર્મિસત્તાસમાનસત્તાકપદસ્થાને પારમાર્થિકેતિ વા, યાવત્સ્વરૂપમનુવર્તમાનેતિ વા સ્વાજ્ઞાનાકાર્યેતિ વા, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યેતિ વા વિશેષણં દેયમ્, સ્વપદસ્ય સમભિવ્યાહૃતતત્તદર્થપરત્વસ્ય વ્યુત્પત્તિસિદ્ધત્વાદિતિનિરસ્તમ્, આદ્યે સાધ્યવૈકલ્યાચ્ચ। ન ચ- ઘટો જીવપ્રતિયોગિકપ્રતિયોગિજ્ઞાનાબાધ્યભેદવાન્, જીવધર્મિકધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યાભેદાપ્રતિયોગિત્વાદ્, યદ્યજ્જ્ઞાનાબાધ્યયદ્ધર્મિકાભેદાપ્રતિયોગિ, તત્ તજ્જ્ઞાનાબાધ્યતત્પ્રતિયોગિકભેદવદ્, યથા દૂરસ્થવનસ્પત્યોરેક ઇત્યાદ્યનુમાનેન સાધ્યસિદ્ધેર્નાપ્રસિદ્ધિરિતિ- વાચ્યમ્, યચ્છબ્દાનનુગતેન પક્ષધર્મહેતૌ વ્યાપ્ત્યગ્રહાદ્, ધર્મિત્વપ્રતિયોગિત્વાદિસામાન્યાકારેણ વ્યાપ્તિગ્રહે વિશિષ્ય સાધનાયોગાત્। ન ચ- એવં સ્વપ્રાગભાવવ્યતિરિક્તેત્યાદૌ કા ગતિરિતિ- વાચ્યમ્, તત્રાપ્યેતદ્‌દૂષણસઞ્ચારેણ વ્યતિરેકિણિ વાનુમાનાન્તરે વા તાત્પર્યાત્।

નાપિ- બ્રહ્મ તત્ત્વતો જીવાભિન્નં નેતિ સાધ્યમ્, એવં ચ ન સાધ્યવૈકલ્યશઙ્કાપિ, ત્વન્મતેઽપિ કલ્પિતઘટે કલ્પિતજીવાત્ તાત્ત્વિકભેદવત્તાત્ત્વિકાભેદસ્યાપ્યભાવાદિતિ- વાચ્યમ્, તાત્ત્વિકાભેદસ્યાતાત્ત્વિકેનાભાવેન સિદ્ધસાધનસ્યોક્તત્વાત્। નાપિ- જીવેશ્વરૌ, ધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યપરસ્પરપ્રતિયોગિકભેદવન્તૌ, વિરુદ્ધધર્માધિકરણત્વાત્, દહનતુહિનવત્। વિરોધશ્ચ પરસ્પરાત્યન્તાભાવરૂપત્વમ્, તદ્વ્યાપ્યત્વં વા, કાલભેદેનાપિ સામાનાધિકરણ્યાયોગ્યત્વં વા, સંયોગતદત્યન્તાભાવયોશ્ચ સામાનાધિકરણ્યં મતદ્વયેઽપિ નેતિ ન તદાશ્રયે વ્યભિચાર ઇતિ- વાચ્યમ્, ધર્મિપદમાદાય દોષસ્ય પ્રાગેવોક્તત્વાદ્, અવ્યાપ્યવૃત્તિદુઃખશબ્દાદ્યધિકરણે વ્યભિચારાચ્ચ, જીવબ્રહ્માભેદસિદ્ધૌ સ્વતન્ત્રત્વાસ્વતન્ત્રત્વાદીનાં સામાનાધિકરણ્યાયોગ્યત્વરૂપવિરોધસ્યૈવાસિદ્ધ્યા સ્વરૂપાસિદ્ધેઃ, કલ્પિતસાર્વજ્ઞ્યાસાર્વજ્ઞ્યાદિવ્યવસ્થાયા વર્ણે હ્રસ્વત્વદીર્ઘત્વાદિવ્યવસ્થાવત્ કલ્પિતભેદેનૈવોપપત્ત્યા સ્વાભાવિકભેદં પ્રત્યપ્રયોજકત્વાચ્ચ।
ન ચ- "અલ્પશક્તિરસાર્વજ્ઞ્યં પારતન્ત્ર્યમપૂર્ણતા।
ઉપજીવકત્વં જીવત્વમીશત્વં તદ્વિપર્યયઃ॥
સ્વાભાવિકં તયોરેતન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન॥"
ઇત્યાદિશ્રુત્યા સાર્વજ્ઞ્યાદેઃ સ્વાભાવિકત્વોક્ત્યા કલ્પિતત્વાસિદ્ધિઃ, અનાદ્યવિદ્યાસિદ્ધત્વેનેદાનીન્તનત્વાભાવેન ચ સ્વાભાવિકત્વોક્તેઃ, તચ્છબ્દેનોપહિતયોરેવ પરામર્શાત્। ન તત્ર સ્વાભાવાકિત્વોક્તિવિરોધઃ, ન હ્યુપહિતેઽપિ સર્વજ્ઞત્વાદિકમાગન્તુકમ્। નાપિ બ્રહ્મ, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યજીવપ્રતિયોગિકભેદવત્, પદાર્થત્વાદ્, ઘટવત્। ચેતનત્વમ્, જીવત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યભેદવદ્‌વૃત્તિ, સર્વચેતનવૃત્તિત્વાત્ ચેતનાવૃત્તિત્વરહિતત્વાદ્વા, શબ્દાર્થત્વવદિતિ- વાચ્યમ્, સ્વપદધર્મિપદાનનુગમતાદવસ્થ્યાદ્, અન્ત્યહેતોર્જીવત્વે વ્યભિચારાચ્ચ, જડવૃત્તિત્વાદ્યુપાધિસત્ત્વેન વિપક્ષબાધકાભાવેન ચાપ્રયોજકત્વાત્। બ્રહ્મણો જીવવત્સંસારિત્વાપત્તાવિષ્ટાપત્તિઃ। કલ્પિતભેદેન વા પરિહારો વિધેયઃ। તદુક્તમ્-
`અપ્રમેયેઽનુમાનસ્ય પ્રવૃત્તિર્ન કથઞ્ચન।
પ્રમેયસ્ય ત્વનાત્મત્વાત્ તત્ર ભેદાનુમેષ્યતે॥ઽ
શુદ્ધચૈતન્યે ધર્માનધિકરણતયાનુમાનાપ્રસરઃ। યત્ર પ્રસરઃ, તત્રેષ્ટાપત્તિરિત્યર્થઃ। ન ચ એવમૈક્યાનુમાનમપિ કથમ્ ? ભવત્પદ્યસ્ય તદૈક્યાનુમિતિઃ કથમિતિ પઠિતું શક્યત્વાદિતિ- વાચ્યમ્, શુદ્ધચૈતન્યૈક્યસ્ય શબ્દૈકગમ્યત્વેન તત્રાનનુમેયત્વસ્યેષ્ટત્વાત્। ન ચ તર્હ્યૈક્યાનુમાનોપન્યાસાનર્થક્યમ્, તસ્ય ભેદે તાત્ત્વિકત્વભ્રમમાત્રનિરાસફલકત્વાત્। તસ્માત્।
અપ્રસિદ્ધવિશેષત્વાદન્યથૈવોપપત્તિતઃ।
સર્વશક્ત્યલ્પશક્ત્યાદેર્ન ભેદે તન્ત્રતા તતઃ॥
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ જીવબ્રહ્મભેદાનુમાનભઙ્ગઃ

[2-18]
[2-19]
19. જીવાનામન્યોન્યભેદઽનુમાનાનિ
એવં જીવાનામપિ ન પરસ્પરભેદાનુમાનમ્। (1) ચૈત્રો મૈત્રપ્રતિયોગિકધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યભેદવાન્, મૈત્રપ્રતિયોગિકતાત્ત્વિકાભેદવાન્નેતિ વા, મૈત્રાનુસંહિતદુઃખાનનુસન્ધાતૃત્વાત્, મૈત્રસ્મૃતસર્વાસ્મર્તૃત્વાત્, મૈત્રાનુભૂતસર્વાનનુભવિતૃત્વાચ્ચ, ઘટવદિત્યત્ર પ્રથમસાધ્યે ધર્મિપદવિકલ્પેન દ્વિતીયસાધ્યે તાત્ત્વિકાભેદસ્યાતાત્ત્વિકભેદેન સિદ્ધસાધનાદ્, ઉપહિતસ્ય પક્ષત્વે અર્થાન્તરાત્, ચૈતન્યમાત્રપક્ષત્વે હેત્વસિદ્ધિઃ, સાધનૈકદેશસ્યાનનુસન્ધાનાદેરુપાધિત્વસંભવાચ્ચ। (2) વિમતો બન્ધધ્વંસઃ, સ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નાધારપ્રતિયોગિકપ્રતિયોગિજ્ઞાનાબાધ્યભેદવન્નિષ્ઠઃ, બન્ધધ્વંસત્વાત્ સમ્મતવત્। (3) જીવઃ, સંસારી, સંસારધ્વંસાધારો વા, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યજીવપ્રતિયોગિકભેદવાન્, સંસારિપ્રતિયોગિકસ્વજ્ઞાનાબાધ્યભેદવાન્ વા, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યસંસારધ્વંસાધિકરણપ્રતિયોગિકભેદવાન્વા, પદાર્થત્વાદ્, ઘટવત્। વિમત આનન્દઃ, સ્વનિષ્ઠદુઃખવિરોધિત્વવ્યાપ્યધર્મેણ સજાતીયપ્રતિયોગિકસ્વજ્ઞાનાબાધ્યભેદવાન્, દુઃખવિરોધિત્વાદ્, દુઃખાભાવવદ્, ઇત્યાદિષુ બન્ધપ્રતિયોગિકભેદવતિ કાલાદૌ ધ્વંસસ્ય વિદ્યમાનત્વેનાર્થાન્તરાદ્, દુઃખનિગડસાધારણબન્ધત્વાસંભવાચ્ચ, સ્વપદાનનુગમાચ્ચ। ચૈત્રબન્ધધ્વંસઃ, ચૈત્રબન્ધાધારપ્રતિયોગિકભેદવન્નિષ્ઠઃ, બન્ધધ્વંસત્વાત્, સંમતવદિત્યાભાસસામ્યાચ્ચ, વિપક્ષબાધકાભાવાચ્ચ। ધ્વંસપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં ન નાનાબન્ધાનુગતબન્ધત્વમ્, તસ્ય સામાન્યાભાવત્વાભાવાત્।
એતેન- (1) આત્મમાત્રભેદે આત્મા, આત્મપ્રતિયોગિકસ્વજ્ઞાનાબાધ્યભેદવાન્, પદાર્થત્વાદ્, ઘટવત્। આત્મવૈભવપક્ષે (2) આકાશઃ, આત્મપ્રતિયોગિકધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યભેદાધારવિશેષગુણવદ્વિભુવ્યતિરિક્તઃ, દ્રવ્યત્વાત્, પૃથિવીવત્। (3) પૃથિવીત્વં જલત્વતેજસ્ત્વવાયુત્વમનસ્ત્વેતરદ્રવ્યત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યજાતિભિન્નમ્, પ્રમેયત્વાજ્જલત્વવત્। ગગનત્વજાતિપક્ષે તદિતરત્વમપિ વિશેષણમ્। (4) સત્તા, દ્રવ્યત્વાન્યાત્મનિષ્ઠજાત્યન્યા, દ્રવ્યત્વં વા સત્તાન્યાત્મનિષ્ઠજાત્યન્યત્, મેયત્વાદ્। ઘટવત્, આત્માણુત્વમતે (5) આત્મા, દ્રવ્યત્વ વ્યાપ્યજાતિમાન્, અવિભુદ્રવ્યત્વાદ્, ઘટવદિત્યાદિભિરાત્મત્વજાતિસિદ્ધૌ તાત્ત્વિકાત્મભેદસિદ્ધિરિતિ- નિરસ્તમ્; આદ્યે જડત્વમુપાધિઃ, આત્મપદયોઃ સ્થાને ચૈત્રપદં પ્રક્ષિપ્યાભાસસામ્યં ચ। દ્વિતીયે શબ્દાનાશ્રયત્વમુપાધિઃ, વિભાવાત્માન્યત્વં વિશેષણં દત્વા આત્માકાશભિન્નસ્ય વિભોર્વિશેષગુણવતઃ સાધનપ્રસઙ્ગાચ્ચ। જાતિપક્ષકાનુમાનેષુ કલ્પિતવ્યક્તિભેદેનાપિ તસ્યાઃ જાતેરુપપત્ત્યા તાત્ત્વિકવ્યક્તિભેદપર્યવસાયિત્વેનાર્થાન્તરાત્। ન ચ- જાતેઃ ધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યભેદં વિનાઽયોગઃ અન્યથા વ્યક્ત્યભેદઃ ક્વાપિ જાતિબાધકો ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, જાતેર્વ્યક્તિભેદસમાનસત્તાકત્વનિયમેન પ્રાતિભાસિકભેદસ્ય વ્યાવહારિકજાતિં પ્રતિ ન સાધકત્વમિતિ વ્યક્ત્યભેદસ્ય જાતિબાધકત્વસમ્ભવાત્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ જીવભેદાનુમાનભઙ્ગઃ

[2-19]
[2-20]
20. આત્મભેદે અનુકૂલતર્કાઃ
નનુ- યદ્યાત્મૈક્યં સ્યાત્, ચૈત્રેણ સર્વદુઃખાદ્યનુસન્ધાનં સ્યાદ્ ઇતિ- ચેન્ન, ઔપાધિકભેદેનાનનુસન્ધાનોપપત્તેઃ। નનુ- હસ્તપાદાદ્યુપાધિભેદેઽપ્યનુસન્ધાનદર્શનાદ્ ઉપાધિભેદોઽપ્રયોજકઃ, ન ચ વિશ્લિષ્ટોપાધિભેદસ્તત્ર તન્ત્રમ્, માતૃસુખાદેર્ગર્ભસ્થેનાનુસન્ધાનાપાતાત્। ભારતે-
`ઉદ્યતાયુધદોર્દણ્ડાઃ પતિતસ્વશિરોક્ષિભિઃ।
પશ્યન્તઃ પાતયન્તિ સ્મ કબન્ધા અપ્યરીન્યુધિ॥ઽ
ઇત્યાદિના વિશ્લેષેઽપ્યનુસન્ધાનોક્તેશ્ચેતિ ચેન્ન, ન હિ વયં યત્કિંચિદુપાધિમાત્રમનનુસન્ધાનપ્રયોજકં બ્રૂમઃ, કિંત્વન્તઃકરણરૂપોપાધિભેદમવિદ્યાભેદં વા। સા ચ ભેદઃ કબન્ધે યોગિનિ ચ નાસ્ત્યેવ। તેન તત્રાનુસન્ધાનં ચૈત્રમૈત્રયોશ્ચાસ્તીતિ અનનુસન્ધાનમ્। એતેનશરીરરૂપોપાધિભેદસ્યાનનુસન્ધાનપ્રયોજકત્વે બાલ્યાનુભૂતસ્ય યૌવને જાતિસ્મરેણ પૂર્વજન્માનુભૂતસ્ય યોગિના નાનાશરીરાનુભૂતસ્ય ચ સ્મરણં ન સ્યાદિતિ- નિરસ્તમ્, શરીરભેદસ્ય તત્રાતન્ત્રત્વાદ્, યોગિજાતિસ્મૃર્તૄણામન્તઃકરણૈક્યાત્। ન ચ- ચૈતન્યૈક્યે અન્તઃકરણભેદસ્ય નાનનુસન્ધાનપ્રયોજકત્વમ્, ચક્ષુરાદિકરણભેદેઽપ્યનુસન્ધાનદર્શનાદિતિ- વાચ્યમ્, અન્યકરણભેદેન તથા દર્શનેઽપ્યન્તઃકરણભેદસ્ય તદૈક્યાધ્યાસાપન્ને અનનુસન્ધાનપ્રયોજકત્વં કલ્પ્યતે, અન્યથા બ્રહ્મૈક્યસ્ય જીવે શ્રુતિસિદ્ધતયા સર્વાનુસન્ધાનાપત્તેઃ। ન ચ- અન્તઃકરણસ્ય પ્રત્યહં સુષુપ્તૌ વિલયેન પૂર્વદિનાનુભૂતસ્યાનનુસન્ધાનાપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, સંસ્કારાત્મનાવસ્થિતસ્યૈવ પુનરુદ્બોધેન તત્રાન્તઃકરણભેદાભાવાત્। ન ચ- એવં સુષુપ્તપ્રલીનમુક્તાનામનનુસન્ધાનપ્રયોજકાન્તઃકરણભેદાભાવાત્ સંસારિદુઃખાનુસન્ધાનાપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, તેષામનુસન્ધાનપ્રયોજકાન્તઃકરણૈક્યાધ્યાસરૂપસામગ્રીવિરહાત્। ન હિ પ્રતિબન્ધકમાત્રેણ કાર્યવિરહઃ, કિન્તુ સામગ્રીવિરહેણાપિ। ન ચ- એવં મુક્તસ્ય સ્વરૂપસુખાનુભવોઽપિ ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, તસ્યાજન્યત્વેનાન્તઃકરણાનપેક્ષત્વાત્, જીવવિભાજકોપાધ્યજ્ઞાનભેદાભેદાભ્યામનુસન્ધાનાનનુસન્ધાનોપપત્તેશ્ચ। ન ચ- જ્ઞાનપ્રાગભાવવદજ્ઞાનસ્યાપિ ભેદાભેદયોસ્તત્રાપ્રયોજકત્વમ્, યાવન્તિ જ્ઞાનાનિ તાવન્ત્યજ્ઞાનાનીતિ મતે એકસ્મિન્નપિ જીવે બ્રહ્મવિષયકાજ્ઞાનાનાં ભિન્નત્વેનાનુસન્ધાનવિરહપ્રસઙ્ગ ઇતિ- વાચ્યમ્, જ્ઞાનપ્રાગભાવાનાં જ્ઞાનસમસઙ્ખ્યાજ્ઞાનાનાં ચ જીવવિભાજકત્વાભાવેનાનુસન્ધાનાદાવપ્રયોજકત્વાત્।
યત્તુ- મુક્તસ્યૈવ સંસારદુઃખાનુસન્ધાનાપત્તિઃ, અવિદ્યારૂપોપાધિભેદાનનુસન્ધાને સ્વરૂપસુખસ્યાપ્યનનુભવાપાતઃ- ઇતિ, તન્ન, વૈષયિકસુખાદ્યનુસન્ધાને તસ્ય તન્ત્રત્વેન સ્વપ્રકાશસ્વરૂપસ્ફુરણે તદનપેક્ષત્વાત્। નનુ- એવમનેકાવિદ્યાસંબન્ધસ્ય દુઃખાનુસન્ધાનસ્વરૂપસ્યાનર્થસ્ય ચ વિશિષ્ટગતત્વે બન્ધમોક્ષયોર્વૈયધિકરણ્યાપાતેન શુદ્ધગતત્વે વાચ્યે યચ્છુદ્ધં ચૈત્રીયદુઃખાનુસન્ધાતૃ, તદેવ મૈત્રીયદુઃખાનુસન્ધાત્રિતિ કથમનુસન્ધાનાનનુસન્ધાનવ્યવસ્થેતિ- ચેન્ન, અવિદ્યાત્મકબન્ધનિવૃત્ત્યાત્મકમોક્ષસ્ય શુદ્ધગતત્વેઽપિ દુઃખાદ્યનુસન્ધાતૃત્વસ્ય ઉપહિતવૃત્તિતયા શુદ્ધભેદાપાદનાયોગાત્। ન ચ સંસારસ્ય શુદ્ધગતત્વે બ્રહ્મણોઽપિ સંસારિત્વાપત્તિઃ, બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરવદાતત્વશ્યામત્વવદ્ ઘટાકાશમહાકાશયોઃ પરિચ્છિન્નત્વાપરિચ્છિન્નત્વવદ્ એકસ્યૈવ નભસસ્તત્તત્કર્ણપુટાવચ્છેદેન તત્ર તત્ર શ્રોત્રતાવચ્ચ ઔપાધિકભેદેન સંસારિત્વાસંસારિત્વવ્યવસ્થોપપત્તેઃ।
અત એવ- દુઃખાનુસન્ધાનરૂપસ્યાનર્થસ્ય ઉપહિતનિષ્ઠત્વેન તસ્ય કલ્પિતત્વેન બદ્ધસ્ય નિવૃત્તિરેવ, ન તુ મોક્ષ ઇત્યાપાત ઇતિ- નિરસ્તમ્, ઉપાધેઃ કલ્પિતત્વેન નિવૃત્તાવપ્યુપધેયસ્યાકલ્પિતતયા તન્નિવૃત્ત્યયોગાન્મોક્ષાન્વયોપપત્તેઃ। ન ચ પ્રતિબિમ્બસ્ય છાયાવદ્વસ્ત્વન્તરત્વેનાકાશસ્યાપિ ત્વન્મતેઽપિ કાર્યદ્રવ્યતયા સાવયવત્વેન તૈજસાહઙ્કારકાર્યાણાં શ્રોત્રાણાં સ્વત એવ ભિન્નત્વેન દૃષ્ટાન્તાસંમતિરિતિ- વાચ્યમ્, પ્રતિબિમ્બે વસ્ત્વન્તરત્વસ્ય નિરસિષ્યમાણત્વાદ્, આકાશશ્રોત્રભાવસ્ય પરરીત્યા દૃષ્ટાન્તત્વાદ્, `આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઽ ઇતિ શ્રુતેર્વિશિષ્ટસ્યૈવ ભોક્તૃત્વાત્તસ્ય ભિન્નત્વાદ્ વ્યવસ્થેતિ કૌમુદ્યુક્તપ્રકારેણાપિ અનુસન્ધાનાનનુસન્ધાનોપપત્તેશ્ચ।

અત એવ- શુદ્ધચિન્માત્રગતત્વે તત્ર ભેદાપ્રતીત્યા ભેદસ્ય કલ્પિતસ્યાપ્યભાવઃ, ભાવે વા ભેદસ્યૈવ વ્યવસ્થારૂપસ્વકાર્યકારિણો વહ્નાવુષ્ણત્વવદ્ધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યત્વમ્, અભેદસ્ય ત્વવ્યવસ્થારૂપસ્વકાર્યાકારિણોઽનુષ્ણત્વવન્મિથ્યાત્વમિત્યાપાતઃ, આવિદ્યકભેદહીનસ્ય મુક્તસ્ય સંસારિદુઃખાનુભવાપાતશ્ચ ઇતિ- નિરસ્તમ્, વ્યવસ્થાયાઃ સ્વસમાનસત્તાકભેદકાર્યત્વેન સ્વાધિકસત્તાકભેદાઽનાક્ષેપકત્વાદ્, અવ્યવસ્થાયાઃ શુદ્ધચૈતન્યાભેદાકાર્યત્વેન તદકારિત્વપ્રયુક્તમિથ્યાત્વસ્યાપાદયિતુમશક્યત્વાત્, ઉપાધ્યભેદસ્યૈવ તત્ર તન્ત્રત્વાત્। કિંચોપાધિકલ્પિતાંશજીવાનાં વાનુસન્ધાનમાપાદ્યતે ? અંશિનો બ્રહ્મણો વા ? નાદ્યઃ, હસ્તાવચ્છિન્નેન પાદાવચ્છિન્નદુઃખાદ્યનનુસન્ધાનાત્। ન ચ- ન વયં ભોગાયતનાનાં સાઙ્કર્યમાપાદયામઃ, યેન પાદે મે વેદના શિરસિ મે સુખમિતિ ન સ્યાત, કિંત્વનુસન્ધાનમાત્રમ્, તચ્ચાંશાનામસ્ત્યેવં, અન્યથા ચૈત્રદેહલગ્નકણ્ટકોદ્ધરણાય મૈત્રસ્યેવ પાદલગ્નકણ્ટકોદ્ધરણાય હસ્તસ્ય વ્યાપારો ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, પાદાવચ્છિન્નદુઃખસ્ય હસ્તાવચ્છિન્ને અનુત્પાદનવત્ ચૈત્રીયદુઃખાદ્યનુસંધાનસ્ય મૈત્રેઽનુત્પાદઃ। હસ્તે દુઃખપ્રયોજકસામગીવિરહવત્ મૈત્રે અનુસન્ધાનપ્રયોજકોપાધ્યૈક્યાભાવાત્। તથા ચ હસ્તાવચ્છેદેનાનુસન્ધાનમસ્ત્યેવેતિ ન તત્ર વ્યાપારાભાવાપત્તિઃ। નાન્ત્યઃ તસ્યાભોક્તૃત્વેન ભોગાપ્રસઙ્ગાત્, દુઃખાદિજ્ઞાનમાત્રસ્ય ચ સર્વજ્ઞે તસ્મિન્નિષ્ટત્વાત્। ન ચ ભોક્તૃજીવાભિન્નત્વેન બ્રહ્મણોઽપિ ભોક્તૃત્વાપત્તિઃ, બિમ્બપ્રતિબિમ્બવદ્વ્યવસ્થોપપત્તેઃ, અનુસન્ધાનસ્યાવચ્છિન્નગતતયા શુદ્ધબ્રહ્મણ્યાપાદનાયોગાચ્ચ। ન ચૈતાવતા બન્ધમોક્ષયોર્વૈયધિકરણ્યમ્, અવિદ્યાત્મકબન્ધસ્ય શુદ્ધગતત્વેન સામાનાધિકરણ્યોપપત્તેઃ અવચ્છિન્નસ્યાનુસન્ધાતૃત્વેઽપ્યવસ્થાત્રયાનુસ્યૂતાવિદ્યાવચ્છિન્નદ્વારા શુદ્ધે અનુસન્ધાતૃત્વસ્યેષ્ટત્વાદ્, `અનેન જીવેનેઽત્યાદિશ્રુતેઃ। કિઞ્ચ યથા સ્વકર્ણપુટપરિચ્છિન્નનાદોપલમ્ભે ભાગાન્તરવર્ત્તિનાદાનુપલમ્ભઃ, તથા સુખદુઃખાદ્યુપલમ્ભાનુપલમ્ભૌ। ન ચ- આત્મભેદે કર્ણપુટાનાં તત્તદીયત્વનિયામકવદેકાત્મવાદે સર્વદેહાનાં સ્વીયત્વેન તત્તદીયત્વનિયમાભાવેન વ્યવસ્થાનુપપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, તવાત્મભેદેનેવાવચ્છેદકજ્ઞાનાદિભેદેન મમ વ્યવસ્થોપપત્તેઃ। કિઞ્ચ વ્યવસ્થયા ભેદં વદન્ પ્રષ્ટવ્યઃ કેયં વ્યવસ્થા ? ન તાવદ્ધર્મભેદઃ, એકસ્મિન્નેવ સુખદુઃખદર્શનેન વ્યભિચારાદ્, ભિન્નાશ્રયધર્મોક્તૌ અન્યોન્યાશ્રયાદ્, વિરુદ્ધધર્મોક્તૌ તુ વિરુદ્ધત્વસ્ય સહાનવસ્થાનરૂપત્વે અસિદ્ધેઃ, બાધ્યબાધકભાવરૂપત્વે તસ્યૈકાશ્રયત્વેનોપપત્ત્યા ભેદાસાધકત્વાત્। નાપ્યનુસન્ધાનાનનુસન્ધાને, તયોરુક્તેન પ્રકારેણ ઉપાધિભેદેનોપપત્તેરાત્મભેદાસાધકત્વસ્યોક્તત્વાત્। અત એવ બન્ધમુક્ત્યાદિવ્યવસ્થાપિન સ્વાભાવિકભેદસાધનાય, તત્તદુપાધ્યુપગમાપગમાભ્યામેવ વ્યવસ્થોપપત્તેઃ। ન ચોપાધેરપ્યુપહિતનિષ્ઠત્વેનાત્માશ્રયાદિર્દોષઃ, ઉપાધેરવિશેષણત્વેન વ્યક્ત્યન્તરાનપેક્ષત્વેન ચાત્માશ્રયાદિચતુર્ણામનવકાશાત્। એતેન શુદ્ધનિષ્ઠત્વે કિમેકૈકોપાધ્યપગમો મુક્તિઃ ? ઉત સર્વોપાધ્યપગમઃ ? નાદ્યઃ, સદા મુક્તિરેવ, ન તુ બન્ધ ઇત્યાપાતાત્। નાન્ત્યઃ, અધુના બન્ધઃ, એવ ન કસ્યાપિ મુક્તિરિત્યાપાતાદિતિ નિરસ્તમ્, યેનોપાધિના યસ્ય ચૈતન્યસ્ય પરિચ્છિન્નત્વં તસ્મિન્ ચૈતન્યે તદુપાધ્યપગમસ્યૈવ મુક્તિત્વે નાનાજીવવાદે પૂર્વોક્તદોષાનવકાશાત્। એકજીવવાદે સર્વોપાધ્યપગમસ્યૈવ મુક્તિતયા ઇદાનીં મુક્ત્યભાવસ્યેષ્ટત્વાત્। નનુ- ઉપાધેઃ કથં ભેદકત્વમ્, તથા હિ- ઉપાધિઃ કિમેકદેશેન સમ્બધ્યતે ? કૃત્સ્નેન વા ? આદ્યે ત્વન્મતે સ્વાભાવિકાંશાભાવેનૌપાધિકત્વં વાચ્યમ્, તથા ચાનવસ્થા। અન્ત્યે ન ભેદકતા, કૃત્સ્નસ્યૈકોપાધિગ્રસ્તત્વાત્। ગગનાદાવપિ સ્વાભાવિકાંશાભાવે ઘટાદ્યુપાધિસમ્બન્ધો ન સ્યાદેવ। તદુક્તમ્-
ન ચેદુપાધિસમ્બન્ધ એકદેશેઽથ સર્વગઃ।
એકદેશેઽનવસ્થા સ્યાત્ સર્વગશ્ચેન્ન ભેદકઃ॥
ઇતિ- ચેન્ન, સર્વવિકલ્પાસહત્વેન મિથ્યાભૂતસ્યૈવોપાધેર્મિથ્યાભેદપ્રયોજકત્વસ્ય પ્રાગેવોપપાદનાત્। યથા ચાત્મનાં સર્વગતાનાં ભેદે વ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ, તથા પ્રપઞ્ચિતં ભાષ્યકૃદ્ભિઃ॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ જીવભેદાનુકૂલતર્કભઙ્ગઃ

[2-20]
[2-21]
21. ભેદપઞ્ચકે અનુમાનાનિ
એવં જડેશભેદે જડેદીવભેદે ચ તાત્ત્વિકે પ્રમાણં નાસ્તિ। (1) બ્રહ્મ, જીવો વા, અનાત્મપ્રતિયોગિકધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યભેદવાન્, પદાર્થત્વાદ્, ઘટવત્, (2) બ્રહ્મ જીવો વા, ઘટપ્રતિયોગિકધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યભેદવાન્, ઘટાસમ્બન્ધિકાલસમ્બધિત્વાત્, તદસમ્બન્ધિદેશસમ્બન્ધિત્વાત્, તજ્જનકાજન્યત્વાદ્ વા પટવત્, (3) બ્રહ્મ જીવો વા, જડપ્રતિયોગિકધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યભેદવાન્, જડાનાત્મકત્વાદ્, યદેવં તદેવમ્, યથા દૂરસ્થવનસ્પત્યોરેક ઇત્યાદિષુ પૂર્વોક્તદોષાનતિવૃત્તેઃ, પરિચ્છિન્નત્વસ્ય જડત્વસ્ય જન્યત્વસ્ય ચોપાધિત્વાદ્, અપ્રયોજકત્વાચ્ચ। જીવો બ્રહ્મ વા, આત્મપ્રતિયોગિકતાદૃગ્ભેદાધિકરણમ્, પદાર્થત્વાદિત્યાદ્યાભાસસામ્યાચ્ચ। ન ચ- ઘટાભેદે ઘટસિદ્ધ્યૈવ તત્સિદ્ધ્યા વેદાન્તવૈયર્થ્યમ્, બ્રહ્મણો જડત્વાનિત્યત્વાદ્યાપત્તિઃ, મુક્તિસમાનાધિકરણબન્ધાધારસ્ય જીવસ્ય જડવન્નિવૃત્ત્યાપત્તિઃ, ગોરોઽહમિત્યાદિપ્રતીતિશ્ચ પ્રમા સ્યાદિત્યાદિવિપક્ષબાધકાન્નાભાસસામ્યાદિકમિતિ- વાચ્યમ્, સ્વપ્રકાશત્વેન સર્વપ્રત્યયવેદ્યત્વેન ચ બ્રહ્મસિદ્ધાવપિ સવિલાસાજ્ઞાનનિવર્તકજ્ઞાનાય વેદાન્તસાફલ્યસ્ય બહુધાભિધાનાત્। ઘટાદૌ કલ્પિતવ્યક્ત્યન્તરેણાકલ્પિતભેદસ્યાભાવેઽપિ ન યથા કલ્પિતવ્યક્ત્યાત્મકત્વં તદ્વત્ પ્રાતિભાસિકત્વતદ્વદ્વિશેષદર્શનેન નિવૃત્તિર્વા કલ્પિતવ્યક્ત્યન્તરેણૈક્યજ્ઞાનપ્રમાત્વં વા, તથા પ્રકૃતેઽપિ કલ્પિતજડેન તદભાવેઽપિ ન તદાત્મકત્વાદીતિ ન વિપક્ષબાધકસ્યાપ્યપ્રસરઃ। એવં જડાનામન્યોન્યભેદેઽપિ નાનુમાનમ્।
(1) ઘટઃ, તત્ત્વતઃ શુક્ત્યભિન્નો ન શુક્તિસમ્બદ્ધકાલાસમ્બન્ધિત્વાત્, તજ્જનકાજન્યત્વાત્તત્રારોપિતરૂપ્યવદ્, વ્યાવહારિકભેદસ્ય ત્વયાપ્યઙ્ગીકારેણ ન પક્ષદૃષ્ટાન્તાદ્યનુપપત્તિઃ, અન્યથા ભેદસિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્દોષતદભાવયોશ્ચાભેદેન સ્વક્રિયાવિરોધઃ સ્યાદિતિ। અત્ર તાત્ત્વિકશુક્ત્યભિન્નત્વરૂપપ્રતિયોગ્યપ્રસિદ્ધ્યા સાધ્યાપ્રસિદ્ધેઃ, તત્ત્વત ઇત્યસ્ય નેત્યત્ર વિશેષણત્વે સુતરામપ્રસિદ્ધેઃ, ઘટાદિસમસત્તાકભેદમાત્રેણ હેતોરુપપત્ત્યા અપ્રયોજકત્વાચ્ચ, ભેદસ્ય તાત્ત્વિકત્વે બાધસ્યોક્તત્વેન બાધાચ્ચ। (2) અનાત્મા, સ્વવૃત્તિધર્માનાધારજ્ઞાનબાધ્યાન્તર્ગણિકભેદવાન્, પદાર્થત્વાદાત્મવદ્। વિપક્ષે ચ દૂરસ્થવનસ્પત્યોઃ શુક્તિરૂપ્યયોશ્ચાભેદગ્રાહિ પ્રત્યક્ષં તત્ત્વાવેદકં સ્યાત્ મુક્તિસંસારાદિસાઙ્કર્યં ચ સ્યાદિત્યાદિ બાધકમિતિ યત્, તન્ન, એકત્ર ઘટે કલ્પિતા યે અનેકે ઘટાઃ, તેષુ સ્વવૃત્તિધર્માનધિકરણઘટજ્ઞાનાબાધ્યભેદવત્સુ વ્યભિચારાત્। યત્કિઞ્ચિત્સ્વવૃત્તિધર્માનાધારોક્તૌ ઘટત્વાનધિકરણપટજ્ઞાનાબાધ્યભેદેનાત્મજ્ઞાનબાધ્યેનાર્થાન્તરમ્। સ્વવૃત્ત્યશેષધર્માનાધારોક્તૌ તવ મતે બ્રહ્મણોઽપિ વાચ્યત્વાદિકેવલાન્વયિધર્માધારત્વેન સાધ્યાપ્રસિદ્ધેઃ, કલ્પિતેન સહ તાત્ત્વિકભેદાભાવવત્ તાત્ત્વિકાભેદસ્યાપ્યભાવેન ઉદાહૃતસ્થલે તત્ત્વાવેદકત્વસાઙ્કર્યાદીનામપ્રસઙ્ગાત્।
યત્તુ આત્મનામાત્માનાત્મનોશ્છ પરસ્પરં તાત્ત્વિકભેદે- અનાત્મા, સ્વાવૃત્તિધર્માધિકરણપ્રતિયોગિકપ્રતિયોગિજ્ઞાનાબાધ્યભેદાધિકરણં યત્સ્વાવૃત્તિધર્માધિકરણં તત્પ્રતિયોગિકપ્રતિયોગિજ્ઞાનાબાધ્યભેદાધિકરણમ્, પદાર્થત્વાદાત્મવત્, પક્ષે સ્વાવૃત્તિધર્માધિકરણમાત્મા, તતો ભિન્નાદાત્માન્તરાદ્ભિન્નત્વેન સાધ્યસિદ્ધિઃ। દૃષ્ટાન્તે ચ સ્વાવૃત્તિધર્માધિકરણં જડમ્, તતો ભિન્નાત્ જડાન્તરાત્ ભિન્નત્વેન સાધ્યસત્ત્વમિતિ, તન્ન, પક્ષદૃષ્ટાન્તયોઃ સ્વપદાર્થપ્રતિયોગિપદાર્થયોરનનુગમેન વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધેઃ, અજડત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ, જડત્વેન વ્યતિરેકિણા સત્પ્રતિપક્ષાચ્ચ। યદપિ જીવસ્ય બ્રહ્મતો જીવાચ્ચ જડસ્ય સત્યભેદે- પૃથિવી, બ્રહ્મપ્રતિયોગિકધર્મિજ્ઞાનબાધ્યભેદાધિકરણં યદપ્ત્વાદ્યનધિકરણમ્, તત્પ્રતિયોગિકપ્રતિયોગિજ્ઞાનાબાધ્યભેદવતી, વસ્તુત્વાત્તોયવત્, અપ્ત્વાદીત્યાદિશબ્દેન તત્તદ્વાદિનઃ પ્રતિ તત્તદ્વાદિસિદ્ધાઃ પૃથિવીત્વભિન્નાઃ જડનિષ્ઠા ધર્મા વિવક્ષિતાઃ। પક્ષે બ્રહ્મભિન્નાજ્જ્વીવાત્ ભિન્નત્વેન સાધ્યસિદ્ધિઃ। દૃષ્ટાન્તે તુ બ્રહ્મભિન્નપાર્થિવભિન્નત્વેનેતિ। તન્ન। અપ્ત્વાદ્યનધિકરણત્વવજ્જીવત્વાનધિકરણેત્યપિ વિશેષણં દત્વા જીવબ્રહ્મભિન્નાત્મનોઽપિ સાધનપ્રસઙ્ગાદ્, ગન્ધાધારત્વાદિવ્યતિરેકિણા સત્પ્રતિપક્ષસમ્ભવાચ્ચ, ધર્મિપદવિકલ્પનિબન્ધનદોષતાદવસ્થ્યાચ્ચ।
એતેન- જીવસ્ય બ્રહ્મજીવાન્તરાભ્યાં જીવાચ્ચ જડસ્ય ભેદે- પૂર્વપ્રયોગ એવ જીવસ્ય જીવાન્તરાદ્ભેદસિધ્યર્થમન્તર્ગણિકભેદવદિત્યપ્ત્વાનધિકરણેત્યત્ર વિશેષણં દત્વાનુમાનમ્। અત્ર ચ પક્ષે બ્રહ્મણઃ પરસ્પરં ચ ભિન્નાજ્જીવાદ્ ભિન્નત્વેન સાધ્યસિદ્ધિઃ, દૃષ્ટાન્તે તુ બ્રહ્મણઃ પરસ્પરઞ્ચ ભિન્નાત્ પાર્થિવાદ્ ભિન્નત્વેનેતિ - નિરસ્તમ્। જીવસ્ય બ્રહ્મજીવાન્તરાભ્યાં જડસ્ય ચ જીવાત્ બ્રહ્મણો જડાચ્ચ ભેદે- પૃથિવી, બ્રહ્મપ્રતિયોગિકધર્મિજ્ઞાનાબાંધ્યબેદાધિકરણમ્ અપ્ત્વાદ્યનધિકરણમાન્તર્ગણિકભેદવચ્ચ યત્તત્પ્રતિયોગિકપ્રતિયોગિજ્ઞાનાબાંધ્યભેદવત્ત્વે સતિ અપ્ત્વાદ્યનધિકરણાસંસારિધર્મિકધર્મિજ્ઞાનાબાધ્યભેદપ્રતિયોગિની, વસ્તુત્વાદમ્બુવદિત્યત્ર બ્રહ્મણો જડાદપિ ભેદાર્થં પૂર્વસ્માદધિકમપ્ત્વાનધિકરણાસંસારીત્યાદિ વિશેષણમ્। અત્ર પક્ષે અપ્ત્વાદ્યનધિકરણમસંસારિ બ્રહ્મ, તદ્ધર્મિકભેદપ્રતિયોગિત્વેન સાધ્યસિદ્ધિઃ, દૃષ્ટાન્તે ત્વપ્ત્વાદ્યનધિકરણાસંસારિ પાર્થિવમ્, તદ્ધર્મિકભેદપ્રતિયોગિત્વેન જ્ઞેયમ્। અત્ર જીવત્વાનધિકરણત્વસ્ય અપ્ત્વાનધિકરણેત્યત્ર વિશેષણત્વેન પૂર્વવદાભાસસામ્યાત્, પાકજરૂપાધિકરણત્વાદિના સત્પ્રતિપક્ષાચ્ચ, ધર્માદિપદવિકલ્પગ્રાસાચ્ચ।

એવં ભેદમાત્રેઽપિ નાનુમાનમ્। (1) બ્રહ્મ, ભેદહીનં નાવતિષ્ઠતે સ્વજ્ઞાનાબાધ્યભેદવદ્વા, પદાર્થત્વાદ્, ઘટવદ્ ઇતિ; તન્ન મુક્ત્યસહવૃત્તિત્વસ્ય જડત્વસ્ય ચોપાધિત્વાત્, સ્વપદવિકલ્પગ્રાસાચ્ચ। એતેન (2) અનાત્મા સ્વાન્યજ્ઞાનાબાધ્ય ભેદાધિકરણમ્। પદાર્થત્વાદ્, આત્મવદિતિ- નિરસ્તમ્। (3) બ્રહ્મભેદો ન સર્વનિષ્ઠાત્યન્તભાવપ્રતિયોગી, બ્રહ્મનિરૂપ્યત્વાદ્, બ્રહ્માભેદવદિત્યત્ર બ્રહ્માભિન્નાવૃત્તિત્વમુપાધિઃ, બ્રહ્માભેદસ્યાબ્રહ્મનિરૂપ્યત્વેન તદનિરૂપ્યતયા સાધનવૈકલ્યં ચ। (4) બ્રહ્મજ્ઞાનં, સ્વાબાધ્યભેદવદ્વિષયકમ્, જ્ઞાનત્વાચ્છુક્તિજ્ઞાનવદિત્યત્રાજ્ઞાનાત્મવિષયત્વમુપાધિઃ। સ્વપદેન બ્રહ્મજ્ઞાનોક્તૌ તદબાધ્યભેદાપ્રસિદ્ધ્યા સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ, શુક્તિજ્ઞાનોક્તૌ સિદ્ધસાધનમ્। (5) ઘટો ઘટસંસર્ગાનવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકપટાદિધર્મિકત્રૈકાલિકાભાવપ્રતિયોગી, દ્રવ્યત્વાત્, પટવદિત્યત્ર કાલ્પનિકાભાવસ્યાપિ કાલત્રયવૃત્તિત્વસંભવેન સિદ્ધસાધનમ્, ઘટસંસર્ગાનવચ્છિન્નેતિવત્તાદાત્મ્યાનવચ્છિન્નેત્યપિ વિશેષણં દત્વા પઞ્ચમાભાવસાધનસ્યાપિ પ્રસઙ્ગશ્ચ, વિપક્ષબાધકાભાવસ્ય ઉભયત્ર સત્ત્વાત્। (6) સમાનાધિકરણકર્મપ્રાગભાવસમાનકાલીનજ્ઞાનબાધાયોગ્યો ભેદઃ, પરમાર્થસન્, પ્રાતિભાસિકત્વાનધિકરણત્વે સત્યસત્ત્વાનધિકરણત્વાત્, સ્વાસત્ત્વાગોચરપ્રમાં પ્રતિ સાક્ષાદ્વિષયત્વાદ્, આરોપિતમિથ્યાત્વકત્વાત્, કલ્પકરહિતત્વાત્, સ્વવિષયકસાક્ષાત્કારાત્ પૂર્વભાવિત્વાદ્, આત્મવત્। (7) બ્રહ્મજીવપ્રતિયોગિકો ભેદઃ, પરમાર્થસન્, અનાદિત્વાદાત્મવત્। (8) સાક્ષિવેદ્યસુખદુઃખાદિભેદઃ, પરમાર્થસન્, અનિષેધ્યત્વેન દોષાજન્યજ્ઞાનં પ્રતિ સાક્ષાદ્વિષયત્વાત્ (9) ધર્માધર્મયાગદાનાદિભેદઃ, પરમાર્થસન્, શ્રુતિતાત્પર્યવિષયત્વાદિત્યાદિષ્વાત્મસાધારણધર્માણાં ચેતનત્વાદીનામુપાધિત્વં જડત્વાદિના સત્પ્રતિપક્ષશ્ચ, મિથ્યાત્વસાધકાનાં પ્રાબલ્યસ્યોક્તત્વેન તૈર્બાધશ્ચ। આદ્યે ચ પ્રાતિભાસિકત્વસ્ય દોષપ્રયુક્તભાનત્વાત્મકત્વે અસિદ્ધિઃ, બ્રહ્મજ્ઞાનેતરબાધ્યત્વોક્તૌ ચરમવૃત્ત્યવ્યવહિતપ્રાતિભાસિકે વ્યભિચારશ્ચ। દ્વિતીયહેતૌ તાદૃક્પ્રમાવિષયત્વસ્ય ભેદપારમાર્થિકત્વસિદ્ધ્યધીનત્વેન સાધ્યાવિશેષપર્યવસાનમ્। તૃતીયે ચરમવૃત્ત્યન્યબાધ્યમિથ્યાત્વકત્વસ્યોપાધિત્વમ્। ચતુર્થે અવિદ્યારૂપકલ્પકસત્ત્વેનાસિદ્ધિઃ। પઞ્ચમે દૃષ્ટિસૃષ્ટિપક્ષે અસિદ્ધિઃ, ઇતરત્રાપ્રયોજકતા। અનાદિત્વં ચ અજ્ઞાનાદૌ વ્યભિચારિ। દોષાજન્યજ્ઞાનં પ્રતીત્યત્ર શ્રુતિતાત્પર્યવિષયત્વાદિત્યત્ર ચાસિદ્ધિઃ, સાક્ષ્યવચ્છેદકવૃત્તેર્દોષજન્યત્વાત્, મુખ્યતસ્તાત્પર્યસ્ય તત્રાભાવાત્। તસ્માદ્ ભેદપઞ્ચકં નાનુમાનવિષયઃ॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ ભેજપઞ્ચકે અનુમાનભઙ્ગઃ

[2-21]
[2-22]
22. ભેદશ્રુતેઃ અનુવાદકત્વભઙ્ગઃ
નનુ- ભેદતાત્ત્વિકત્વે `દ્વા સુપર્ણા,ઽ `ય આત્મનિ તિષ્ઠન્,ઽ `નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામ્,ઽ `અજો હ્યેકો જુષમાણોઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજોઽન્યઽ ઇતિ શ્રુતયો માનમિતિ- ચેન્ન, દ્વા સુપર્ણેત્યત્ર પૂર્વાર્ધે ન ભેદઃ પ્રમેયઃ, અપદાર્થત્વાદવાક્યાર્થત્વાચ્ચ। દ્વિત્વસ્ય સ્વાશ્રયપ્રતિયોગિકભેદસમાનાધિકરણત્વનિયમાત્। શ્રુતદ્વિત્વાર્થાપત્તિસમધિગમ્યસ્યાપિ ભેદસ્ય શ્રૌતત્વમિતિ ચેત્ ન। દ્વૌ ચન્દ્રમસાવિત્યત્રેવ કલ્પિતભેદેનાપ્યુપપત્તેઃ તાત્વિક ભેદાનાક્ષેપકત્વાત્। અત એવ નોત્તરાર્ધસ્યાપિ તાત્ત્વિકભેદપરત્વમ્, વસ્તુતસ્ત્વસ્યાઃ શ્રુતેઃ પૈઙ્ગિરહસ્યબ્રાહ્મણે બુદ્ધિજીવપરતયા વ્યાકૃતત્વેન જીવેશભેદપરત્વસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। `ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽ ઇત્યાદાવાધારાધેયભાવસ્ય `ચેતનશ્ચેતનાનાઽમિતિ નિર્ધારણસ્ય `અજોઽન્યઽ ઇત્યત્ર ભેદવ્યપદેશસ્ય કાલ્પનિકભેદમાદાયાપ્યુપપત્તેઃ ભેદતાત્ત્વિકત્વાપર્યવસાયિત્વાત્, શ્રુત્યન્તરવિરોધાચ્ચ। ન ચૈતત્ શ્રુતિવિરોધાત્ સૈવ શ્રુતિરન્યપરા, ભેદશ્રુતેઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધભેદાનુવાદત્વેન હીનબલત્વાત્। ન ચ જીવત્વાવચ્છિન્નજીવભેદસ્યાપ્રાપ્ત્યા `ન હિંસ્યાઽદિત્યાદિવદનનુવાદત્વમ્, જીવેશ્વરભેદસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધતયા તદન્યથાનુપપત્તિસિદ્ધેશધર્મિકજીવત્વાવચ્છિન્નભેદસ્યાપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધતુલ્યકક્ષ્યતયા તદ્બોધકશ્રુતેરનુવાદત્વોપપત્તેઃ। ન હિંસ્યાદિત્યત્ર નાનુવાદત્વશઙ્કાપિ, બ્રાહ્મણો ન હન્તવ્ય ઇત્યાદેઃ પુરોવાદકત્વનિર્ણાયકાભાવાત્। ન ચ - પુંવિશેષં પ્રત્યસ્યાર્થવત્ત્વં શાખાન્તરસ્થવિધિવાક્યવદિતિ- વાચ્યમ્, એકસ્યાનેકશાખાધ્યયનાસંભવાત્, પ્રત્યક્ષસ્ય સર્વપુરુષસાધારણ્યેન પ્રાથમિકપ્રસરત્વેન ચ પુરુષવિશેષં પ્રત્યપિ સાર્થકત્વસ્ય વક્તુશક્યત્વાત્। ન ચ- દ્વયોઃ પ્રણયન્તીઽત્યાદિવદ્ વર્તમાનમાત્રગ્રાહિપ્રત્યક્ષાપ્રાપ્તકાલત્રયાબાધ્યભેદપ્રાપકત્વમિતિ-વાચ્યમ્, અજો હ્યન્ય ઇત્યાદૌ ત્રિકાલાબાધ્યત્વબોધકપદાભાવાત્।
ન ચ- અભેદે ષડ્‌વિધતાત્પર્યલિઙ્ગવદ્દાર્ઢ્યાર્થત્વં ભેદશ્રુતેરિતિ- વાચ્યમ્, તત્ર પ્રયોજનવત્ત્વેઽપ્યનુવાદત્વાપરિહારાદ્ અગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજમિતિવત્। ન ચ `ષડ્‌વિંશતિરિત્યેવ બ્રૂયાદિઽતિવત્ પ્રતિપ્રસવાર્થત્વમ્, તદપેક્ષયા હીનબલત્વેન પ્રતિપ્રસવાયોગાત્, ભેદનિષેધકશ્રુતેઃ ભેદતાત્ત્વિકત્વનિષેધપરત્વેન ભેદસ્વરૂપપ્રતિપાદકવાક્યસ્ય તત્પ્રતિપ્રસવાયોગાત્। ન ચ પ્રત્યક્ષસ્યાપ્રામાણ્યે શ્રુતેસ્તત્સિદ્ધાનુવાદકત્વાયોગઃ, તસ્યા જ્ઞાતજ્ઞાપકત્વમાત્રેણાનુવાદકત્વોપપત્તેઃ। ન ચ- એવમપિ નિરપેક્ષાનુવાદત્વેન ધારાવાહિકદ્વિતીયાદિજ્ઞાનવત્ પ્રમાત્વોપપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, નિરપેક્ષસાપેક્ષસાધારણાનુવાદત્વમાત્રસ્યાપ્રામાણ્યપ્રયોજકત્વાદ્, દૃષ્ટાન્તસ્યાતિરિક્તકાલકલાવિષયત્વેનાનધિગતાર્થ વિષયતયા વિષમત્વાત્। ન ચ વિદ્વદ્વાક્યવત્ સપ્રયોજનાનુવાદત્વેન સ્વાર્થપરતા, તસ્ય સ્વાર્થબોધકત્વેઽપિ દ્વિત્વસમ્પાદકતયા સ્વાર્થપરત્વાભાવાત્। ન ચ યત્તન્નેત્યાદિનિષેધાર્થાનુવાદલિઙ્ગાભાવેન વિધેયાન્તરશ્રવણેન ચ નિષેધાર્થાનુવાદત્વાયોગઃ, યત્તદિત્યાદેરનુવાદલિઙ્ગત્વેઽપિ અનુવાદવ્યાપકત્વાભાવાદ્, અન્યેનાપિ હ્યુન્નયનસંભવાદ્, `બ્રહ્મણો ન હન્તવ્યઽ ઇત્યાદૌ યત્તત્પદાભાવેઽપિ નિષેધાનુવાદદર્શનાદ્, વિધેયાન્તરસત્ત્વે તુ નિષેધાર્થાનુવાદકત્વાભાવેઽપિ તદર્થાનુવાદત્વાપરિહારાત્। ન ચૈવં વિધાનાર્થાનુવાદે તાત્ત્વિકત્વનિયમઃ, યદ્રજતં તદાનયેત્યાદૌ અન્યવિધાનાર્થં ભ્રાન્તિસિદ્ધાનુવાદે તાત્ત્વિકત્વાદર્શનાત્। ન ચ- અનુવાદત્વેઽપિ યથાર્થત્વરૂપપ્રામાણ્યાહાનિરિતિ- વાચ્યમ્, તસ્ય બાધકાભાવનિબન્ધનત્વેન પ્રકૃતે અસંભવાત્।
નનુ- ઔપનિષદસ્ય બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રાતિરિક્તેનાપ્રાપ્તેઃ તદ્ધર્મિકસ્ય તત્પ્રતિયોગિકસ્ય વા ભેદસ્ય કથં શાસ્ત્રનિરપેક્ષપ્રત્યક્ષાદિના પ્રાપ્તિરિતિ- ચેન્ન, પ્રતિયોગિગ્રહાર્થં તદપેક્ષત્વેઽપિ સ્વસમાનવિષયપ્રમાણપૂર્વકત્વાનિયમેન પ્રત્યક્ષસ્ય ભેદપ્રાપકત્વોપપત્તેઃ। યદ્યપીશધર્મિકસ્ય ભેદસ્ય પ્રત્યક્ષેણાપ્રાપ્તિઃ, તથાપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધજીવધર્મિકેશભેદાન્યથાનુપપત્તિસિદ્ધસ્યાપિ તસ્ય શ્રુતાર્થાપત્તિસિદ્ધસ્ય શ્રૌતત્વવત્ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વોપપત્તેઃ। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ ભેદશ્રુતેરનુવાદકત્વમ્

[2-22]
[2-23]
23. ભેદશ્રુતેઃ વ્યાવહારિકભેદપરત્વભઙ્ગઃ
અથવાનુવાદકત્વાભાવેઽપિ વ્યાવહારિકભેદપરત્વેનૈવ શ્રુત્યુપપત્તિઃ। ન ચાપ્રામાણ્યાપાતઃ, અર્થવાદવાક્યવદુપપત્તેઃ, પ્રતીયમાનાર્થે ચાભેદશ્રુતિવિરોધેનાપ્રામાણ્યસ્યેષ્ટત્વાચ્ચ। ન ચાભેદશ્રુતેરખણ્ડચિન્માત્રપરત્વેન ભેદાવિરોધિત્વમ્, તદ્‌દ્વારીભૂતાર્થમાદાય તદ્વિરોધાત્। નાપિ વૈપરીત્યમ્, પ્રાપ્તાપ્રાપ્તાર્થત્વાભ્યાં વિશેષાત્। ન ચ- ઐક્યશ્રુતેરપિ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધત્વાદપ્રામાણ્યમ્, માનાન્તરપ્રાપ્તિવત્ તદ્વિરોધસ્યાપિ દૌર્બલ્યહેતુત્વાદિતિ વાચ્યમ્, વિરોધે વિરોધિનો માનત્વવદ્ અનુવાદકત્વોપપાદકસ્ય માનતાયા અનપેક્ષિતત્વાત્। કિઞ્ચ ષડ્‌વિધતાત્પર્યલિઙ્ગવત્ત્વાદ્ ઐક્યશ્રુતેઃ પ્રાબલ્યમ્। ન ચ- તાત્પર્યમાત્રજ્ઞાપકત્વેન તેષામર્થતથાત્વાજ્ઞાપકત્વમિતિ વાચ્યમ્, શ્રુતેસ્તત્પરત્વજ્ઞાપનેન પરમ્પરયોપયોગાત્, એતદ્વિરુદ્ધશ્રુતેઃ શ્રૂયમાણેઽર્થે તાત્પર્યાભાવસમ્પાદનેનાધિકબલસમ્પાદકત્વાચ્ચ। ન ચ અત્રાપિ સ્વાદ્વત્તિ અનશ્નન્ પૂર્ણઃ પરઃ જીવસંઘો હ્યપૂર્ણ ઇત્યાદ્યુપપત્તિરૂપં `સત્યં ભિદા સત્યં ભિદા સત્યં ભિદેત્યભ્યાસાદિરૂપં તાત્પર્યલિઙ્ગમસ્તીતિ ભેદશ્રુતિરપિ તત્પરેતિ વાચ્યમ્, અત્તીતિ અપૂર્ણ ઇતિ ચ જીવાનુવાદેન તસ્ય પૂર્ણબ્રહ્મરૂપતાવિધાનાર્થત્વેન ભેદોપપત્તિત્વાભાવાત્। સત્યં ભિદેતિ ન ભેદાભ્યાસઃ, એતદ્વાક્યસ્યાપ્રામાણિકત્વાત્, પ્રામાણિકત્વે વા બાધાયાં સામાનાધિકરણ્યેનાભેદે પર્યવસાનાત્।
નનુ- ભેદશ્રુતિરેવ પ્રબલા, `અસઞ્જાતવિરોધિત્વાત્ પ્રત્યક્ષાદિસંવાદાન્નિરવકાશત્વાચ્ચેતિ ચેન્ન, અભેદશ્રુતિરૂપવિરોધિનો જાતત્વાત્, પ્રત્યક્ષાદેરપ્રમાણત્વેન તત્સંવાદસ્ય પ્રાબલ્યાપ્રયોજકત્વાત્, શતમપ્યન્ધાનામિતિ ન્યાયાદ્, વ્યાવહારિકભેદવિષયત્વેન સાવકાશત્વાચ્ચ। નનુ- નાયં ભેદો વ્યાવહારિકઃ, મુક્તાવપિ ભેદસ્ય શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં સિદ્ધેરિતિ ચેન્ન, તસ્યા મુક્તેરવાન્તરત્વાત્। નનુ વ્યાવહારિકઃ, મુક્તાવપિ ભેદસ્ય શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં સિદ્ધેરિતિ ચેન્ન, તસ્યા મુક્તેરવાન્તરત્વાત્। નનુ
ઇદં જ્ઞાનમુપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ।
સર્ગેઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ॥
ઇત્યાદિસ્મૃતૌ સર્ગાદ્યભાવોક્તેઃ।
ન યત્ર માયા કિમુતાપરે હરે-
રનુવ્રતા યત્ર સુરાસુરાર્ચિતાઃ।
શ્યામાવદાતાઃ શતપત્રલોચનાઃ।
પિશઙ્ગવસ્ત્રાઃ સુરુચઃ સુપેશસઃ॥
ઇતિ સ્મૃતૌ માયાનિષેધાચ્ચ। `યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં સોઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતેઽત્યત્ર શુદ્ધબ્રહ્મજ્ઞાનફલતત્વોક્તેશ્ચ। ત્વયાપિ શુદ્ધબ્રહ્મવિષયત્વેન સ્વીકૃતાયાઃ ભૂમવિદ્યાયાઃ ફલોક્ત્યવસરે `તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ પઞ્ચધા સપ્તધેઽત્યાદિભેદોક્તેઃ `પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ `સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ ક્રીડન્ રમમાણઽ ઇત્યાદૌ સ્વરૂપાભિવ્યક્ત્યુક્તેશ્ચ તથા `વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતીત્યત્ર કર્મક્ષયોક્તેશ્ચ। `જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય મહિમાનમિતિ વીતશોકઃ પૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા જુષ્ટસ્તતસ્તેનામૃતત્વમેતીઽત્.યાદૌ ભેદજ્ઞાનાન્મોક્ષોક્તેશ્ચ। ત્વન્મતેઽપિ ભેદભોગાદિફલેષુ ફલાધ્યાયાન્ત્યપાદસ્થેષુ `જગદ્વ્યાપારવર્જમ્ઽ `સઙ્કલ્પાદેવ તુ તત્ શ્રુતેઃઽ `ભોગમાત્રસામ્યલિઙ્ગાચ્ચેઽતિ સૂત્રેષુ પ્રક્રાન્તશુદ્ધબ્રહ્મવિદ્યાફલસ્યૈવ વક્તવ્યત્વાચ્ચ પરમમુક્તિત્વમેવેતિ ચેન્ન, સગુણોપાસનયા બ્રહ્મલોકં ગતસ્યાપિ `ન સ પુનરાવર્તતઽ ઇત્યાદિશ્રુત્યા દૈનન્દિનસર્ગાદ્યસમ્બહન્ધસ્ય પ્રતિપાદનેનાવાન્તરમુક્તાવપ્યુપપત્તેઃ। `ન તત્ર માયેઽત્યાદિસ્મૃતૌ ચ માયાશબ્દસ્ય માત્સર્યાદિપરત્વેન મૂલમાયાવિરહાપ્રતીતેઃ, અન્યથા શ્યામાવદાતત્વાદિતિ વિરોધાપત્તેઃ, `યો વેદ નિહિતઽ મિત્યત્ર શુદ્ધબ્રહ્મજ્ઞાનફલભૂતા યા સર્વકામાવાપ્તિઃ, સા ન વૈષયિકભોગરૂપા, કિન્તુ સર્વવૈષયિકસુખાનામ્ એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તીઽતિશ્રુત્યા બ્રહ્માનન્દે અન્તર્ભાવોક્તેસ્તદભિપ્રાયેતિ ન તદ્વલાન્નાનાકામાવાપ્તેઃ શુદ્ધજ્ઞાનફલત્વમ્, ભૂમવિદ્યાફલોક્ત્યવસરે સર્વલોકકામચારાનેકધાભાવાદેઃ ફલસ્ય ભૂમવિદ્યાવાક્યોપક્રમે પ્રાણવિદ્યાફલત્વેનોક્તસ્ય જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે શ્રૂયમાણાહીનદ્વાદશોપસત્તાવત્ નિર્ગુણવિદ્યાસ્તાવકત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ, સ્વયંજ્યોતિરિત્યાદૌ જક્ષણપ્રભૃતીનાં ભેદગર્ભત્વેન જક્ષન્નિવ ક્રોડન્નિવેત્યાદિબાધિતત્વવિવક્ષયા પરમમુક્તેસ્તત્રોક્ત્યા ત્વદભિમતભેદગર્ભક્રીડાદીનાં પરમમુક્તિત્વાભાવાત્, પુણ્યપાપે વિધૂયેત્યત્ર પરમસામ્યસ્યૈક્યરૂપતયા કર્મક્ષયસ્ય ઐક્યરૂપમુક્તિફલતયા ભેદગર્ભમુક્તિફલત્વાભાવાત્, જુષ્ટમિત્યત્રાન્યપદસ્ય દેહેન્દ્રિયાદિવિલક્ષણાત્મપરત્વેન જીવેશપરત્વાભાવાત્। તથા ચ ભેદજ્ઞાનસ્ય મોક્ષહેતુત્વમ્ અતોઽવગમ્યતે મન્મતે ભેદભોગાદિપરેષુ `સઙ્કલ્પાદેવ તચ્છુતેરિત્યારભ્યાધ્યાયપરિસમાપ્તિપર્યન્તાધિકરણેષુ સગુણવિદ્યાફલસ્ય ઉક્તતયા શુદ્ધબ્રહ્મવિદ્યાફલાપ્રતિપાદકત્વાત્। તસ્માત્ પરમમુક્તૌ ભેદસ્યાપ્રસક્તેઃ વ્યાવહારિકત્વોપપત્ત્યા ભેદશ્રુતેર્વ્યાવહારિકપરત્વં સ્થિતમ્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ ભેદશ્રુતેર્વ્યાવહારિકભેદપરત્વોપપત્તિઃ

[2-23]
[2-24]
24. જીવેશભેદે શબ્દાન્તરાદિભઙ્ગઃ।
નનુ- પૂર્વતન્ત્રે દ્વિતીયાધ્યાયે યૈરેવ શબ્દાન્તરાદિભિઃ કર્મભેદ ઉક્તઃ, તૈરેવ જીવેશભેદોઽપિ સિધ્યતિ। તથા હિ- એષ એવ જીવં પ્રબોધયતિ `એતસ્માજ્જીવ ઉત્તિષ્ઠતીઽતિ વિરુદ્ધાર્થધાતુનિષ્પન્નાખ્યાતરૂપશબ્દાન્તરસ્ય `નિત્યઃ પરો નિત્યઃ જીવઽ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનપુનઃ શ્રુતિરૂપાભ્યાસસ્ય `દ્વા સુપર્ણેઽત્યાદિસઙ્ખ્યાયા અશબ્દમનશ્નન્નિત્યાદેર્ભેદકસ્ય ગુણાન્તરસ્ય `યતો વાચો નિવર્ત્તન્તઽ ઇત્યાદિપ્રકરણાન્તરસ્ય જીવેશાવિતિ નામધેયદ્વયસ્યાપિ સત્ત્વાચ્ચેતિ ચેન્ન, પ્રત્યક્ષાદિસમકક્ષ્યતયા શબ્દાન્તરાદીનાં ભેદકત્વેઽપિ તાત્ત્વિકાભેદાવિરોધિત્વાત્। કિઞ્ચાદૃષ્ટચરસ્ત્વં મીમાંસકઃ યઃ કર્મભેદ શાસ્ત્રભેદે વા પ્રમાણત્વેન ક્લૃપ્તાનાં શબ્દાન્તરાદીનાં ચેતનભેદે પ્રમાણત્વં કલ્પયસિ। ન હ્યન્યભેદપ્રયોજકસ્યાન્યભેદપ્રયોજકતા। વિશિષ્ટભેદે પ્રયોજકસ્યાપિ વિશેષણભેદસ્ય વિશેષ્યભેદકત્વાપત્તેઃ। `દેવદત્ત ઉત્તિષ્ઠતિ શિષ્યં બોધયતિ યજતિ દદાતિ જુહોતીઽત્યાદાવપિ ભેદાપત્તેઃ। ન શબ્દાન્તરસ્ય કર્તૃભેદકતા॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ શબ્દાન્તરાદેરાત્મભેદકત્વાભાવઃ

[2-24]
[2-25]
25. ભેદશ્રુતેઃ ષડ્વિધતાત્પર્ય લિઙ્ગાનિ
નનુ- ષડ્‌વિધતાત્પર્યલિઙ્ગોપેતશ્રુતિગમ્યભેદસ્ય કથમતાત્ત્વિકત્વમ્ ? તથા હિ- આથર્વણે દ્વા સુપર્ણેત્યુપક્રમઃ, પરમં સામ્યમુપૈતીત્યુપસંહારઃ, `તયોરન્યઃ અનશ્નન્નન્યઃ અન્યમીશઽમિત્યભ્યાસઃ, શાસ્ત્રૈકગમ્યેશ્વરપ્રતિયોગિકસ્ય કાલત્રયાબાધ્યભેદસ્ય શાસ્ત્રં વિના અપ્રાપ્તેરપૂર્વતા, `પુણ્યપાપે વિધૂયેઽતિ ફલમ્, `અસ્ય મહિમાનઽમિતિ સ્તુતિરૂપોઽર્થવાદઃ, અત્તિ અનશ્નન્નિત્યુપપત્તિઃ। અત્ર ચ `માયામાત્રમિદં દ્વૈતઽમિત્યાદાવિવ દ્વિશબ્દ એવ ભેદવાચકઃ, તદાક્ષેપકો વા દ્વિત્વસઙ્ખ્યૈવૈક્યવિરોધિનીતિ વા ભવત્યુપક્રમો ભેદવિષયઃ। તદ્ભિન્નત્વવિશેષિતમેવ ચ તદ્‌ગતબહુધર્મયોગિત્વં તત્સાદૃશ્યમ્, ન તુ વિશેષ્યમાત્રમ્, નાયં સઃ કિન્તુ તત્સદૃશઃ નાયં તત્સદૃશઃ, કિન્તુ સ એવેતિ સાદૃશ્યૈક્યયોરેકતરવિધાનાયાન્યતરનિષેધાદ્। `ગગનં ગગનાકારઽમિત્યાદિ તુ તત્સદૃશવસ્ત્વન્તરનિષેધપરમ્, ગગનાદ્યેકદેશસ્ય તદેકદેશસાદૃશ્યપરં વા ઇત્યુપસંહારોઽપિ ભેદવિષય એવ। અભ્યાસત્વેઽપિ અર્થત એવૈકપ્રકારત્વં તન્ત્રમ્, ન તુ શબ્દતઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્। અન્યમીશમિત્યત્ર ઈશગતાન્યત્વં પ્રતિ પશ્યતીતિ પ્રકૃતો જીવ એવ પદિન્યાયેન પ્રતિયોગિતયા સમ્બધ્યત ઇત્યભ્યાસોઽપિ સંભવતીતિ ચેત્। મૈવમ્, આથર્વણે પ્રથમમુણ્ડકે `કસ્મિન્નુભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતીઽતિ શૌનકપ્રશ્નાનન્તરં `દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યેઽ ઇતિ વિદ્યાદ્વયમવતાર્ય ઋગ્વેદાદિલક્ષણામપરામુક્ત્વા `અથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રવર્ણઽમિત્યાદિના પરવિદ્યાવિષયમક્ષરં પ્રશ્નાનુસારેણ પ્રતિપાદયતા અભેદસ્યૈવોપક્રાન્તત્વાદ્, અન્યથા તદુત્તરત્વાનુપપત્તેઃ। દ્વિતીયમુણ્ડકે `પુરુષ એવેદં વિશ્વં બ્રહ્મૈવેદં વરિષ્ઠઽમિતિ મધ્યે પરામર્શાત્। તૃતીયમુણ્ડકાન્તે ચ `પરેઽવ્યયે સર્વ એકીભવન્તિ, સ યો હ વૈ તત્ પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતીઽત્યૈક્યલક્ષણફલેનોપસંહારાચ્ચ મુણ્ડકત્રયાત્મિકાયા ઉપનિષદ ઐક્યપરત્વે સ્થિતે `અસંયુક્તં પ્રકરણાઽદિતિ ન્યાયેનાભિક્રમણાદિવન્મધ્યસ્થિતવાક્યસ્યાપિ દ્વાસુપર્ણેત્યાદેસ્તદનુકૂલત્વે સમ્ભવતિ મહાપ્રકરણવિરોધેન વિપરીતતાત્પર્યકલ્પનયા ભેદોપક્રમત્વાભાવાત્। `પરમં સામ્યમુપૈતીઽત્યસ્ય પૂર્વોક્તન્યાયેન ઐક્યપરતયા ભેદોપસંહારત્વાભાવાત્। અતઃ અનશ્નન્નિત્યાદિના ન તાત્ત્વિકભેદાભ્યાસઃ, નાપીશસ્ય શાસ્ત્રગમ્યતયા તત્પ્રતિયોગિકસ્તદ્ધર્મિકો વા ભેદોઽપૂર્વઃ, ઈશજ્ઞાનમાત્રે તદપેક્ષાયામપિ પ્રત્યક્ષેણ તત્સમકક્ષ્યમાનેન ચ તયોઃ પ્રાપ્તત્વાત્। ત્વદુક્તફલાર્થવાદયોરૈક્યપક્ષેઽપિ સમ્ભવેન ન ભેદાસાધારણલિઙ્ગતા, અનશ્નન્નિત્યાદેઃ કાલ્પનિકભેદેનોપપત્ત્યા તાત્ત્વિકભેદોપપત્તિત્વાભાવાત્।
નનુ- અન્તર્યામિબ્રાહ્મણં ષડ્‌વિધતાત્પર્યલિઙ્ગોપેતં વાક્યં ભેદે પ્રમાણમ્। તથા હિ- `વેત્થ નુ ત્વં કાપ્ય તમન્તર્યામિણઽમિત્યુપક્રમઃ `એષ ત આત્માન્તર્યામીઽત્યુપસંહારઃ, `એષ ત આત્મેત્યાદ્યેકવિંશતિકૃત્વોઽભ્યાસઃ અન્તર્યામિત્વસ્યાપ્રાપ્તતયાઽપૂર્વતા, `સ વ બ્રહ્મવિઽદિત્યાદિ ફલમ્, `તચ્ચેત્ત્વં યાજ્ઞવલ્ક્ય સૂત્રમવિદ્વાંસ્તં ચાન્તર્યામિણં બ્રહ્મગવીરુદજસે મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીઽતિ નિન્દારૂપોઽર્થવાદઃ, `યસ્ય પૃથિવી શરીરં યં પૃથિવી ન વેદઽ ઇત્યાદ્યુપપત્તિરિતિ ચેત્, મૈવમ્। `આત્મેત્યેવોપાસીતેઽતિ સૂત્રિતબ્રહ્મવિદ્યાવિવરણરૂપાયાં ચતુરધ્યાય્યામ્ અનેન હ્યેતત્સર્વં વેદેતિ એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં `બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્મસ્મીતિ તસ્માત્તત્સર્વમભવઽદિત્યભેદેનોપક્રમ્ય ષષ્ઠાધ્યાયન્તે મૈત્રેયીબ્રાહ્મણે નિગમનરૂપે `યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્ કેન કં પશ્યેઽદિત્યાદિનાઽભેદેનૈવોપસંહારાદ્ અધ્યાયચતુષ્ટયસ્યાપ્યભેદપરત્વે સ્થિતે તદન્તર્ગતસ્ય બ્રહ્મલોકાન્તરસૂત્રાત્મપ્રતિપાદનપરસ્ય ઉત્તરબ્રાહ્મણપ્રતિપાદ્યનિરૂપાધિકસર્વાન્તરબ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યનુકૂલસ્ય મહાપ્રકરણાનુરોધેન તદ્વિરોધિભેદપરત્વાભાવાત્, ત્વદુપન્યસ્તલિઙ્ગાનાં ભેદપરતાનિર્ણાયકત્વેઽપિ કલ્પિતભેદપરતયા તાત્ત્વિકાભેદાવિરોધિત્વાત્। અત એવ ન `શારીરશ્ચોભયેઽપિ હિ ભેદેનૈનમધીયતઽ ઇતિ સૂત્રવિરોધઃ, નવા તદ્ભાષ્યવ્યાહતિઃ॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ ભેદશ્રુતેઃ ષષ઼ડ્‌વિધતાત્પર્યલિઙ્ગભઙ્ગઃ

[2-25]
[2-26]
26. ઐક્યસ્વરૂપભઙ્ગઃ
નનુ- ઐક્યં (1) આત્મસ્વરૂપમ્ ? (2) ઉતાન્યત્ ? નાદ્યઃ, એકતરપરિશેષાદ્યાપત્તેઃ, સાપેક્ષસ્યૈક્યસ્ય નિરપેક્ષાત્મત્વાયોગાચ્ચ। નાન્ત્યઃ, સત્યત્વે અદ્વૈતહાનેઃ, મિથ્યાત્વે તત્ત્વમસીત્યાદેરતત્ત્વાવેદકતાપત્તેરિતિ ચેન્ન, આદ્યમેવાનવદ્યમ્। જ્ઞાનાનન્દયોરાત્મૈક્યેઽપિ યથા નૈકતરપરિશેષાપત્ત્યાદિકં કલ્પિતાનન્દત્વાદિધર્માત્ તથા પ્રકૃતેઽપિ સમ્ભવાદ્, ઐક્યે અભિજ્ઞેયત્વસ્ય પ્રાગુક્તેઃ તસ્યાપિ નિરપેક્ષતયા નિરપેક્ષાત્મસ્વરૂપત્વાવિરોધાદ્, અજ્ઞાનાદ્યધિષ્ઠાનતયા ભાસમાનાત્મસ્વરૂપત્વેઽપિ ઐક્યસ્ય તદ્ગોચરવૃત્તિવિશેષસ્યાજ્ઞાનનિવર્તકસ્ય ઇદાનીમસત્ત્વાત્સંસારોપપત્તેઃ। અન્ત્યે પક્ષે દોષાસ્ત્વનુક્તોપાલમ્ભા એવ।
અત એવ અતિરિક્તમૈક્યં। નૈકત્વસઙ્ક્યા, ન વા તન્નિષ્ઠાશેષધર્મવત્ત્વમ્, ન વા તન્નિષ્ઠાસાધારણધર્મવત્ત્વમ્, નિર્ધર્મકે બ્રહ્મણિ તેષામભાવાત્। નાપિ ભેદવિરહઃ, ભેદસ્યૈક્યવિરહરૂપત્વેનાન્યોન્યાશ્રયાત્। નાપિ તદવૃત્તિધર્માનધિકરણત્વમ્, શૂન્યસ્યાપિ બ્રહ્મૈક્યાપાતાદિતિ નિરસ્તમ્, તદવૃત્તિધર્માનાધારત્વોપલક્ષિતસ્વરૂપસ્યાભેદત્વાત્। શૂન્યસ્ય નિઃશ્વરૂપત્વાત્ ન શૂન્યસ્યૈક્યરૂપતા। ન ચ- તદવૃત્તિધર્મનિષેધેન તદ્‌વૃત્તિધર્મવિધાનપ્રસઙ્ગઃ, વિશેષનિષેધસ્ય શેષાભ્યનુજ્ઞાફલકત્વાદિતિ વાચ્યમ્, શેષવિધાયકત્વસ્ય સર્વત્રાસમ્પ્રતિપત્તેઃ। અન્યથા વાયૌ ન નીલરૂપમિત્યસ્યાપિ ગૌરં પ્રતિ વિધાયકત્વાપાતાત્।
નનુ- અભેદે અભેદત્વપારમાર્થિકત્વાસદ્વૈલક્ષણ્યાદીનિ તત્ત્વતઃ સન્તિ વા ? ન વા ? આદ્યે સદ્વિતીયત્વાપત્તિઃ `દ્વિતીયે અભેદત્વાદિહાનિરિતિ ચેન્ન, તત્ત્વતઃ સ્વરૂપભૂતૈરેવ તૈરભેદરૂપતાયા અદ્વૈતસ્ય ચાહાન્યુપપત્તેઃ। ન ચ- એવમભેદસ્યાબાધિતાત્મસ્વરૂપપર્યવસાને તસ્ય ચાત્મસ્વરૂપસ્ય પરૈરપિ સંમતત્વેન ત્વચ્છાસ્ત્રાવિષયત્વમિતિ વાચ્યમ્, જીવાવૃત્તિધર્માનધિકરણત્વોપલક્ષિતાત્મસ્વરૂપસ્ય પરૈરનઙ્ગીકારાત્। તદેવમુક્તે જીવબ્રહ્માભેદે `તત્ત્વમસિઽ સ વા અયમાત્મા બ્રહ્મઽ ઇત્યાદિશ્રુતિર્માનમ્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ ઐક્યરૂપોપપત્તિઃ

[2-26]
[2-27]
27. ઐક્યશ્રુતેરુપજીવ્યબાધઃ
નનુ- સાર્વજ્ઞ્યાસાર્વજ્ઞ્યાદિવિશિષ્ટયોરૈક્યમયોગ્યત્વપરાહતં કથમુદાહૃતશ્રુત્યા બોધ્યમિતિ ચેન્ન, સોઽયમિત્યાદાવિવ વિરુદ્ધાકારત્યાગેન શુદ્ધાકારૈક્યબોધનાત્। નનુ વિરુદ્ધાકારત્યાગઃ કિમવિવક્ષામાત્રેણ ? ઉતાનિત્યત્વેન ? ઉતમિથ્યાત્વેન ? નાદ્યઃ, વિરુદ્ધાકારસ્યાવિવક્ષાયામપ્યનપાયાત્। ન હિ `અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુત્યા સત્ત્વશૂન્યત્વયોશ્ચિત્ત્વજડત્વયોર્વેહાવિવક્ષામાત્રેણ બ્રહ્મણઃ શૂન્યેન જડેન ચ ઐક્યં સુવચમ્। ન દ્વિતીયઃ, તત્ત્વં ભવિષ્યસીતિ નિર્દેશાપત્ત્યા અસીતિ વર્તમાનનિર્દેશાયોગાદ્, દશાભેદેન ભેદાભેદયોઃ સત્ત્વાપત્ત્યા ત્વયાપ્યનઙ્ગીકારાચ્ચ, જીવેશયોઃ સ્વાતન્ત્ર્યાપારતન્ત્ર્યાદેર્નિત્યત્વાચ્ચ। ન તૃતીયઃ, નિર્દોષશ્રુતિસાક્ષિસિદ્ધયોર્વિરુદ્ધધર્મયોર્મિથ્યાત્વાયોગાદિતિ ચેન્ન, વિરુદ્ધાકારસ્યાવિવક્ષયૈવ ત્યાગાત્। ત્યાગશ્ચ બ્રહ્માનુભવાવિષયત્વમ્, ન ત્વપાયઃ, તસ્ય ચરમસાક્ષાત્કારસાધ્યત્વાત્। તથા ચ તત્તેદન્તે ઇવાનપેતે અપિ સાર્વજ્ઞ્યાસાર્વજ્ઞ્યે નાશ્રયાભેદવિરોધાય। અવિવક્ષા ચ પ્રધાનપ્રમેયનિર્વાહાય। ન ચ- સોઽયમિત્યત્ર તત્તેદન્તયોર્ન ત્યાગઃ। ક્રમેણૈકત્ર તયોરવિરોધાદિતિ વાચ્યમ્, અભેદપરે અસ્મિન્વિશેષણયોરૈક્યાપત્ત્યા ક્રમેણૈકત્ર સત્ત્વેઽપિ તત્ત્યાગસ્યાવશ્યકત્વાત્, `અસદ્વેઽત્યાદૌ `સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેઽત્યાદૌ ચ ન શૂન્યજડૈક્યાપત્તિઃ શૂન્યસતોઃ ચિજ્જડયોર્વા વિરુદ્ધાકારપરિત્યાગેન જીવબ્રહ્મણોરિવાનુસ્યૂતસ્યાકારસ્યાભાવાદ્। અસતો નિઃસ્વરૂપત્વાજ્જડસ્ય બાધ્યસ્વરૂપત્વાત્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ જીવબ્રહ્માભેદે પ્રમાણમ્।
નનુ- ઐક્યશ્રુત્યા પ્રત્યક્ષસિદ્ધં જીવમનૂદ્ય બ્રહ્મત્વં વા બોધનીયં, શ્રુતિસિદ્ધં બ્રહ્માનૂદ્ય તસ્ય જીવત્વં વા, ઉભયાનુવાદેનાભેદો વા વિધેયઃ, સર્વથાપ્યુપજીવ્યવિરોધાત્ નૈક્યે પ્રામાણ્યમ્, પ્રત્યક્ષેણ જીવસ્ય બ્રહ્મભિન્નત્વેન શ્રુત્યા ચ સર્વજ્ઞત્વાદિમદ્‌બ્રહ્મગ્રાહિણ્યા તદ્ધીનત્વેનાનુભૂયમાનાજ્જીવાદ્ ભિન્નત્વેન બ્રહ્મણોજ્ઞાયમાનત્વાત્। ન ચાનુમાનેન બ્રહ્મોપસ્થિતિઃ, તેનાપિ સર્વજ્ઞત્વાદિના બ્રહ્મણો વિષયીકરણેન ઉપજીવ્યવિરોધતાદવસ્થ્યાદિતિ ચેન્ન। શક્તિગ્રહાદૌ તયોરુપજીવ્યત્વેઽપિ સ્વપ્રમેયેઽનુપજીવ્યત્વાત્। તદુક્તં વાચસ્પત્યે- `યત્ ઉપજીવ્યં, તન્ન બાધ્યતે, યદ્વાધ્યતે તન્નોપજીવ્યમિતિ। યથાકથઞ્ચિદપેક્ષામાત્રેણોપજીવ્યત્વે નેદં રજતમિત્યત્રાપિ ઇદં રજતમિત્યસ્યોપજીવ્યતાપત્તેઃ।
નનુ- યદ્ધિ યદપેક્ષં યસ્ય બાધે સ્વસ્ય બાધાપત્તિશ્ચ તત્તસ્યોપજીવ્યમ્, પ્રકૃતે ચ ધર્મ્યાદિગ્રાહકસ્યૈવ સ્વપ્રામાણ્યગ્રાહકતયા તદ્બાધે સ્વબાધાપત્તિઃ, નિષેધ્યાર્પણસ્થલે તુ ન તથા। ન હિ બ્રહ્મસ્વરૂપધર્મિજ્ઞાનાપ્રમાણ્યે ઐક્યજ્ઞાનાપ્રામાણ્યવત્ પ્રતિષેધ્યજ્ઞાનાપ્રામાણ્યે પ્રતિષેધજ્ઞાનાપ્રામાણ્યમ્, પ્રતિષેધશાસ્ત્રવિલોપપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેત્, સત્યમ્, સાર્વજ્ઞ્યાદિવિશિષ્ટં ન તાવદ્ધર્મિ, કિન્તુ બ્રહ્મસ્વરૂપમાત્રમ્। વિશિષ્ટધર્મિજ્ઞાનપ્રામાણ્યં ઐક્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યે નાપેક્ષ્યતે, કિન્તુ સ્વરૂપજ્ઞાનપ્રામાણ્યમાત્રમ્। અન્યથા `ઇંદ રજતઽમિત્યસ્યાપિ ધર્મિજ્ઞાનત્વેન ઉપજીવ્યતયા નિષેધજ્ઞાનપ્રામાણ્યે રજતત્વવિશિષ્ટેદં જ્ઞાનપ્રામાણ્યં સ્યાત્। રજતત્વવૈશિષ્ટ્યસ્ય ધર્મિત્વાપ્રયોજકત્વવત્ સાર્વજ્ઞ્યાદિવૈશિષ્ટ્યસ્યાપિ તદપ્રયોજકત્વસ્ય પ્રકૃતેઽપિ સમાનત્વાત્।
નનુ- એવમસાધારણસાર્વજ્ઞ્યાદિધર્માવચ્છેદેન બ્રહ્મણોઽનુદ્‌દેશ્યત્વે સાધારણધર્મેણ સ્વરૂપેણ વા ઉદ્દેશ્યતા વાચ્યા। તત્રાદ્યે ઇષ્ટાપત્તિઃ, ચિત્ત્વાદિસાધારણધર્મૈક્યસ્યાસ્માભિરપ્યઙ્ગીકારાદ્। દ્વિતીયે બ્રહ્મૈક્યાસિદ્ધિઃ, સાધારણસ્વરૂપમાત્રોદ્‌દેશાદિતિ ચેન્ન। બ્રહ્મૈક્યાસિદ્ધિરિત્યત્ર બ્રહ્મશબ્દેન સાર્વજ્ઞ્યાદિવિશિષ્ટં ચેદભિમતમ્, તદેષ્ટાપત્તિઃ, તદા ત્વમા ચ લક્ષિતયોરેવ પદાર્થયોરૈક્યબોધસ્ય પ્રાક્ પ્રતિપાદિતત્વાત્। અત એવ શબ્દેન અસાધારણબ્રહ્મસ્વરૂપોદ્દેશસ્યાસાધારણધર્મેણ વિનાઽસિદ્ધેરુપજીવ્યવિરોધતાદવસ્થ્યમિતિ નિરસ્તમ્, અસાધારણધર્મસ્ય ઉદ્દેશ્યસમર્પણે ઉપલક્ષકત્વાત્। ન ચ- ઉપલક્ષ્યતાવચ્છેદકાભાવે ઉપલક્ષ્યત્વાસિદ્ધિઃ, ચિત્ત્વસ્ય તત્ત્વે સિદ્ધસાધનાદિતિ વાચ્યમ્। સ્વરૂપોપલક્ષણ ઉપલક્ષ્યતાવચ્છેદકસ્યાનપેક્ષણાત્। યત્તુ ચિત્ત્વેનૈક્યે સિદ્ધસાધનમ્, તન્ન। ચિત્ત્વૈક્યસ્યેષ્ટત્વેઽપિ તદાશ્રયૈક્યસ્ય તવાનિષ્ટત્વાદ્, ઇષ્ટૌ ચાવિવાદાત્। અત એવ- `પુરોડાશકપાલેન તુષાનુપવતીત્યત્રાધિષ્ઠાનલક્ષણાયામ્ અન્યતોઽપ્રાપ્તતુષોપવાપવિધાનરૂપેષ્ટસિદ્ધિવદત્ર ન લક્ષણયાભીષ્ટસિદ્ધિઃ, યેન લક્ષણા સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્। ચિત્ત્વૈક્યસ્ય પ્રાપ્તત્વેઽપિ આશ્રયૈક્યસ્યાપ્રાપ્તસ્ય લક્ષણાપ્રાપણીયસ્ય સત્ત્વાત્, સોઽયમિત્યત્રાપિ ઉક્તપ્રકારસ્યાવશ્યવાચ્યત્વાત્। ન ચ તત્તાવિશિષ્ટસ્ય તત્રોદ્‌દેશ્યતા યદ્વત્તયા જ્ઞાત એવ યદન્વયધીઃ, તત્ત્વસ્ય વિશેષણત્વસ્ય તત્તાદૌ સમ્ભવાદિતિ વાચ્યમ્, દત્તોત્તરત્ત્વાત્।
નનુ- એવં પરમાણુઃ સાવયવઃ, ઈશ્વરો ન સર્વજ્ઞઃ, આદિત્યો યૂપ ઇત્યાદાવપુપજીવ્યવિરોધો ન સ્યાદ્, ઉત્પન્નશિષ્ટગુણવિધૌ સગુણોત્પત્તિવાક્યવિરોધશ્ચ ન સ્યાત્, તત્રાપિ પરમાણુત્વાદિવિશિષ્ટં ન ધર્મી, કિન્તુ સ્વરૂપમાત્રમિતિ સુવચત્વાદિતિ- ચેન્ન, પરમાણવાદેઃ સ્વરુપેણાપિ સાવયત્વાદિકં પ્રતિ ધર્મિત્વે પરમાણુત્વાદિકં ધર્મિસમાનસત્તાકં પરમાણ્વાદૌ ન સ્યાત્, તદીયસમસત્તાકત્વસ્ય તત્સાવયવત્વબોધકપ્રાબલ્યાધીનત્વાત્, તત્પ્રાબલ્યેઽનુમાનાભાવાત્, પ્રત્યુત ભ્રાન્તવાક્યત્વેન દુર્બલત્વાત્। આદિત્યો યૂપ ઇત્યત્રાભેદો ન પ્રમેયઃ। સ્તુતિદ્વારાન્યશેષત્વાત્, સ્તુતેશ્ચ પ્રત્યક્ષાવિરુદ્ધૈર્ગુણૈરપિ સમ્ભવે પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધાર્થકલ્પનાયોગાદ્, ઉત્પન્નશિષ્ટગુણવિધૌ તૂત્પત્તિવાક્યસ્થિતામિક્ષાદિપદસ્ય દ્રવ્યસામાન્યપરત્વે તત્પદવૈયર્થ્યાપત્તિઃ, `તદ્ધિતાર્થાન્તર્ગતાસ્યેતિ સર્વનામ્ના યજતિચોદનાદ્રવ્યદેવતાક્રિયમિતિ ન્યાયેન યાગચોદનમાત્રેણ ચ દ્રવ્યસામાન્યલાભાત્। પ્રકૃતે અનન્યશેષતયા પ્રબલત્વાત્ પ્રમાણવાક્યત્વાચ્ચ તદ્વિરોધ્યૈક્યપ્રતિપાદકતયા સ્વરૂપલક્ષણાયા યુક્તતમત્વાચ્ચ।
નનુ- રૂપ્યરૂપનિષેધ્યાર્પકસ્યાપેક્ષિતસ્યાપિ પરીક્ષિતત્વાભાવાદ્, યદ્યપિ દુર્બલત્વમ્, ઉપજીવ્યત્વમાત્રસ્ય પ્રાબલ્યાપ્રયોજકત્વાત્, તથાપીહ નિષેધ્યાર્પકભેદશ્રુતિઃ, સાક્ષિપ્રત્યક્ષં ચ નિર્દોષત્વાત્ પરીક્ષિતમપિ પ્રબલં તદ્વિરોધાત્ કથમૈક્યપરત્વમિતિ- ચેન્ન, નિર્દોષાયા અપિ શ્રુતેઃ ભેદપરત્વસ્યૈવાભાવેન તદ્વિરોધસ્યૈક્યશ્રુતાવસમ્ભવાવિતત્વાત્। ન હિ શ્રુતેરુપક્રમાદિષડ્‌વિધતાત્પર્યલિઙ્ગશૂન્યાર્થપરત્વમ્, તન્નિયામકાભાવાત્, અન્યથાઽતિપ્રસઙ્ગાત્, સાક્ષિણોઽપિ નિર્દોષત્વમાત્રેણ પરીક્ષિતત્વાભાવાદ્, દુઃખાભાવાદાવારોપિતસુખાદેરપિ પ્રામાણિકત્વાપત્તેઃ મન્મતે પ્રાતિભાસિકમાત્રસ્ય સાક્ષિસિદ્ધસ્ય મિથ્યાત્વાત્, સાક્ષિણોઽપિ નિર્દોષજવૃત્ત્યુપરક્તત્વેનાબાધ્યત્વાસિદ્ધેરુક્તત્વાચ્ચ। પ્રમાણતદભાવવ્યવસ્થાપિ પ્રાતિભાસિકવ્યાવહારિકયોઃ કરણસંસર્ગિદોષપ્રયુક્તત્વાપ્રયુક્તત્વાભ્યામ્, વ્યાવહારિકસ્ય ચૈતન્યમાત્રસ્થાજ્ઞાનદોષપ્રયુક્તત્વાત્। તસ્માદુપજીવ્યવિરોધાભાવાત્, પ્રત્યુતાભેદશ્રુતેરેવ સર્વશેષિતયા ભેદશ્રુતિં પ્રત્યુપજીવ્યત્વાદ્, ભેદશ્રુતેરેવ તદ્વિરોધેન તદનુકૂલતયા નેયત્વાત્ સર્વવિરોધશૂન્યં તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યમ્। તથા ચૈક્યપરમિતિ સિદ્ધમ્॥ ઇત્યૈક્યશ્રુતેરુપજીવ્યવિરોધાભાવઃ

[2-27]
[2-28]
28. તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યાર્થઃ
નનુ- એવં પદદ્વયેઽપિ લક્ષણા સ્યાત્, તથા ચ મન્મતમાશ્રિત્ય એકપદલક્ષણૈવાશ્રયણીયા। તથા હિ- `દ્વા સુપર્ણા સયુજેઽત્યાદૌ જીવસ્ય બ્રહ્મસાહચર્યોક્તેસ્તત્સાહચર્યાત્તદિતિ વ્યપદેશઃ, `વસન્તાદિભ્યષ્ઠગિઽત્યત્ર વસન્તસહચરિતે અધ્યયને વસન્તપદપ્રયોગસ્ય મહાભાષ્યે ઉક્તત્વાત્, `સન્મૂલાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઽઇત્યાદિવાક્યશેષાત્। પ્રસિદ્ધતદાશ્રિતત્વાદ્વા તદિતિ વ્યપદેશઃ, `સમર્થઃ પદવિધિઽરિતિ સૂત્રે સમર્થપદાશ્રિતત્વેન પદવિધિઃ સમર્થપદપ્રયોગસ્ય મહાભાષ્યોક્તેઃ, `સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ પ્રજાઃ સર્વાઽઇતિ વાક્યશેષાત્। પ્રસિદ્ધતજ્જત્વાદ્વા તત્પદપ્રયોગઃ, `બ્રહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીઽદિત્યાદિવત્, `ઇગ્યણઃ સંપ્રસારણઽમિત્યત્ર સંપ્રસારણાજ્જાતો વર્ણઃ સંપ્રસારણમિતિ ભાષ્યોક્તેઃ। `પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઽઇતિ વાક્યશેષેણ જીવસ્યેશાધીનત્વોક્ત્યા તદધીનત્વાદ્વા તચ્છબ્દપ્રયોગઃ, `ધાન્યમસિ ધિનુહિઽ ઇત્યત્ર મન્ત્રે તણ્ડુલે ધાન્યપદપ્રયોગવત્। તત્સાદૃશ્યાદ્વા તત્પદપ્રયોગઃ, સારૂપ્યાદિતિ જૈમિનિસૂત્રે `આદિત્યો યૂપઽ ઇત્યાદિકં સાદૃશ્યાદિત્યુક્તત્વાત્ `તદગુણસારત્વાત્તુ તદ્વ્યપદેશઃ પ્રાજ્ઞવઽદિત્યત્ર બ્રહ્મસૂત્રે બ્રહ્મગુણયોગજ્જીવે તદ્વ્યપદેશ ઇત્યુક્તેઃ, મહાભાષ્યે ચ બહુગણેત્યાદિસૂત્રે વતિં વિનૈવ સઙ્ક્યાવદિતિ વત્યર્થો ગમ્યતે। અબ્રહ્મદત્તં બ્રહ્મદત્તેત્યાહ તેન વયં મન્યામહે બ્રહ્મદત્તવદયં ભવતીત્યુક્તેશ્ચેતિ- ચેન્ન। અભેદે તાત્પર્યેઽવધૃતે તન્નિર્વાહકલક્ષણાબાહુલ્યસ્યાદોષત્વાત્। ન હિ લક્ષણૈક્યાનુરોધેન તાત્પર્યપરિત્યાગઃ। તદુક્તં ન્યાયચિન્તામણૌ- `તાત્પર્યાત્તુ વૃત્તિઃ, ન તુ વૃત્તેસ્તાત્પર્યઽમિતિ। જહદજહલ્લક્ષણયા મુખ્યપરત્વે સંભવતિ તત્સહચરિતાદ્યર્થપરત્વકલ્પનસ્યાનુચિતત્વાચ્ચ। યથા અભેદપરત્વે ન બોધકત્વાનુપપત્તિઃ, તથોક્તં પ્રાક્। `દ્વા સુપર્ણા સયુજાઽ ઇત્યાદિના ન જીવસ્ય બ્રહ્મણા સહચરિતત્વોક્તિઃ, કિંત્વન્તઃકરણેનેતિ ન તેન સહચરિતત્વપ્રસિદ્ધિરપિ। ન વા સન્મૂલાઃ પ્રજા ઇત્યાદિના જીવસ્ય તદાશ્રિતત્વપ્રસિદ્ધિઃ, પ્રજાશબ્દસ્ય પ્રજાયમાનવાચકત્વેન જીવસ્ય નિત્યસ્યાપ્રતિપાદનાત્। અત એવ ન તજ્જન્યત્વેનાપિ તચ્છબ્દપ્રયોગઃ।
બ્રાહ્મણો મુખમિત્યેવ મુખાજ્જાતત્વહેતુતઃ।
યથાવદુચ્યતે તદ્વજ્જીવો બ્રહ્મેતિ વાગ્ભવેત્॥
ઇતિ સ્મૃતિરપ્યસ્મૃતિરેવ, શ્રુતિવિરોધાત્। યત્તુ તદ્ગુણસારત્વાદિત્યાદિના જીવે બ્રહ્મગુણયોગ ઉક્ત ઇત્યુક્તમ્, તન્ન, બુદ્ધિગુણસૂક્ષ્મત્વયોગાત્ જીવે બ્રહ્મણીવ સૂક્ષ્મત્વમિત્યેવં પરત્વાત્સૂત્રસ્ય। એતેન- શાખાસદેશે ચન્દ્રે શાખેતિવત્ જીવાન્તર્યામિતયા જીવસદેશે બ્રહ્મણિ ત્વમિતિ પ્રયોગઃ, આત્મનિ તિષ્ઠન્નિતિ શ્રુતેઃ, બ્રાહ્મણો વૈ સર્વા દેવતા ઇત્યાદિવત્। જીવાશ્રયત્વાદ્વા બ્રહ્મણઃ સર્વકર્તૃત્વેન યજમાનઃ પ્રસ્તર ઇત્યાદિવત્ તત્સિદ્ધ્યા વા બ્રહ્મણિ ત્વમિતિ વ્યપદેશ ઇતિ નિરસ્તમ્।
નનુ- જહદજહલ્લક્ષણાયાં વાચ્યાન્તર્ગતત્વેન પ્રાગ્ધીસ્થસ્ય બાધકાત્ ત્યક્તસ્ય પુનઃ સ્વીકારઃ, જહલ્લક્ષણાયામ્ અધીસ્થસ્યાત્યક્તસ્યૈવ સ્વીકારઃ ત્યક્તસ્વીકારાદ્વરમધીસ્થસ્ય સ્વીકાર ઇતિ- ચેન્ન, અનુપપત્ત્યા વિશેષણત્યાગેઽપિ વિશેષ્યાંશાત્યાગાત્। એતેન- તચ્છબ્દાત્ પરતૃતીયાદિવિભક્તેઃ સુપાં સુલુગિત્યાદિના પ્રથમૈકવચનાદેશો વા લુગ્વા, તથા ચ તેન ત્વં તિષ્ઠસીતિ વા, તતઃ સઞ્જાત ઇતિ વા, તસ્ય ત્વમિતિ વા, તસ્મિન્ ત્વમિતિ વાર્થઃ, `અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રભૂતઃ પેપીયમાનો મોદમાનસ્તિષ્ઠતિ સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમિત્યાદિવાક્યશેષાત્। તથા ચ મીમાંસકા `ઉત યત્સુન્વન્તિ સામિધેનીસ્તદન્વાહુઽરિત્યત્ર યત્તચ્છબ્દયોઃ સપ્તમ્યર્થે પ્રથમાં સ્વીકૃત્ય યત્ર સુન્વન્તિ તત્ર હવિર્ધાને સ્થિત્વા સામિધેનીરનુબ્રૂયાદિતિ વ્યાખ્યાઞ્ચક્રુઃ। ન્યાય્યં ચ નિરવકાશપ્રધાનભૂતાનેકપ્રાતિપદિકસ્વારસ્યાય સઙ્ખ્યર્થત્વેન સાવકાશપ્રધાનૈકવિભક્ત્યસ્વારસ્યમિતિ નિરસ્તમ્, પ્રોદ્ગાતૄણામિત્યત્ર વિભક્તિસ્વારસ્યાય પ્રાતિપદિકસ્યાન્યથાનયનવદત્રાપિ પ્રાતિપદિકસ્યૈવાન્યથાનયનાચ્ચ। ન ચ- ષષ્ઠીબહુવચનસ્ય પ્રથમૈકવચનવદન્યત્રાવિધાનેન તસ્યાન્યથાનયનમસંભવીતિ બહુવચનાનુસારેણ પ્રાતિપદિકસ્ય પ્રસ્તોત્રાદિછન્દોગેષુ લક્ષણાઽઽશ્રિતેતિ વાચ્યમ્, `સક્તૂન્ જુહોતીઽત્યત્રેવાન્યત્ર નયનસ્ય સંભાવિતત્વાત્। કિં ચ ન તાવત્ પ્રતિપાદકસ્ય નિરવકાશત્વમ્, વિભક્તેઃ સઙ્ખ્યામિવ વિશેષ્યાંશે સાવકાશત્વાત્। નાપિ પ્રાધાન્યં, પ્રધાનાર્થવાચકપ્રત્યયસ્યૈવ પ્રાધાન્યાત્। તદુક્તં પ્રકૃતિપ્રત્યયૌ સહાર્થં બૂતઃ તયોઃ પ્રત્યયઃ પ્રાધાન્યેનેઽતિ। નાપિ પ્રાતિપદિકાનેકત્વં સ્વારસ્યે તન્ત્રમ્, `ગભીરાયાં નદ્યાઽમિત્યાદૌ અનેકત્વેઽપ્યસ્વારસ્યદર્શનાત્। તાત્પર્યબલાત્તત્ર તથેતિ ચેત્, સમં પ્રકૃતેઽપિ। યત્તુ `પ્રયાજશેષેણ હવીંષ્યભિઘારયઽતીત્યત્ર પ્રયાજશેષં હવિઃષુ પ્રક્ષિપતીતિ તૃતીયાવિભક્ત્યસ્વારસ્યં, સક્તૂન્ જુહોતીત્યાદાવપિ દ્વિતીયાવિભક્ત્યસ્વારસ્યં, તદગત્યા, `પ્રયાજશેષેણઽત્યાદૌ ઉપયુક્તસંસ્કારવ્યતિરેકેણ પ્રકારાન્તરસ્યાસંભવાત્, સક્તૂનિત્યાદૌ ભૂતભાવ્યુપયોગાભાવેન સંસ્કાર્યત્વાભાવાત્। એતેન- તસ્ય ત્વં તત્ત્વમિતિ સમસ્તં પદમિતિ નિરસ્તમ્, અસમાસેનૈવ ષષ્ઠ્યર્થલક્ષણાદિરહિતેન ઉપપત્તૌ ષષ્ઠીસમાસસ્યાન્યાય્યત્વાદ્, અન્યથા સ્થપત્યધિકરણવિરોધાપત્તેઃ। નનુ- ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસીત્યત્ર તત્પદેન નાત્મા પરામૃશ્યતે, કિન્તુ ઐતદાત્મ્યમ્, નપુંસકત્વાદ્, ઐતદાત્મ્યમિત્યસ્ય એષ ચાસાવાત્મા ચ એતદાત્મા તસ્યેદમૈતદાત્મ્યમ્। એવં ચ એતદીયં વસ્તુ ત્વમસીત્યર્થઃ, ન ત્વભેદઃ, એતદાત્મા યસ્ય તદૈતદાત્મ્યમિત્યર્થે ભાવપ્રત્યયવૈયર્થ્યાપત્તેઃ। તતો વરમર્થાન્તરાશ્રયણમ્; વિચિત્રા હિ તદ્ધિતગતિરિતિ વચનાત્।
સ સ્રષ્ટા ચૈવ સંહર્તા નિયન્તા રક્ષિતા હરિઃ।
તેન વ્યાપ્તમિદં સર્વમૈતદાત્મ્યમતો વિદુઃ॥
ઇતિ સ્મૃતેશ્ચેતિ- ચેન્ન, તસ્યેદમિત્યર્થે ષ્યઞોઽવિધાનાત્ પ્રયોગાદર્શનાચ્ચ। સ્વાર્થે ચ સૌખ્યમિત્યાદિપ્રયોગદર્શનાત્। તથા ચ એતત્ સદ્ આત્મા યસ્ય સર્વસ્ય તદેતદાત્મા તસ્ય ભાવ ઐતદાત્મ્યં સામાનાધિકરણ્યં ચ સ્વાર્થિકત્વાદ્વા, ભાવભવિત્રોરભેદોપચારાદ્વા, `યો વૈ ભૂમા તત્સુખઽમિતિવત્। યત્તુ સ્મૃતાવેતદ્વ્યાપકત્વેન ઐતદાત્મ્યોક્તિઃ, સા ન યુક્તા, એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાવિરોધાત્।
નનુ- શરીરવાચિનાં દેવમનુષ્યશબ્દાનાં શરીરિપર્યન્તત્વદર્શનાદ્ બ્રહ્મશરીરભૂતજીવવાચિત્વં પદસ્ય બ્રહ્મપર્યન્તત્વેન તત્ત્વમિતિ વ્યપદેશઃ શરીરશરીરિભાવનિબન્ધનઃ, `યસ્યાત્મા શરીરઽ મિત્યાદિશ્રુતેરિતિ મુખ્યમેવાસ્મન્મતે પદદ્વયમિતિ- ચેન્ન, શરીરિપર્યન્તત્વમિતિ તલ્લક્ષકત્વં વા ? તત્રાપિ શક્તત્વં યા ? શરીરવિષયવૃત્ત્યૈવ તત્પ્રતિપાદકત્વં વા ? નાદ્યઃ, મુખ્યત્વાનુપપાદનાત્। ન દ્વિતીયઃ, શરીરવાચિનામિત્યસાધારણ્યેન નિર્દેશાનુપપત્તેઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમનુષ્યત્વાદિજાતેઃ શરીરિણ્યવૃત્તેરુક્તત્વાચ્ચ। ન તૃતીયઃ, અન્યવિષયવૃત્તેરન્યાનુપયોગેન શરીરશરીરિણોરનાદિભ્રમસિદ્ધાભેદનિબન્ધનોઽયં પ્રયોગો વાચ્યઃ। તથા ચાત્રાપ્યભેદનિબન્ધન એવાયં પ્રયોગઃ, અભેદસ્તુ બાધકાભાવાદત્ર તાત્ત્વિક ઇત્યેવ વિશેષઃ। યત્તુ `આદિત્યો બ્રહ્મેતિઽવત્ જીવે બ્રહ્મત્વોપાસનાર્થસ્તત્ત્વમસીતિ નિર્દેશ ઇતિ, તન્ન, અનુપાસનાપ્રકરણસ્થત્વેન દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યાદ્, ઉક્તરીત્યા વસ્તુનિષ્ઠત્વે સંભવતિ તત્ત્યાગાયોગાચ્ચ।

નનુ- સ આત્મા તત્ત્વમસીત્યત્રાતત્ત્વમસીતિ પદચ્છેદઃ, `શબ્દોઽનિત્યઽઇત્યત્રાનિત્ય ઇતિ પદચ્છેદો યથા ઘટદૃષ્ટાન્તાનુસારેણ, તથાઽત્રાપિ શકુનિસૂત્રાદિદૃષ્ટાન્તાનુસારાત્। ન હિ પ્રથમખણ્ડે શકુનિસૂત્રયોઃ સ યથા શકુનિઃ સૂત્રેણ પ્રબદ્ધ ઇત્યુક્તયોઃ શકુનિસૂત્રયોઃ, ષષ્ઠે લવણમેતદુદકમિત્યાદિનોક્તયોર્લવણોદકયોઃ, સપ્તમે `પુરુષં સોમ્ય ગન્ધારેભ્યઽ ઇત્યાદિનોક્તયોઃ પુરુષગન્ધારદેશયોઃ, નવમે ચ `અપહાર્ષીત્ સ્તેયમકાર્ષીઽદિત્યાદિનોક્તયોઃ સ્તેનાપહાર્યયોઃ ઐક્યમ્। સ્તેનાપહાર્યદૃષ્ટાન્તે હિ સ્પષ્ટમૈક્યજ્ઞાનિનોઽનર્થઃ, પરકીયબ્રહ્મત્વાભિમાની હિ સ્તેનઃ, ન તુ વિદ્યમાનબ્રહ્મત્વાજ્ઞાનીતિ ચેન્ન। શકુનિસૂત્રાદૌ દૃષ્ટાન્તે વિદ્યમાનોઽપિ ભેદો નાતદિતિપદચ્છેદપ્રયોજકઃ, તં વિનૈવ તદુપપત્તેઃ, ઘટદૃષ્ટાન્તસ્તુ ન નિત્યત્વ ઉપપદ્યત ઇતિ વૈષમ્યાત્। તથા હિ- જ્વરાદિરોગગ્રસ્તસ્ય તન્નિર્મોકે સ્વાસ્થ્યે વિશ્રાન્તિવજ્જાગ્રત્સ્વપ્નયોઃ કરણવ્યાપારજનિતશ્રમાપનુત્તયે જીવસ્ય દેવતાત્મસ્વરૂપાવસ્થાનમિત્યસ્મિન્નર્થે શકુનિસૂત્રદૃષ્ટાન્ત ઇત્યન્યથૈવોપપત્તેઃ, `સ્વમપીતોભવતીઽતિ શ્રુતેઃ। નનુ- બ્રહ્મણિ સ્વશબ્દો ન જીવાભેદાભિપ્રાયઃ, કિન્તુ આત્મીયત્વાદ્યર્થઃ સ્વાતન્ત્ર્યાભિપ્રાયો વા, `સ્વાતન્ત્ર્યાત્સ્વઽ ઇતિ પ્રોક્ત ઇત્યાગમાદ્, `અપીતો ભવતીઽત્યસ્યાપિ તિરોહિતઃ સન્ પ્રાપ્તો ભવતીત્યેવાર્થઃ, ન ત્વભિન્ન ઇતિ અપેઃ પિધાને, ઇણોધાતોશ્ચ ગતૌ, નિષ્ઠાયાઃ કર્તરિ શક્તેઃ ક્લૃપ્તત્વાદ્, ઐક્યે યોગરૂઢ્યોરભાવાચ્ચેતિ ચેત્, ન। સ્વશબ્દસ્ય સ્વરૂપે મુખ્યસ્યાર્થાન્તરપરત્વે ગૌણીલક્ષણયોરન્યતરાપત્તેઃ, અભેદે યોગરૂઢ્યોરભાવેઽપિ ઉપસર્ગપ્રકૃતિપ્રત્યયપર્યાલોચનયા લબ્ધસ્વરૂપપ્રાપ્તિરૂપાર્થસ્યાભેદે પર્યવસાનાત્। અત એવ- ઐક્યાર્થત્વે અપીત ઇત્યસ્ય ભવતેશ્ચાકર્મકતયા શ્રુતદ્વિતીયાયોગઃ અશ્રુતતૃતીયાકલ્પનમિતિ- નિરસ્તમ્। અત એવ- `યથા અસ્મિન્નાકાશે શ્યેનો વા સુપર્ણો વા વિપરિપત્ય શ્રાન્તઃ સંહત્ય પક્ષૌ સંલયાયૈવ ધ્રિયતે એવમેવાયં પુરુષઽ ઇતિ સુષુપ્તિસમયે શ્રુત્યન્તરે ભિન્નશ્યેનનીડદૃષ્ટાન્તોક્તિરિતિ ચ- નિરસ્તમ્, સર્વસામ્યસ્ય દૃષ્ટાન્તતાયામતન્ત્રત્વાત્। ન ચ- પ્રાજ્ઞેનાત્મનાં સમ્પરિષ્વક્તઃ સ ઇતિ સુષુપ્તિવિષયે ભેદશ્રુત્યા ત્વન્મતેઽપિ ભેદપરેણ સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ભેદેનેતિ સૂત્રેણ ત્વત્પક્ષેઽપિ જાગરણ ઇવ સુષુપ્તાવપિ આવિદ્યકજીવબ્રહ્મભેદસ્વીકારેણ ચ વિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્, યતો જાગ્રત્સ્વપ્નયોરિવ સ્ફુટતરવિક્ષેપો નાસ્તીત્યભિપ્રાયેણ સ્વસ્વરૂપપ્રાપ્ત્યુક્તિઃ, ન ત્વાત્યન્તિકાભેદાભિપ્રાયેણ, અન્યથા સુષુપ્તિમુક્ત્યોરવિશેષાપત્તેઃ। યદિ સજ્જગતો મૂલમ્, તદા કથં નોપલભ્યત ઇત્યાશઙ્કાયાં વિદ્યમાનમપિ વસ્તુ નોપલભ્યતે, અન્યથા તૂપલભ્યત ઇત્યમુમર્થં સ્પષ્ટીકર્તું લવણોદકદૃષ્ટાન્ત ઇતિ, તત્રાપ્યન્યથોપતત્તેઃ। યદ્યેવં લવણમિવેન્દ્રિયૈરનુપલભ્યમાનમપિ જગન્મૂલં સદ્ ઉપાયાન્તરેણ ઉપલબ્ધું શક્યતે ઇતિ તસ્યૈવોપલમ્ભે ક ઉપાય ઇત્યાશઙ્કાયામ્ `આચાર્યવાન્ પુરુષો વેદેઽત્યુપાયં વક્તું ગાન્ધારપુરુષદૃષ્ટાન્ત ઇતિ તત્રાપ્યન્યથૈવોપપત્તેઃ। તથા ચાચાર્યવાન્ વિદ્વાન્ યેન ક્રમેણ સતા સમ્બધ્યતે સ ક ઇત્યાશઙ્કાયાં સત્યાભિસન્ધસ્યાર્થપ્રાપ્તિરનૃતાભિસન્ધસ્યાનર્થપ્રાપ્તિરિતિ વક્તું સ્તેનાસ્તેનદૃષ્ટાન્ત ઇતિ તત્રાપ્યન્યથૈવોપપત્તેઃ। ન ચ સત્યાનૃતદૃષ્ટાન્તેન પૂર્તેરપહાર્ષીત્ `સ્તેયમકાર્ષીઽદિતિ ઉદાહરણાયોગઃ, તદુપપાદકત્વેન પૃથક્ દૃષ્ટાન્તત્વાભાવાત્।
નનુ- નવમખણ્ડે `નાનાત્યયાનાં વૃક્ષાણાં રસાનિઽત્યાદિનોક્તાનાં નાનાવૃક્ષરસાનાં દશમે `ઇમાઃ સોમ્ય નદ્યઽ ઇત્યાદિનોક્તયોર્નદી- સમુદ્રયોશ્ચૈક્યં વક્તું ન હિ શક્યમ્, ન હિ નાનાવૃક્ષરસા અન્યોન્યભેદત્યાગેન પ્રાક્ સિદ્ધેન મધુના ઐક્યમાપદ્યન્તે, ન વા પ્રાક્ ભેદભ્રાન્તિવિષયાઃ પશ્ચાત્તદવિષયાઃ, કિન્તુ તન્તવ ઇવ પટમન્યોન્યભિન્ના એવ પ્રાગસિદ્ધં મધૂત્પાદયન્તિ, ન ચેદં દાર્ષ્ટાન્તિકાનુગુણમ્। નદીસમુદ્રદૃષ્ટાન્તેઽપિ કિં નદીસમુદ્રાવયવિનોરૈક્યમ્ ? કિં વા તદવયવજલાણૂનામ્ ? ઉત દ્રવ્યાન્તરારમ્ભઃ ? નાદ્યદ્વિતીયૌ, માષરાશૌ પ્રક્ષિપ્તમાષતદવયવાનામિવ ક્ષીરે પ્રક્ષિપ્તનીરતદવયવાનામિવ ચાન્યોન્યમિશ્રીભાવેઽપિ પ્રાગ્ભિન્નાનાં પશ્ચાદપ્યૈક્યાયોગાત્। તૃતીયે તુ ભેદ એવ, એવં દાર્ષ્ટાન્તિકાનાનુગુણ્યં ચેતિ-ચેન્ન, સ્પુટાવચ્છેદકવિરહેણ સ્પષ્ટભેદાભાવાભિપ્રાયેણ દૃષ્ટાન્તનામુપાત્તત્વેન દૃષ્ટાન્તે વાસ્તવભેદાભેદયોરૌદાસીન્યેન ત્વદુક્તદૂષણગણાનામગણનીયત્વાત્। અત એવ સતો ભેદસ્યાજ્ઞાનમાત્રે દૃષ્ટાન્ત ઇતિ નિરસ્તમ્; ભેદસત્તાયામૌદાસીન્યાત્। ન ચૈવમસ્ફુટભેદવિષયત્વસ્યાત્યન્તિકાભેદેઽનુપયોગઃ, સૂક્ષ્મોપાધ્યવચ્છિન્નસ્ય મહોપાધ્યવચ્છિન્નૈક્યવત્તદવચ્છિન્નસ્યાપિ તદ્વિલયે અનવચ્છિન્નૈક્યમિતિ સમ્ભાવનાબુદ્ધિજનનદ્વારોપયોગિત્વસમ્ભવાત્। અત એવ `તાઃ સમુદ્રાત્ સમુદ્રમેવાપિયન્તિ સ સમુદ્ર એવ ભવતીઽત્યત્ર પ્રકૃતનદીરુદ્દિશ્ય સમુદ્રભવનવિધાને સુવર્ણં કુણ્ડલં ભવતીતિવત્, તાઃ સમુદ્ર એવ ભવન્તીતિ વ્યપદેશઃ સ્યાત્। અતો નદ્યોઽનિયતજલરાશિરૂપાત્ સમુદ્રાદ્ ગચ્છન્તિ તં પ્રવિશન્તિ ચ, સમુદ્રસ્તુ સ એવ, નૈતાસાં સમુદ્રત્વમિતિ વા, સમુદ્ર એવ ન તુ નદીત્વં પ્રાપ્નોતોતિ વાર્થઃ। સતોઽપ્યન્યૌન્યં ભેદસ્યાજ્ઞાન એવેમૌ દૃષ્ટાન્તૌ। અત એવ નાનારસવાક્યે દાર્ષ્ટાન્તિકે `એવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સતિ સમ્પદ્ય ન વિદુઃ સતિ સમ્પત્સ્યામહ ઇતિ ત ઇહ વ્યાઘ્રો વેઽતિ નદીસમુદ્રવાક્યે ચ દાર્ષ્ટાન્તિકે `સત આગમ્ય ન વિદુઃ સત આગચ્છામહઽઇતિ `ત ઇહ વ્યાઘ્રો વેઽતિ સતો ભેદસ્યાજ્ઞાનેનૈવાનર્થ ઉક્ત ઇતિ નિરસ્તમ્, સ્પષ્ટભેદવિષયતાભાવાભિપ્રાયેણ દૃષ્ટાન્તત્વાત્। યચ્ચ ભેદાજ્ઞાનનિબન્ધનવ્યાઘ્રાદિરૂપાનર્થપરા શ્રુતિરિતિ, તન્ન, સતિ સમ્પદ્યેત્યેસ્યાસન્નત્વાત્ `ન વિદુઽરિત્યનેન સત્સમ્પત્ત્યજ્ઞાનમુચ્યતે ન તુ ભેદાજ્ઞાનમ્। તથા ચ સત્સમ્પત્તેર્જ્ઞાનપૂર્વકત્વાભાવાત્ તત્તદ્વાસનયા તત્તદ્‌વ્યાઘ્રાદિભાવ એવ ભવતીત્યેતત્પરત્વાત્।
તસ્માદ્ દૃષ્ટાન્તવર્યાણાં ભેદે તાત્પર્યહાનિતઃ।
એતેષામનુસારેણ છેદો નાતદિતિ સ્ફુટમ્॥
નનુ- અષ્ટમખણ્ડે સ્વપ્નાન્તં મે સોમ્ય વિજાનીહિતિ સ્વાતન્ત્ર્યશઙ્કાનાસ્પદસુષુપ્તિનિદર્શનેન એકાદશે ચાસ્ય યદેકાં શાખાં જીવો જહાતીત્યાદિના અન્વયવ્યતિરેકોક્ત્યા પઞ્ચદશે ચ પુરુષં સોમ્યોતોપતાપિનમિત્યાદિના સ્વાતન્ત્ર્યશઙ્કાનાસ્પદમરણનિદર્શનેન ઈશ્વરાધીનત્વસ્યોક્તત્વાદતદિત્યેવ છેદો યુક્ત ઇતિ- ચેન્ન, સ્વપ્નાન્તમિત્યાદેઃ સુષુપ્ત્યવસ્થાયામેવ જીવત્વવિનિર્મુક્તં સ્વં દેવતારૂપં દર્શયિષ્યામીત્યનેનાભિપ્રાયેણ ઉદ્દાલકેનાવતારિતત્વેનેશ્વરાધીનત્વપરત્વાભાવાત્। જલાદુત્થિતાનાં વીચીતરઙ્ગફેનબુદ્‌બુદાનાં પુનસ્તદ્ભાવં ગતાનાં વિનાશો દૃષ્ટઃ। જીવાનાં પ્રત્યહં સ્વરૂપતાં ગચ્છતાં મરણપ્રલયયોશ્ચ નાશાભાવઃ કથમિત્યાશઙ્કાયાં તત્પરિહારત્વેનોક્તસ્ય વૃક્ષશાખાનિદર્શનસ્ય જીવાધિષ્ઠિતં શરીરં જીવતિ, તદપેતં ચ મ્રિયતે, ન તુ જીવો મ્રિયત ઇત્યેતત્પરત્વાત્ `જીવાપેતં વાવ કિલેદં મ્રિયતે ન જીવો મ્રિયતઽ ઇતિ વાક્યશેષાત્। યથા સોમ્યોતોપતાપિનમિત્યસ્યાપિ `આચાર્યવાન્ વિદ્વાન્ કેન ક્રમેણ સત્ સમ્પદ્યત ઇત્યાશઙ્કાયાં તત્ક્રમપ્રદર્શનપરત્વેન ઈશ્વરાધીનત્વે તાત્પર્યાભાવાત્।

યત્તુ એકાદશે `જીવેનાત્મનાનુપ્રભૂતઃ પેપીયમાનો મોદમાનસ્તિષ્ઠતીઽત્યત્ર જીવશબ્દ ઈશ્વરપરઃ મોદમાન ઇતિ સંસારિણઃ પૃથગુક્તેરિતિ, તન્ન, મોદમાન ઇત્યસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વેન પ્રક્રાન્તવૃક્ષવિશેષણત્વેન સંસારિપરત્વાભાવેન જીવૈત્યત્ર શ્રુતાર્થત્યાગાયોગાત્। યચ્ચ દ્વાદશે એતસ્યૈવ સોમ્યૈષોઽણિમ્ન એમ મહાન્ ન્યગ્રોધસ્તિષ્ઠતીતિ, અત્ર અણિમશબ્દઃ સૂક્ષ્મેશ્વરપરઃ, સ એષોઽણિમા ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમિતિ ઇહૈવ શ્રુતાવીશ્વરે તસ્ય પ્રયોગાત્, ન તુ ધાનાપરઃ, તાસાં કિમત્ર પશ્યસીતિ અણ્વ્ય ઇવેમા ધાના ઇતિ ભાવપ્રત્યયરહિતેન સ્ત્રીલિઙ્ગેન બહુવચનાન્તેન ઇવશબ્દશિરસ્કેનાણુશબ્દેન નિર્દિષ્ટતયા તદ્વિપરીતાણિમશબ્દાનર્હત્વાચ્ચેતિ ચેન્ન। એષોઽણુરાત્મેત્યત્ર ભાવપ્રત્યયરહિતપ્રયોગવિષયેઽપીશ્વરે એષોઽણિમેતિ પ્રયોગદર્શનેન ધાનાસુ તથા વક્તું શક્યત્વાત્। ન ચ તર્હિ ન નિભાલયસ ઇત્યુક્તાદૃશ્યત્વાયોગઃ, અનુભૂતાયાં ધાનાયામેવ મહાન્ ન્યગ્રોધસ્થિષ્ઠતિ સ ત્વયાઽનભિવ્યક્તત્વાત્ ન જ્ઞાયત ઇત્યેવં પરત્વાત્।
નનુ- યદિ પઞ્ચદશે વિદુષો બ્રહ્મપ્રાપ્તિમાત્રં વિવક્ષિતમ્, તદા તસ્ય વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યત ઇત્યાદિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામિત્યન્તમેવ વાક્યં સ્યાત્, યાવન્ન વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યત ઇત્યાદિ વ્યર્થં સ્યાદિતિ- ચેન્ન। લૌકિકમરણે યઃ સત્સમ્પત્તિક્રમઃ, સ એવ વિદુષોઽપિ, વિશેષસ્તુ જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃત ઇતિ અમુમર્થં પ્રતિપાદયિતું દૃષ્ટાન્તેઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સત્સમ્પત્તિક્રમ ઇતિ વૈયર્થ્યાભાવાત્। ન ચ `તત્ સત્યં સ આત્માઽ ઇત્યત્રાત્મશબ્દેનાણિમશબ્દોક્તેશ્વર એવ ગૃહ્યતે, ન તુ જીવઃ।
"યદાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાત્તિ વિષયાનિહ।
યચ્ચાસ્ય સન્તતો ભાવસ્તસ્માદાત્મેતિ ગીયતે॥"
ઇતિ વચનાદિતિ- વાચ્યમ્, કતમ આત્મેત્યાદૌ આત્મશબ્દસ્ય જીવે પ્રસિદ્ધત્વાદ્, વચનોક્તવિષયાત્તૃત્વસ્ય જીવ એવ ચ સંભવાત્ તત્પરિગ્રહસ્યૈવોચિતત્વાત્। યચ્ચ `તમેવૈકં જાનથ આત્માનઽમિતિ વાક્યોક્તો ન જીવઃ તદ્વાચિશબ્દાભાવાદિતિ સિદ્ધાન્તિતમ્, તદાત્મશબ્દસ્ય ન જીવે અમુખ્યત્વાભિપ્રાયેણ કિન્તુ પ્રધાનાદૌ। જીવસ્ય તુ આત્મત્વેઽપિ પરિચ્છિન્નતયા જગત્કર્તૃત્વાસમ્ભવાદ્ વ્યુદાસ ઇત્યેવં પરમ્। જીવેનાત્મનેતિ સામાનાધિકરણ્યાનુપપત્તેશ્ચ। ન ચ જીવશબ્દેન ઈશ્વર એવોક્તઃ, રૂઢિપરિત્યાગે કારણાભાવાદ્, રૂઢેશ્ચ ક્લૃપ્તત્વાદ્, અહં હિ જીવસંજ્ઞ ઇત્યાદેશ્ચ અભેદપક્ષેઽપિ સંભવાત્। ન ચ પ્રાણધારકત્વમીશમાત્રવૃત્તિ, જીવસાધારણત્વાત્। ન ચ ત્રિવૃત્કરણપૂર્વકનામરૂપવ્યાકરણસ્ય જીવેઽસંભવઃ અસ્મદાદાવસંભવેઽપ્યત્રિવૃત્કૃતભૂતારબ્ધલિઙ્ગ શરીરાભિમાનિનો હિરણ્યગર્ભસ્ય નામરૂપાત્મકપ્રપઞ્ચવ્યાકરણસંભવાત્। ન ચ- તર્હિ પુનર્જીવપ્રવેશોક્ત્યયોગઃ, `તત્તેજ ઐક્ષત તા આપ ઐક્ષન્ત ઇમાસ્તિસ્રો દેવતાઽ ઇતિ પૂર્વમેવ ચેતનત્વસિદ્ધેરિતિ વાચ્યમ્, અવ્યાકૃતભૂતસૃષ્ટૌ સાક્ષાત્કારણત્વવત્ બ્રહ્માણ્ડાદિસૃષ્ટૌ ન સાક્ષાત્કારણતા કિન્તુ સ્વાભિન્નજીવદ્વારેણેત્યેવં પરત્વાત્। કિઞ્ચ `એકમેવાદ્વિતીયમિત્યુપક્રમાત્ ન શ્યેનાદિદૃષ્ટાન્તાનુસારાદતદિતિ પદચ્છેદો યુક્તઃ, એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનવિરોધાદ્, બ્રહ્મજીવૈક્યસ્યાપ્રસક્તત્વેન નિષેધાનુપપત્તેશ્ચ। ન ચ- `ઇષ્ટાપૂર્તં મન્યમાના વરિષ્ઠઽમિત્યાદાવિંવ શ્રુતિતાત્પર્યાપરિજ્ઞાનેન `તદ્ધૈક આહુરસદેવેદમગ્ર આસીઽદિત્યાદાવિવાનાદિકુસમયેન વા દેહેન્દ્રિયાદીન્ પ્રતિ સ્વાતન્ત્ર્યરૂપસ્ય ઐશ્વર્યસ્ય સર્વૈરપિ સ્વાત્મન્યભિમન્યમાનત્વેન પ્રત્યક્ષેણ વા પ્રસક્તિરૈક્યસ્યેતિ- વાચ્યમ્, ઐક્યતાત્પર્યસ્ય પ્રમિતત્વેન સુસમયત્વસ્ય વ્યવસ્થાપિતત્વેન ચ તાત્પર્યાપરિજ્ઞાનકુસમય પ્રાપ્તત્વસ્ય વક્તુમશક્યત્વાદ્, ઐક્યલિઙ્ગસ્યાપિ આભિમાનિકત્વાભાવેન તેન ચેત્ પ્રસક્તિઃ, તદા નિષેદ્ધુમશક્યતૈવ, દેહેન્દ્રિયાદીનાં જીવસ્યૈક્યેનાધ્યસ્તત્વાત્ તાન્ પ્રતિ સ્વાતન્ત્ર્યાભિમાનસ્ય સાર્વલૌકિકસ્ય વક્તુમશક્યત્વાદ્, યત્કિઞ્ચિત્પ્રતિ સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય ઈશ્વરલક્ષણત્વાભાવાચ્ચ। એતેન- એકમેવાદ્વિતીયમિતિ સમાભ્યધિકરાહિત્યસ્યોપક્રમાદ્, ઐતદાત્મ્યમિતિ તસ્યૈવોપસંહારાદ્, અતત્ત્વમસીતિ નવકૃત્વોઽભ્યાસાદ્, શાસ્ત્રં વિના શાસ્ત્રૈકગમ્યસ્ય ઈશ્વરભેદસ્યાપ્રસક્તતયાઽપૂર્વત્વાદ્, અથ સમ્પત્સ્યત ઇતિ ફલશ્રવણાદ્, યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતીત્યર્થવાદાત્, શકુનિસૂત્રાદિદૃષ્ટાન્તૈરુપપાદનાત્, ષડ્‌વિધતાત્પર્યલિઙ્ગાનિ ભેદપરાણ્યેવેતિ- નિરસ્તમ્, એકમેવેત્યત્ર સમાભ્યધિકરાહિત્યમાત્રેણ ભોદોપક્રમત્વાભાવાદ્, અભેદેઽપિ તત્સંભવાદ્, એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનવિરોધાદ્, દ્વિતીયાભાવમાત્રસ્યૈવોપક્રમાત્। અત એવાભ્યાસોપસંહારાવપિ ભેદવિષયૌ ન ભવતઃ અભેદે તુ યથાઽપૂર્વતા તથોક્તમ્। ફલાર્થવાદોપપત્તીનામભેદ એવ સંભવાચ્ચ। તથા શાખાન્તરસ્થિતાભેદવાક્યાનામુપાસનાપ્રકરણસ્થિતાનાં તૂપાસનાપરતયા નાભેદપરવાક્યવિરોધઃ। ઇતિ તત્ત્વમસિવાક્યાર્થનિરૂપણમ્

[2-28]
[2-29]
29. અહં બ્રહ્માસ્મીત્યાદિશ્રુત્યર્થઃ
બૃહદારણ્યકસ્થિતસ્ય તુ `બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્ તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીઽતિ વાક્યસ્યાનુપાસનાપ્રકરણસ્થતયા અભેદપ્રમાપકત્વમેવ। ન ચ તદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુદ્ધ્યત, સ એવ તદભવત્તથર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણામિતિ ભેદપરવાક્યશેષવિરોધઃ, તત્રાપિ દેવાદિષુ પ્રબુદ્ધં પુરુષં નિર્ધાર્ય `સ એવ તદભવઽદિતિ બ્રહ્માભેદપરત્વેન ભેદપરત્વાભાવાત્। ન ચ- અત્ર વાક્યે બ્રહ્મણ એવ પ્રકૃતત્વાન્નાનેન જીવબ્રહ્મૈક્યસિદ્ધિરિતિ શઙ્ક્યમ્, યો દેવાનામિતિ જીવપરામર્શિવાક્યશેષાનુસારેણ બ્રહ્મપદસ્ય કાર્યબ્રહ્મપરત્વાત્, શુદ્ધબ્રહ્મપરત્વે ચ બોધનિમિત્તસ્ય તસ્માત્તત્સર્વમભવદિતિ સાર્વાત્મ્યલક્ષણફલકીર્તનસ્યાયુક્તત્વાપત્તેઃ। ન ચ- `નામ બ્રહ્મેત્યુપાસીતાદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઽ ઇત્યાદાવિતિશબ્દશિરસ્કતયા નામાદ્યભેદાભાવાદત્રાપીતિશબ્દશિરસ્કતયા બ્રહ્મભેદાભાવ ઇતિ શઙ્ક્યમ્, અનુપાસનાપ્રકરણસ્થત્વેનાભેદાવિવક્ષાયા નામ બ્રહ્મેત્યાદાવિવ વક્તુમશક્યત્વાત્। ન ચેતિશબ્દવૈયર્થ્યમ્, આત્મેત્યેવોપાસીત ઇત્યાદાવિવ શબ્દજ્ઞાનયોઃ સ્વાભાવિકસકર્મકત્વપ્રાપ્તૌ તન્નિરાકરણપરત્વેનોપયોગાત્। યચ્ચ- અહં શબ્દો જીવાન્તર્યામિણિ મુખ્યઃ, અહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચેતિ અન્તર્યામિણ્યહં શબ્દપ્રયોગાત્,
સર્વાન્તર્યામિકો વિષ્ણુઃ સર્વનામ્નાભિધીયતે।
એષોઽહં ત્વમસૌ ચેતિ ન તુ સર્વસ્વરૂપતઃ॥
ઇતિ વચનાચ્ચેતિ, તન્ન। શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામદેવવદિતિ ન્યાયેન વામદેવજીવચૈતન્યસ્ય વસ્તુતો બ્રહ્માભેદેન સૂર્યાદિભાવસ્યોક્તતયા અન્તર્યામિપરત્વાભાવાદ્, `તદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યુબુદ્ધ્યત સ એવ તદભવઽદિતિ પૂર્વવાક્યે તત્ત્વબોધનિમિત્તકબ્રહ્મભાવસ્ય પ્રકૃતતયા પશ્યન્ પ્રતિપેદે ઇત્યાદેરપિ બોધનિમિત્તબ્રહ્મભાવપરતયા અન્તર્યામિપરત્વાભાવાત્। સ્મૃતેરપિ અસાધારણતત્તદાત્મનિ શક્તેરાવશ્યકતયા તત્સહચારેણાન્તર્યામિણિ એષોઽહમિત્યાદિપ્રયોગઃ, ન તુ સર્વસ્વરૂપત ઇતિ। નિષેધસ્ય તૂપહિતયોરૈક્યાભાવનિબન્ધનત્વાન્ન વિરોધઃ, અત એવ- વિશિષ્ટચૈતન્યરૂપે વામદેવે વિશિષ્ટચૈતન્યરૂપમનુસૂર્યાદિભાવો ન સમ્ભવતીતિ નિરસ્તમ્, શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તૂક્તત્વાત્। ન ચ તર્હિ શુદ્ધચિત્યભવમિત્યુત્તમપુરુષાયોગઃ, ભૂતપૂર્વગત્યા સમ્ભવાત્। ન ચ- અહં ભૂમિમદામાર્યાયેત્યાદ્યયોગઃ, ન હિ ચિન્માત્રં ભૂમિદાત્રિતિ- વાચ્યમ્, ઉપહિતચિતમાદાય તેષામુપપત્તેઃ। અહં નામાભવત્તસ્યોપનિષદહમિત્યાદેશ્ચ તાદૃશોપાસનાપરત્વેન શક્તિનિર્ણાયકત્વાભાવાત્। તસ્માન્નાન્તર્યામ્યભેદપરેયં શ્રુતિઃ, અન્તર્યામિણિ ભેદાપ્રસક્તેશ્ચ। ન ચ નિયમ્યાનન્ત્યાદિના પ્રસક્તિઃ, એકસ્ન્નિપિ જીવે અનેકાવયવનિયામકત્વસ્યૈકસ્મિન્નપિ રાજન્યે અનેકદેશનિયામકત્વસ્ય ચ દર્શનાત્। `સ યશ્ચાયં પુરુષે યશ્ચાસાવાદિત્યે સ એકઃઽ ઇત્યસ્યાપિ નાન્તર્યામ્યૈક્યપરતા, બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમિત્યાદિના શુદ્ધસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતતયા તસ્મિન્નુપાધિકૃતભેદસ્ય તાત્ત્વિકત્વપ્રસક્તૌ તન્નિરાકરણાર્થત્વેન ઐક્યોપદેશોપપત્તેઃ। ન ચૈવં છાન્દોગ્યે ય એષ આદિત્યે પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મીત્યત્ર સ એવૈનાન્ બ્રહ્મ ગમયતીત્યત્ર ભેદપરોત્તરવાક્યવિરોધઃ, તસ્ય ઉપાસનાપ્રકરણસ્થત્વેનાહં ગ્રહોપાસનાપરતયા વિરોધાભાવાત્। ન ચોપાસનાપ્રકરણસ્થિતવાક્યબલાદૈક્યાસિદ્ધાવપિ અનુપાસનાપ્રકરણસ્થિતાદપિ તદસિદ્ધિઃ શઙ્ક્યા। અન્યશેષત્વસ્ય તસ્ય તત્પ્રયોજકસ્યાભાવાદ્। `અથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તઽ ઇત્યુત્તરવાક્યસ્ય ભેદજ્ઞાનનિન્દાપરતયા તદનુસારેણ પૂર્વવાક્યસ્યોપાસનાપરત્વાયોગાત્। યત્તુ બ્રહ્મશબ્દોઽત્ર બૃંહણાર્થ ઇતિ ન પરબ્રહ્મૈક્યસિદ્ધિઃ, અન્યથા પૂર્વવાક્યે આત્માનમેવાવેદહમિત્યનેનૈવ બ્રહ્મેતિ જ્ઞાનસ્ય સિદ્ધત્વાદ્ બ્રહ્માસ્મીતિ વ્યર્થમિતિ, તન્ન। આત્મશબ્દેન જીવચૈતન્યમનૂદ્ય બૃંહિતત્વાદ્યુપલક્ષિતબ્રહ્મચૈતન્યાભેદવિધિપરત્વેન સાર્થકત્વાત્। તથા ચ સ્મૃતિઃ `અહં હરિઃ સર્વમિદં જનાર્દનઽ ઇત્યાદિકાપિ સઙ્ગચ્છતે। યત્તુ `અથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુઽરિત્યત્રાન્તર્યામિભેદજ્ઞાનનિન્દનમિતિ, તન્ન, અન્તર્યામિણોઽપ્રકૃતત્વાત્ પદદ્વયલક્ષણાદેસ્તાત્પર્યાનુરોધેન લબ્ધત્વાત્। યત્તુ અત્ર યોઽન્યો જીવ અન્યાં વિલક્ષણાં દેવતામુપાસ્તે અન્યોઽસૌ પરમાત્મા અહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુરિત્યર્થ ઇતિ, તત્તુચ્છમ્, વ્યવહિતાન્વયદોષાત્। અહં શબ્દસન્નિહિતાન્ય ઇત્યસ્ય ય ઇત્યત્ર નયનાત્। ન ચ `યસ્ય યેનાર્થસમ્બન્ધઽ ઇતિ ન્યાયેન સન્નિધાનાદ્યોગ્યતાયાઃ પ્રબલત્વમિતિ શઙ્ક્યમ્, યથાસ્થિતાર્થસમ્બન્ધેઽપ્યુક્તક્રમેણ યોગ્યતાસત્ત્વાત્। ન ચેયં શ્રુતિઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણાન્યસદ્ભાવનિષેધિકા, અન્યત્વપ્રતિયોગિનિ સ્વાતન્ત્ર્યોપસ્થાપકપદાભાવાત્। યત્તુ કૈશ્ચિદુપાસ્ત ઇતિ શ્રવણાત્ પ્રયત્નસાધ્યજ્ઞાનવિજાતીયવૃત્ત્યન્તરરૂપપોપાસનાયા એવ નિષેધઃ, ન તુ જ્ઞાનસ્યેત્યુક્તમ્, તન્ન। `તદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યતેઽતિ પૂર્વવાક્યે ન સ વેદેતિ નિન્દાવાક્યે ચ વેદનસ્યૈવ નિર્દેશાત્ મધ્યસ્થિતોપાસ્તેરપિ જ્ઞાનપરત્વાત્।
એવં મુણ્ડકે `સ યો હ વૈતત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ ઇત્યેતદપિ વાક્યમભેદપરમેવ। ન ચ- દ્વિતીયબ્રહ્મશબ્દો જીવપર એવ, તસ્ય જાતિજીવકમલાસનાદ્યનેકાર્થત્વાત્, દ્વે બ્રહ્મણી ઇત્યાદૌ જીવે બ્રહ્મશબ્દપ્રયોગસમ્ભવાચ્ચ, યઃ પરમં બ્રહ્મ વેદ સ જીવ એવ ભવતિ, ન તુ પરમં બ્રહ્મેત્યર્થઃ। અત એવ આદ્યો બ્રહ્મશબ્દઃ પરમત્વેન વિશેષિત ઇતિ- વાચ્યમ્, જીવે બ્રહ્મપદપ્રયોગસમ્ભવેઽપિ પ્રકૃતે પરબ્રહ્મોપદાનમેવોચિતમ્, જીવભાવસ્યાબ્રહ્મભાવસ્ય ચ પ્રાગેવ સિદ્ધતયા બ્રહ્મજ્ઞાનસાધ્યત્વાભાવાત્। એવં ચ અર્થાદ્ દ્વિતીયબ્રહ્મભવનમપિ પરમત્વવિશેષિતમેવ। યચ્ચ બ્રહ્મ ભવતીત્યસ્ય બૃંહિતત્વરૂપબ્રહ્મત્વાક્રાન્તો ભવતીઽત્યર્થઃ, સમ્પૂજ્ય બ્રાહ્મણં ભક્ત્યા શૂદ્રોઽપિ બ્રાહ્મણો ભવેદ્ ઇતિવત્। ન હિ શૂદ્રોઽપિ પૂજિતબ્રાહ્મણવ્યક્તિર્ભવતિ, કિન્તુ બ્રાહ્મણત્વજાત્યાક્રાન્ત ઇતિ, તન્ન, પૂર્વોક્તયુક્ત્યા પ્રકૃતે વ્યક્ત્યભેદસ્યૈવ સમ્ભવેન દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યાત્। ન ચ- `અસ્ય મહિમાનઽમિતિ વાક્યશેષાત્તદીયમહત્ત્વપ્રાપ્તિરેવ, ન તુ તદ્ભાવ ઇતિ યુક્તમ્, દેહેન્દ્રિયાદિપ્રપઞ્ચવિલક્ષણં યો વેદ, પ્રપઞ્ચ તદ્વિભૂતિં ચ યો વેદ, સ વીતશોકો ભવતીત્યેવં પરત્વાત્। ન ચ `યથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઽ ઇતિ ભિન્નનદીસમુદ્રદૃષ્ટાન્તોક્તિરયુક્તેતિ વાચ્યમ્, સ્પષ્ટભેદવિલયનમાત્રપરત્વેન દૃષ્ટાન્તોપપત્તેરુક્તત્વાત્। પરાત્ પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમિતિ ન દેશાન્તરસ્થબ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુક્તિપરા, તસ્યાઃ સગુણોપાસનાફલત્વેન બ્રહ્મવિદ્યાફલત્વાસમ્ભવેન સ્વરૂપભૂતબ્રહ્મપ્રાપ્તિપરત્વાત્।

ન ચ- અદ્વૈતમતે નિત્યં બ્રહ્મભૂતસ્યાપૂર્વબ્રહ્મભાવોક્તિરયુક્તેતિ વાચ્યમ્, કણ્ઠગતચામીકરાદૌ ભ્રાન્તિનિવૃત્તિમાત્રેણ પ્રાપ્તપ્રાપ્તિરૂપતયા ફલત્વદર્શનાત્। ન ચારોપનિવૃત્તેરશાબ્દત્વમ્, શ્રુતાર્થાપત્તિગમ્યતયા શાબ્દત્વોપપત્તેઃ। `બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્યેતીઽતિ શ્રુતિરપ્યૈક્યપરા। ન ચાત્ર પ્રથમબ્રહ્મપદસ્ય જીવપરત્વાભાવે કર્તૃકર્મભાવવિરોધઃ, સાક્ષાત્કારપ્રાક્કાલીનૌપાધિકભેદમાદાય તાદૃઙ્‌નિર્દેશોપપત્તેઃ। પરેઽવ્યયે સર્વ એકીભવન્તીત્યેતદપ્યભેદે માનમ્। ન ચ ગાવઃ સાયં ગોષ્ઠ એકીભવન્તિ। એકીભૂતા નૃપાઃ સર્વે વવર્ષુઃ પાણ્ડવં શરૈઃ। કીટો ભ્રમરેણૈકીભૂત ઇતિ સ્થાનૈક્યમત્યૈક્યસાદૃશ્યનિબન્ધનૈકીભાવસ્ય ગોનૃપકીટભ્રમરાદૌ દર્શનાદ્, અત્રાપિ તૈરેવ નિમિત્તૈઃ ગૌણ એકીભાવ ઇતિ- વાચ્યમ્, મુખ્યત્વે સમ્ભવતિ ગૌણત્વસ્યાયોગાત્। બ્રહ્મૈક્યમાત્રપરત્વેન સકૃદુચ્ચરિતસ્ય નાનેકાર્થપરત્વશઙ્કાપિ। ન ચૈક્યસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધતયા અભૂતતદ્ભાવાર્થચ્વિપ્રત્યયાયોગઃ, સ્વગૃહનિક્ષિપ્તાજ્ઞાતનિધિવત્ સતેઽપ્યાવૃતત્વેનાભૂતસમતયા ચ્વિપ્રત્યયોપપત્તેઃ। ન ચ પરેઽવ્યય ઇતિ શ્રુતસપ્તમીહાનિરશ્રુતતૃતીયાકલ્પનાપત્તિશ્ચેતિ- વાચ્યમ્, શ્રુત્યન્તરાનુસારેણ સપ્તમ્યા અનનુસરણીયત્વાત્। ન ચ `પરમં સામ્યમુપૈતિઽ, પરાત્પરં પુરુષમુપૈતીતિ પૂર્વોત્તરવાક્યવિરોધઃ, તસ્ય પ્રાગેવ નિરાસાત્। તથાન્તર્યામિપ્રકરણસ્થં`નાન્યોઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટેઽ ઇતિ વાક્યમ્ અક્ષરપ્રકરણસ્થં `નાન્યદતોઽસ્તિ દ્રષ્ટ્રિતિઽ વાક્યં ચ ઐક્યે પ્રમાણમ્। ન ચાત ઇત્યેનેન પ્રસ્તુતં સર્વનિયન્તારં પરામૃશ્યાન્યો દ્રષ્ટા નાસ્તીત્યુક્તેઃ સ્વનિયામકદ્રષ્ટ્રન્તરનિષેધ આયાતિ, ન તુ દ્રષ્ટૃસામાન્યનિષેધઃ, અસ્મિન્ ગ્રામે અયમેવ સર્વનિયામકો નાન્યઃ પુરુષોઽસ્તીત્યદાવન્યશબ્દસ્ય પ્રસ્તુતસદૃશાન્યપરતયા વ્યુત્પન્નત્વાત્ સમાનમિતરચ્છ્યેનેનેત્યત્ર ઇતરશબ્દસ્ય પૂર્વનિર્દિષ્ટસદૃશપરત્વોક્તેશ્ચેતિ- વાચ્યમ્, અનેન હ્યેતત્સર્વં વેદેતિ પ્રતિજ્ઞાતસ્ય એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનસ્યોપપાદનાર્થમ્ અન્યત્વેન પ્રતીતેન જીવેનાભેદબોધનાત્। અચેતનવર્ગસ્ય અતોઽન્યદાર્તં, નેતિ નેતીતિ નિષેધાચ્ચ જીવબ્રહ્માભેદ એવ વાક્યપ્રમેયઃ। દૃષ્ટાન્તે તુ અભેદસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ ત્વદુક્તપ્રકારાશ્રયણે બાધકાભાવાત્।
ન ચાત્રાપ્યન્તર્યામિવાક્યે `ય આત્મનોઽન્તરઃ યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતીઽતિ પૂર્વક્યેન `એષ ત આત્માઽન્તર્યામ્યમૃતઃ અતોઽન્યદાર્તમિઽત્યુત્તરવાક્યેન ચ વિરોધઃ। તત્ર પરમાત્મનોઽન્યં ચેતનમઙ્ગીકૃત્ય તસ્યાર્તિયુક્તત્વેનાસ્વાતન્ત્ર્યસ્યૈવોક્તિરિતિ વાચ્યમ્, પૂર્વવાક્યસ્યૌપાધિકભેદમાત્રેણોપપત્તેઃ। ઉત્તરવાક્યેન ન ચેતનાન્તરસ્યાર્તિયોગો વિધીયતે, કિન્તુ `એષોઽન્તર્યામી તે આત્મેઽતિ જીવસ્વરૂપભૂતાદન્તર્યામિણો વ્યતિરિક્તં સર્વમ્ આર્તં વિનશ્વરમિતિ વા મિથ્યેતિ વા બોધનાન્ન વિરોધશઙ્કા। અત એવ અક્ષરવાક્યેઽપિ `એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃઽ ઇત્યાદિપૂર્વવાક્યેન વિરોધ ઇત્યપાસ્તમ્। કિઞ્ચ દ્વિતીયાદ્વૈ ભયં ભવતીતિ ભેદસ્ય ભયહેતુત્વેન નિન્દિતત્વાદપ્યભેદ એવોપનિષદ્ગમ્યઃ। ન ચ- અસ્ય વિરોધિનઃ સમાનાદ્ ભયં ભવતીત્યેવાર્થઃ, લોકે તાદૃશાદેવ ભયં ભવતીતિ લોકસિદ્ધનુવાદિત્વાત્ પૂર્વત્ર `તસ્માદેકાકી બિભેતિઽ ઉત્તરત્ર `તસ્માદેકાકી ન રમતઽ ઇતિ શ્રવણાચ્ચેતિ વાચ્યમ્, યન્મદન્યન્નાસ્તિ કસ્માન્ન બિભેમીતિ તત એવાસ્ય ભયં વીયાયેતિ શ્રુતેઃ। સામાન્યતો દ્વિતીયમાત્રદર્શનસ્યૈવ ભયહેતુત્વાદ્ વિશેષકલ્પનાયોગાત્। એકાકી બિભેતીતિ પૂર્વવાક્યે પરમાર્થદર્શનરહિતસ્ય તન્નિમિત્તભયસમ્ભવાદ્ એકાકી બિભેતીત્યુક્તમ્। ઉત્તરવાક્યે તસ્માદેકાકી ન રમત ઇત્યત્ર ઇષ્ટસંયોગજન્યરતેરેકાકિન્યભાવાદ્ એકાકિનો રતિર્નાસ્તીત્યુક્તમ્। તતશ્ચાતત્ત્વજ્ઞવિષયોક્તવાક્યાનુસારેણ તત્ત્વજ્ઞવિષયમધ્યવાક્યસ્ય સ્વાર્થસમર્પણેનાપ્યુપયુક્તત્વાત્ તદ્વિરોધ્યર્થપરત્વાયોગાત્। `એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે અથ તસ્ય ભયં ભવતીઽતિ ભેદનિન્દયાપ્યભેદસિદ્ધિઃ। ન ચ એતસ્મિન્નિતિ શ્રવણાત્ સ્વગતભેદનિષેધોઽયમ્, ન ભેદમાત્રનિષેધ ઇતિ શઙ્ક્યમ્, અલ્પાર્થકારશબ્દસ્વારસ્યાદપ્યર્થકોત્પદસ્વારસ્યાદ્, એતસ્ય પ્રતિયોગિત્વેનાનુલ્લેખાચ્ચ ભેદમાત્રનિષેધપરતયા તદ્વિશેષનિષેધપરત્વકલ્પનાયોગાત્। એવં `એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઽ ઇત્યાદિશ્રુતિરપ્યત્રૈક્યપ્રમાણમ્। ન ચ- અર્ન્તામ્યૈક્યપરેયં શ્રુતિઃ, `યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ ઇત્યાદાવિવ ભૂતશબ્દસ્ય ચેતનપરત્વાદિતિ વાચ્યમ્। દૃષ્ટાન્તાસમ્પ્રતિપત્તેઃ, ચેતનસ્ય જાયમાનત્વાદ્યયોગાદ્, ભૂતહિંસાનિષેધવાક્ય ઇવ ચેતનાધિષ્ઠિતપ્રાણશરીરાદેરેવ ભૂતશબ્દવાચ્યત્વાત્। અત એવ `એક એવ હિ ભૂતાત્મા ભૂતે ભૂતે વ્યવસ્થિતઃ। ઇત્યાદિસ્મૃતિરપિ। એવં
યાવન્મોહં તુ ભેદઃ સ્યાત્ જીવસ્ય પરમસ્ય ચ।
તતઃ પરં ન ભેદોઽસ્તિ ભેદહેતોરભાવાતઃ॥
વિભેદજનકેઽજ્ઞાને નાશમાત્યન્તિકં ગતે।
આત્મનો બ્રહ્મણો ભેદમસન્તં કઃ કરિષ્યતિ॥
ઇત્યાદિસ્મૃત્યા ભેદસ્યાવિદ્યકત્વપ્રતીતેરભેદ એવ તાત્ત્વિક ઇતિ ગમ્યતે। ન ચાત્ર ભેદશબ્દો મિત્રભેદ ઇત્યાદાવિવ વૈમત્યાર્થઃ, તથા સતિ લક્ષણાપત્તેઃ, અન્યોઽન્યાભાવાદેરેવ મુખ્યત્વાત્, શ્રુતાર્થત્યાગસ્યાન્યાય્યત્વાત્।
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત ઇત્યાદિસ્મૃતિરપ્યત્ર માનમ્। ન ચ ક્ષેત્રજ્ઞં સર્વજ્ઞં માં સર્વક્ષેત્રેષુ વિદ્ધીત્યર્થઃ। `મહાભૂતાન્યહઙ્કારઽ ઇત્યાદ્યુક્ત્વા `એતત્ક્ષેત્રં સમાસેન સવિકારમુદાહૃતમ્ઽ ઇત્યનેન `યસ્ય પૃથિવી શરીરઽમિત્યાદિશ્રુત્યેશ્વરશરીરતયોક્તં ચેતનાચેતનાત્મકં સર્વં ક્ષેત્રમિત્યુક્તત્વાદિતિ વાચ્યમ્, સર્વનિયામકતયા સકલક્ષેત્રસમ્બન્ધસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધેઃ પૌનરુક્ત્યાપત્તેઃ, તત્તત્ક્ષેત્રાધિષ્ઠાતૃત્વેન ક્ષેત્રજ્ઞપદવાચ્યજીવાભેદપરત્વસ્યૈવોચિતત્વાત્। અત એવ
ક્ષેત્રાણિ ચ શરીરાણિ બીજાનિ ચ શુભાશુભે।
શ્રુતાનિ વેત્તિ યોગાત્મા તતઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે॥
પ્રકૃતેશ્ચ વિકારાણાં દ્રષ્ટારમગુણાત્મકમ્।
ક્ષેત્રજ્ઞમાહુર્જીવં તુ કર્તારં ગુણસંવૃતમ્॥
ઇત્યાદિસ્મૃતૌ ક્ષેત્રજ્ઞશબ્દસ્ય સર્વાન્તર્યામિસર્વજ્ઞપરત્વેઽપિ પ્રકૃતે તદસમ્ભવઃ જીવે સુપ્રસિદ્ધત્વાચ્ચ। ન ચ શાસ્ત્રસ્થા વેતિ ન્યાયઃ, તસ્ય એકતરાશાસ્ત્રીયવિષયત્વાત્। એવમન્યાન્યપિ વાક્યાનિ યથાસમ્ભવમૈક્યે યોજ્યાનિ। તસ્માદાગમ ઐક્યે માનમ્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અહં બ્રહ્માસ્મીત્યાદ્યનેકશ્રુતિસ્મૃત્યર્થકથનમ્

[2-29]
[2-30]
30. એક્યાનુમાનભઙ્ગઃ
એવમનુમાનમપિ તત્ર માનમ્- જીવાઃ, પરમાત્મનસ્તત્ત્વતો ન ભિદ્યન્તે, આત્મત્વાત્, પરમાત્મવત્। નનુ- આત્મત્વં જાતિરત્ર હેતુઃ તથા ચાભેદે હેતૂચ્છિત્તિરેવ પ્રતિકૂલતર્ક ઇતિ ચેન્ન, તત્ત્વતોઽભેદેઽપિ વ્યાવહારિકભેદેનૈવ વ્યાવહારિકજાતેરનુચ્છેદોપપત્તેઃ। જ્ઞાતૃત્વાદિત્યપ્યત્ર હેતુઃ। જીવે ઉપધેયે અન્તઃકરણોપહિતવૃત્તેસ્તસ્યાસિદ્ધેરભાવાત્। વ્યવહારે સ્વભિન્નજ્ઞાનાનપેક્ષત્વં હેતુઃ। તવાપિ જીવસ્ય સ્વાભિન્નનિત્યજ્ઞાનસ્યાબાધ્યવ્યવહારવિષયત્વાત્। અબાધ્યત્વમપ્યત્ર હેતુઃ। ન ચ જડે વ્યભિચારઃ, તત્ર બાધ્યત્વેન હેતોરભાવાત્, `તાત્ત્વિકભેદસ્ય સર્વત્રાસત્ત્વેન વ્યભિચારાનવકાશાત્। ન ચ- એવં વ્યાવહારિકભેદવ્યતિરેકોઽપ્યેવમેવ સાધ્યતાં જીવપરમાત્મનોરિતિ વાચ્યમ્, તત્ર પ્રત્યક્ષવિરોધસ્યૈવ બાધકત્વાત્, શ્રુત્યનુગ્રહાચ્ચાભાસસામ્યાપાદનાપ્રયોજકત્વાનવકાશાત્। અત એવ- વિમતા જીવાશ્ચૈત્રાત્ તત્ત્વતો ન ભિદ્યન્તે, જીવત્વાચ્ચૈત્રવદિતિ જીવૈક્યે, વિમતા જીવા વસ્તુતો બ્રહ્મણો ન ભિદ્યન્તે, વસ્તુત્વાદ્, બ્રહ્મવદિતિ બ્રહ્મજીવક્યે ચ યદનુમાનમ્, તત્ર વ્યવહારતોઽપિ ન ભિદ્યન્ત ઇત્યપ્યેવં સાધ્યતામિત્યાભાસસામ્યમ્- અપાસ્તમ્।
એવં વિમતાનિ શરીરાણિ, ચૈત્રાધિષ્ઠિતાનિ, શરીરત્વાત્, સંમતવત્। ન ચ- એતાવતા ન જીવૈક્યસિદ્ધિઃ, ચૈત્રાધિષ્ઠિતત્વેઽપિ અન્યાધિષ્ઠિતત્વસમ્ભવાત્, ચૈત્રમાત્રાધિષ્ઠિતત્વે તુ અન્તર્યામ્યધિષ્ઠિતત્વેન દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, ચૈત્રમાત્રસંસાર્યધિષ્ઠિતત્વસ્ય સાધ્યત્વાત્। ચૈત્રમાત્રભોગાયતનાનીતિ વા સાધ્યમ્। ન ચ- ભોક્તૃત્વમન્તઃકરણવિશિષ્ટસ્ય, તચ્ચ પ્રતિશરીરં ભિન્નમ્, યચ્ચૈકં શુદ્ધચૈતન્યં તન્ન ભોક્ત્રિતિ બાધ ઇતિ વાચ્યમ્, ભોક્તૃત્વસ્ય વિશિષ્ટવૃત્તિત્વેઽપિ વિશેષ્યવૃત્તિત્વાનપાયાત્। ન ચૈવં વિમતાનિ શરીરાણિ ચૈત્રમનસૈવ યુક્તાનીત્યાભાસસામ્યમ્, મનસોઽપ્યૈક્યે વ્યવસ્થાયાઃ સર્વથાનુપપત્તેઃ, શ્રુત્યનુગ્રહાનનુગ્રહાભ્યાં વિશેષાચ્ચ, દૃષ્ટિસૃષ્ટિપક્ષે તદભ્યુપગમાચ્ચ। આત્મા, દ્રવ્યત્વાપરજાત્યા નાના ન, વિભુત્વાદ્, આકાશવત્। ન ચ- પ્રતિકલ્પમાકાશસ્ય ભેદેન સાધ્યવૈકલ્યં પરિચ્છિન્નત્વેન સાધનવૈકલ્યં ચાત્મત્વસ્ય પરમાણુત્વાદિવદજાતિત્વેઽપિ આત્મભેદસિદ્ધ્યા ચાર્થાન્તરમિતિ- વાચ્યમ્। આત્મત્વાધિકરણં, દ્રવ્યત્વાપરજાત્યૈકકાલે નાના ન, સમાનકાલીનમૂર્તમાત્રસંયુક્તત્વાદ્, ગગનવદિત્યત્ર તાત્પર્યાત્। પક્ષવિશેષણમહિમ્ના ચ નાર્થાન્તરમ્। વિમતો ભેદઃ, મિથ્યા, એકસ્યાં દૃશિ કલ્પિતો વા, ભેદત્વાદ્, દૃશ્યત્વાદ્વા, ચન્દ્રભેદવદ્, એકસ્યાં દૃશિ કલ્પિતો વા, ભેદત્વાદ્, દૃશ્યત્વાદ્વા, ચન્દ્રભેદવદ્, એકસ્યાં દૃશિ ક્ષણિકવાદિકલ્પિતભેદવદ્વા। મિથ્યાત્વં પ્રાગુક્તમેવ। ન ચ કલ્પિતસાધારણભેદત્વાસિદ્ધિઃ, ભેદે અકલ્પિતત્વસ્યૈવાસિદ્ધેઃ। અત એવ- ચન્દ્રસ્ય કલ્પિતદ્વિતીયચન્દ્રાદ્ ભેદસ્ય સત્યત્વેન દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યમ્, મુક્તેઃ સંસારાદ્ બ્રહ્મણો અનૃતાદ્ ભેદે ચ વ્યભિચાર ઇતિ નિરસ્તમ્, ન ચૈવમભેદો મિથ્યા અભેદત્વાદ્ દેહાત્માભેદવદિત્યાદિ સુસાધમ્, શૂન્યવાદાપત્તેરુક્તત્વાત્। એવં વિમતા ભેદધીઃ, મિથ્યા, ભેદધીત્વાચ્ચન્દ્રભેદધીવત્। ન ચ બ્રહ્માનૃતભેદપ્રતીત્યાદૌ વ્યભિચારઃ, તાસામપિ પક્ષસમત્વાત્। આભાસસામ્યસ્ય તાત્ત્વિકત્વે પ્રત્યેતવ્યત્વાનુપપત્ત્યૈવ નિરાસઃ। અત એવ।
વિમતં તાત્ત્વિકસ્વાન્તર્ભેદશૂન્યં મહત્ત્વતઃ।
યદેવં તત્તથા યદ્વત્ ખં તથેદં તતસ્તથા॥
ઇત્યત્ર ગગનસ્ય સાવયત્વેન ન સાધ્યવૈકલ્યમ્, સ્વાન્તઃપદેન સ્વાવયવાતિરિક્તસ્યોક્તેઃ। એવં સંવિત્, સ્વાન્તર્ગણિકસ્વાભાવિકભેદહીના, ઉપાધિમન્તરેણાવિભાવ્યમાનભેદત્વાદ્, ગગનવત્। ન ચ સાધ્યવૈકલ્યમ્, નૈયાયિકદિશા દૃષ્ટાન્તત્વોક્તેઃ। ન ચ- ઇચ્છાદેરપિ ઘટપટાદ્યુપાધિભેદન વિભાવ્યમાનભેદતયા વ્યભિચારસ્તેષ્વિતિ વાચ્યમ્, ઇચ્છાદીનામેકાન્તઃકરણપરિણામત્વેન તત્રાપિ સાધ્યસત્ત્વાત્। વિમતો અવ્યાપ્યવૃત્તિધર્માનવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકો ભેદઃ, સ્વસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગી, ભેદત્વાત્, સંયુક્તભેદવત્। વિમતો ભેદઃ, કેવલાન્વય્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગી, પદાર્થત્વાત્, નિત્યદ્રવ્યવત્। સ્વરૂપેણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વે યથા ન તુચ્છત્વં પારમાર્થિકત્વાકારેણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વે બ્રહ્મવત્ તદ્રૂપતોપપત્ત્યા ન યથાર્થાન્તરમ્, તત્ પ્રાગુક્તમ્। અન્યોઽન્યાભાવત્વમ્, સ્વસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિવૃત્તિ, ત્રૈકાલિકાભાવવૃત્તિત્વે સતિ અભાવત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યત્વાદ્, અત્યન્તાભાવત્વવદિત્યનુમાનં પૂર્વોક્તસંયુક્તપ્રતિયોગિકભેદરૂપદૃષ્ટાન્તસિદ્ધ્યર્થમ્। ન ચ શુક્તૌ શુક્તિભેદસ્યારોપિતસ્ય સત્ત્વેન સિદ્ધસાધનમ્, અસદન્યથાખ્યાતિવાદિનસ્તવાનઙ્ગીકૃત્વેન તસ્ય સાધ્યત્વાત્। ન ચ ત્રૈકાલિકત્વે મિથ્યાત્વાયોગઃ, માયાચિત્સમ્બન્ધસ્ય કાલત્વેન સર્વકાલસ્થિતેરતદ્વિરોધિત્વાત્। ન ચાવ્યાપ્યવૃત્તિતયા સંયોગાદિવત્ સમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વેનાર્થાન્તરમ્, પક્ષવિશેષણમહિમ્ના અવ્યાપ્યવૃત્તિત્વસ્યાસમ્ભવેન તદયોગાત્। અનુસન્ધાનાદ્યવ્યવસ્થાદિકં પ્રાગેવ નિરાકૃતમ્। અપ્રયોજકત્વાભાસસામ્યસત્પ્રતિપક્ષોપાધ્યાદિ પૂર્વોક્તપ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વાનુમાનવન્નિરાકરણીયમ્। એવમાત્મત્વમેકત્વવ્યાપ્યમ્, આત્મમાત્રવૃત્તિત્વાત્, ચૈત્રત્વવદિત્યાદ્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ જીવબ્રહ્માભેદાનુમાનમ્

[2-30]
[2-31]
31. અંશત્વે નૈક્યસિદ્ધિભઙ્ગઃ
`પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનીઽતિ શ્રુતૌ `મમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃઽ ઇતિ સ્મૃતૌ ચાંશત્વવ્યપદેશાદપિ જીવબ્રહ્માભેદસિદ્ધિઃ। યદ્યપિ બ્રહ્મ પ્રતિ જીવસ્યાંશત્વં ન તાવદારમ્ભકત્વમ્, બ્રહ્મણોઽનાદિત્વાત્। નાપિ ખણ્ડત્વમ્, અચ્છેદ્યત્વાત્। નાપિ સમુદાયિત્વમ્, સમુદાયસ્ય સમુદાય્યનન્યત્વેન વ્યવહારદશાયામપિ સંસાર્યન્યશુદ્ધબ્રહ્માભાવાપાતાત્। નાપિ ભિન્નાભિન્નદ્રવ્યત્વમ્, અનઙ્ગીકારાત્। નાપિ પટં પ્રતિ ખણ્ડપટસ્યેવ પ્રદેશત્વમ્, નિષ્પ્રદેશબ્રહ્મ પ્રતિ કલ્પનાં વિના તદયોગાત્। તથાપિ ઘટાકાશસ્ય મહાકાશં પ્રતીવ કલ્પિતપ્રદેશત્વરૂપમંશત્વં જીવસ્યાવચ્છેદપક્ષે ગમ્ભવતિ। સ્વતો નિરંશેઽપિ ઔપાધિકાંશો યથા યુજ્યતે, તથોક્તં પુરસ્તાત્। ન તુ સદૃશત્વે સતિ તતો ન્યૂનત્વમ્, સ્થૂલપટં પ્રતિ સૂક્ષ્મપટસ્યાપ્યંશત્વાપત્તેઃ। વસ્ત્વેકદેશે મુખ્યસ્યાંશશબ્દસ્ય સ્વતો નિરંશેઽપિ કલ્પિતૈકદેશે પ્રયોગસ્યાર્થાન્તરે પ્રયોગકલ્પનાપેક્ષયાઽભ્યર્હિતત્વાત્। `અંશો નાનાવ્યપદેશાદન્યથા ચાપિ દાશકિતવાદિત્વમધીયત એકઽ ઇતિ સૂત્રે `સોઽન્વેષ્ટવવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્ય, એતમેવં વિદિત્વા મુનિર્ભવતિ ય આત્મનિ તિષ્ઠઽન્નિત્યાદિભેદવ્યપદેશસ્ય `બ્રહ્મ દાશા બ્રહ્મ દાસા બ્રહ્મેમે કિતવા ઉતેત્યાથર્વણમન્ત્રે અભેદવ્યપદેશસ્ય ચોદાહૃતત્વાચ્ચોક્તાર્થપરિગ્રહસ્યોચિતત્વાત્। આત્યન્તિકભેદગર્ભાર્થાન્તરસ્વીકારે ચૈતત્સૂત્રવિરોધાપત્તેઃષ કુત્રચિદન્યત્ર પ્રયોગમાત્રેણ સર્વત્રૈતત્કલ્પને બહુવિપ્લવાપત્તેશ્ચ। અત એવ નનુ જીવસ્ય શુદ્ધચૈતન્યાંશત્વં વા ? ઈશ્વરાંશત્વં વા ? પાદોઽસ્યેત્યનયા શ્રુત્યા બોધ્યમ્ ? નાદ્યઃ, પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનીતિ શ્રુતાવિદંશબ્દેન સહસ્રશીર્ષત્વાદિવિશિષ્ટપ્રકૃતેશ્વરસ્ય મમૈવાંશ ઇતિ સ્મૃતૌ ચેશ્વરે પ્રયુક્તાસ્મચ્દબ્દેનેશ્વરસ્યૈવોક્તેઃ। નાન્ત્યઃ, ત્વન્મતે ઈશ્વરસ્યાપ્યુપહિતત્વેન ઘટાકાશં પ્રતિ કરકાકાશસ્યેવેશ્વરં પ્રતિ જીવસ્યાંશત્વાયોગાત્। ન ચ ગૃહાકાશ એવ પુનર્ઘટેનેવેશ્વરોપાધિનાઽવચ્છિન્નમેવ ચૈતન્યં પુનર્જીવોપાધિનાવચ્છિદ્યત ઇતિ વાચ્યમ્, તથાત્વે હિ મુક્તસ્ય શુદ્ધબ્રહ્મત્વં ન સ્યાત્, તસ્માત્ત્વન્મતેઽપિ ન મુખ્યમંશત્વમ્, નાપ્યૌપાધિકં વક્તું શક્યમ્, અતો મદુક્તપ્રકાર એવાદરણીય ઇતિ નિરસ્તમ્। અર્થાન્તરપરિગ્રહે વિરોધસ્યોક્તત્વાત્, શ્રુતિસ્મૃતિગતસર્વનામ્ના સહસ્રશીર્ષત્વાદ્યુપલક્ષિતચૈતન્યપરામર્શાદુક્તદૂષણાનવકાશાચ્ચ। તસ્માત્ "ત્વં સ્ત્રી ત્વં પુમાનસિ ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ ત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃ સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરઃ નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તેઽ ઇત્યાદિશ્રુત્યા જીવબ્રહ્માભેદે પ્રમિતેઽપિ મન્તૃમન્તવ્યત્વાદિભેદવ્યપદેશનિર્વાહાર્થં કાલ્પનિકાંશત્વસ્ય શ્રુતિસ્મૃતિવ્યાહતત્વેન તદ્બલાદપ્યભેદોઽવગમ્યત ઇતિ સિદ્ધમ્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અંશત્વેનાપ્યૈક્યસિદ્ધિઃ

[2-31]
[2-32]
32. બિમ્બપ્રતિબિમ્બૈક્યભઙ્ગઃ
તથા જીવબ્રહ્મણોર્મુખપ્રતિમુખવદ્ બિમ્બપ્રતિબિમ્બરૂપત્વાદપ્યભેદોઽવગન્તવ્યઃ। નનુ દૃષ્ટાન્તે નાભેદઃ સંપ્રતિપન્નઃ, ચૈત્રતચ્છાયે ભિન્ને ઇતિવત્ ચૈત્રતત્પ્રતિબિમ્બે ભિન્ને ઇત્યેવ પાર્શ્વસ્થિતેન ગ્રહણાત્, સ્વેનાપિ સ્વકરતત્પ્રતિબિમ્બે ભિન્ને ઇતિ ગ્રહણાચ્ચેતિચેન્ન। આપાતતો ભેદપ્રતીતાવપિ સયુક્તિકપ્રત્યક્ષેણ બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરૈક્યસિદ્ધ્યા દૃષ્ટાન્તત્વોપપત્તેઃ। યથા લક્ષણાપરિજ્ઞાને ભેદભ્રમવતોઽપિ બહિસ્થિતશ્ચૈત્રો યત્સ્વલક્ષણકત્વેન પ્રતિપન્નઃ, તતો ગૃહસ્થે તથા ભાતિ તસ્મિન્ ચૈત્ર એવાયમિતિ ધીઃ, તથા ગ્રીવાસ્થં મુખં યત્સ્વલક્ષણકં પ્રતિપન્નં દર્પણસ્થમપિ તથેત્યવધાર્ય તથૈવેદં મુખમિતિ સ એવાયં કર ઇતિ ચ સ્વપરસાધારણપ્રતીતિરપ્યનુભવસિદ્ધા। ન ચ કિઞ્ચિત્સ્વચ્છતામ્રાદૌ મુખછાયામાત્રે પ્રતીતેઽપિ સંસ્થાનવિશેષાપ્રતીત્યા પ્રત્યભિજ્ઞાયા અસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્, સર્વત્રાપ્રતીતાવપિ નિર્મલદર્પણાદાવેવ તત્સિદ્ધ્યા દૃષ્ટાન્તસિદ્ધેઃ। નનુ સ્વનેત્રગોલકાદૌ સ્વસ્યાભિજ્ઞાવિરહાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાપિ કથમિતિ ચેન્ન, દર્પણાહતચક્ષૂરશ્મીનામગ્રાવચ્છેદેન સમ્બન્ધાત્ સ્વનેત્રગોલકાદીનામભિજ્ઞાયાઃ સન્નિહિતપૂર્વસમય એવ સંભવાત્। યત્તુ સૂર્યપાર્શ્વસ્થિતે પ્રતિસૂર્યે પ્રત્યભિજ્ઞાવિરહાદત્રાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાવિરહઃ ઇતિ, તન્ન, તત્રોપાધેરત્રેવાનાકલનેનૌપાધિકત્વાનિર્ણયાત્। તથા ચ ઉપાધિનિબન્ધનત્વજ્ઞાનં તલ્લક્ષકત્વજ્ઞાનં ચાભેદસાક્ષાત્કારે સામગ્રી। તસ્યાં સત્યાં દર્પણે મમ મુખં લગ્નમિતિ અનુભવાભાવ એવાનુભવવિરુદ્ધઃ। યત્તુ ચૈત્રપ્રતિબિમ્બો દૃષ્ટો ન ચૈત્રઃ, કિન્તુ તેનાનુમિત ઇતિ વિપરીતાનુભવવિરોધઃ ઇતિ, તન્ન, વસ્તુતોઽભેદે જ્ઞાતેઽપિ ઉપાધ્યવચ્છિન્નો દૃષ્ટોઽનવચ્છિન્નોઽનુમિત ઇતિ પ્રતીત્યવિરોધાત્ શરદ્ગઙ્ગયા વર્ષર્તુગઙ્ગાનુમાનવત્। ન ચ એવં પ્રતિમુખે પ્રત્યઙ્મુખત્વાદિના દૃશ્યમાને સ્વમુખે તદબુદ્ધિઃ સ્યાત્, બાલાનાં ચ સ્વપ્રતિબિમ્બે બાલાન્તરભ્રમો ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, તયોઃ સ્વલક્ષણકત્વાજ્ઞાનનિબન્ધનત્વાત્। અત એવ કદાચિત્ પ્રતિમુખેઽપિ મમ મુખમિતિ બુદ્ધિવ્યપદેશૌ। ન ચાયં વ્યવહારો ભેદજ્ઞાનપૂર્વકત્વેન માર્ગે સ્વપદવ્યાં સ્વપદવ્યવહારવદ્ગૌણઃ, સ્વલક્ષણકત્વજ્ઞાનદશાયાં ભેદજ્ઞાનસ્યાસત્કલ્પત્વાત્।
નનુ અવિવાદઃ સ્યાદ્ ભેદસાક્ષાત્કારે, અન્યથા ત્વયાપિ કસ્ય ભ્રમત્વમુચ્યેત ? ન ચ ભેદં ભેદકં ચ સાક્ષાત્કુર્વન્ અભેદં સાક્ષાત્કુર્વાણો દૃષ્ટ ઇતિ ચેત્, શ્વૈત્યવ્યાપ્યશઙ્કત્વસાક્ષાત્કારે પીતસાક્ષાત્કારવદ્ ઉપાધિમાહાત્મ્યાદભેદં સાક્ષાત્કુર્વાણો ભેદં સાક્ષાત્કરોતીત્યઙ્ગીક્રિયતે, અનુભવસ્ય દુરપહ્નવત્વાત્। ન ચૈવમુપાદાનસ્ય ઐક્યાજ્ઞાનસ્ય ઐક્યજ્ઞાનેન નિવૃત્તેઃ ભ્રમાનુપપત્તિઃ, તન્નિવર્તને ઉપાધિવિરહસ્યાપિ સહકારિત્વાત્। ન ચ એવં તજ્જ્ઞાને સતિ તન્ન જાનામીત્યનનુભવેન તસ્ય સ્વપ્રાગભાવં પ્રતીવાજ્ઞાનં પ્રત્યપ્યન્યાનપેક્ષસ્યૈવ નિવર્તકત્વમિતિ વાચ્યમ્, ન જાનામીતિ વ્યવહારપ્રયોજકાજ્ઞાનાંશનિવર્તનેઽપિ ભ્રમસ્યાનુભૂયમાનત્વેન તદુપાદાનાંશસ્ય નિવૃત્તૌ જીવન્મુક્તૌ પ્રારબ્ધકર્મણ ઇવોપાધેરેવ પ્રતિબન્ધકતયા તદ્વિરહાપેક્ષાયા આવશ્યકત્વાત્। એતેન ભેદભ્રમસ્યાસ્ય મૂલાવિદ્યોપાદાનકત્વે વ્યાવહારિકત્વાપત્તિઃ, અજ્ઞાનાનુપાદાનકત્વે અપસિદ્ધાન્તઃ, બિમ્બપ્રતિબિમ્બભેદસ્ય સત્યત્વાપત્તિશ્ચેતિ નિરસ્તમ્, ઉક્તન્યાયેનોપપત્તેર્વ્યાવહારિ કત્વેઽપ્યનુપપત્ત્યભાવાચ્ચ।
તયોરૈક્યે અનુમાનમપિ પ્રમાણમ્। અત્ર યદ્યપ્યત્યન્તાસાદૃશ્યં સવ્યેતરકરાદૌ વ્યભિચારિ, તથાપિ પ્રતિબમ્બો બિમ્બાભિન્નઃ તદ્‌ગતાસાધારણધર્મવત્ત્વાત્, તદ્વિરુદ્ધધરમાનધિકરણત્વાદ્, બિમ્બાજનકાજન્યત્વાચ્ચ। ન ચ દ્વિતીયહેતોરસિદ્ધિઃ, પ્રત્યઙ્મુખત્વાદિવિરુદ્ધધર્મસ્ય ઉપાધિકૃતત્વેન સ્વાભાવિકવિરુદ્ધધર્માનધિકરણત્વસ્ય સત્ત્વાત્। ન ચ બિમ્બાનન્તરજાતે પ્રતિબિમ્બે તૃતીયહેતોરસિદ્ધિઃ, ઐક્ય વાદિનં પ્રતિ બિમ્બાનન્તરત્વસ્યૈવાસિદ્ધેઃ। નનુ પૃથક્કાર્યાનુરોધેન પરિવેષેન્દ્રચાપચ્છાયાપ્રતિસૂર્યાદાવિવાત્રાપિ પૃથક્કારણં કલ્પનીયમ્, પ્રતિબિમ્બમપિ હિ છાયાવિશેષઃ, ન હિ ભેરીઘાતાદિક્લૃપ્તહેત્વભાવાદ્ ધ્વનાવુપરતેઽપિ શ્રૂયમાણઃ પ્રતિધ્વનિર્ન શબ્દાન્તરમિતિ ચેન્ન। પ્રતિબિમ્બસ્ય છાયાવિરોધિન્યાલોકેઽપિ સમ્ભવેન છાયાવિશેષત્વાસિદ્ધેઃ, પ્રતિધ્વનેસ્તુ ભિન્નકાલત્વેન તદ્ભેદસ્ય પ્રકૃતેઽનુપયોગાત્, કાર્યપાર્થક્યસિદ્ધ્યુત્તરકાલકલ્પ્યકારણભેદસ્ય પ્રથમં વક્તુમશક્યત્વાત્, ક્લૃપ્તહેતુભાવેન કાર્યસ્યૈવ ભાવાચ્ચ। પ્રત્યક્ષસ્ય ભેદાભેદયોઃ સમત્વાત્, યુક્ત્યા અભેદ એવ પ્રાબલ્યાચ્ચ। અત એવોક્તમ્। વિવરણે- `દર્પણાદૌ ન મુખવ્યક્ત્યન્તરમસ્તિ, તજ્જનકશૂન્યત્વાત્, શશશિરસિ વિષાણવદિતિ। એવમભેદધિય ઉપપાદિતત્વાદ્ અસ્યાઃ પ્રાબલ્યમ્। વ્યક્ત્યન્તરહેત્વભાવાત્ સૈવ નાસ્તીત્યપાસ્તં પ્રાક્। ન ચ છાયાદાવિવ કારણભેદસ્ય કલ્પ્યત્વેન ભેદબુદ્ધિઃ સોપપત્તિકા તથા ક્લૃપ્તદ્રવ્યાનન્તર્ભાવે તમોવદ્ દ્રવ્યાન્તરતૈવેતિ વાચ્યમ્, અન્યોન્યાશ્રયાપત્તેઃ। ભેદસોપપત્તિકત્વેદ્રવ્યાન્તરત્વકારણાન્તરત્વયોઃ કલ્પનમ્, તસ્મિંશ્ચ સોપપત્તિકત્વમિતિ। અત એવ `નોપરક્તં ન વારિસ્થઽમિતિ સ્માર્તવ્યવહારો મુખ્યઃ, ન તુ યથા ચિત્રિતઃ સિંહઃ, યથા દારુમયી યોષા, યથા ચર્મમયો મૃગ ઇત્યાદિવદ્ ગૌણઃ। ન ચ ત્વત્પક્ષેઽપિ વારિસ્થશબ્દો ન મુખ્યઃ, વારિણિ સૂર્યાન્તરાભાવાદ્ ગગનસ્થસ્ય વારિસ્થત્વાયોગાદિતિ વાચ્યમ્, વારિસ્થત્વેનોપસ્થિતાશેષવારિસ્થસૂર્યનિષેધાત્। નનુ વારિસ્થત્વેન સૂર્ય એવોપસ્થિતઃ તયોરભેદો ન પ્રત્યક્ષસિદ્ધઃ, નાપિ યુક્તઃ ન્યૂનાધિકપરિમાણવત્ત્વચલત્વોપાધિસંયુક્તત્વાસંયુક્તત્વત્વગાદિગ્રાહ્યત્વાગ્રાહ્યત્વપ્રત્યઙ્મુખત્વાપ્રત્યઙ્મુખત્વાદિના કસ્તૂરીબિમ્બપ્રતિબિમ્બયોઃ સૌરભાસૌરભાદિના ચ ભેદસિદ્ધેરિતિ ચેન્ન, ન્યૂનપરિમાણાદિના સૌરભાદિના ચ ઉપાધિગતસ્ય ભેદઃ સાધનીયઃ। તથા ચ ઉપાધિગતત્વસ્ય બિમ્બે કલ્પિતત્વેન પક્ષહેત્વોરસિદ્ધેઃ, કલ્પિતહેત્વાદિના તત્સમાનસત્તાકસાધ્યસિદ્ધાવવિવાદાચ્ચ। નાપિ-
"યથૈષા પુરુષે છાયા એતસ્મિન્નેતદાતતમ્।
છાયા યથા પુંસદૃશી પુમધીના ચ દૃશ્યતે।
એવમેવાત્મકાઃ સર્વે બ્રહ્માદ્યાઃ પરમાત્મનઃ॥"
ઇતિ શ્રુત્યા ભેદ ઇતિ વાચ્યમ્, કલ્પિતભેદમાત્રેણ સાદૃશ્યોપપત્તેઃ તાત્ત્વિકત્વે શ્રુતિતાત્પર્યાભાવાદ્, ઐક્યપ્રતિપાદકાનેકશ્રુતિવિરોધાચ્ચ। નનુ તત્સ્વલક્ષણકસ્યૈવ દર્પણસ્થત્વેનારોપિતતયા તદ્રૂપાદિયુક્તસ્યેવ તદ્‌ગન્ધાદિયુક્તસ્યાપિ દર્પણસ્થત્વેન પ્રતીતિઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન, તત્સ્વલક્ષણકત્વેનારોપિતત્વેઽપિ યાવત્સ્વલક્ષણકત્વેનારોપિતત્વાનઙ્ગીકારેણ ગન્ધાદિપ્રતીત્યાપાદનસ્યાશક્યત્વાત્।

નનુ એવં દર્પણે મુખસ્યાભાવે ઉપાધેઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વેન મુખપ્રતિમુખયોરવદાતત્વશ્યામત્વવત્ જીવબ્રહ્મણોઃ સંસારિત્વાસંસારિત્વાદિવ્યવસ્થા કથમિતિ ચેત્, ન। આરોપિતેનાદર્શસ્થત્વેન વિશિષ્ટે પ્રતિબિમ્બે તદ્ધર્મસ્ય માલિન્યાદેઃ સમ્ભવાત્। ન ચ ઉપાધિસ્થત્વસ્યાપિ આરોપ્યત્વેન કથં માલિન્યાશ્રયતાવચ્છેદકત્વમ્ ? એકવિશિષ્ટે ઇતરારોપાભાવાદિતિ વાચ્યમ્, આરોપપૂર્વપ્રતીતધર્મવિશિષ્ટસ્યૈવારોપ્યાશ્રયત્વાત્, ન તુ તસ્ય સત્યત્વમપીતિ પરપ્રક્રિયાનિબન્ધનદોષાનવકાશાત્। ન ચ પ્રતિમુખમેવ દર્પણસ્થં ન તુ મુખમિતિ પ્રતિબિમ્બદર્પણસ્થત્વાનુભવેન કથં પ્રતિબિમ્બત્વસ્ય તત્સ્થત્વગર્મતેતિ વાચ્યમ્, અવિદ્યોપહિતસ્યાવિદ્યાશ્રયત્વવત્ દર્પણોપહિતસ્ય દર્પણાશ્રિત્વસંભવાત્। એતેન માલિન્યસ્થાનીયસ્ય સંસારસ્ય વિશિષ્ટવૃત્તિત્વાત્ શુદ્ધાશ્રિતમોક્ષસામાનાધિકરણ્યાયોગ ઇતિ નિરસ્તમ્। સંસારસ્તાવદુપહિતવૃત્તિઃ, તથા ચોપધેયાંશમાદાય સામાનાધિકરણ્યસંભવાત્। તથા ચ વૃક્ષસ્થકપિસંયોગાધારતા અગ્રેણેવ મુખેમાલિન્યં દર્પણસમ્બન્ધેનાવચ્છિદ્યતે। એતાવાનેવ વિશેષઃ વૃક્ષે કપિસંયોગસ્તુ સાહજિકઃ, મુખે ઔપાધિકં માલિન્યમ્। તેનોપહિતે ઉપાધ્યવચ્છિન્ન એવ મુખે માલિન્યધીઃ, એતેન દર્પણમાલિન્યસ્ય મુખનિષ્ઠત્વે સંસારસ્યાપિ શુદ્ધનિષ્ઠતાપત્તિઃ, વૃક્ષઃ સંયુક્ત ઇતિ વત્ મુખં મલિનમિતિ પ્રતીત્યાપત્તિઃ, મખં ન મલિનમ્ કિન્તુ પ્રતિમુખમિત્યનુભવવિરોધાપત્તિશ્ચેતિ નિરસ્તમ્। નનુ કસ્તૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બસ્ય સ્વલક્ષણાનનુગમેન કથં બિમ્બૈક્યમ્ ? ન ચ તદાકારતામાત્રેણ તત્ત્વં, તર્હિ છાયાપ્રતિમુદ્રાપ્રતિમાદીનામપિ તત્ત્વં સ્યાત્, પ્રત્યઙ્મુખત્વાદેર્ભેદકસ્યાત્રાપિ સત્ત્વાચ્ચ। ન ચ પ્રત્યઙ્મુખત્વધીર્ભ્રાન્તા, પ્રતિબિમ્બં બિમ્બાભિમુખં નેતિ કદાપ્યનનુભવાદિતિ ચેન્ન, દર્પણાદિપ્રતિબિમ્બે સ્વલક્ષણાનુગમેન બિમ્બૈક્યે વ્યવસ્થિતે પ્રતિબિમ્બત્વાવચ્છેદેનૈવ તત્કલ્પનાદ્, છાયાદૌ સ્વલક્ષણકત્વસ્ય કુત્રાપ્યદર્શનેન સામ્યાભાવાત્। નાપિ પ્રત્યઙ્મુખત્વાદિ ભેદકમ્, મલિનત્વવદુપાધિકૃતત્વાત્। અત એવ જપાકુસુમે રક્તતાપ્રતીતિવત્ તદ્ધીર્ભ્રાન્તા। દર્પણાહતં ચક્ષુઃ પ્રત્યઙ્મુખં ભવતિ, તસ્ય ચ સ્વાભિમુખતયા ગ્રહણસામર્થ્યાચ્ચાન્યાભિમુખસ્યાપિ મુખાદેસ્તથાગ્રહણોપપત્તેશ્ચ। તદુક્તં-
"દર્પણાભિહતા દૃષ્ટિઃ પરાવૃત્ત્ય સ્વમાનનમ્।
વ્યાપ્નુવન્ત્યાભિમુખ્યેન વ્યત્યસ્તં દશયેન્મુખમ્॥"
ન ચ પરાવૃત્ત્ય સ્વમુખસ્યૈવ ગ્રહણે પાર્શ્વસ્થસ્ય મુખદ્વયપ્રતીત્યયોગઃ, સ્વમુખસ્યૈવેતિ નિયમાસિદ્ધેઃ, ઉપાધિસન્નિહિતમાત્રસ્યૈવ તથા ગ્રહણાત્। ન ચ એવં દર્પણાદેરભિઘાતકતામાત્રેણ ઉપક્ષીણતયા દર્પણ ઇવ દર્પણભેદેઽપ્યનેકમુખપ્રતીતિર્ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, અભિઘાતકાનેકત્વેન ચક્ષુષોઽનેકાગ્રસમ્પત્ત્યા પ્રત્યગ્રં સ્વાભિઘાતકાવચ્છેદકમુખગ્રાહકતયા દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યાત્। ન ચ મણિદર્પણકૃપાણાદિષુ વિરુદ્ધરૂપાનેકમુખપ્રતીતિઃ કથમેવં યુજ્યત ઇતિ વાચ્યમ્, અન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધોપાધિ- પ્રાબલ્યનિબન્ધનત્વાદિતિ ગૃહાણ। ન ચ ચક્ષુઃ પરિવૃત્તિપ્રક્રિયા બ્રહ્મપ્રતિબિમ્બે જીવે ન સંભવતીતિ વાચ્યમ્, ચાક્ષુષપ્રતિબિમ્બમાત્રવિષયતયૈવાસ્યા ઉપપાદિતત્વાત્। ન ચ વિરલાવયસ્ય જલસ્ય નેત્રાભિઘાતકત્વે જલાન્તર્ગતશિલાદ્યગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ, સર્વાવચ્છેદેનાભિઘાતાભાવેનાન્તરેઽપિ ચક્ષુષઃ પ્રવેશસંભવાત્। ન ચ એવં બહુદૂરવ્યવહિતોર્ધ્વભાગસૂર્યાદિગ્રહણે પૃષ્ઠભાગસ્થસ્ય વ્યવહિતસ્યાપિ ગ્રહણાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્ ચક્ષુષો ગમનાગમનાભ્યાં વિશેષાત્। ન હિ દૂરસ્થસૂર્યગ્રહણં વદતા પૃષ્ઠકુડ્યાદિકં ભિત્ત્વા ચક્ષુર્ગચ્છતીત્યુક્તં ભવતિ। ન ચ એવં શિલાભિહતમપિ ચક્ષુઃ પરાવૃત્ત્ય મુખં ગૃહ્ણાત્વિતિ વાચ્યમ્। તવાપિ પ્રતિબિમ્બં તત્રોત્પદ્યતામિત્યાપત્તેઃ, અસ્વચ્છતયા પરિહારસ્યાસ્માકમપિ સમત્વમ્। તવ સ્વચ્છ એવ ઉત્પદ્યતે, મમ તત એવ ચક્ષુઃ પરાવર્તતે ઇત્યઙ્ગીકારાત્। ન ચૈવં પ્રતિબિમ્બદર્શનેનાપિ બિમ્બદર્શનજન્યસુખપુણ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ, યત્ર તદ્દર્શનમાત્રજન્યતા નાન્યતઃ, તત્રેષ્ટાપત્તેઃ યત્ર ચોપાધિવિનિર્મુક્તજ્ઞાનત્વેન વિશિષ્ય જન્યતા, તત્રાપાદકાભાવાત્। નચૈવં સૂર્યકસ્યાપિ સૂર્યવદ્ દુર્દર્શત્વાપત્તિઃ, ગોલકે સૂર્યતેજઃસામ્મુખ્યસ્ય દુર્દર્શતાપ્રયોજકસ્ય સૂર્યકગ્રહણકાલેઽભાવાત્। ન ચ સ્વચ્છદર્પણ કિઞ્ચિત્સ્વચ્છતામ્રાદૌ મુખસંસ્થાનવિશેષપ્રતીત્યાપાતઃ, ઉપાધિગતાત્યન્તસ્વચ્છતાવ્યતિરેકપ્રયોજકમાલિન્યાદેરેવ તત્ર પ્રતિબન્ધકત્વાદ્, અન્યથા તવાપિ તાદૃક્સંસ્થાનવિશેષવત્ પ્રતિબિમ્બં તત્ર કથં નોત્પદ્યત ઇત્યસ્ય દુષ્પરિહરત્વાપત્તેઃ।
નનુ અવચ્છેદપક્ષે દ્વિગુણીકૃત્ય વૃત્ત્યસમ્ભવેઽપિ પ્રતિબિમ્બપક્ષે તત્સંભવેનાન્તર્યામિત્વમિતિ સ્વવચનવિરોધઃ, ઉપાધેઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વમિત્યુક્ત્યયોગશ્ચેતિ ચેન્ન, સર્વોપાધ્યવચ્છિન્નત્વૈકદેશોપાધ્યવચ્છિન્નત્વાભ્યામુપાધિકલ્પિતભેદેન ચ સ્વોક્ત્યવિરોધોપપત્તેઃ। અત એવ દર્પણે ન મુખમિત્યેવ ઉપાધિસંસૃષ્ટતયા નિષિધ્યતે, ન તુ `નેદં રૂપ્યઽમિતિવત્ નૈતન્મુખમિતિ સ્વરૂપેણ। નનુ નાત્ર મુખચ્છાયાસ્તીત્યનનુભવેન પ્રત્યુતૈતાવન્તં કાલમ્ અત્ર પ્રતિસૂર્ય આસીદિતિવત્ પ્રતિમુખમાસીદિત્યેવાનુભવેન પ્રતિબિમ્બમિવાદર્શ ઇત્યાદિસ્મૃત્યા વા પ્રતિમુખે દર્પણસ્થત્વસ્યાપ્યબાધ એવ, ન હિ ભૂમૌ મેઘો નેત્યેતાવતા મેઘચ્છાયાપિ તત્ર બાધિતેતિ - ચેન્ન, મુખપ્રતિમુખયોરેકસ્વલક્ષણકત્વેનૈક્યવ્યવસ્થિત્યા મુખસ્યૈવ તત્સ્થત્વનિષેધેન પ્રતિમુખસ્ય તત્સત્ત્વનિષેધસંભવાત્। મેઘચ્છાયાપ્રતિસૂર્યાદીનાં ન તથેતિ ન મેઘાદિનિષેધેન છાયાદિનિષેધઃ। સ્મૃતિસ્તુ પ્રાતીતિકાર્થમાદાય દૃષ્ટાન્તપરા। ન ચ એવં પ્રતિબમ્બાદ્ બિમ્બાનુમાનોચ્છેદઃ સાધ્યાવિશેષાદિતિ વાચ્યમ્, ઉપાધિકલ્પિતભેદેન વિશેષોપપત્તેઃ। એતેન `નેક્ષેતોદ્યન્તમાદિત્યઽમિત્યનેન ઉદ્યત્પ્રતિબિમ્બદર્શનસ્યાપિ નિષેધઃ સ્યાત્, વારિસ્થ સૂર્યદર્શનનિષેધેનાકાશસ્થસૂર્યદર્શનસ્યાપિ નિષેધશ્ચ સ્યાત્, પ્રતિબિમ્બદર્શનેનૈવ દૃષ્ટ્વા સ્નાયાદિતિ શાસ્ત્રાર્થોઽપ્યનુષ્ઠિતઃ સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્, કલ્પિતભેદાદેવ શાસ્ત્રીયવ્યવસ્થોપપત્તેઃ ન ચ ઔદુમ્બરતયા જ્ઞાતેનાનૌદુમ્બરેણ ઔદુમ્બરો યૂપો ભવતીતિ શાસ્ત્રાર્થસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ, આત્મતયા જ્ઞાતદેહશ્રવણાદિનાત્મા શ્રોતવ્ય ઇતિ શાસ્ત્રાર્થસિદ્ધિપ્રસઙ્ગશ્ચેતિ વાચ્યમ્, પ્રમયા ઉપપત્તૌ સંભવન્ત્યાં ભ્રમેણ તદુપપાદનસ્યાયુક્તત્વાત્। નનુ અનાદેર્જીવસ્ય નોપાધ્યધીનં પ્રતિબિમ્બત્વમ્, કિન્તુ તદધીનત્વે સતિ તત્સદૃશત્વમ્, તચ્ચ ભેદવ્યાપ્તમિતિ વિરુદ્ધો હેતુઃ। ઉક્તં હિ સૂત્રકૃતા- `અત એવ ચોપમા સૂર્યકાદિવઽદિતિ ચેત્, ન, ઉપાધ્યધીનત્વં હિ ઉપાધૌ સત્યેવ સત્ત્વમ્। તચ્ચ નાનાદિત્વવિરોધિ, અનાદિજીવસ્યાપિ તત્સંભવાત્। અત એવ પ્રતિબિમ્બપદસ્ય ભેદસાદૃશ્યાર્થકત્વમાદાય વિરુદ્ધત્વોક્તિર્હેતાવયુક્તા। તદેવમ્-
પ્રતિબિમ્બસ્ય બિમ્બેનૈક્યે વ્યવસ્થિતે।
બ્રહ્મૈક્યં જીવજાતસ્ય સિદ્ધં તત્પ્રતિબિમ્બનાત્॥
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ બિમ્બપ્રતિબિમ્બન્યાયેનૈક્યસિદ્ધિઃ

[2-32]
[2-33]
33. જીવાણુત્વવિવરણમ્
નનુ અણુત્વાજ્જીવસ્ય કથં વ્યાપકાદીશ્વરાદભેદ ઇતિ ચેન્ન, `નિત્યઃ, સર્વગતઃઽ, `સ વા એષ મહાનજ આત્માઽ ઇત્યાદિશ્રુત્યા જીવો નાણુઃ, પ્રત્યક્ષગુણાશ્રયત્વાત્ પ્રત્યક્ષત્વાચ્ચ, ઘટવદ્, આત્મત્વાદભૂતત્વાચ્ચેશ્વરવદિત્યાદ્યનુમાનૈશ્ચ જીવાનણુત્વસિદ્ધેઃ। વિપક્ષે ચ દેહવ્યાપિસુખજ્ઞાનાદ્યનુપલમ્ભાપત્તિર્બાધિકા। ન ચ- "અમુર્હ્યેષ આત્મા યં વા એતે સિનીતઃ પુણ્યં ચ પાપં ચ,"
બાલાગ્રશતભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ।
ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે॥
ઇતિ શ્રુત્યા જીવોઽણુરિતિ વાચ્યમ્, વ્યાપકત્વપ્રતિપાદકબહુશ્રુતિવિરોધેન દુર્વિજ્ઞેયત્વપરત્વાદ્ દેહવ્યાપિગુણોપલમ્ભસ્યાન્યથયિતુમશક્યત્વાત્। એતેન જીવો ન વ્યાપકઃ, ઉત્ક્રાન્તિમત્ત્વાદ્, ગતિમત્ત્વાત્, ક્રિયાવત્ત્વાચ્ચ, ખગશરીરવદ્, વિપક્ષે હેતૂચ્છિત્ત્યાપત્તિર્બાધિકેતિ નિરસ્તમ્, હેત્વસિદ્ધેઃ। ન ચ `સોઽસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રમ્યામું લોકમધિગચ્છતિ, અમુષ્માદિમં લોકમાગચ્છતીઽત્યાદિભિઃ શ્રુતિભિઃ `તત્ર ચન્દ્રમસં જ્યોતિર્યોગી પ્રાપ્ય નિવર્તતઽ ઇત્યાદિસ્મૃતિભિશ્ચ હેતુસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્, ઉત્ક્રમણાદીનાં બુદ્ધિગતાનાં તદુપહિતે શ્રુત્યા પ્રતિપાદનાત્। ન ચ `નાકસ્ય પૃષ્ઠે સુકૃતેઽનુભૂત્વેમં લોકં હીનતરં વા વિશન્તિ, તે અશુભમનુભૂયાવર્તન્તઽ ઇત્યાદૌ શ્રુતૌ સુખદુઃખાદ્યનુભવસામાનાધિકરણ્યસ્ય ગતાવુક્તેઃ કથં તસ્યા બુદ્ધિગતત્વમિતિ વાચ્યમ્, આત્મનિ સુખદુઃખાદ્યનુભવસ્યાપિ બુદ્ધ્યુપાધિકત્વેન તત્સામાનાધિકરણ્યસ્ય ગતૌ સ્વાભાવિકત્વાસાધકત્વાત્। નનુ- `સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયતીઽત્યાદિશ્રુતૌ `તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઽ ઇત્યાદિસ્મૃતૌ ચ ગતેર્મુક્તિસામાનાધિકરણ્યોક્તેઃ કથમસિદ્ધિરિતિચેન્ન, અવ્યાપકસ્યૈવાવ્યાપકં પ્રત્યેવ ગમનમ્। બ્રહ્મ ચ વ્યાપકં તત્પ્રતિ ગમનાસમ્ભવેન ગમનપદસ્ય ઉપાધિકૃતભેદરાહિત્ય- પરતયા ગતિમુક્તિસામાનાધિકરણ્યાપ્રતિપાદકત્વાત્।
નનુ- `પ્રદ્યોતેનૈવ એષ આત્મા નિષ્ક્રામતીઽત્યાત્મનિષ્ઠત્વશ્રુતેર્નાસિદ્ધિઃ, અન્યથામોક્ષાદિકમપિ બુદ્ધેરેવ સ્યાત્, નાપિ શ્રુતેર્બુદ્ધ્યુપાધિકગત્યાદિવિષયત્વં સંભવતિ, `તદ્યથા અનઃ સુસમાહિતમુત્સર્જદ્યાયાદેવમેવાયં શરીર આત્મા પ્રાજ્ઞેનાત્મનાઽન્વારૂઢ ઉત્સર્જત્ યાતીઽતિ સ્વાભાવિકગત્યાશ્રયશકટદૃષ્ટાન્તોક્તેરિતિ ચેન્ન, એષ ઇતિ બુદ્ધ્યુપહિતસ્યૈવ પરામર્શેન શુદ્ધાત્મનિષ્ઠત્વસ્ય ગતાવનુક્તેઃ, મોક્ષે તુ બુદ્ધ્યુપરમેણ તન્નિષ્ઠત્વસ્યાસંભાવિતતયા વૈષમ્યાત્, સર્વસામ્યસ્ય દૃષ્ટાન્તતાયામપ્રયોજકત્વાત્, તદ્વલેન સ્વાભાવિકત્વપર્યન્તત્વસ્યાસિદ્ધેઃ। ન ચ- `તમુત્ક્રામન્તં પ્રાણોઽનૂત્ક્રામતી"ત્યાદિશ્રુતૌ પ્રાણાખ્યબુદ્ધિગતિતઃ પ્રાગેવ જીવે ગત્યુક્તેઃ કથં બુદ્ધિગત્યાઽન્યથાસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્, પ્રાણાખ્યાંશેન ક્રિયાશક્તિશાલિના પશ્ચાદ્ગતાવપ્યંશાન્તરેણ પ્રથમમુત્ક્રમણસંભવાત્। એતેન- `મન ઉદક્રામન્મીલિત ઇવાશ્નન્ પિબન્નાસ્તે વેત્યાદિશ્રુતૌ મનૌત્ક્રમણેઽપિ આત્મનસ્તદભાવશ્રવણાચ્ચ કથં તદ્‌ગત્યૈવ ગતિમત્ત્વમિતિ નિરસ્તમ્, ઉપહિતસ્યોપાધિનિબન્ધનગતિમત્ત્વે બુદ્ધ્યનુપહિતસ્ય તદભાવાવિરોધાત્। ન ચ તથા `વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમિત્યાદિશ્રુતૌ નામરૂપવિમોક્ષાનન્તરમપિ ગતિશ્રવણાત્ કથં સા ઔપાધિકીતિ વાચ્યમ્, પરમપુરુષસ્ય સર્વત્ર સન્નિહિતત્વેન તં પ્રતિ ગમનાસમ્ભવેન ઉપૈતીત્યસ્યાપિ પૂર્વવદર્થાન્તરપરત્વાત્। અત એવ "પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે સ ઉત્તમઃ સ તત્ર પર્યેતીત્યાદિશ્રુતિરપિ ન ગત્યર્થા।
નનુ- બુદ્ધિગતેન ગત્યાદિના કિં તદવચ્છિન્નાત્મનિ ગત્યાદિ જાયતે ? ઉત બુદ્ધિગતમેવારોપ્યતે ? ઉતોપચર્યતે ? નાદ્યઃ, ઘટગત્યા તદવચ્છિન્ને નભસિ ગત્યન્તરાદર્શનાત્। અન્યથા યતો ઘટસ્ય બુદ્ધેર્વા ગતિઃ તત્રાકાશસ્યાત્મનો વા સચ્છિદ્રત્વં સ્યાત્। અન્યત્ર દ્વિગુણીકૃત્ય વૃત્તિશ્ચ સ્યાત્। ન ચ પ્રતિબિમ્બપક્ષે નોક્તદોષ ઇતિ વાચ્યમ્, તસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વમતે ઉક્તદોષાભાવેઽપિ દર્પણાહતા દૃષ્ટિઃ પરાવૃત્ય સ્વમુખં ગૃહ્ણાતીતિ ત્વન્મતે ઉપાધિગત્યા બિમ્બે ન ગતિરિતિ પ્રતિબિમ્બેઽપ્યસ્યાયોગાત્। નાન્ત્યૌ, કર્તુરવચ્છિન્નસ્યૈતદાત્મપ્રદેશસ્ય ન ભોગાયતનલોકપ્રાપ્તિઃ, કિન્તુ ગયતા બુદ્ધ્યાઽવચ્છિન્નસ્ય પ્રદેશાન્તરસ્યૈવેતિ સ્વીકારે કૃતહાન્યાદિપ્રસઙ્ગાત્ કર્તુર્ભોક્તુશ્ચાવચ્છિન્નસ્ય ભિન્નત્વાત્ અભિન્ને વાઽનવચ્છિન્ને કર્તૃત્વાદ્યભાવાદિતિ ચેન્ન, ઉપાધિગત્યા ઉપહિતે ગતિપ્રયોગ ઔપચારિક એવ। ન ચૈવં કૃતહાન્યાદ્યાપત્તિઃ, યદબુદ્ધ્યવચ્છિન્નેન યેનૈવાત્મના યત્ કૃતં તદવચ્છિન્નેન તેનૈવ ભોગજનનાત્। ન હ્યાત્મનો નિરવયવસ્ય પ્રદેશોઽસ્તિ। યત્તુ અવચ્છિન્નસ્ય કર્તુર્ભોક્તુર્ભેદ ઇત્યુક્તમ્, તન્ન, અવચ્છેદ્યાત્મનોઽવચ્છેદકબુદ્ધેશ્ચૈક્યેઽવચ્છિન્ને ભેદસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। ન ચાત્મત્વમણુનિષ્ઠં દ્રવ્યત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યજાતિત્વાત્ પૃથિવીત્વવદિત્યનુમાનમ્, વ્યાપકાવૃત્તિત્વસ્યોપાધિત્વાત્, સ્પર્શાદિસામાનાધિકરણ્યસ્યાપ્યેવં સાધનપ્રસઙ્ગાચ્ચ। જીવો ન વ્યાપકઃ, ભૂતેતરત્વે સતિ પરત્વાસમવાયિકારણાનાધારત્વે સત્યસર્વજ્ઞત્વાત્ શબ્દેતરાનિત્યવિશેષગુણાશ્રયત્વાત્ સંસ્કારાશ્રયત્વાચ્ચ કટવદિત્યત્રાનાત્મત્વમુપાધિઃ, અનિત્યવિશેષગુણસંસ્કારાદીનામુપાધિવૃત્તિત્વેનાસિદ્ધિશ્ચ। એવં મહત્ત્વસ્યાપિ સુસાધત્વં ચ। જીવઃ, અણુઃ, જ્ઞાનાસમવાયિકારણ સંયોગાશ્રયત્વાત્, મનોવદ્ ઇત્યત્ર મધ્યમપરિમાણવત્ત્વેન મનસો દૃષ્ટાન્તાસમ્પ્રતિપત્તેઃ। જડત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ। સર્વત્ર ચાત્ર વ્યાપિસુખજ્ઞાનાદ્યુપલમ્ભઃ પ્રતિકૂલસ્તર્કઃ, એકસ્યાણોરેકદા વ્યવહિતદેશદ્વયાવચ્છેદાસંભવેન `પાદે મે સુખં શિરસિ વેદનાઽ ઇત્યાદિયુગપદનુભવવિરોધશ્ચ। ન ચ ગુણનિઃ અણુત્વેઽપિ ગુણવ્યાપ્ત્યા વ્યાપિસુખજ્ઞાનાનુમાનવિરોધઃ ગુણિવ્યતિરેકેણાસ્યાસંભાવિતત્વાત્। અન્યથા ઘટવ્યતિરેકેણાપિ ઘટરૂપં સ્યાત્। પ્રદીપાદન્યત્ર દૃશ્યમાનાપિ પ્રભા ન દીપગુણઃ, કિન્તુ અનુદ્‌ભૂતસ્પર્શં દ્રવ્યાન્તરમ્। ન ચ જાતિસમવાયાદેર્ધર્મિતોઽન્યત્ર વર્તમાનત્વવદત્રાપિ ગુણસ્ય બુદ્ધેરન્યત્રોપલમ્ભઃ સ્યાદ્ ઇતિ વાચ્યમ્, જાતિસમવાયાદિવદત્રાપિ તર્હિ વ્યાપકત્વપ્રસઙ્ગાત્, ધર્મિણો વિહાયાપિ સ્થિતૌ તસ્યા નિયામકાભાવાત્। ન ચ કારણનિયમાન્નિયમઃ, તર્હ્યવ્યવહિતસમવાયિકારણનિયમાદેવ નિયમે અમુમાત્રદેશતા દુર્વારૈવ। ન ચ વહ્નેરૌષ્ણ્યં બહિર્નોપલભ્યેત, સમીપવૃત્ત્યનુદ્ભૂતરૂપતેજસસ્તદિત્યુચ્યમાને વહ્નેરૌષ્ણ્યં ન સિધ્યેદિતિ વાચ્યમ્। બાધકે સતિ સવિધે તેજોઽન્તરકલ્પનેઽપિ દૃશ્યમાનવહ્નાવનુભૂયમાનૌષ્ણસ્પર્શે બાધકાભાવેન તસ્મિંસ્તેજોઽન્તરત્વકલ્પનસ્યાશક્યત્વાત્। એતેન કેતક્યાદૌ પરિતો ગન્ધાનુભવાદ્ ગુણાનાં ગુણિનૈરપેક્ષ્યમ્। ન ચ તત્ર કેતક્યવયવાનાં પરિતઃ પ્રસહતાં તે ગન્ધાઃ, તર્હિ દ્રવ્યક્ષયપ્રસઙ્ગાત્। ન ચાવયવાન્તરપ્રવેશાત્તદક્ષયઃ, સ્ફટિકકરણ્ડિકાસ્થકસ્તૂર્યાદૌ અવયવાન્તરપ્રવેશકલ્પતે માનાભાવાદ્ ઇતિ નિરસ્તમ્, સમવાયિનૈરપેક્ષ્યેકાર્યસ્ય નિરાશ્રયત્વાપત્તૌ તત્પ્રત્યાસત્તિનિબન્ધનકારણાન્તરસ્યાપ્યુચ્છેદે કાર્યત્વહાનેરેવ તત્ર કલ્પનાયાં માનત્વાત્।

યત્તુ નિત્યઃ સર્વગતસ્થાણુરિત્યત્ર `નિત્યે સર્વગતે વિષ્ણાવણુર્જીવો વ્યવસ્થિતઃઽ ઇતિ સ્મૃત્યન્તરાનુસારાત્ સર્વગતસ્થઃ અણુશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ઇતિ તન્ન। `આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ `સ વા એષ મહાનજ આત્મેઽતિ શ્રુત્યનુસાર્યર્થસ્યૈવોચિતત્વાદ્ અણુરિતિ પદચ્છેદે તદ્વિરોધાપત્તેઃ। યત્તુ ક્રમેણ નાનાદેહસમ્બન્ધાદણોરેવ સર્વગતત્વોક્તિઃ ઇતિ, તન્ન, અશેષવાચિસર્વશબ્દસઙ્કોચે માનાભાવાત્। યદપિ પ્રત્યક્ષત્વાદિનૈવાવ્યાપકત્વં સાધનીયમિત્યુક્તમ્, તન્ન, પ્રતિકૂલતર્કસ્યોક્તત્વાદ્ વ્યાપકત્વસાધને તસ્યૈવાનુકૂલત્વેનાપ્રયોજકત્વાભાવાચ્ચ। નનુ આત્મનો વ્યાપકત્વે `સર્વાણિ શરીરાણિ સર્વસ્યૈવ ભોગાયતનાનિ સ્યુઃ, સર્વશરીરેન્દ્રિયાદીનાં સર્વદા સર્વાત્મસંયુક્તત્વાત્, કર્મણામપિ સાધારણદેહાદિકૃતત્વેનાસાધારણ્યાયોગાદ્, અહન્ત્વારોપાદેરપિ નિયામકમૂલસમ્બન્ધાદેરભાવેન નૈયત્યાયોગાદિતિ ચેન્ન, તવાપીશ્વરસ્ય વ્યાપકત્વેન સર્વશરીરાણાં તદ્ભોગજનકત્વાપત્તેઃ સમાનત્વાત્। ન ચ તદદૃષ્ટાજન્યત્વાત્તત્સંયુક્તત્વેઽપિ ન તત્ર ભોગજનનમ્ તર્હીહાપિ સમમ્। ન ચ કર્મણામેવ કથમસાધારણ્યમ્ ? પૂર્વતત્કર્મજન્યત્વાદ્, એવમનાદિતૈવ। અન્યથા ઈશાત્મનિ તવાપ્યગતેઃ ચૈત્રભોગજનકાઙ્કુરાદેઃ તદદૃષ્ટજન્યત્વાદ આત્મસમવેતસ્યાદૃષ્ટસ્ય સાક્ષાદઙ્કુરાસંબન્ધાદ્ આત્મદ્વારકસમ્બન્ધસ્ય વાચ્યતાયામાત્મનો વિભુત્વમ્। ન ચ ચૈત્રભોગાહેતોરપ્યાઙ્કુરાદેરાત્મદ્વારાઽદૃષ્ટાસંબન્ધેઽપિ તદજન્યત્વેન તસ્યાતન્ત્રત્વમિતિ વાચ્યમ્, જનકાદૃષ્ટનિરૂપિતાત્મદ્વારકસન્નિકર્ષસ્યાતિપ્રસઙ્ગાભાવેન તન્ત્રત્વાત્। જનકતા તુ અદૃષ્ટસ્ય ફલૈકોન્નેયા। એવમેવોપપત્તૌ પ્રતિયોગ્યભાવવાચ્યવાચકજ્ઞાનજ્ઞેયાદાવિવાદૃષ્ટકાર્યયોરપિ સંબન્ધાન્તરસ્વીકારે માનાભાવઃ। યત્તુ કારીર્યદૃષ્ટસ્ય વૃષ્ટ્યા સહ તદુદ્દશેન વિહિતક્રિયાજન્યત્વાદિરૂપઃ સંબન્ધોઽસ્તીત્યુક્તમ્, તન્ન તત્રાપિ યજમાનાત્મદ્વારકસંયુક્તસમવાયસ્યૈવ જલક્ષરણાદિપ્રયોજકત્વાત્। એતચ્ચ સર્વં પરરીત્યોક્તમ્। સ્વમતે ચ વ્યવસ્થા પ્રાગુક્તૈવ। તથા ચ `બુદ્ધેર્ગુણેનાત્મગુણેન ચૈવ હ્યારાગ્રમાત્રો હ્યવરોઽપિ દૃષ્ટઽ ઇતિ શ્રુતૌ બુદ્ધિગુણેનારાગ્રમાત્રત્વોક્તેઃ સ્વાભાવિકમેવ વિભુત્વમ્। ન ચાત્રાત્મગુણેનારાગ્રમાત્રત્વં બુદ્ધેર્ગુણેન ચાવરત્વમિતિ વ્યુત્ક્રમયોજના, "તદ્યથાણુનશ્ચક્ષુષઃ પ્રકાશો વ્યાપ્તઃ, એવમેવાસ્ય પુરુષસ્ય પ્રકાશો વ્યાપ્તઃ અણુર્હ્યેવૈષપુરુષ" ઇતિ શ્રુત્યનુસારાદિતિ વાચ્યમ્। વ્યાપકત્વબોધકાનેકશ્રુતિવિરોધેન બુદ્ધેર્ગુણેનેત્યેતદનુસારેણ ચાસ્યા એવ ઔપાધિકાણુત્વપરત્વાત્, પુરુષસ્યેતિ ષષ્ઠ્યા રાહોઃ શિર ઇત્યાદિવદુપચરિતાર્થત્વાચ્ચ। તથા ચ ન વ્યુત્ક્રમેણાન્વયઃ, તસ્માદણુત્વં નાત્મભેદકમ્॥ ઇતિ અદ્વૈતસિદ્ધૌ આત્મનોઽણુત્વભઙ્ગઃ

સ્તિતાનિ ગ્રન્થેષુ પ્રકટમુપદિષ્ટાનિ ગુરુભિર્ગુણો,
વા દોષો વા ન મમ પરવાક્યાનિ વદતઃ।
પરં ત્વસ્મિન્નસ્તિ શ્રમફલમિદં યન્નિજધિયા,
શ્રુતીનાં યુક્તીનામકલિ ગુરુવાચાં ચ વિષયઃ॥
[2-33]
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીવિશ્વેશ્વરસરસ્વતીશ્રીચરણશિષ્યશ્રીમધુસૂદનસરસ્વતીવિરચિતાયામદ્વૈતસિદ્ધૌ આત્મનિરૂપણં નામ દ્વિતીયઃ પરિચ્છદઃ॥