Language

ENहिગુ
Scripture Library

Advaita Siddhi · Chapter 1

1.1

[1-1-1]           prathama: paricchedaḥ
[ 1-1-1]
[1-1-2]           2.vipratipattivicāraḥ
śrīmadhusūdanasarasvatīviracitā
advaitasiddhiḥ
māyākalpitamātṛtāmukhamṛṣādvaitaprapañcāśrayaḥ
satyajñānasukhātmakaḥ śrutiśikhotthākhaṇḍadhīgocaraḥ/
mithyābandhavidhūnanena paramānandaikatānātmakaṃ
mokṣaṃ prāpta iva svayaṃ vijayate viṣṇurvikalpojjhitaḥ

1.2

śrīrāmaviśveśvaramādhavānāmaikyena sākṣātkṛtamādhavānām/
sparśena nirdhūtatamorajobhyaḥ pādotthitebhyo'stu namo rajobhyaḥ

1.3

bahubhirvihitā budhaiḥ parārthaṃ vijayante'mitavistṛtā nibandhāḥ/
mama tu śrama eṣa nūnamātmambharitāṃ bhāvayituṃ bhaviṣyatīha

1.4

śraddhādhanena muninā madhusūdanena saṅgṛhya śāstranicayaṃ racitātiyatnāt/
bodhāya vādivijayāya ca satvarāṇāmadvaitasiddhiriyamastu mude budhānām

1.1

vipratipattivicāraḥ
tatrādvaitasiddherdvaitamithyātvasiddhipūrvakatvād dvaitamithyātvameva prathamamupapādanīyam/ upapādanaṃ ca svapakṣasādhanaparapakṣanirākaraṇābhyāṃ bhavatīti tadubhayaṃ vādajalpavitaṇḍānāmanyatamāṃ kathāmāśritya sampādanīyam/ tatra ca vipratipattijanyasaṃśayasya vicārāṅgatvānmadhyasthenādau vipratipattiḥ pradarśanīyā/ yadyapi vipratipattijanyasaṃśayasya na pakṣatāsampādakatayopayogaḥ, siṣādhayiṣāvirahasahakṛtasādhakamānābhāvarūpāyāstasyāḥ saṃśayāghaṭitatvāt/ anyathā śrutyā''tmaniścayavato'numitsayā tadanumānaṃ na syāt/ vādyādīnāṃ niścayavattvena saṃśayāsambhavā dāhāryasaṃśayasyātiprasañjakatvācca/ nāpi vipratipatteḥ svarūpata eva pakṣapratipakṣaparigraha phalakatayopayogaḥ/ `tvayedaṃ sādhanīyam' `anenedaṃ dūṣaṇīyam' ityādimadhyasthavākyādeva tallābhena vipratipattivaiyarthyāt/ tathāpi vipratiprattijanyasaṃśayasyānumityanaṅgatve'pi vyudasanīyatayā vicārāṅgatvamastyeva/ tādṛśasaṃśayaṃ prati vipratipatteḥ kvacinniścayādinā pratibandhādajanakatve'pi svarūpayogyatvāt/ vādyādīnāṃ ca niścayavattve niyamābhāvāt/ `niścitau hi vādaṃ kurutaḥ' ityābhimānikaniścayābhiprāyam/ parapakṣamālambyāpyahaṅkāriṇo viparītaniścayavato jalpādau pravṛttidarśanāt/ tasmāt samayabandhādivat svakartavyanirvāhāya madhyasthena vipratipattiḥ pradarśanīyaiva/
tatra mithyātve vipratipattiḥ- brahmapramātiriktābādhyatve sati sattvena pratītyarhaṃ cidbhinnaṃ pratipannopādhau traikālikaniṣedhapratiyogi na vā ? pāramārthikatvākāreṇokta niṣedhapratiyogi na veti/ atra ca pakṣatāvacchedakasāmānādhikaraṇyena sādhyasiddheruddeśyatvāt pakṣaikadeśe sādhyasiddhāvapi siddhasādhanateti mate śuktirūpye siddhasādhanavāraṇāya brahmajñānetarābādhyatvaṃ pakṣaviśeṣaṇam/ yadi punaḥ pakṣatāvacchedakāvacchedenaiva sādhyasiddhiruddeśyā tadaikadeśe sādhyasiddhāvapi siddhasādhanābhāvāt tadvārakaṃ viśeṣaṇamanupādeyam/ itaraviśeṣaṇadvayaṃ tu tucche brahmaṇi ca bādhavāraṇāyādaraṇīyameva/ pratyekaṃ vā vipratipattiḥ - viyanmithyā na vā ? pṛthivī mithyā na veti/ evaṃ viyadādeḥ pratyekaṃ pakṣatve'pi na ghaṭādau sandigdhānaikāntikatā/ pakṣasamatvād ghaṭādeḥ/ tathā hi - pakṣe sādhyābhāvasandehasyānuguṇatvāt pakṣabhinna eva tasya dūṣaṇatvaṃ vācyam/ ata evoktaṃ `sādhyābhāvaniścayavati hetusandehe eva sandigdhānaikāntikate' ti/ pakṣatvaṃ tu sādhyasandehavattvam/ sādhyagocarasādhakamānābhāvavattvaṃ vā/ etacca ghaṭādisādhāraṇam/ ata eva tatrāpi sandigdhānaikāntikatvaṃ na doṣaḥ/ pakṣasamatvoktistu pratijñāviṣayatvābhāvamātreṇa/ na ca tarhi pratijñāviṣayatvameva pakṣatvam/ svārthānumāne tadabhāvāt/
[ 1-1-2]
[1-1-3]           3.mithyātve paroktānumānāni
evaṃ vipratipattau prācāṃ prayogāḥ - vimataṃ mithyā dṛśyatvāt, jaḍatvāt, paricchinnatvāt, śuktirūpyavaditi/ nāvayaveṣvāgrahaḥ/ atra svaniyāmakaniyatayā vipratipattyā laghubhūtayā pakṣatāvacchedo na viruddhaḥ/ samayabandhādinā vyavadhānāt/ tasya anumānakālāsattve'pi upalakṣaṇatayā pakṣatāvacchedakatvam/
yadvā vipratipattiviṣayatāvacchedakameva pakṣatāvacchedakam/ prācāṃ prayogeṣvapi vimatamiti padaṃ vipratipattiviṣayatāvacchedakāvacchinnābhiprāyeṇetyadoṣaḥ/
[ 1-1-3]
[1-1-4]           4.mithyātvanirvacanam
[ 1-1-4]
[1-1-5]           5.dṛśyatvasvarūpavicāraḥ
[ 1-1-5]
[1-1-6]           6.mithyātve paroktaśrutiḥ
[ 1-1-6]
[1-1-7]           7.prathamamithyātvabhaṅgaḥ
nanu kimidaṃ mithyātvaṃ sādhyate ? na tāvat `mithyāśabdo'nirvacanīyatāvacanaḥ' iti pañcapādikāvacanāt sadasattvānadhikaraṇatvarūpamanirvācyatvam/ taddhi kim asattvaviśiṣṭa sattvābhāvaḥ ? uta sattvātyantābhāvāsattvātyantābhāvarūpaṃ dharmadvayam ? āhosvit sattvātya ntābhāvavattve sati asattvātyantābhāvarūpaṃ viśiṣṭam ? nādyaḥ/ sattva:wmātrādhāre jagatyasattvaviśiṣṭasattvānabhyupagamāt/ viśiṣṭābhāvasādhane siddhasādhanāt/ na dvitīyaḥ/ sattvāsattvayorekābhāve aparasattvāvaśyakatvena vyāghātāt/ nirdharmakabrahmavatsattvarāhitye'pi sadrūpatvena amithyātvopapattyā arthāntarācca/ śuktirūpye abādhyatvarūpasattvavyatirekasya sattvena bādhyatvarūpāsattvasya vyatirekāsiddhyā sādhyavaikalyācca/ ata eva na tṛtīyaḥ/ pūrvavad vyāghātāt, arthāntarātsādhyavaikalyācceti cet, maivam/ sattvātyantābhāvāsattvātyantābhāvarūpa dharmadvayavivakṣāyāṃ doṣābhāvāt/ na ca vyāhatiḥ/ sā hi sattvāsattvayoḥ parasparaviraharūpatayā vā ? parasparavirahavyāpakatayā vā ? parasparavirahavyāpyatayā vā ? tatra nādyaḥ/ tadanaṅgīkārāt/ tathā hyatra trikālābādhyatvarūpasattvavyatireko nāsattvam/ kiṃ tu kvacidapyupādhau sattvena pratīyamānatvānadhikaraṇatvam/ tadvyatirekaśca sādhyatvena vivakṣitaḥ/ tathā ca trikālābādhyavilakṣaṇatve sati kvacidapyupādhau sattvena pratīyamānatvarūpaṃ sādhyaṃ paryavasitam/ evaṃ ca sati na śuktirūpye sādhyavaikalyamapi/ bādhyatvarūpāsattvavyatirekasya sādhyāpraveśāt/ nāpi vyāghātaḥ, parasparaviraharūpatvābhāvāt/ ata eva na dvitīyo'pi/ sattvābhāvavati śuktirūpye vivakṣitāsattvavyatirekasya vidyamānatvena vyabhicārāt/ nāpi tṛtīyaḥ/ tasya vyāghātāprayojakatvāt/ gotvāśvatvayoḥ parasparavirahavyāpyatve'pi tadabhāvayoruṣṭrādāvekatra sahopalambhād/ yacca nirdharmakasya brahmaṇaḥ sattvarāhitye'pi sadrūpavatprapañcasya sadrūpatvenāmithyātvopapattyā arthāntaramuktam tanna/ ekenaiva sarvānugatena sarvatra satpratītyupapattau brahmavat pratyekaṃ prapaप़ñcasya satsvabhāvatākalpane mānābhāvāt/ anugatavyavahārābhāvaprasaṅgācca/ satpratiyogikāsatpratiyogikabhedadvayaṃ vā sādhyam/ tathā cobhayātmakatve'nyatarātmakatve vā tādṛgbhedāsambhavena tābhyāmarthāntarānavakāśaḥ/
na ca asattvavyatirekāṃśasyāsadbhedasya ca prapañce siddhatvenāṃśataḥ siddhasādhanamiti vācyam/ `guṇādikaṃ guṇyādinā bhinnābhinnaṃ samānādhikṛtatvāt' iti bhedābhedavādiprayoge tārkikādyaṅgīkṛtasya bhinnatvasya siddhāvapi uddeśyapratītyasiddheryathā na siddhasādhanam tathā prakṛte'pi militapratīteruddeśyatvānna siddhasādhanam/ yathā tattvābhede ghaṭaḥ kumbha iti sāmānādhikaraṇyapratīteradarśanena militasiddhiruddeśyā tathā prakṛte'pi sattvarahite tucche dṛśyatvādarśanena militasya tatprayojakatayā militasiddhiruddeśyeti samānam/
ata eva sattvātyantābhāvavattve satyasattvātyantābhāvarūpaṃ viśiṣṭaṃ sādhyamityapi sādhu/ na ca militasya viśiṣṭasya vā sādhyatve tasya kutrāpyaprasiddhyā aprasiddhaviśeṣaṇatvam/ pratyekaṃ prasiddhyā militasya viśiṣṭasya vā sādhane śaśaśrṛṅgayoḥ pratyekaṃ prasiddhyā śaśīyaśrṛṅgasādhanamapi syāditi vācyam/ tathāvidhaprasiddheḥ śuktirūpya evoktatvāt/ na ca nirdharmakatvād brahmaṇaḥ sattvāsattvarūpadharmadvayaśūnyatvena tatrātivyāptiḥ/ sadrūpatvena brahmaṇaḥ tadatyantābhāvānadhikaraṇatvāt/ nirdharmakatvenaivābhāvarūpadharmānadhikaraṇatvācceti dik/ iti sadasadvilakṣaṇatvarūpamithyātvavicāraḥ

1.1

[ 1-1-7]
[1-1-8]           8.dvitīyamithyātvabhaṅgaḥ
pratipannopādhau traikālikaniṣedhapratiyogitvaṃ vā mithyātvam/ nanu pratipannopādhau traikālikaniṣedhasya tāttvikatve advaitahāniḥ, pratibhāsikatve siddhasādhanam, vyāvahārikatve'pi tasya bādhyatvena tāttvikasattvāvirodhitayā arthāntaram, advaitaśruteratattvāvedakatvaṃ ca, tatpratiyogino'prātibhāsikasya prapañcasya pāramārthikatvaṃ ca syāditi cenna/ prapañcaniṣedhādhikaraṇībhūtabrahmābhinnatvānniṣedhasya tāttvikatve'pi nādvaitahānikaratvam/ na ca tātvikābhāvapratiyoginaḥ prapañcasya tāttvikatvāpattiḥ/ tāttvikābhāvapratiyogini śuktirajatādau kalpite vyabhicārāt/ atāttvika eva vā niṣedho'yam/ atāttvikatve'pi na prātibhāsikaḥ, kiṃ tu vyāvahārikaḥ/ na ca tarhi niṣedhasya bādhyatvena tāttvikasattvāvirodhitvādarthāntaramiti vācyam/ svāpnārthasya svāpyaniṣedhena bādhadarśanāt/ niṣedhasya bādhyatvaṃ pāramārthikasattvāvirodhitve na tantram/ kiṃ tu niṣedhyāpekṣayā nyūnasattākatvam/ prakṛte ca tulyasattākatvāt kathaṃ na virodhitvam ? na ca niṣedhasya niṣedhe pratiyogisattvāpattiriti vācyam/ tatra hi niṣedhasya niṣedhe pratiyogisattvamāyati yatra niṣedhasya niṣedhabuddhyā pratiyogisattvaṃ vyavasthāpyate/ na niṣedhamātraṃ niṣidhyate/ yathā rajate nedaṃ rajatamiti jñānānantaram idaṃ nārajatamiti jñānena rajataṃ vyavasthāpyate/ yatra tu pratiyoginiṣedhayorubhayorapi niṣedhastatra na pratiyogisattvam/ yathā dhvaṃsasamaye prāgabhāvapratiyoginorubhayorniṣedhaḥ/ evaṃca prakṛte'pi niṣedhabādhakena pratiyoginaḥ prapañcasya tanniṣedhasya ca bādhanānna niṣedhasya bādhyatve'pi prapañcasya tāttvikatvam/ ubhayorapi niṣedhyatāvacchedakasya dṛśyatvādestulyatvāt/ na cātāttvikaniṣedhabodhakatve śruteraprāmāṇyāpattiḥ/ brahmabhinnaṃ prapañcaniṣedhādikam atātvikamityatātvikatvena bodhayantyāḥ śruteraprāmāṇyāsambhavāt/
nanu tanniṣedhapratiyogitvaṃ kiṃ svarūpeṇa, utāsadvilakṣaṇasvarūpānupamardena pāramārthikatvākāreṇa vā/ nādyaḥ, śrutyādisiddhotpattikasyārthakriyāsamarthasyāvidyopādānakasya tattvajñānanāśyasya ca viyadāde rūpyādeśca dhīkālavidyamānena asadvilakṣaṇasvarūpeṇa traikālikaniṣedhāyogāt/ nāpi dvitīyaḥ; abādhyatvarūpapāramārthikatvasya bādhyatvarūpa mithyātvanirūpyatvena anyonyāśrayāt/ pāramārthikatvasyāpi svarūpeṇa niṣedhe prathamapakṣoktadoṣāpattiḥ, atastasyāpi pāramārthikatvākāreṇa niṣedhe anavasthā syād iti cenmaivam/ svarūpeṇaiva traikālikaniṣedhapratiyogitvasya prapañce śuktirūpye cāṅgīkārāt/ tathā hi- śuktau rajatabhramanantaram adhiṣṭhānatattvasākṣātkāre rūpyaṃ nāsti nāsīnna bhaviṣyatīti svarūpeṇeva, `neha nāne ' ti śrutyā ca prapañcasya svarūpeṇaiva niṣedhapratīteḥ/ na ca tatra laukikaparamārtharajatameva svarūpeṇa niṣedhapratiyogīti vācyam/ bhramabādhayorvaiyadhikaraṇyāpatteḥ, aprasaktapratiṣedhāpatteśca/ na ca tarhyutpattyādyasambhavaḥ/ na hyaniṣiddhasvarūpatvamutpattyādimattve tantram/ parairaniṣedhyarūpatvenāṅgīkṛtasya viyadāderutpattyādya naṅgīkārāt/ kintu vastusvabhāvādikamanyadeva kiñcit prayojakaṃ vaktavyam/ tasya mayāpi kalpitasya svīkārāt/
na ca traikālikaniṣedhaṃ prati svarūpeṇāpaṇasthaṃ rūpyaṃ pāramārthikatvākāreṇa prātibhāsikaṃ vā pratiyogīti matahāniḥ syāditi vācyam/ asyācāryavacasaḥ pāramārthika laukikarajatatādātmyena pratītaṃ prātibhāsikameva rajataṃ pratiyogītyarthaḥ/ tacca svarūpeṇa pāramārthikatvena vetyanāsthāyāṃ vāśabdaḥ/ etāvaduktiśca purovartitādātmyenaiva rajataṃ pratīyata iti matanirāsārthaṃ, laukikaparamārtharajatatādātmyenāpi pratīyata iti pratipādayituṃ ca/ taduktaṃ tattvapradīpikāyām - `tasmāllaukikaparamārtharajatameva nedaṃ rajatamiti niṣedhapratiyogīti pūrvācāryāṇāṃ vācoyuktirapi purovartini rajatārthinaḥ pravṛttidarśanāt laukika paramārtharajatatvenāparokṣatayā pratītasya kālatraye'pi laukikaparamārtharajatamidaṃ na bhavatīti niṣedhapratiyogitāmaṅgīkṛtya netavye ' ti/ ayamāśayaḥ- ekavibhaktyantapadopasthāpite dharmiṇi, pratiyogini ca naño'nyonyābhāvabodhakatvaniyamasya vyutpattibalasiddhatvād `ghaṭaḥ paṭo na bhavatīti' ti vākyavad `idaṃ rajataṃ na bhavatī' ti vākyasya anyo'nyābhāvabodhakatve sthite abhilāpajanyapratītitulyatvādabhilapyamānapratīteḥ `nedaṃ rajata' miti vākyābhilāpya pratīteranyonyābhāvaviṣayatvameva/ tathā ca idaṃśabdanirdiṣṭe purovartiprātītikarajate rajataśabdanirdiṣṭa vyāvahārikarajatānyonyābhāvapratīterārthikaṃ mithyātvam/ `nātra rajata' miti vākyābhilapyā tu pratītiratyantābhāvaviṣayā/ bhinnavibhaktyantapadopasthāpitayoreva dharmipratiyoginornañaḥ saṃsargābhāvabodhakatvaniyamāt/ sā ca purovartipratītarajatasyaiva vyāvahārikamatyantābhāvaṃ viṣayīkarotīti kaṇṭhoktameva mithyātvam/ ato nāpasiddhānto nānyathākhyātyāpattirna vā granthavirodha ityanavadyam/
nanvevam atyantāsattvāpātaḥ, pratipannopādhau traikālikaniṣedhapratiyogitvaṃ hyanyatrāsattvena sampratipannasya ghaṭādeḥ sarvatra traikālikaniṣedhapratiyogitvaṃ paryavasitam/ anyathā teṣāmanyatra sattvāpātāt/ na hi teṣāmanyatra sattā sambhavatīti tvadukteśca/ tathā ca kathamasadvailakṣaṇyam, na hi śaśaśrṛṅgāderito'nyadasattvam/ na ca nirupākhyatvameva tadasattvam; nirupākhyapadenaiva khyāyamānatvāt/ nāpyapratīyamānatvamasattvam;asato'pratītau asadvailakṣaṇyajñānasya satpratītinirāsasyāsatpadaprayogasya cāyogāt/ na cāparokṣatayā apratīyamānatvaṃ tat, nityātīndriyeṣvativyāpteḥ iti cenmaivam; sarvatra traikālikaniṣedhapratiyogitvaṃ yadyapi tucchānirvācyayoḥ sādhāraṇam/ tathāpi kvacidapyupādhau sattvena pratītyanarhatvamatyantāsattvam/ tacca śuktirūpye prapañce ca bādhāt pūrvaṃ nāstyeveti na tucchatvāpattiḥ/ na ca bādhāt pūrvaṃ śuktirūpyaṃ prapañco vā sattvena na pratīyate/ etadeva sadarthakenopādhipadena sūcitam/ śūnyavādibhiḥ sadadhiṣṭhānakabhramānaṅgīkāreṇa kvacidapyupādhau sattvena pratītyanarhatvarūpāsadvailakṣaṇyasya (kvacidapyupādhau sattvena pratītyarhatvarūpasya) śuktirūpye prapañce cānaṅgīkārāt/

nanvevaṃ sati yāvatsadadhikaraṇakātyantābhāvapratiyogitvaṃ paryavasitam/ tathā ca kevalānvayyatyantābhāvapratiyogiṣu gaganādiṣu tārkikāṇāṃ siddhasādhanam/ yadadhikaraṇaṃ yatsat tanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvaṃ tasya mithyātvamiti vivakṣayām, adhikaraṇa padenāvṛttinirākaraṇe'pi saṃyogasambandhena samavāyasambandhena vā yad ghaṭādhikaraṇaṃ samavāyasambandhena saṃyogasambandhena vā ghaṭasya tanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitayā sarveṣu vṛttimatsu duruddharaṃ siddhasādhanam/ yena sambandhena yadyasyādhikaraṇaṃ tena sambandhena tanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvamiti vivakṣāyām avyāpyavṛttiṣu saṃyogādiṣu siddhasādhanam iti cenna/ yena rūpeṇa yadadhikaraṇatayā yat pratipannaṃ tena rūpeṇa tanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvasya pratipannapadena sūcitatbāt/ tacca rūpaṃ sambandhaviśeṣo'vacchedakaviśeṣaśca/ na hi sambandhaviśeṣamantareṇa bhūtale ghaṭādhikaraṇatā pratīyate, avacchedakaviśeṣamantareṇa vā vṛkṣe kapisaṃyogādhikaraṇatā/ tathā ca yena sambandhaviśeṣeṇa yena cāvacchedakaviśeṣeṇa yadadhikaraṇatāpratītiryatra bhavitumarhati, tenaiva sambandhaviśeṣeṇa tenaiva cāvacchedakaviśeṣeṇa tadadhikaraṇakātyantābhāvapratiyogitvaṃ tasya mithyātvamiti paryavasite kva siddhasādhanam ?
yadi punaḥ dhvaṃsaprāgabhāvapratiyogitvamivātyantābhāvapratiyogitvamākāśādau na syāt/ sādhakamānābhāvasya tulyatvād/ ihākāśo nāstīti pratyakṣapratītyasambhavād/ anumāne cānukūlatarkābhāvāt/ sāmānyato dṛṣṭamātreṇa dhvaṃsaprāgabhāvapratiyogitvasyāpi siddhiprasaṅgāt/ tadvyatirekeṇa kasyacit kāryasyānupapatterabhāvācca/ evaṃ saṃyogasambandhena ghaṭavati bhūtale samavāyasambandhena ghaṭābhāvasattve mānābhāvāllāghavena ghaṭātyantābhāvatvenaiva ghaṭasāmānādhikaraṇya virodhitvakalpanāt sambandhaviśeṣapraveśe ca gauravād ghaṭasamavāyādyabhāvamātraviṣayakatayā pratīterupapatteḥ, ādhārādheyabhāvasya pratyakṣasiddhatvena ghaṭasyāvṛttitvaśaṅkānudayād, uktayukteśca na ghaṭāderatyantābhāvasāmānādhikaraṇyam/ evaṃ saṃyogatadabhāvayornaikādhikaraṇyam/ agre vṛkṣaḥ kapisaṃyogī mūle ne 'ti pratīteragramūlayoreva saṃyogatadabhāvavattayopapatteḥ, tadā sanmātraniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvameva mithyātvaṃ mantavyam/
na caivaṃ sati bhāvābhāvayoravirodhāttajjñānayorbādhyabādhakabhāvo na syāditi vācyam/ bhinnasattākayoravirodhe'pi samasattākayorvirodhāt/ yatra bhūtale yasya ghaṭasyātyantābhāvo vyāvahārikaḥ tatra sa ghaṭo na vyāvahārika iti niyamāt/ na caivaṃ sati `śuktiriyaṃ na rajata' miti jñānaviṣayībhūtābhāvasya vyāvahārikatvena purovartipratītarajatasya vyāvahārikatvāpahāre'pi prātītikasattvānapahārād bādhottarakāle'pi `idaṃ rajata' miti pratītiḥ syāditi vācyam/ tatra `iyaṃ śuktiḥ' rityaparokṣapramayā prātītikarajatopādānājñānanivṛttau prātītikasattvasyāpyapahārāt/ śuktyajñānasya prātītikarajatopādānatvena tadasattve prātītikarajatāsattvasyāvaśyakatvāt/ ata eva yatra parokṣayā'dhiṣṭhānapramayā na bhramopādānājñānanivṛttiḥ,tatra vyāvahārikatvāpahāre'pi prātītikatvānapahārāt `tikto guḍaḥ' ityādipratītiranuvartata eva/ ekamakhaṇḍabrahmasākṣātkārātpūrvaṃ parokṣabodhena prapañcasya vyāvahārikatvāpahāre'pi pratītiranuvartata eva/ adhiṣṭhānājñānanivṛttau tu nānuvartiṣyate/
etena upādhiśabdenādhikaraṇamātravivakṣāyāmarthāntaram/ vāyvadhikaraṇakātyantā bhāvapratiyogitve'pi rūpasyāmithyātvād/ adhiṣṭhānavivakṣāyāṃ tu bhramopādānājñāna viṣayasyādhiṣṭhānatvenānyonyāśrayatvam/ jñānasya bhramatve viṣayasya mithyātvam, viṣayasya mithyātve ca jñānasya bhramatvamiti parāstam; uktarītyā adhikaraṇavivakṣāyāṃ doṣābhāvāt/ na ca `sa evādhastād' iti śrutyā pratipanno deśakālādyupādhau paramārthato brahmaṇo'bhāvāttatrātivyāptiriti vācyam/ nirdharmake tasminnabhāvapratiyogitvarūpadharmābhāvāt/ na caivaṃ - satyatvamapi tatra na syāt, tathā ca `satyaṃ jñānamananta' mityādiśrutivyākopa iti vācyam/ adhikaraṇātiriktābhāvānabhyupagamenoktamithyātvābhāvarūpasatyatvasya brahma svarūpatvāvirodhāt/ etena svaprakāśatvādyapi vyākhyātam/ paraprakāśyatvābhāvo hi svaprakāśatvam, kālaparicchedābhāvo nityatvam, deśaparīcchedābhāvo vibhutvam, vastuparicchedābhāvaḥ pūrṇatvamityādi/ tathā ca bhāvarūpadharmānāśrayatve'pi brahmaṇaḥ sarvadharmābhāvarūpatayā na kā'pyanupapattiriti sarvamavadātam/
iti sadasadvilakṣaṇatvarūpadvitīyamithyātvavicāraḥ//
[ 1-1-8]
[1-1-9]           9.tṛtīyāmithyātvabhaṅgaḥ
jñānanivartyatvaṃ vā mithyātvam/ nanu - uttarajñānanivartye pūrvajñāne ativyāptiḥ, mudgarapātādinivartye ca ghaṭādāvavyāptiḥ, jñānatvena jñānanivartyatvavivakṣāyāmapyayaṃ doṣaḥ, adhiṣṭhānasākṣātkāratvena nivartye śuktirajatādau ca jñānatvena jñānanivartyatvābhāvāt sādhyavikalatā/ jñānatvavyāpyadharmeṇa jñānanivartyatvavikṣāyāṃ jñānatvavyāpyena smṛtitvena jñānanivartye saṃskāre ativyāptiriti cenna, jñānaprayuktāvasthitisāmānyavirahapratiyogitvaṃ hi jñānanivartyatvam/ avasthitiśca dvedhā svarūpeṇa kāraṇātmanā ca; satkāryavādābhyupagamāt/ tathā ca mudgarapātena ghaṭasya svarūpeṇāvasthitivirahe'pi kāraṇātmanāvasthitivirahābhāvād, brahmajñānaprayukta eva sa iti nātītaghaṭādāvavyāptiḥ/ ata evottarajñānanivartye pūrvajñāne na siddhasādhanam;  na vā viyadādau brahmajñānanāśyatve'pi tadvadeva mithyātvāsiddhyā'rthāntaram; uttarajñānena līnasya pūrvajñānasya svakāraṇātmanāvasthānādavasthitisāmānyavirahānupapatteḥ/ śaśaviṣāṇādāvavasthitisāmānyavirahe'pi tasya jñānaprayuktatvābhāvānnātivyāptiḥ/ śuktirajatā deścāparokṣapratītyanyathānupapattyā pratibhāsakāle avasthityaṅgīkārānna bādhakajñānaṃ vinā tadviraha iti na sādhyavikalatā/ ata evoktaṃ vivaraṇācāryaiḥ- ajñānasya svakāryeṇa pravilīnena vartamānena vā saha jñānena nivṛttirbādha'iti/ vārtikakṛdbhiścoktam-
`tattvamasyādivākyotthasamyagdhījanmamātrataḥ/
avidyā saha kāryeṇa nāsīdasti bhaviṣyati// iti/

`saha kāryeṇa nāsī' diti līnena kāryeṇa saha nivṛttyabhiprāyam, `saha kāryeṇa na bhaviṣyatī' ti tu bhāvikāryanivṛttyabhiprāyamityanyadetat/ rūpyopādānamajñānaṃ svakāryeṇa vartamānena līnena vā sahādhiṣṭhānasākṣātkārānnivartate/ tattadbhramopādānānām ajñānānāṃ bhedābhyupagamāditi na dṛṣṭānte sādhyavaikalyam, mudgarapātāntaraṃ ghaṭo nāstīti pratītivadadhiṣṭhānajñānānantaraṃ śuktyajñānaṃ tadgatarūpyaṃ ca nāstīti pratīteḥ sarvasaṃmatatvāt/ jñānatvavyāpyadharmeṇa jñānanivartyatvamityapi sādhu/ uttarajñānasya pūrvajñānanivartakatvaṃ ca na jñānatvavyāpyadharmeṇa ? kiṃtvicchādisādhāraṇenodīcyātmaviśeṣaguṇatvena udīcyatvena veti na siddhasādhanādi/ nāpīcchādyanivartye smṛtitvena jñānanivartye saṃskāre ativyāptiḥ, smṛtitvena smṛteḥ saṃskāranivartakatve mānābhāvāt/ smṛtau hi jātāyāṃ saṃskāro dṛḍho bhavatītyanubhavasiddham teṣāṃ dṛḍhatvaṃ ca samānaviṣayakasaṃskārānekatvamityadoṣaḥ/ vastutastu sākṣātkāratvena jñānanivartyatvaṃ vivakṣitam; ato na pūrvektadoṣaḥ/ nāpi niścayatvena jñānatvavyāpyadharmiṇa jñānanivartye saṃśaye ativyāptiriti sarvamavadātam/
iti tṛtīyamithyātvavicāraḥ
[ 1-1-9]
[1-1-10]          10.caturthamithyātvabhaṅgaḥ
svāśrayaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvaṃ vā mithyātvam/ tacca svātyantābhāvādhikaraṇa eva pratīyamānatvam, ataḥ pūrvavailakṣaṇyam/ dūṣaṇaparihāraśca pūrvavat/ na ca saṃyogini samavāyini vā deśe tadatyantābhāvāsambhavaḥ, sambhave tūpādānatvādyanupapattiriti vācyam, kāle sahasaṃbhavavad deśe'pi sahasambhavāvirodhāt, prāgabhāvasattvenopādānatvāvirodhācca/ na ca atyantābhāvādhikaraṇe prāgabhāvasyāpyanupapattiriti vācyam/ kāle vyabhicārāt/ na ca kāle prāgabhāvatyantābhāvayoḥ sāmānādhikaraṇyam idānīṃ ghaṭātyantābhāvaḥ, idānīṃ ghaṭaprāgabhāva iti pratītibalādaṅgīkṛtam, deśe tu tadubhayasāmānādhikaraṇye na kiñcidapi pramāṇamiti vācyam, mityātvānumiteḥ śrutyādeśca pramāṇatvāt/ viṣamasattāka bhāvābhavayoravirodhaḥ pūrvamupapāditaḥ/ na ca asatyativyāptiḥ, svātyantābhāvādhikaraṇa eva sattvena pratīyamānatvasya vivakṣitatvāt/ na ca `taddhaika āhurasadevedamagra āsī' diti śrutyā asataḥ sattvapratītestatrātivyāptirduṣparihareti vācyam, `sadevedamagra āsī' dityasyārthasyābhāva eva nañā pratipādyate, na tvasataḥ sattvam, virodhātuḥ ato nātivyāptiḥ/ sarvaṃ cānyat pūrvoktamevānusandheyamityuparamyate//
iti caturthamithyātvavicāraḥ//
[ 1-1-10]
[1-1-11]    11.pañcamamithyātvabhaṅgaḥ
sadviviktatvaṃ vā mithyātvam/ sattvaṃ ca pramāṇasiddhatvam/ pramāṇatvaṃ ca doṣāsahakṛtajñānakaraṇatvam, tena svapnādivatpramāṇasiddhabhinnatvena mithyātvaṃ sidhyati/ pramāṇasiddhatvaṃ cābādhyatvavyāpyamityanyat/ atrāpyasati nirdharmake brahmaṇi cātivyāptivāraṇāya sattvena pratīyamānatvaṃ viśeṣaṇaṃ deyam/ tayoḥ sattvaprakārakapratītiviṣayatvābhāvāt/ ata eva sadviviktatvamityatra sattvaṃ sattājātyadhikaraṇatvaṃ vā ? abādhyatvaṃ vā ? brahmarūpatvaṃ vā ? ādye ghaṭādāvāvidyakajātestvayābhyupagamenāsambhavaḥ, dvitīye bādhyatvarūpamithyātva paryavasānam, tṛtīye siddhasādhanamiti nirastam, anabhyupagamādeva/ sadasadvilakṣaṇatvapakṣokta yuktayaścātrānusandheyāḥ/ avaśiṣṭaṃ ca dṛṣṭāntasiddhau vakṣyāmaḥ//
ityadvaitasiddhau pañcamamithyātvaniruktiḥ//
[ 1-1-11]
[1-1-12]    12.atha sāmānyato mithyātvabhaṅgaḥ
nanu- uktamithyātvasya mithyātve prapañcasatyatvāpātaḥ, ekasmin dharmiṇi prasaktayoḥ virudvadharmayorekamithyātve aparasatyatvaniyamāt, mithyātvasatyatve ca tadvadeva prapañcasatyatvāpatteḥ/ ubhayathāpyadvaitavyāghāta iti cenna; mithyātvamithyātve'pi prapañcasatyatvānupapatteḥ/ tatra hi viruddhayordharmayorekamithyātve aparasatyatvam‌, yatra mithyātvāvacchedakamubhayavṛtti na bhavet; yathā parasparaviraharūpayo rajatatvatadabhāvayoḥ śuktau, yathā vā parasparavirahavyāpakayo rajatabhinnatvarajatvayoḥ tatraiva; tatra niṣedhyatāvacchedakabhedaniyamāt/ prakṛte tu niṣedhyatāvacchedakamekameva dṛśyatvādi/ yathā gotvāśvatvayorekasmin gaje niṣedhe gajatvātyantābhāvavyāpyatvaṃ niṣedhyatācchedakamubhayostulyamiti naikataraniṣedhe anyatarasattvam, tadvat/ yathā ca satyatvamithyātvayorna parasparaviraharūpatvam, na vā parasparavirahavyāpakatvam, tathopapāditamadhastāt/ parasparaviraharūpatve'pi viṣamasattākayoravirodhāt, vyāvahārika mithyātvena vyāvahārikasatyatvāpahāre'pi kālpanikasatyatvānapahārāt, tārkikamatasiddha saṃyogatadabhāvavat satyatvamithyātvayoḥ samuccayābhyupagamācca/ ekasya sādhakena aparasya bādhyatvaṃ viṣamasattākatve prayojakam,yathā śuktirūpyatadabhāvayoḥ/ ekabādhakabādhyatvaṃ ca samasattākatve prayojakam, yathā śuktirūpyaśuktibhinnatvayoḥ asti ca prapañcatanmithyātva yorekabrahmajñānabādhyatvam/ ataḥ samasattākatvānmithyātvabādhakena prapañcasyāpi bādhānnādvaitakṣati riti kṛtamadhikena/
iti mithyātvasāmānyopapattiḥ/
[ 1-1-12]
[1-1-13]    13. atha dṛśyatvahetubhaṅgaḥ
nanu - mithyātve sādhye hetūkṛtaṃ yad dṛśyatvaṃ tadapyupapādanīyam/ tathā hi- kimidaṃ dṛśyatvam ? vṛttivyāpyatvaṃ vā ? phalavyāpyatvaṃ vā ? sādhāraṇaṃ vā ? kadācit kathañcit cidviṣayatvaṃ vā ? svavyavahāre svātiriktasaṃvidantarāpekṣāniyatirvā ?asvaprakāśatvaṃ vā ? nādyaḥ, ātmano vedāntajanyavṛttivyāpyatvena tatra vyabhicārāt/ ata eva na tṛtīyo'pi/ nāpi dvitīyaḥ nityātīndriye śuktirūpyādau ca tadabhāvena bhāgāsiddhi sādhanavaikalyayoḥ prasaṅgāt/ nāpi caturthaḥ, brahma pūrvaṃ na jñātamidānīṃ vedāntena jñātamityanubhavena ātmani vyabhicārāt/ nāpi pañcamaḥ, brahmaṇyapyadvitīyatvādiviśiṣṭavyavahāre saṃvidantarāpekṣāniyatidarśanena vyabhicārāt/ nāpi ṣaṣṭhaḥ, sa hi avedyatve satyaparokṣavyavahārayogyatvābhāvarūpaḥ/ tathā ca śuktirūpyāderapi aparokṣavyavahārayogyatvena sādhanavaikalyād- iti cenmaivam, phalavyāpyatvavyatiriktasya sarvasyāpi pakṣasya kṣodakṣamatvāt/ na ca vṛttivyāpyatvapakṣe brahmaṇi vyabhicāraḥ, anyathā brahmaparāṇāṃ vedāntānāṃ vaiyarthyaprasaṅgāditi vācyam, śuddhaṃ hi brahma na dṛśyam, `yattadadreśyam- iti śruteḥ, kintūpahitameva, tacca mithyaiva, na hi vṛttidaśāyāṃ anupahitaṃ tadbhavati/ na ca `sarvapratyayavedye vā brahmarūpe vyavasthite' iti svavacanavirodha iti vācyam, tasyāpyupahitaparatvāt/

na ca - evaṃ sati śuddhasiddhirna syāditi- vācyam, svata eva tasya prakāśatvena siddhatvāt/ nanu - ajñāte dharmiṇi kasyacit dharmasya vidhātuṃ niṣeddhuṃ vā aśakyatvena śuddhe dṛśyatvaṃ niṣedhatā śuddhasya jñeyatvamavaśyaṃ svīkaraṇīyam/ na ca svaprakāśatvena svataḥ siddhe śuddhe śrutyā dṛśyatvaniṣedha iti vācyam/ śuddhaṃ svaprakāśamiti śabdajanyaviśiṣṭavṛttau śuddhāprakāśe tasya svaprakāśatvāsiddheḥ iti - cet, na/ vṛttikāle vṛttirūpeṇa dharmeṇa śuddhatvāsambhavāt śuddhasya vṛttiviṣayatvaṃ na sambhavati, ataḥ `śuddhaṃ svaprakāśam- iti vākyasya lakṣaṇayā aśuddhatvamasvaprakāśatvavyāpakamityarthaḥ/ tathā ca aśuddhatvavyāvṛttyā śuddhe svaprakāśatā paryavasyati, yathā bhedaniṣedhena abhinnatvam/ na ca śuddhapadena abhidhayā lakṣaṇayā vā śuddhāprakāśe tatprayogavaiyarthyamiti vācyam, paryavasitārthamādāya sārthakatvopapatteḥ/ evaṃ ca `śuddhaṃ na dṛśyaṃ na mithyā' ityasyāpyaśuddhatvaṃ dṛśyatvamithyātvayorvyāpakamityetatparatvena śuddhe dṛśyatvamithyātvayorvyatirekaḥ paryavasyati/ etena sphuraṇamātrameva mithyātve tantram, lāghavād; ataḥ `svataḥ sphuradapi brahma mithyaive' ti śūnyavādimatamapāstam; svataḥ sphuraṇarūpatāyāḥ śuktirūpyādāvabhāvāt, sphuraṇaviṣayatvasya brahmaṇyasiddheḥ/
nanu - viśiṣṭajñāne viśeṣyasyāpi bhāne śrutyā viśiṣṭasya dṛśyatvenaiva viśeṣyasyāpi dṛśyatvād vyabhicāraḥ, na ca `viṣṇave śipiviṣṭāye' tyādau viśiṣṭasya devatātvavad viśiṣṭasya viṣayatvam, agnīṣomayormilitayordevatātvavadvā militasya viṣayatvam, ato na viśeṣye viṣayatvamiti vācyam, tadvadeva viśeṣaṇasyāpyaviṣayatve bhāgāsiddhiprasaṅgād iti cenna, viśeṣyatāpannasya viṣayatve'pi kṣatyabhāvāt, tasya mithyātvābhyupagamāt/ ata eva upahitaviṣayatve'pyupadheyaviṣayatvamakṣatameva iti apāstam, upahitātmanā tasyāpi mithyātvābhyupagamāt, jñānāntaraviṣayatvena viśeṣaṇe bhāgāsiddhyabhāvācca/ nanu vedāntajanyākhaṇḍavṛtterupahitaviṣayatve tadānīmupādhyantarābhāvena tasyā evopadhāyakatvāt svaviṣayatvāpattiḥ/ na ceṣṭāpattiḥ/ śābdabodhe śabdānupasthitābhānaniyamena vṛtteḥ śabdānupasthitāyā bhānānupapatteḥ/ yathākathañcidupapattau vā na tato'jñānatatkāryayornivṛttiḥ syād/ ajñānatatkāryāviṣayakajñānasyaiva tadubhayanivartakatvād/ anyathā `ahamajñaḥ ayaṃ ghaṭa' ityādijñānānāmapyupahitaviṣayakatvena ajñānanivartakatvaprasaṅga iti cenna/ vṛtteḥ śābdavṛttāvanavabhāsamānāyā evopadhāyakatvābhyupagamāt/ taduktaṃ kalpatarukṛdbhiḥ `śuddhaṃ brahmeti viṣayīkurvāṇā vṛttiḥ svasvetaropādhinivṛttiheturudayate, svasyā api upādhitvāviśeṣāt/ evaṃ ca nānupahitasya viṣayatā/ vṛttyuparāgo'tra sattayopayujyate;na tu bhāsyatayā viṣayakoṭipraveśene'ayamabhiprāyaḥ - yathā ajñānopahitasya sākṣitve'pi nājñānaṃ sākṣikoṭau praviśati, jaḍatvāt/ kiṃ tu sākṣyakoṭāveva/ evaṃ vṛttyupahitasya viṣayatve'pi na vṛttiviṣayakoṭau praviśati; svasyāḥ svaviṣayatvānupapatteḥ/ kiṃ tu svayamaviṣayo'pi caitanyasya viṣayatāṃ sampādayatīti na kāpyanupapattiḥ/ etena jñānājñānayorekaviṣayatvaṃ vyākhyātam; ajñānamapi hi svopadhānadaśāyāmeva brahma viṣayī karoti; svānupadhānadaśāyāṃ svasyaivābhāvāt/ tathā ca jñānājñānayorubhayorapyupādhyaviṣayakatve satyupahitaviṣayakatvāt samānaviṣayatvamastyeva/ etena upādhiviṣayajñānānāmajñānānivartakatvaṃ vyākhyātam; ajñānasyo pādhyaviṣayatvena samānaviṣayatvābhāvāt, samānaviṣayatvenaiva tayornivartyanivartakabhāvāt/
vastutastu- śabdājanyavṛttiviṣayatvameva dṛśyatvam, anyathā śaśaviṣāṇaṃ tucchamityādiśabdajanyavṛttiviṣaye tucche vyabhicārasya duruddhatvāt/ evaṃ ca sati śuddhasya vedāntajanyavṛttiviṣayatve'pi na tatra vyabhicāraḥ, tucchaśuddhayoḥ śabdājanyavṛttiviṣaya tvānabhyupagamāt/ yadvā- saprakārakavṛttiviṣayatvameva dṛśyatvam, prakāraśca sopākhyaḥ kaściddharmaḥ, tena niṣprakārakajñānaviṣayībhūte śuddhe nirupākhyadharmaprakārakajñānaviṣayībhūte tucche ca na vyabhicāraḥ/ abhāvatvasyāpi sopākhyatvādabhāvatvaprakārakajñānaviṣayībhūte  abhāve na bhāgāsiddhiḥ/ upākhyā ca astīti dhīviṣayatvādityanyat/ etena vṛttivyāpyaphalavyāpyayoḥ sādhāraṇaṃ vyavahāraprayojakaviṣayatvarūpaṃ dṛśyatvamapi hetuḥ,brahmaṇi tucche ca vyabhicāraparihāropāyasyoktatvāt/ yadvā dṛśyatvaṃ cidviṣayatvam, tacca yathā kathañcit citsambandhitvarūpaṃ hetuḥ, tacca na caitanye abhede bhedanāntarīyakasya sambandhasyābhāvād, ato na vyabhicāraḥ/ tucche ca vyabhicāraḥ pariharaṇīyaḥ/ yadvā- svavyavahāre svātiriktasaṃvidapekṣāniyatirūpaṃ dṛśyatvaṃ hetuḥ; saṃvicchabdena viṣayābhivyaktaṃ vā vṛttyābhivyaktaṃ vā śuddhaṃ vā caitanyamātramabhipretam, tathā ca ghaṭādau nityātīndriye sākṣibhāsye ca sarvo'pi vyavahāraḥ svātiriktasaṃvitsāpekṣa iti nāsiddhiḥ/ vyavahāraśca sphuraṇābhi vadanādisādhāraṇaḥ/ tatra brahmaṇaḥ sphuraṇarūpe vyavahāre nityasiddhe svātiriktasaṃvidapekṣā nāstīti niyatipadena vyabhicāravāraṇam/ svagocarayāvadvyavahāre svātiriktasaṃvidapekṣāyāṃ paryavasānāt/ ata evāsvaprakāśatvarūpaṃ dṛśyatvamapi hetuḥ; svaprakāśatvaṃ hi svāparokṣatve svātiriktānapekṣatvam, `yatsākṣādaparokṣād brahme' ti śruteḥ/ tathā cānyānadhīnāparokṣatvaṃ paryavasitam; tannirūpitabhedavattvaṃ hetuḥ/ tacca nityaparokṣe anyādhīnāparokṣe ca ghaṭādāvastīti nāsiddhiḥ/ na ca- brahmaṇo'pi brahmapratiyogikakālpanikabhedavattvāttatra vyabhicāraḥ, akalpita bhedasya kvāpyasiddhatvāditi vācyam, tadbhedasyānyānadhīnāparokṣatvarūpadharmānirūpitatvāt/ jīvatveśvaratvādirūpasya anyasyaiva dharmasya tannirūpakatvāt/ evaṃ cāvedyatve satyaparokṣavyavahārayogyatvābhāvarūpaṃ dṛśyatvamapi hetuḥ/ na ca- phalavyāpyatvābhāvaviśiṣṭaṃ yadaparokṣavyavahārayogyatvam, tasya brahmaṇīvāvidyāntaḥ karaṇādau śuktirūpyādau ca sattvena asiddhisādhanavaikalye iti vācyam; ajñānanivartakavṛttiviṣayatvayogyatvasyāparokṣa vyavahārayogyatvapadena vivakṣitatvāt, tasya cāvidyādau śuktirūpyādau cāsattvāt nāsiddhisādhanavaikalye/ yathā ca ghaṭādeḥ phalavyāpyatvam, tathāgre vakṣyāmaḥ/ avidyānivṛtteḥ pañcamaprakāratvapakṣe tatra vyabhicāravāraṇāya ajñānakālavṛttitvaṃ hetuviśeṣaṇaṃ deyam/ te naiva tucchepi na vyabhicāraḥ/ evameva sarveṣu hetuṣu vyabhicāraparihārāya yatanīyam/ sadviviktatvamātre tu sādhye tucche pañcamaprakārāvidyānivṛttau ca na vyabhicāragandho'pīti sarvamavadātam// iti advaitasiddhau dṛśyatvahetūpapattiḥ//
[ 1-1-13]
[1-1-14]    14.jaḍatvahetubhaṅgaḥ

jaḍatvamapi hetuḥ/ nanu - kimidaṃ jaḍatvam ? ajñātṛtvaṃ vā ? ajñānatvaṃ vā ? anātmatvaṃ vā ? nādyaḥ; tvanmate pakṣanikṣiptasyaivāhamarthasya jñātṛtvāttatrāsiddheḥ, śuddhātmano'jñātṛtvena tatra vyabhicārācca/ nāpi dvitīyaḥ,vṛttyuparaktacaitanyasyaiva jñānatvena kevalāyā vṛtteḥ kevalasya caitanyasya cājñānatvena vṛttāvasiddhiparihāre'pi caitanye vyabhicāratādavasthyāt/ nāpi tṛtīyaḥ, ātmatvasyaiva nirūpayitumaśakyatvāt/ taddhi na jātiviśeṣaḥ, tvayātmana ekātvābhyupagamād, viśiṣṭaśatmanāṃ bhede'pi teṣāṃ pakṣakukṣinikṣiptatvāt/ nāpyānandarūpatvam, vaiṣayikānande tadvyatirekasya hetorasiddheḥ, tasyāpyātmatve ajñānapakṣoktadoṣaḥ prasañjanīya iti- cet, maivam dvitīyatṛtīyapakṣayoḥ doṣābhāvāt/ tathā hi `ajñānatvaṃ jaḍatvami' ti pakṣe nātmani vyabhicāraḥ, arthopalakṣitaprakāśasyaiva jñānatvena mokṣadaśāyāmapi tadanapāyāt/ na ca abhāve sapratiyogitkavavadicchājñānādiṣvapi saviṣayakatvasya svābhāvikatvādicchāyāmiva jñāne'pi tasya samānasattākatvamiti vācyam; jñānasya hi saviṣayatvaṃ viṣayasambandhaḥ,  sa ca na tāttvikaḥ, kintvādhyāsikaḥ, vakṣyamāṇarītyā tāttvikasambandhasya nirūpayitumaśakyatvāt, ato na tasya svābhāvikatvam; na hi śuktau rūpyaṃ svābhāvikam/ evaṃ ca jñānopādhikasyaiva saviṣayatvasya icchādiṣvabhyupagamāt natarāṃ tatra tasya svābhāvikatvam/ na caivaṃ jñānavad viṣayasambandhaṃ vināpi kadācidicchāyāḥ sattvāpattiriti- vācyam; saviṣayatvaprayojakopādhyapekṣayā adhikasattākatvasya tatra prayojakatvād, icchāyāśca tatsamānasattākatvāt/ na ca tvayā mokṣāvasthāyāmātmano nirviṣayatvāṅgīkārād ānandāprakāśe tadapumarthatvaṃ syāditi vācyam; tadā hyānanda eva prakāśo na tvānandasya prakāśatvam, arthopalakṣitaprakāśatvaṃ vā tadāstyeveti na jñānatvahānirityuktam/ nanu - tathāpi jñāturabhāvāt tadā tanna jñānam; na hi bhoktṛhīnā bhujikriyā bhavati/ na ca- anāditvena kriyārūpatvābhāvād anapekṣatvamiti vācyam;anādeḥ prāgabhāvasya pratiyogini, jātervyaktau, jīvabrahma vibhāgasya dharmipratiyoginoḥ,ajñānasya cāśrayaviṣayayoḥ , brahmasattāyāśca kartaryapekṣādarśanāt, anyathā `asti brahme' tyādau kartari lakāro na syāt/ evaṃ cātītādijñānasya īśvarajñānasya ca utpattyarthamarthānapekṣatve'pi tannirūpyatvadarśanena jñānasya jñātṛjñeyanirūpyatvaṃ svabhāvaḥ,anyathā `idamahaṃ jānāmī' tyanubhavo na syāt, `jñāturarthaprakāśasya jñānatvā' diti vivaraṇavirodhaśca syād- iti cennaḥ jātervyaktinirūpya tve'pi kadācittadasambandhavadupapatteḥ, sambandhaprayojakopādhyapekṣayā adhikasattākatvāt/ ata eva jñānasya sajñeyatvaṃ sajñātṛtvaṃ ca na svābhāvikam/ tathā hi- sajñeyatvaṃ tāvat jñeyajanyatvaṃ vā ? jñeyavyāpyatvaṃ vā ? nādyaḥ, parokṣajñāne cābhāvāt/ nāpi dvitīyaḥ, `yadā jñānaṃ tadā artha' iti kālikavyāptau pūrvavad vyabhicārād, daiśikavyāptistu dūranirastaiva, jñātaritadabhāvāt/ na ca yadā `aparokṣajñānaṃ tadārtha' iti kālikavyāptau nāsti vyabhicāraḥ, ātmā ca `yad sākṣād aparokṣād brahme' ti śruteraparokṣajñānarūpa iti so'pyarthavyāpta iti- vācyam; īśvarajñāne yogijñāne ca vyabhicārāt/ `yadaindriyakaṃ jñānaṃ tadārtha' iti tuvyāptiḥ sarvasaṃmatā/ na cātmarūpe jñāne aindriyakatvam astīti na tayā virodhaḥ/ nanu - `yadā aparokṣaṃ jñānaṃ tadārtha' iti vyāptyanabhyupagame `idaṃ rajata' mityaparokṣajñānānyathānupapattyā anirvacanīya rajatasiddhirnasyāt, arthaṃ vināpyaparokṣatvopapatteḥ - iti cenna, `idaṃ rajatamahaṃ jānāmī' tyanusandhīyamānaṃ yat jñānaviṣayatvaṃ tasyāśrayāntarānupapattyā anirvacanīyarajata siddhervakṣyamāṇatvāt/ ata eva parokṣabhrame'pi anirvacanīyārthasiddhiḥ/ janyāparokṣatvena vā arthavyāpyatā, ārṣajñānasyāparokṣatvānabhyupagamāt/ tathā ca nānirvacanīyarajata siddhyunupapattiḥ/ evaṃ sajñātṛkatvamapi kiṃ jñātṛjanyatvam ? jñātṛvyāpyatvam ? jñātṛsamavetatvaṃ vā ? ādye īśvarajñāne vyabhicāraḥ, jñānanityatvasya sādhayiṣyamāṇatvācca/ dvitīye'pi aprayojakatā/ na tṛtīyaḥ, jñānajanyatvavat jñānasamavetatvasyāpi sambhavāt, jñānasya guṇatvakriyātvayoranabhyupagamena dravyāśrayatvānumānāyogāt, kadācit jñātṛjñeyasambandhenaiva anubhavasya vivaraṇavākyasya ca upapatteḥ/ `asti brahme ' ti ca lakāro na brahmasattāṃ prati brahmaṇaḥ kartṛtvamāha, nityatvena tadasambhavāt, kintu sādhutvārtha iti draṣṭavyam/ nanu - pramābhakramabhinnaṃ na jñānam, na cātmasvarūpaṃ jñānaṃ pramā, tadviṣayasyāvidyā destāttvikatvāpātāt/ na ca apramā,doṣajanyatvāpād- iti cenna; tārkikasiddheśvarajñānavad ghaṭādinirvikalpakavacca svabhāvata ubhayavailakṣaṇyenāpyupapatteḥ, tatrāpi īśvarajñānasya pramātve guṇajanyatvasya, bhramatve doṣajanyatvasya cāpatteḥ, niṣprakārake ca nirvikalpake tadvati tatprakārakatvasya tadabhāvavati tatprakārakatvasya cānupapatteḥ, janyasavikalpa katvena bhramapramānyataratvaniyame cāsmākaṃ kṣatyabhāvād,vilakṣaṇavṛttidvayoparāgeṇa ca svabhāvato bhramapramāvilakṣaṇasyāpyātmajñānasya tadubhayarūpeṇa vyavahāropapatteḥ/ na ca - jñānapadapācya bhinnatvavivakṣāyām upādherapi jñānapadavācyatvāttatrāsiddhiḥ, jñānapadalakṣyabhinnatvavivakṣāyāṃ tu ghaṭāderapi jñānapadalakṣyatvāttatrāpyasiddhiriti -vācyam; jñānapadajanyapratītiviśeṣyabhinnatvaṃ vivakṣāyāmuktadoṣābhāvāt/ evamānandabhinnatvarūpamanātmatvaṃ mupapādyam, vaiṣayikānandasyāpi brahmarūpatvāt, tadupādhimātrasyaivotpattivināśapratiyogitvāt/ na ca- jñānabhinnatvasyā nandabhinnatvasya ca kālpanikasya brahmaṇi sattvāt, tatra vyabhicāra iti- vācyam; dharmisamānasattākatadbhedasya hetutvāt/ anaupādhikatvena vā bhedo viśeṣaṇīyaḥ, tucche pañcamaprakārāvidyānivṛttau ca vyabhicāraparihāraḥ pūrvavat/ evam- asvaprakāśatvaṃ vā jaḍatvam, tacca pūrvamevopapāditamiti śivam// ityadvaitasiddhau jaḍatvahetūpapattiḥ//
[ 1-1-14]
[1-1-15]    15.paricchinnatvahetubhaṅgaḥ

paricchinnatvamapi hetuḥ/ tacca deśataḥ kālato vastutaśceti trividham/ tatra deśataḥ piracchinnatvam - atyantābhāvapratiyogitvam/ kālataḥ paricchinnatvam- dhvaṃsapratiyogitvam/ vastutaḥ paricchinnatvam- anyo'nyābhāvapratiyogitvam/ nanu samavāyasambandhenātyantābhāvapratiyogitvam ātmani vyabhicāri/ tasyāpyākāśādivat kvāpyasamavetatvāt/ saṃyogasambandhenātyantābhāvapratiyogitvamākāśādāvasiddham/ tasya yāvanmūrtasaṃyogitvaniyamāt/ amūrtaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvābhiprāye tu ātmani vyabhicārastadavasthaḥ/ sarvasambandhitvābhāva vivakṣāyāmapi sarvasambandhaśūnye paramātmani vyabhicāraḥ/ ajñāne sarvasambandhinyasiddhiśca/ dhvaṃsapratiyogitvamapi ākāśādāvasiddham/ teṣāṃ parairnityatvābhyupagamāt/ anyonyā bhāvapratiyogitvaṃ cātmani vyabhicāri/ tasya jaḍaniṣṭhānyonyābhāvapratiyogitvād, anyathā jaḍatvāpatteḥ iti cenna/ atyantābhāve anyonyābhāve ca pratiyogisamasattākatvaviśeṣaṇena ātmani vyabhicāraparihārāt/ ajñānākāśādau ca svasamānasattākātyantā bhāvānyonyā bhāvapratiyogitvasattvena asiddhyabhāvāt/ avidyākāśādervyāvahārikasya pāramārthikābhāvapakṣe `svānyūnasattāke'ti viśeṣaṇaṃ deyam/ ata eva prātibhāsikaśuktirūpyādervyā vahārikābhāvapratiyogitve'pi na sādhanavaikalyam/ niruktamithyātvaprakārāṇāmevaṃrūpatvābhāvāt na sādhyāviśiṣṭatā/ dhvaṃsapratiyogitvaṃ cākāśādau nāsiddham/ `tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ' iti śrutisiddhajanyatvenānumitatvāt/ `ākāśavatsarvagataśca nitya'ityatra cātmanidarśanatvaṃ svasamānakālīnasarvagatatvena, ābhūtasamplavāvasthāyitvena ceti draṣṭavyam/ `ato'nyadārta'mitiśrutyā anātmamātrasyaiva vināśitvapratipādanāt/
ata eva ghaṭādayaḥ svānugatapratibhāse vastuni kalpitāḥ, vibhaktatvād, yathā sarpamālādikaṃ svānugatapratibhāse rajjvā idamaṃśe vibhajyate, `evaṃ brahmaṇyanugacchati ghaṭādikaṃ vibhajyate, san ghaṭaḥ, san paṭa'iti ānandabodhoktamapi sādhu/ vibhaktaśabdena svasamānasattākabhedapratiyogitvarūpavastuparicchedasya vivakṣitatvāt na brahmatucchayorvyabhicāraḥ/ na ca - `khaṇḍo gaurmuṇḍo gau' rityevamādisvānugatapratibhāse gotvādau vyaktīnāmakalpitvād vyabhicāra iti-vācyam/ satsāmānyātiriktagotvādisāmānyānabhyupagamāt, gotvādyabhyupagame'pi gotvādivyañjakatāvacchedakasāmānyānabhyupagamāt/ vyaktiviśeṣāṇāmevānanugatānāṃ sāsnādimattvādyupādhyanugatānāṃ vā tadvyañjakatvavad vyaktiviśeṣaviśiṣṭatvena satsāmānyasyaiva tattadvyavahārajanakatvopapatteḥ/ ata eva - `ghaṭādikaṃ, sadrūpe kalpitam, pratyekaṃ tadanuviddhatvena pratīyamānatvāt pratyekaṃ candrānuviddhajalataraṅgacandravat iti brahmasiddhikāroktamapi sādhu/ nanu- sadarthasya brahmaṇaḥ rūpādihīnasyā'saṃsāramajñānāvṛtasya śabdaikagamyasya kathaṃ ghaṭaḥ sannityādibuddhiviṣayatā syāt ?tathā ca `ghaṭo'nitya' ityanena ghaṭagatānityateva `ghaṭaḥ sa' nnityanenāpi ghaṭagatameva sattvaṃ gṛhyate/ na ca - svarūpeṇāpratyakṣasya rāhoścandrāvacchedeneva brahmaṇo'pi ghaṭādyavacchedenaiva pratyakṣateti - vācyam/ śabdādyavacchinnasyāpi gaganādeḥ śrāvaṇatvādyāpātāt/ rāhostu dūradoṣeṇājñātasya nīlasya yogyasya śuklabhāsvaracandra sambandhāccākṣuṣatā uktā- iti cenna/ yataḥ sadātmanā na brahmaṇo mūlājñānenāvṛtatvam/ kintu ghaṭādyavacchinnaśaktyajñānenaiva/ tathā ca cakṣurādijanyavṛttyā tadāvaraṇabhaṅge sati `sanghaṭa' ityatra brahmaṇaḥ sphuraṇe bādhakābhāvāt/ na ca- rūpādihīnatayā cākṣuṣatvādyanupapattiḥ bādhiketi- vācyam/ pratiniyatendriyagrāhyeṣveva rūpādyapekṣāniyamāt/ sarvendriyagrāhyaṃ tu sadrūpaṃ brahma/ nāto rūpādihīnatve'pi cākṣuṣatvādyanupapattiḥ/ sattāyāḥ parairapi sarvendriyagrāhyatvābhyupagamācca/ taduktaṃ vārtikakṛdbhiḥ -
`ato'nubhava evaiko viṣayo'jñātalakṣaṇaḥ/
akṣādīnāṃ svataḥ siddho yatra teṣāṃ pramāṇatā//' iti/
kālasya ca rūpādihīnasya mīmāṃsakādibhiḥ sarvendriyagrāhyatvābhyupagamāt/ naca - śabdāvacchinnasyākāśasyāpi śrāvaṇatvaṃ syāditi- vācyam; svabhāvato yogyasya hi kenacinnimittena pratiruddhayogyatākasyāvacchedakādinā yogyatā sampādyate, yathā dūradoṣeṇa pratiruddhayogyatākasya rāhoścandrasambandhena / evaṃ cāvaraṇena pratiruddhayogyatākaṃ brahma ghaṭādyavacchedena yogyaṃ bhavati, nabhastu svabhāvāyogyameva, na pratiruddhayogyatākam, yena śabdāvacchedena yogyaṃ bhavet/ yadvā- dravyagrahe cakṣuṣo rūpāpekṣā, na tvanyagrahe/ brahma tu na dravyam, `asthūlamanaṇvahrasvamadīrgha ' miti śrutyā caturvidhaparimāṇaniṣedhena dravyatva pratiṣedhāt/ ato nānupapattiḥ/ astu vā dravyam/ tathāpyadhyastadravyatvavati guṇādau rūpānapekṣacākṣuṣatvadarśanena dharmyanyūnasattākadravyatvavatyeva cakṣū rūpamapekṣate/ brahmaṇi ca dravyatvaṃ dharmyapekṣayā nyūnasattākamaveti na tadgrahe rūpādyapekṣā/ kalpitatvaṃ ca svābhāvavati pratīyamānatvaṃ vā, svarūpajñānanivartyatvaṃ vetyanyadetat/ tasmāt paricchinnatvamapi bhavati heturiti siddham/ iti paricchinnatvahetūpapattiḥ/
[ 1-1-15]
[1-1-16]    16.aṃśitvādihetubhaṅgaḥ

citsukhācāryaistu- `ayaṃ paṭaḥ, etattantuniṣṭhātyantābhāvapratiyogī, aṃśitvād, itarāṃ śivad ityuktam/ tatra tantupadamupādānaparam/ tena svopādānaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvalakṣaṇamityātvasiddhiḥ/ na ca- kāryasya kāraṇābhedena tadanāśritatvāt siddhasādhanam, anāśritatvenānyāśritatvena vā upapattyā arthāntaraṃ ca iti vācyam/ abhede kāryakāraṇabhāvavyāhatyā kathañcidapi bhedasyāvaśyābhyupeyatvāt/ na ca `tadananyatvamārambhaṇa śabdādibhya' ityadhikaraṇavirodhaḥ/ upādānavyatirekeṇopādeyaṃ nāstītyasyaiva tadarthatvāt/ bādhattanmātrāśritatvena pakṣaviśeṣaṇādvā nārthāntaram/ na ca prakṛte'pi bādhaḥ/ tasyoddhariṣyamāṇatvāt/ na cātyantābhāvasya prāmāṇikatvāprāmāṇikatvavikalpāvakāśaḥ / tasya prāgeva nirastatvāt/ na ca- kasyacit paṭasya saṃyogavṛttyaitattantuṣu sattvena tatra vyabhicāra iti vācyam/ tatsamavetasya tanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvamaṅgīkurvataḥ tatsaṃyoginastanniṣṭhā tyantābhāvapratiyogitvāṅgīkāreṇa pakṣasamatvāt/  na cāvyāpyavṛttitve nārthāntaram/ paṭatadabhāvayorekādhikaraṇavṛttau virodhasya jagati dattajalāñjalitvaprasaṅgāt, saṃyogatadabhāvayorapyekādhikaraṇavṛttitvānabhyupagamāt/ abhyupagame vā etattantutvāvacchinnavṛtti tvamatyantābhāvasya viśeṣaṇaṃ deyam, evametatkālīnatvamapi/ tena kālāntarīyābhāvamādāya nārthāntaram/ na ceha tantuṣu paṭa iti pratyakṣa bādhaḥ/ tasya bhramasādhāraṇatayā candraprādeśikatvapratyakṣavadaprāmāṇyaśaṅkāskanditatvenābādhakatvāt/ bādhoddhāre ca vistareṇai tadvakṣyāmaḥ/ na ca- anyāsamavetasyāṃśitvametattantu samavetatvaṃ vinā na yuktamiti viruddho heturiti- vācyam/ etattantuniṣṭhātyantābhāvapratiyogitve'pyetattantusamavetasya sattvenāṃśitvasya sādhyenāvirodhāt/ etanniṣṭhātyantābhāvāpratiyogitvaṃ hi etatsamavetatve prayojakaṃ na bhavati, paramate kevalānvayidharmamātrasya etatsamavetatvāpatteḥ/ kintvetanniṣṭhaprāgabhāvapratiyogitvādikam/ taccaitanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitve'pi na viruddhamityupapāditamadhastāt/ etatsamavetatvaṃ caitadupādānakatvam, na tu nityasambandhaśālitvam, tasyānabhyupagamāt/ nanu- ayaṃ paṭa etattantuniṣṭhātyantābhāvapratiyogī na, etattantvārabdhatvād, vyatirekeṇa paṭāntaravaditi pratirodhaḥ/ na cāprasiddhaviśeṣaṇatvam/ etanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvaṃ kiñcinniṣṭhātyantā bhāvapratiyogi, saṃsargābhāvapratiyogitvavyāpyatvāt, prāgabhāvapratiyogitvavaditi sāmānyatasta tprasiddheḥ/ na ca - ākāśātyantābhāvasya ghaṭādau saṃsargābhāvapratiyogitva vyāpyatvagrahāt tasya ca kevalānvayitvena kiñcinniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvābhāvāt yatra vyabhicāra iti vācyam/ saṃsargābhāvapratiyogitvānadhikaraṇe kevalānvayini dharme sattvenākāśātyantābhāvasya saṃsargābhāvapratiyogitvāvyāpyatvena vyabhicārābhāvād iti cenna, yatraitattantuniṣṭhātyantā bhāvapratiyogitvam, tatraitattantvārabdhatvābhāva iti vyatirekavyāptāvetanniṣṭhaprāgabhāvāpratiyogitvasyopādhitvena pratirodhasya hīnabalatvād, etattantvārabdhatvābhāvavyāpakasyaitattantu niṣṭhaprāgabhāvāpratiyogitvasya pakṣāvṛtteḥ pakṣavṛttitayā sandihyamānaitattantuniṣṭhātyantā bhāvapratiyogitvāvyāpakatvāt/ dṛśyatvādyanupapattipratikūlatarkaparāhatervakṣyamāṇatvācca/ ata eva etattantvanārabdhatvamapi nopādhiḥ/ upādhivyatirekeṇa sādhyavyatireka sādhyamāne sopādhikatvasyoktatvāt/ avyāpyavṛttisaṃyogābhyupagame tatra vyabhicārācca/ ata eva yatraitattantuniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvam, tatraitattantvanārabdhatvamiti na sādhyavyāpakatāgraho'pi/ tatraiva vyabhicārāditi sarvamanavadyam//
evaṃ ca `vimataṃ jñānavyatirekeṇāsat, jñānavyatirekeṇānupalabhyamānatvāt, svapnādivadi' ti vidyāsāgaroktamapi sādhu/ jñānavyatirekeṇāsattvamuktamithyātvānyatamatvaṃ cidābhāse sattyevopalabhyamānatvaṃ heturiti na kiñcidanupapannam/ evamanyeṣāmapi prayogā yathāyogamupapādanīyā iti śivam/ ityaṃśitvahetūpapattiḥ/
[ 1-1-16]
[1-1-17]    17.dṛśyatvādeḥ sopādhikatvam
nanu -dṛśyatvādihetavaḥ sopādhikāḥ/ tathāhi svabādhakābhimatābādhyadoṣaprayuktabhānatvaṃ svabādhakābādhyabādhakaṃ prati niṣedhyatvena viṣayatvaṃ vā vipakṣād vyāvṛttaṃ samavyāptam/ ata eva vyatirekavyāptimadupādhiḥ iti cenna/ brahmajñānamātrabādhye dehātmaikye mithyābhūte sādhyāvyāpakatvāt/ parvatāvayavavṛttyanyatvādivat sādhanavatpakṣamātravyavartakaviśeṣaṇavattvena pakṣetaratvatulyatvācca/ na ca bādhonnītatvāt so'pyupādhiḥ/ bādhasyāgre nirasiṣyamāṇatvād/ api ca yadvyatirekasya sādhyavyatirekasādhakatvaṃ tasyaiva sādhyavyāpakatvam, itarāṃśe anukūlatarkāprasarāt/ tathā ca `kṣityādikaṃ na kartṛjanyam śarīrājanyatvā' dityatra yathā śarīraviśeṣaṇavaiyarthyānna śarīrajanyatvaṃ kartṛjanyatvavyāpakam, evaṃ `viyadādikaṃ na mithyā svabādhakābhimatābādhyadoṣa prayuktabhānatvarahitatvā ' diti sādhyavyatirekasādhane svabādhakābhimatābādhyabhāgasya vaiyarthyāt svabādhakābhimatābādhyadoṣaprayuktabhānatvaṃ na mithyātvavyāpakam/ doṣaprayuktabhānatvaṃ tu bhavati sādhyavyāpakam/ tacca sādhanavyāpakamapīti nopādhiḥ/ dṛśyatvādinaiva mithyātvavattasyāpi sādhanāt/ evaṃ dvitīyopādhāvapi `svabādhakābādhyabādhakaṃ pratī' ti viśeṣaṇaṃ vyatirekasādhane vyartham/ viśeṣyabhāgastu sādhyasādhanayorvyāpaka iti nopādhiḥ/ ata evādhiṣṭhānatvābhimata samasattākadoṣavaddhetu janyajñānaviṣayatvamupādhiḥ/ atra ca brahmaṇo'pi bauddhakalpitadoṣavaddhetujanyakṣaṇikatvādi jñānaviṣayatvāt, samavyāptisiddhyarthamadhiṣṭhāna samasattāketi viśeṣaṇam, na tu pakṣamātra vyāvṛttyartham, ato na pakṣetaratulyatetyapāstam/ brahmaṇīva brahmaṇi kalpite kṣaṇikatvādāvapi mithyābhūte dharme adhiṣṭhānasamasattākadoṣavaddhetujanyajñānāviṣayatvādupādheḥ sādhyāvyāpteḥ/ vyatirekasādhane vyarthaviśeṣaṇatvasyoktatvācca/ nāpi śrutitātparyāviṣayatvamupādhiḥ/ śrutitātparyaviṣayatvasya brahmamātraniṣṭhatayā tadabhāvasya sādhanavyāpakatvāt/ nāpi prātibhāsikatvamupādhiḥ/ taddhi brahmajñānetarabādhyatvam/ tasya ca dehātmaikye mithyābhūte'pya sattvena sādhyāvyāpteḥ/ vyatireke vyarthaviśeṣaṇatvācca/ nāpi pratibhāsamātraśarīratvamupādhiḥ/ dṛṣṭisṛṣṭipakṣe sādhanavyāpakatvāt, pareṣāmasiddheśceti/ iti dṛśyatvādīnāṃ sopādhitvabhaṅgaḥ//
[ 1-1-17]
[1-1-18]    18.dṛśyatvādeḥ ābhāsasāmyam

nanu- vimataṃ prātibhāsikam dṛśyatvāt, brahma mithyā vyavahāraviṣayatvād asadvilakṣaṇatvādvā śuktirūpyavadityādyābhāsasāmyam- iti cenna/ jagato vyāvahārikasattva bādhe vyavahārānupapattiḥ, brahmaṇo mithyātve śūnyavādāpattiśceti pratikūlatarkaparāghātena tayorasādhakatvāt/ prakṛte ca pratikūlatarkasya nirasiṣyamāṇatvāt/ kiñca pratibhāsikatvaṃ brahmajñānetarabādhyatvam ? pratibhāsamātraśarīratvaṃ vā ? ādye sādhye dehātmaikye vyabhicāraḥ, aprayojakatvaṃ ca/ dvitīye dṛṣṭisṛṣṭimatena siddhasādhanam/ evaṃ brahmaṇi mithyātve sādhye sopādhike siddhasādhanam/ anupādhike vyavahāraviṣayatvarūpo heturasiddhaḥ/ vedāntajanyavṛtti viṣayatvābhyupagame'pyaprayojakaḥ/ evamasadvilakṣaṇatvamapi brahmaṇyasiddhameva/ kvacidapyupādhau sattvena pratītyanarhatvaṃ hyasattvam, sadvilakṣaṇatvaṃ ca kvacidapyupādhau satvena pratītyarhatvarūpam, tacca śuddhe brahmaṇi nāstyeva/ na ca - bādhyatvamasattvam, tadvilakṣaṇatvaṃ cābādhyatvam, tacca brahmaṇyastyeveti- vācyam, abādhyatvena bādhyatvalakṣaṇāmith‌yātvasādhane virodhāt, śuktirūpyadṛṣṭāntasya sādhanavikalatvācca, śūnyavādasyāgre nirākariṣyamāṇatvācca/ tasmānna dṛśyatvādīnāmābhāsasāmyamiti siddham/ iti ābhāsasāmyabhaṅgaḥ/
[ 1-1-18]
[1-1-19]    19.sattvaniruktiḥ
nanu `san ghaṭa' ityādyadhyakṣabādhitaviṣayā dṛśyatvādaya iti cenna; cakṣurādyadhyakṣayogyamithyātvavirodhisattvānirukteḥ/ tathā hi- na tāvat pramāviṣayatvaṃ, tadyogyatvaṃ, bhramāviṣayatvaṃ vā tadṛksattvam/ cakṣurādyagamyabhramapramāghaṭitatvena cakṣurādyayogyatvād, vakṣyamāṇadūṣaṇagaṇagrāsācca/ tathā hi- nādyaḥ, asati pramāṇāpravṛtteḥ pramāviṣayatvātprāk sattvasya vaktavyatvena tasya tadanyatvāt/ sattvanirūpaṇaṃ vinā sadarthaviṣayakatvarūpapramātvasya nirūpaṇe cānyonyāśrayāt/ mithyābhūtasyāpi śuktirajatasaṃsargasya vyavasāyadvārā sākṣācca niṣedhyatvādinā pramāviṣayatvābhyupagamācca/ nāpi dvitīyaḥ, yogyatāyā anirūpaṇāt/ na tṛtīyaḥ, asiddheḥ, sarvasyaiva kṣaṇikatvādinā bhramaviṣayatvābhyupagamāt/ ata eva nāsattvāprakārakapramāviṣayatvamapi, anyonyāśrayācca/ nāpi sattvaprakārakapramāviṣayatvam, ātmāśrayāt/ nāpyasattvaprakārakabhramāviṣayatvaṃ sattvam, anyonyāśrayāt/ nāpi pratipannopādhau traikālikasattvaniṣedhavirahaḥ, ātmāśrayāt/ nāpi sattā jātirarthakriyākāritvamasadvailakṣaṇyaṃ vā, eteṣāṃ mithyātvāvirodhitvena tatpratyakṣeṇa mithyātvānumāne bādhābhāvāt/ nāpi vedāntyabhimatamithyātvābhāvaḥ sattvam, tucche'tivyāpteḥ/ nāpyasadvilakṣaṇatve satyanāropitatvam, anāropitatvaṃ hi āropāviṣayatvam, taccāsambhavi/ sarvasyāpi kṣaṇikatvādinā āropaviṣayatvāt/ nāpiastitvaprakārakapramāṃ prati kadācit sākṣādviṣayatvaṃ kālasambandhitvaṃ vā sattvam/ astitvaṃ ca vartamānatvam/ na tu sattvamato nātmāśrayaḥ/ atītādirapi kadācid vartata eveti nāvyāptiḥ/ āropitaṃ ca kālatrayāsambandhitvena bādhena bodhitamiti na dvitīyalakṣaṇe'tivyāptiriti/ vācyam - pramātvasya sattvaghaṭitatvena cakṣurādyayogyatvena ca pūrvoktadoṣād, vartamānatvaprakārakapramāviṣayatve'pi mithyātvāvirodhācca/ dvitīyamapi na mithyātvavirodhi/ śuktirūpyasyāpi pratibhāsakālasambandhitvāt/ bādhena tāttvikakālatraya sambandhaniṣedhe'pyatāttvikakāla sambandhasyāniṣedhāt/ nāpi tāttvikakālasambandhitvaṃ tat/ tāttvikatvasyādyāpyanirūpaṇāt/ nirūpaṇe vā śaiṣavaiyarthyāt/ nanu - bhavanmate yat sattvaṃ brahmaṇi, tadeveha mama/ uktaṃ hi- `yādṛśaṃ brahmaṇaḥ sattvaṃ tādṛśaṃ syājjagatyapi/ tatra syāttadanirvācyaṃ cedihāpi tathāstu naḥ/' iti/ na ca- tatrāparicchinnatvaṃ sattvam, tacca na jagatīti-vācyam/ tucchasyāparicchinnatve'pi sattvānabhyupagamānnāparicchinnatvaṃ sattvam/ kiṃ tvanyadeva/ tacca brahmaṇīva bhramādhiṣṭhānatvācchuktikāderapi bhaviṣyatīti- cet, nūnaṃ vivāhasamaye kanyāyāḥ pitrā nijagotraṃ pṛṣṭasya yadeva bhavatāṃ gotraṃ tadeva mamāpi gotramiti vadato varasya bhrātā bhavān, yato jāmātṛśvaśurayorekagotratve vivāhānupapattivajjagadbrahmaṇorekasattve jagato'sattvameva syāt/ tathā hi- svaprakāśādvitīyacaitanyarūpatvameva brahmaṇaḥ sattvam/ tadeva cejjaḍasyāpi jagatastadā rajatatva virodhiśuktisattayā rajatasyeva jaḍatvavirodhisvaprakāśasattayā jagataḥ svarūpato mithyātvopapatteḥ/ caitanyasyaivāvacchinnānavacchinnājñānaviṣayatvena sarvabhramādhiṣṭhānatvābhyupagamānna bhramādhiṣṭhānatvena śuktyādeḥ sattvasiddhiḥ/ nanvevamapi sarvadeśīyatraikālikaniṣedhapratiyogitvamasattvaṃ tucchanirvacanīyasādhāraṇam/ tadabhāvaḥ sattvam/ tacca brahmaṇīva jagatyapīti brūmaḥ/ na ca saṃyoge'vyāptiḥ, tasyāvyāpyavṛttitvābhyupagamāt/ tadabhyupagame ca vyāpyavṛttitvenābhāvo viśeṣaṇīyaḥ/ nāpi viyatyavyāptiḥ, tadatyantābhāvasya kevalānvayitvānaṅgīkāreṇa lakṣaṇasya vidyamānatvādeva/ na hi kasmiṃścid deśe kāle vā tasyābhāvaḥ, nityavibhutvabhaṅgaprasaṅgāt/ ākāśātyantābhāvasya kevalānvayitvābhyupagame ca vṛttimatpratiyogikatvenābhāvo viśeṣaṇīyaḥ - iti cenna/ cakṣurādyayogyānekapādartha ghaṭitatvenaitādṛśasattvasya grahaṇe cakṣurāderasāmarthyāt/ na hi sarvadeśīyatraikālika vṛttimatpratiyogikavyāpyavṛttiniṣedhapratiyogitvaṃ kasyāpi pratyakṣam/ yena tadabhāvaḥ pratyakṣo bhavet/ vṛttimatpratiyogikatvavyāpyavṛttitvaparityāge'pi sarvadeśīyatvatraikālikatvayorayogyatvāt/
nanu- svadeśakālavṛttiniṣedhapratiyogitvābhāve gṛhyamāṇe kālatrayamadhye vartamānakālasya sarvadeśamadhye prakṛtadeśasyāpi praveśena tatra niṣedhapratiyogitvābhāvasya gṛhītatvāttatsaṃvalitaṃ kālatrayavṛttisarvadeśīyaniṣedhapratiyogitvarūpaṃ mithyātvaṃ nānumānena grahītuṃ śakyate- iti cenna/ svadeśakālavṛttisakalaniṣedhapratiyogitvasya cakṣurād‌yayogyatvena tadabhāvasya sutarāṃ tadayogyatvāt/ svadeśakālavṛttiyatkiñcinniṣedhāpratiyogitvasya mithyātvāvirodhitvāt/ svapratiyogikātyantābhāvāsāmānadhikaraṇyasya ca svapratiyogikātyantābhāvāprasiddhyā kevalānvayini, sambandhabhedena ghaṭādau cāsiddheḥ/ svātyantābhāvayāvadadhikaraṇāvṛttitvaṃ vā, svātyantābhāvayatkiñcidadhikaraṇāvṛttitvaṃ veti vikalpena pūrvoktadoṣācca/ tasmāttatprakārāntarasya nirūpayitumaśakyatvānmithyātvāvirodhitvācca svasamānādhikaraṇayāvadatyantābhāvapratiyogitvā bhāvarūpameva sattvamupeyam/ tacca na cakṣurādiyogyamityuktam/ nanu yasminkasmiṃścit svadeśakālavṛttiniṣedhe etad‌deśaitatkālavṛttiniṣedhatvaṃ jñātvā tena pratyāsattibhūtenopasthāpitānāṃ svadeśakālavṛttisakalaniṣedhānāṃ pratiyogitvasyābhāvo ghaṭe grāhyaḥ/ tataḥ sārvadikasarvadeśīyaniṣedhapratiyogitvasya grahaṇaṃ ghaṭe durghaṭamiti- cenna/ evaṃ sāmānyalakṣaṇayā sarvaniṣedheṣūpasthiteṣvapi tatpratiyogitvābhāvasya cakṣurādinā grahītumaśakyatvāt/ yogyapratiyogika eva hi saṃsargābhāvo yogyaḥ/ na cāśeṣaniṣedhānāṃ pratiyogitva matīndriyasādhāraṇaṃ cakṣurādiyogyam/

vastutastu- sāmānyaṃ nendriyapratyāsattiḥ, mānābhāvāt/ na ca - mahānasīyadhūmendriyasaṃyogena tatraiva vyāptigrahe parvatīyadhūmādanumitirnasyāt, sāmānyasya ca dhūmatvādeḥ pratyāsattitve tasyāpi pratyāsannatvāttatra vyāptigrahe tato'numitiriti -vācyam/ parvatīyadhūmendriyasannikarṣadaśāyāṃ dhūmatvena prakāreṇa gṛhītasmṛtavyāptestatra vaiśiṣṭyagrahasambhavāt/ `surabhi candanam' itivad viśeṣyendriyasannikarṣaviśeṣaṇajñānāsaṃsargāgraharūpāyā viśiṣṭhajñānasāmagryāḥ pūrṇatvāt/ vyaptismṛtiprakāreṇa vā pakṣadharmatājñānasya hetutā/ mahānasīya eva dhūmo dhūmatvena vyāptismṛtiviṣayo bhavati/ dhūmatvena parvatīyadhūmajñānaṃ cāpi jātam, tacca sāmānyalakṣaṇāṃ vinaiva/ tāvataivānumitisiddheḥ/ na ca- sāmānyapratyāsattiṃ vinā dhūmo vahnivyabhicārī na veti anubhūyamānaḥ saṃśayo na syāt, prasiddhe dhūme vahnisambandhāvagamād aprasiddhasya cājñānāditi- vācyam/ prasiddhadhūma eva tattaddhūmatvādinā vyāptiniścaye'pi dhūmatvena tatsaṃśayopapatteḥ/ tathā coktaṃ maṇikṛtā - `ghaṭatvenetarabhedaniścaye'pi pṛthivītvādinā tatra saṃśayasiṣādhayiṣe bhavata eveti/ niścite'pyarthe prāmāṇyasaṃśayāhitasaṃśayavad dhūmatvaṃ vahnivyabhicārivṛtti na veti saṃśayādapi tādṛśasaṃśayopapatteśca/ etena vāyū rūpavānnaveti saṃśayo'pi vyākhyātaḥ/
nanu - siddhe necchā, kintu asiddhe/ sā ca svasāmānaviṣayakajñānajanyā/ tacca  jñānaṃ na sāmānyapratyāsattiṃ vinā/ na ca - siddhagocarasukhatvaprakārakajñānādevājñāte sukhe bhavatīcchā/ samānaprakārakatvamātrasya niyāmakatvāditi vācyam/ rajatatvena prakāreṇa rajate anubhūyamāne ghaṭādau rajatatvaprakārakecchāprasaṅgāt/ na ca prakārāśrayatvamapi niyāmakam/ rajatabhramācchuktāvicchānudayaprasaṅgāt/ tathā ca samānaprakārakatve sati samānaviṣayakatvaṃ tantram/ ata evākhyātipakṣe rajatasmaraṇasyaiva śuktau pravartakatvamityapāstamiti cenna/ yato rajatabhramācchuktāvicchā nāstyeva kintvanirvacanīye rajata ityanirvacanīyakhyātau vakṣyate/ prakārāśrayatvaṃ niyāmakaṃ vadannakhyātivādī paramevaṃ vibhīṣaṇīyaḥ/ tathā ca prakārāśrayatvasya niyāmakatvādanyathākhyātipakṣo'pi nirasta eva/ na ca tarhi bhramatvaṃ na syād, idaṃ rajatamiti bhramatvābhimatajñānasya vyadhikaraṇaprakāratvānabhyupagamāditi vācyam/ bādhita viṣayatvena hi bhramatvaṃ na tu vyadhikaraṇaprakāratvena, tasyāpi viṣayabādhaprayojyatvāditi hi vakṣyate/ nanu - abhāvajñānasya pratiyogijñānajanyatvāt, prauḍhaprakāśayāvattejoviraharūpasya samasaḥ pratyakṣatā na syāt/ sāmānyapratyāsattiṃ vinā pratiyogyanupasthiteriti- cenna/ asmanmate tamaso bhāvāntaratvāt/ na ca- tathāpi tadvyañjakatvāttadapekṣeti -vācyam/ svarūpasata eva tādṛktojovirahasya tamovyañjakatvam, na tu jñātasya mānābhāvādityabhyupagamāt/ anyeṣāṃ mate tādṛktejovirahajñānasyāpekṣitatve'pi pratiyogitāvacchedakaprakārakajñānādeva tatsambhavena tadarthaṃ sakalapratiyogijñānajanikāyāḥ sāmānyapratyāsatteranupayogāt/ na ca gotvābhāvajñānaṃ gotvatvaprakārakajñānajanyam/ tacca gavetarāvṛttitve sati sakalagovṛttitvarūpaṃ sāmānyapratyāsattimantareṇa na śakyamavagantumiti sāmpratam/ yatkiñcidgovyaktereva gotvatvarūpatvāt/ etena prāgabhāvapratītirapi vyākhyātā/ kiñca anāgatajñānasyāpekṣitve anumānādeva tadbhaviṣyati/ tathā ca nyāyakusumāñjalau-
"śaṅkā cedanumā'styeva na cecchaṅkā kutastarām/
vyāghātāvadhirāśaṅkā tarkaḥ śaṅkāvadhirmataḥ//"
ityanta śaṅkopapādakamanāgatajñāna manumānādevetyuktam/ anumānaṃ ca - vartamānapākaḥ pākaprvakālīnaḥ pākatvādatīta pākavadityādi/ na ca caramapāke vyabhicāraḥ/ sādhyasiddhayupajīvakasya vyabhicārajñānasyādoṣatvāt/ anyathā siddhyasiddhivyāghātāt/ kisa śabdādapi sakaladhūmapākādigocarajñānasebhavaḥ/ na ca śaṅkādipūrvaṃ śabdasyopasthitiniyamābhāva iti vācyam/ kadācideva śabdādanubhūtasya tadānīṃ pramṛṣṭatattākasmṛtisambhavāt/ nanu anumiterviśeṣaṇajñānajanyatvena sāmānyapratyāsattisiddhiḥ/ na cānumānāntarādviśeṣaṇa jñānamanavasthānāditi cenna/ viśeṣaṇatāvacchedakaprakārakajñānādeva sādhyaviśeṣaṇakapakṣa viśeṣyakānumitisambhavāt/ etena- `surabhi candanam' ityādiviśiṣṭajñānāya kalpitā jñānalakṣaṇā pratyāsattirapi nirastā/ candanatvena surabhitvānumānopapatteḥ/ anyathā sādhyaviśiṣṭapakṣapratyakṣopapatteranumānamātrocchedaprasaṅgāt/ na ca- abhāvasādhyakakevala vyatirekiṇi sādhyaprasiddheranaṅgatvāttatra klṛptāyā anumitisāmagryāḥ pratyakṣasāmagrīto balavattvamiti vācyam/ arthāpattivādibhirasmābhistadanabhyupagamāt/ parvatavṛttidhūmo vahnivyāpya iti parāmarśāt sādhyaviśeṣyakapakṣaviśeṣaṇakānumityabhyugame tu naiva kāpyanupapattiḥ/ anumiteḥ pakṣaviśeṣyatvaniyame mānābhāvāt/
kiṃ ca dhūmatvādisāmānyaṃ na svarūpataḥ pratyāsattiḥ/ dhūlīpaṭale dhūmabhramānantaraṃ dhūmatvena sakaladhūmaniṣṭhavahnivyāptigrahānudayaprasaṅgāt/ tatra svarūpato dhūmatvābhāvāt/ na ceṣṭāpattiḥ/ taduttarakālamanumityanudayāpatteḥ/ tathā ca dhūmatvajñānaṃ pratyāsattiriti vācyam/ tacca dhūmendriyasannikarṣadaśāyāṃ dhūmajñānāt prāṅnāstyeva/ nirvikalpake mānābhāvāt/ viśiṣṭajñānatvena viśeṣaṇajñānatvena ca kāryakāraṇabhāvānabhyupagamāt/ avaśyaklṛptakāryakāraṇa bhāvaviśeṣeṇaiva sarvavyavahāropapatteḥ/ na ca dhūmatvena sannikṛṣṭadhūmavyaktijñānāntaraṃ tatsamānākāramasannikṛṣṭadhūmagocaraṃ jñānāntaramutpadyata ityatra mānamasti/ dhūmatvena purovartinaṃ dhūmaṃ sākṣātkaromi na vyavahitamityanubhavācca/ anyathā jagatīgatasakaladhūmavyaktīrahaṃ sākṣātkaromītyanuvyavasīyeta / na caivamanubhavamātraśaraṇairabhyupeyate/ kiṃ ca sāmānyapratyā sattyaṅgīkāre yat prameyam/ tadabhidheyam, yatprameyavat  tadabhidheyavadityādivyāptiparicchede sārvajñyāpattiḥ/ na ceṣṭaiva sā/ parajñānaviṣayo ghaṭo na vetyādisaṃśayānupapatteḥ/ na ca ghaṭatvaprakārakaghaṭaviṣayakaniścayo ghaṭasaṃśayavirodhī/ prameyamiti niścayastu ghaṭaviṣayo'pi na ghaṭatvaprakāraka iti vācyam/ bhāsamānavaiśiṣṭyapratiyogina eva prakāratvāt/ ghaṭatvasyāpi prameyamiti jñāne bhāsamānavaiśiṣṭyapratiyogitvāt/ ghaṭatvaprakārakaniścayasya ghaṭatvajñānajanyatva viśeṣaṇādadoṣa iti cet, na/ viśeṣaṇajñānatvenaiva tasya janakatā vācyā/ tasyāḥ prāgeva nirāsāt/ svarūpasambandhaviśeṣābhyupagame cānirvacanīyavādāpatteḥ ityādidūṣaṇāni bahutaramūhanīyāni/ tasmāt sāmānyapratyāsattyā niṣedhamātrapratiyogitvopasthitau tadabhāvagrahād bādha ityanupapannameva/ iti sāmānyapratyāsattibhaṅgena laukikālaukikapratyakṣabādhoddhāraḥ/

atha sākṣibādhoddhāraḥ/ nanu pratyakṣasya vartamānamātragrāhitve śuktirūpyādeḥ pratipannopādhau traikālikaniṣedhapratiyogitvarūpaṃ mithyātvaṃ kathaṃ pratyakṣaṃ syāt ? atha tatra rajatatvavirodhiśuktitve sākṣātkṛte tadanyathānupapattyā ca rajatatvābhāve niścite mithyaiva rajatamabhāditi tādṛṅniṣedhapratyayaḥ svasambandhasarvāvabhāsakena sākṣiṇaivopapannaḥ, tarhi sākṣāt svaviṣayasya gaganāderbhāvikālaniṣedhāpratiyogitvaṃ sakalakālagrāhiṇā sākṣiṇā gṛhyatāmiti cenna/ sākṣiṇo vidyamānasarvāvabhāsakatvenāvidyamānabhāvibādhābhāvabhāsakatvānupapatteḥ/ sākṣijñānasya bhramapramāsādhāraṇatvena pramāṇābādhakatvācca/ nanu jñānaprāmāṇyaṃ gṛhṇan sākṣī ghaṭādigatamabādhyatvaṃ gṛhṇātyeva/ na hi viṣayābādhamanantarbhāvya prāmāṇyagrahaṇaṃ nāma iti cenna/ vyavahārakālābādhyatvamātreṇa pravṛttāvapi saṃvādopapatteḥ/ tadrūpagataprāmāṇyasya sākṣiṇā grahaṇe'pi virodhābhāvāt/ na hi ghaṭādijñānasya saṃvādipravṛttijanakatāvacchedakaṃ prāmāṇyaṃ trikālābādhyaviṣayakatvam/ kintu śuktirūpyādijñānavyāvṛttaṃ vyavahārakālābādhyaviṣayaka sakalajñānavṛttivyavahārakālābādhyaviṣayakatvameva/ tacca na bhāvikālabādhavirodhītyuktam/ bhāvikālabādhatadabhāvau ca na mānaṃ vinā sākṣimā grahītuṃ śakyau/ tasya vidyamānamātragrāhitvāditi coktam/ nanu tarhi dehātmaikyajñānamuṣṇaṃ jalamityādi jñānaṃ ca pramā syāt/ vyavahāradaśāyāṃ viṣayābādhād iti cenna/ ābrahmajñānamabādhitatvena teṣāmapi ghaṭādijñānasamānayogakṣematvāt/
nanu kālāntarasthamapi yad bādhakaṃ tadapi kiṃ yatkālāvacchedena anena svārtho gṛhītastatkālāvacchedenaiva tanniṣedhati, utānyakālāvacchedena ? ādye kathamasya prāmāṇyam ? antye tu anityatvādikameva iti cenna/ abādhyatvarūpaprāmāṇyasya prapañcajñāne mayā'naṅgīkārāt/ yatkālāvacchedenaivānena svārtho gṛhītastatkālāvacchedenaiva tanniṣedhābhyupagamāt/ tacca prāmāṇyaṃ mayā'bhyupeyate yad vyavahāradaśāyāṃ viparītapramārūpabādhakasyānutpannatvādastyeva/ na ca yad bhavatāṃ ghaṭādibuddheḥ prātibhāsikabuddhito vailakṣaṇyaṃ viṣayasya vyāvahārikasattvasādhakaṃ tadeveha mama viṣayasya pāramārthikasattvasādhakamastviti vācyam/ prātibhāsikabuddhivailakṣaṇyaṃ hi ghaṭādibuddheḥ saprakārakajñānābādhyaviṣayatvādirūpam/ tanna pāramārthikasattvaṃ ghaṭādeḥ sādhayituṃ śaktam/ dehātmaikyajñāne brahmajñānāvyavahitabhrame ca vyabhicārāt/ nanu - `ghaṭassan', `rūpyaṃ mithyā' iti pratītyoraviśeṣe kathaṃ `ghaṭo mithyā', rūpyamithyātvaṃ na mithyā' iti viśeṣaḥ ? na ca tadapi mithyaiva, rūpyatāttvikattvāpatteḥ iti cenna/ mithyātvamithyātve'pi yathā na rūpyasya tāttvikatvaṃ tatropapatteruktatvāt/ na ca pāramārthikasattvasya pratyakṣāgocaratve tanniṣedhaśrutīnāṃ aprasaktapratiṣedhakatā syāditi vācyam/ tāsāṃ cakṣurādiprasaktataniṣedhaparatvāt/ pāramārthikatvena dvaitaniṣedhaparatve'pi nāprasaktaniṣedhakatvam/ parokṣaprasakteḥ sambhavāt/ `nāntarikṣe'gniścetavyaḥ ' ityādivadaprasaktapratiṣedhasyāpyupapatteśca/ na ca atāttvikaprapañce yadi tātvikatvamapyadhyakṣeṇa na gṛhyate kathaṃ tarhi tasyātattvāvedakatvam ? na hi tadeva tattvenāvedayadatāttvikaṃ nāma, dṛśyate ca sārvalaukikaḥ prapañce pāramārthikatvānubhava iti vācyam/ na hyasmākaṃ tattvāvedakatvaṃ tadvati tatprakārakatvam, tadbhinnatvamatattvāvedakatvam/ kintvabādhitaviṣayakatvaṃ tattvāvedakatvam, bādhitaviṣayatvaṃ cātattvāvedakatvam/ abādhitaviṣayatvaṃ tu śraute brahmajñāna eva, na tadbhinnajñāne/ tātparyavadvedatvenaiva tattvāvabodhakatvāt/ tathā ca prapañcapratyakṣasya tāttvikatvāgocaratve'pyatattvāvedakatvaṃ saṅgacchate/ sārvalaukikī pāramārthikatvaprasiddhistu jalagatapipāsopaśamanasāmarthyaprasiddhivat parokṣatayā'pyupapannā nāparokṣatvaparyavasāyinī/
tasmādadhyakṣayogyasya sattvasyehāniruktitaḥ/
nādhyakṣabādho mithyātvaliṅgasyātropapadyate//
na laukikaṃ na sāmānyajanyaṃ sākṣyātmakaṃ na ca

1.2

pratyakṣaṃ bādhate liṅgaṃ mithyātvasyānumāpakam//
iti pratyakṣayogyasattvāniruktyā pratyakṣabādhoddhāraḥ

[ 1-1-19]
[1-1-20]    20.pratyakṣasya jñātyā upakramādinyāyaiśca prābalyam
`kiñcedaṃ rūpyaṃ' ityatra idamitivat `san ghaṭaḥ' ityatrāpi sadityadhiṣṭhānabhūtaṃ brahmaiva bhāsate/ na ca cākṣuṣādijñāne rūpādihīnasya brahmaṇaḥ kathaṃ sphuraṇamiti vācyam/ rūpādihīnasyāpi kālādinyāyena sphuraṇasya prāgevopapāditatvāt/ nanvevaṃ `nīlo ghaṭaḥ' `mithyā rūpyam' asannṛśrṛṅgam 'ityādāvapi `nīlaḥ' ityādiradhiṣṭhānānuvedha iti syāt/ na ca nailyaṃ ghaṭādiṣvasti, sattvaṃ tu neti vācyam/ asyāropitatvasiddhyuttara kālīnatvenānyonyāśrayād, anyathā `satyaṃ jñānaṃ' ityatrāpi satyamityadhiṣṭhānānuvedha eva syāt iti cenna/ sannityasya `ghaṭaḥ'ityanena sāmānādhikaraṇyasya bādhitvāt/ tathā hi- sattājātisphuraṇanibandhanaṃ vā, svarūpasattvanibandhanaṃ vā, kālatrayābādhyatvanibandhanaṃ vā sāmānādhikaraṇyaṃ syāt/ na cābhāvādisādhāraṇasatpratītau sattājātisphuraṇaṃ sambhavati/ abhāvādiṣu tvayāpi tadanaṅgīkārāt/ na ca kvacitsākṣātsambandhena kvacit paramparāsambandhena saditi pratītyupapattiḥ/ vijātīyasambandhena sāmānākārapratītyanupapatteḥ/ anyathā sambandhebheda eva na sidhyet/ na ca svarūpasattvenābhāvādau tatpratītiḥ, ananugamāt/ ananugatenāpi anugatapratītau jātimātrocchedaprasaṅgāt/ ata eva na sarvatrāpi svarūpasattvenaiva sad‌vyavahāraḥ/ ekenaiva sarvānugatena sarvatra satpratītyupapattau bahūnāṃ taddhetutvakalpane mānābhāvāt/ nāpi kālatrayābādhyatvanibandhanaṃ tat/ tasya cakṣurādyagamyatvasyoktatvāt/ `sadidaṃ rajatam' ityādibhrame abhāvācca/ tasmādekaṃ sarvādhiṣṭhānameva saditi sarvatrānubhūyata iti yuktam/ nīlādestu ghaṭādisāmānādhikaraṇye kimapi nāsti bādhakam/ na vā nīlāderadhiṣṭhānatvaṃ sambhavati/ prāgasattvāt/ nīlapītādiprātisvikānantādhiṣṭhānakalpane gauravāt/ adhiṣṭheyena tulyayogakṣematvācca/ adhiṣṭheyaviṣamasattākameva hyadhiṣṭhānaṃ bhavati/ `mithyā rūpyam asannṛśrṛṅgam' ityādau mithyātvāsattvayoradhiṣṭhānatvaśaṅkāpi nāsti/ śūnyavādāpatteḥ/ tatra cānupapattiruktā, vakṣyate ca/ yattu `satyaṃ jñānamanantam'ityatrāpi tathā syād iti/ tanna/ yato na tatra sattāsambandhena sattvam, kintu svarūpeṇaivetyuktadoṣānavakāśāt/ na caivaṃ ghaṭādāvapi svarūpeṇaiva tathātvam/ pūrvameva nirākṛtatvāt/ iti sanghaṭa iti pratyakṣe'dhiṣṭhānānuvedhanirūpaṇam/
kiṃ ca niścitaprāmāṇyameva pratyakṣamitarabādhakaṃ bhavet, na cātra prāmāṇyaṃ niścitam; āgamavirodhād, anumānavirodhād, bhāvibādhābhāvānirṇayācca/ nanu pratyakṣameva prabalamanumānāgamabādhakam/ nānumānāgamau/ pratyakṣāprāmaṇye tadvirodhābhāvenānumānāgamayoḥ prāmāṇyam, tayoḥ prāmāṇye ca tadvirodhāt pratyakṣāprāmāṇyamityanyonyāśrayāt/ na hi pratyakṣasya prāmāṇye'pyevamanyonyāśrayaḥ/ tasyānapekṣatvād iti cenna/ candratārakādiparimāṇapratyakṣe anumānāgamavirodhena tasyāprāmāṇyadarśanāt, tenāpi svaprāmāṇyasiddhyarthamitarāvirodhasyāvaśyamapekṣaṇīyatvāt/ tathā cānyo'nyāśrayatulyatvāt parasparavirodhena prāmāṇyasandehe satyanāptāpraṇītatvādinā pramājanakatvavyāptervedaprāmāṇyaniścaye jāte tena svatassambhāvitadoṣasya pratyakṣasya bādhāt asmanmate kvānyo'nyāśrayaḥ ? anyathā dehātmaikyapratyakṣabuddhyā bādhād dehabhinnatvamapyātmano nāgamānumānābhyāṃ siddhyet/
nanu pratyakṣamanumānādyapekṣayā jātyaiva prabalam/ kathamanyathā auṣṇyapratyakṣeeṇa vahniśaityānumitipratibandhaḥ ? na ca tatropajīvyatvanibandhanaṃ pratyakṣasya bādhakatvam/ dharmyādeścakṣurādinaiva siddhestvaco'nupajīvyatvāt/ kiñca pratyakṣasya prābalyamanumānādya gṛhītarekhoparekhādigrāhakatvādanumānādyanivartitadiṅmohādinivartakatvācca iti cenna/ tvācapratyakṣasyāpyupajīvyatvenaiva śaityānumitipratibandhakatvasambhavāt/ cakṣurādinā dharmyādi grahe'pi tvacaṃ vinā sādhyaprasiddherabhāvāt/ tathā ca na jātyā prābalye mānamasti/
tadagṛhītagrāhitvamapi na prābalye prayojakam/ pratyakṣāgṛhītadharmādigrāhakatvena parokṣapramāṇasyaiva prābalyāpatteḥ/ nāpyanumānādyanivartitadiṅmohādinivartakatvena prābalyam/ etāvatā hi vaidharmyamātraṃ siddham/ na ca tāvatetarapramāṇāpekṣayā prābalyaṃ bhavati/ anyathā tvācapratyakṣānivartitavaṃśoragabhramanivartakatvāccakṣuṣo'pi   tvagapekṣayā prābalyaṃ syāt/ tataśca citranimnonnatajñānasya cākṣuṣasya tadvirodhitvācajñānād bādho na syāt/ pratyutāgamasyaiva sarvataḥ prābalyaṃ smāryate- `prābalyamāgamasyaiva jātyā teṣu triṣu smṛtam' iti/ na ca tadvaidikārthaviṣayamiti vācyam/ advaitasyāpi vaidikārthatvāt/ `kva ca pratyakṣataḥ' prāptamanumāgamabādhitam iti tu parīkṣitaprāmāṇ‌yapratyakṣaviṣayam/ nanu - pratyakṣasyāsañjāta virodhitvādupakramamanyāyenaiva prābalyam/ uktaṃ hi- `asañjātavirodhitvādarthavādo yathāśrutaḥ/ āstheyastadviruddhasya vidhyuddeśasya lakṣaṇā' iti cenna/ yata ekavākyasthaparasparasāpekṣapadatvena ubhayoḥ sāmye satyupakramasthavedapadānurodhenopasaṃhārasthargādipadānāṃ mantramātravācināṃ kṛtsnavedaparatve nirṇīte'pi na prakṛte tannyāyaḥ sambhavati/ ubhayoḥ sāmyābhāvād/ gṛhītapramāṇabhāvaśrutyapekṣayā bhramavilakṣaṇatvenāniścitasya pratyakṣasya nyūnabalatvāt/ anyathā `idaṃ rajataṃ' iti bhramo'pi `iyaṃ śuktiḥ' iti āptopadeśāpekṣayā prabalaḥ syāt/ etena liṅgāt śruteriva śīghragāmitvāt pratyakṣasya prābalyam/ taduktam- `pratyakṣe cānumāne ca yathā loke balābalam/ śrīghramantharagāmitvāttathaiva śrutiliṅgayoḥ' ityapāstam; parīkṣitasya mantharagāmino'pi prābalyāt/
na ca `yadāhavanīye juhoti' ityasmāt `pade juhoti' ityasya viśeṣaviṣayatvena prābalyavad ghaṭaviṣayasattvāgrāhiṇaḥ pratyakṣasya sāmānyato dvaitaniṣedhakaśrutyapekṣayā prābalyamiti vācyam/ sāmānyaviśeṣanyāyasya niścitapramāṇabhāvobhayaviṣayatvāt/ anyathā `ayaṃ gauraśvaḥ' ityāderapi gauraśvo na bhavatītyāditaḥ prābalyaṃ bhavet/

na ca yathā `yatkiñcitprācīnamagnīṣomīyāttenopāṃśu caranti' ityatratyasya yatkiñcicchabdasya yatkiñcitprakṛtavācitvena sāmānyāviṣayatve'pi dīkṣaṇīyāvyatirikte sāvakāśatvād `yāvatyā vācā kāmayīta tāvatyā dīkṣaṇīyāyāmanubrūyāt ' ityanena niravakāśena saṅkocastathā pratyakṣeṇa niravakāśena vṛttyantareṇānekārthatvena vā viṣayāntaraparatvena sāvakāśāyāḥ śruteḥ saṅkocaḥ kiṃ na syāditi vācyam/ tātparyaliṅgairupakramādibhirdvaitaniṣedhaparatve avadhṛte advaitaśruterapi niravakāśatvāt/ pratyakṣasyāpi vyāvahārikadvaitaviṣayatayā sāvakāśatvād/ viruddhayośca dvayoḥ `ahaṃ manuṣyaḥ' ityādipratyakṣa `ākāśavatsarvagataśca nityaḥ 'ityādiśrutyoriva tāttvikaprāmāṇyānupapattyā kasyacid vyāvahārikaṃ kasyacittātvikaṃ prāmāṇyamabhyupeyam/ atyantāprāmāṇyasyānyāyyatvāt/ tatrādvaitaśrutervyāvahārikaprāmāṇyasambhave dvaitagrāhipratyakṣā destāttvikaṃ prāmāṇyaṃ bhavet/ tadasambhave tu balādevādvaitaśrutestāttvikaṃ prāmāṇyamiti pratyakṣādervyāvahārikaṃ prāmāṇyaṃ paryavasyatīti kṛtabuddhayo vidāṅkurvantu/
nanu pañcadaśarātre prathame'hanyagniṣṭunnāmake nāmātideśena ekāhāgniṣṭuddharmabhūtā subrahmaṇyāgneyī prāptā/ tasyā alpaviṣayāyāścaturdaśāhassu codakena prāptayā aindryā subrahmaṇyayā bahuviṣayayā yathā bādhaḥ, bahubādhasyānyāyyatvāt tathā dvaitagrāhipratyakṣatadupajīvyanumānakarmakāṇḍa saguṇopāsanāvākyādirūpa bahupramāṇābādhāyādvaitavākyasya pratītārthabādhaḥ kiṃ na syāt ? taduktam- `bahupramāṇavirodhe caikasyāprāmāṇyaṃ dṛṣṭaṃ śuktirajatādijñāne ' iti cenna/ dṛṣṭānte bahuviṣayayā bādho'tra bahubhiriti vaiṣamyāt/ dehātmaikye pratyakṣānumānaśabdābhāsādisattve'pi dehātmabhedabodhakasyānanya paratvenaprābalyavadatrāpi ananyaparatvenādvaitaśruteḥ prābalyād, vidyāvidyābhedena vidvadavidvatpuruṣabhedena ca virodhābhāvāditi/ // pratyakṣasya jātyupakrama nyāyādibhiḥ prābalyanirākaraṇam//
[ 1-1-20]
[1-1-21]    21.pratyakṣasya upajīvyatvena prābalyam
nanu - uktanyāyaiḥ pratyakṣasya jātyā prābalyābhāve'pi upajīvyatvena prābalyam/ upajīvyatvaṃ cānumānāgamāpekṣitāśeṣārthagrāhakatayā/ sā ca kvacit sākṣāt kvacitparamparayā dṛṣṭaṃ cāpekṣitaikadeśagrāhiṇāmapyupajīvyatvam, tadviruddhagrahaṇe tena bādhaśca/ yathā ghaṭavibhutvānumāne pakṣagrāhiṇā akṣṇā, naraśiraśśucitvānumāne sādhyagrāhakeṇāgamena, manovaibhavānumāne jñānāsamavāyyādhāratvahetugrāhakeṇānumānena/ kimu vaktavyamapekṣitāśeṣagrāhiṇā svaviruddhagrāhakasya bādhaḥ ? cakṣurādeśca śabdatajjanyajñānaprāmāṇyādyagrāhitve'pi tad‌grāhiśrotrasākṣyādisajātīya tvādupajīvyatvam/ dṛṣṭaṃ ca naraśiraḥ kapālāśucitvabodhakāgamasya tacchucitvānumānopa jīvyaśucitvāgamasajātīyatvena tadanumānāt prābalyam/ na cendriyamapi svajñānārtha manumānamupajīvatīti sama evopajīvyopajīvakabhāvaḥ/ ajñātakaraṇatayā jñānajananārtha manumānānapekṣaṇāt/ anumānāgamādinā tu jñānajananārthameva tadapekṣaṇāditi viśeṣād iti cenna/ upajīvyāvirodhāt/ tathā hi -yatsvarūpamupajīvyate tanna bādhyate/ bādhyate ca tāttvikatvākāraḥ/ sa ca nopajīvyate/ kāraṇatve tasyāpraveśāt/ taduktam-
`pūrvasambandhaniyame hetutve tulya eva nau/
hetutatvabahirbhūtasattvāsattvakathā vṛthā//' iti
kiñcāpekṣitagrāhitvamātreṇa cedupajīvyatā, tayā ca bādhakatvam, tadā'pekṣitapratiyogigrāhakatvena `idaṃ rajatam' iti bhramasya bādhopajīvyatvāt kathaṃ `nedaṃ rajatam' iti bādhabuddhistadviruddhodiyāt ? atha niṣedhyārthasamarpakatayā pratiyogijñānatvena tasyopajīvyatve'pi tatprāmāṇyaṃ nopajīvyam/ na hi pratiyogipramātvenābhāvajñānajanakatā, gauravāt/ pratiyogibhramādapyabhāvajñānadarśanācca/ kintu tajjñānatvenaiva, lāghavāt/ atastadviruddhaviṣayakaṃ jñānamudiyādeveti brūṣe, tulyamidaṃ prakṛte'pi, pakṣajñānatvādinā kāraṇatā, na tu tatpramātvādināpīti/ atha yatprāmāṇyaṃ svarūpasiddhyarthamapavādanirāsārthaṃ ca yatprāmāṇyamupajīvati tattasyopajīvyam, yathā smṛteranubhavaḥ/ na ca rajatabhramastathā iti cet, tarhi vyāptidhiyo'pi nānumityupajīvyatvaṃ syāt/ liṅgābhāsādapi vahnimati vahnipramādarśanāt/ nanu yena vinā yasyotthānaṃ nāsti tattasyopajīvyamityeva vaktavyam/ tathā ca rajatabhramasyopajīvyatvamastyeva, na tu prābalyam/ na hyupajīvyatvamātreṇa prābalyam/ kintu parīkṣitatayā/ parīkṣā ca sajātīyavijātīyasaṃvādavisaṃvādābhāvau/ na ca tau rajatabhrame staḥ/ prakṛte cākṣasya parīkṣitatvena prābalyam/ asti hi `san ghaṭaḥ' iti viśeṣadarśanajanyajñānāntaraṃ ghaṭārthakriyāpratyakṣe klṛptadūrādidoṣābhāvaśca/ evameva jīveśābhedaśrutau niṣedhyārpakabhedaśrutiḥ sākṣipratyakṣaṃ cādoṣatvāt parīkṣitamiti/ tadapi na bādhyam/ evameva ca doṣābhāvādijñānarūpaparīkṣāyāmapi anāśvāse vede pauruṣeyatvābhāvajñāne, tvaduktānumāne ca yogyānupalabdhyādinā hetvābhāsādirāhityajñāne, brahmamīmāṃsāyāṃ pratyadhikaraṇaṃ siddhāntyabhipretārrtha, upakramādyānugupyajñāne cānāśvāsaḥ syāditi pramāṇatadābhāsavyavasthā na syāt iti cenna/ parīkṣā hi pravṛttisaṃvādavisaṃvādābhāvadoṣābhāvādirūpā/ tayā ca svasamānadeśakālīnaviṣayābādhyatvaṃ prāmāṇyasya vyavasthāpyate, dhūmena svasamānadeśa kālīnavahniriva/ tathā ca vyavahāradaśāmātrābādhyatvaṃ dehātmaikyasādhāraṇaṃ parīkṣitapramāṇe vyavasthitamiti kathamatyantābādhyatvābhāvagrāhakāgamānumānayoḥ pravṛttirna syāt ? tasmādviśvāsa -pramāṇatadābhāsavyavasthā jīveśabhedādikaṃ ca vyāvahārikamityupapannameva sarvaṃ jaganmithyeti/

nanu- pratyakṣāprāmāṇye tatsiddhasya vyāptyaderbādhenānumeyāderanumityādiprāmāṇyasya ca bādhaḥ/ anumeyādervyāptyādinā anumitiprāmāṇyādinā ca samānayogakṣematvāt/ anyathā prātibhāsikavyāptyādimatā bāṣpādhyastadhūmena tātviko vyāvahāriko vāgnirvyāva hārikavyāptyādimatā dhūmena tātviko'gnirvyāvahārikeṇābādhena viruddhadharmādhikaraṇatvena ca viśvasya jīveśabhedasya ca tātvikaṃ sattvaṃ sidhyet- iti cenna/ etāvatā hi vyāptyādisamānasattākamanumeyaṃ siddhyatvityāpatteḥ phalito'rthaḥ/ sa cāyamanumeyādervyāptyādinā samasattākatvaniyamo'pyasti/ vyabhicāriṇāpi liṅgena sādhyavati pakṣe anumitipramādarśanāt/ dhvanidharmahnasvatvadīrghatvādiviśiṣṭatvena mithyābhūtairapi nityairvibhubhirvarṇaiḥ satyā śābdapramitiḥ kriyata iti mīmāṃsakairabhyupagamāt/ gandhaprāgabhāvāvacchinne ghaṭe tātvikavyāptyādimatāpi pṛthivītvenātātvikagandhānumitidarśanāt/ pratibimbena na bimbānumitidarśanāt/ na ca tatrāpi bimbarahitāvṛttitvarūpā vyāptistātvikyeveti vācyam/ evaṃ satyavṛttigaganāderapi vyāpyatāpatteḥ/ na ca tatra bimbapūrvakatvamevānumīyate, bimbavyatirekaprayukta vyatirekapratiyogitvarūpeṇāprātibhāsikena hetuneti vācyam/ prayuktatvaṃ hi na tajjanakatvajanyatvādirūpam/ vyatirekayoḥ parasparaṃ tadabhāvāt/ kintu vyāpyavyāpakabhāvaḥ/ tathā ca bimbavyatirekavyāpakavyatirekapratiyogitvaṃ hetuḥ/ sa cākāśādau vyabhicāryeva/ tasmāttatra pratibimbenaiva bimbānumānam/ anumeyasya liṅgavyāptyādisamāna sattākatvaniyamasyāpāstatvāt/ etena śabde'pi yogyatāsamānasattākena śabdārthena bhavitavyam, yogyatāvākyārthayoḥ samānasattākatvaniyamāditi kathaṃ vedāntavākyārtho yogyatābādhe'pyabādhitaḥ syaditi parastam/ vedāntavākye akhaṇḍārtharūpavākyārthābādharūpāyā yogyatāyā apyabādhācca/ na ca tathāpi vedāntatajjñānatatprāmāṇyamithyātve kathaṃ tātvikādvaitasiddhiriti vācyam/ śabdatajjñānatātvikatvaṃ hi na viṣayatātvikatve tantram/ idaṃ rajatamityanāptavākyasya tajjanyabhramasya ca tvanmate tātvikatve'pi tadviṣayasyātātvikatvāt/ na ca jñānaprāmāṇyasya mithyātve viṣayasyāpi mithyātvaṃ śuktirūpyajñāne dṛṣṭamiti prakṛte'pi jñānaprāmāṇ‌yamithyātve viṣayasyāpi mithyātvaṃ syāditi vācyam/ prāmāṇyamithyātvaṃ hi na viṣayamithyātve prayojakam/ bhramapramābāhirbhūte nirvikalpake viṣayabādhābhāvāt/ kintu tadabhāvavati tatprakārakatvādirūpamaprāmāṇyameva tathā/ tacca prakṛte nāstyeva/ na ca arthābādharūpaprāmāṇyasya mithyātvādarthasyāpi mithyātvaṃ syāditi vācyam; abādhitārthaviṣayatvaṃ hi yat prāmāmyaṃ tasya mithyātvam prakṛte nārthabādhāt/ tadbādhakapramāṇāsambhavāt/ tasya sarvabādhāvadhitvāt/ kintu tadviṣayatvarūpasambandhabādhāttathā/ tathā cābādhitārthaviṣayatvarūpapramāṇyamithyātve'pi nārtho mithyā/ viśiṣṭasyaikāṃśamithyātve'pyaparāṃśasatyatvāt, yathā daṇḍabādha nibandhanadaṇḍipuruṣabādhe'pi puruṣo na bādhita eveti/ // iti advaitasiddhau pratyakṣasyopajīvyatvabhaṅgaḥ//
[ 1-1-21]
[1-1-22]    22.pratyakṣasya anumānabādhyatve bādhakam
kiñca vipakṣabādhakasacivamanumānamapi pratyakṣabādhakam/ nanu - evamapi `audumbarīṃ spṛṣṭvā udgāyet', `aindryā gārhapatyamupatiṣṭhate', `śaramayaṃ barhirbhavati' iti śrutitrayagrāhi pratyakṣaṃ yathākramaṃ `audumbarī sarvā veṣṭayitavyā' iti smṛtirūpeṇa sarvaveṣṭanaśrutyanumānena, `kadācana starīrasi nendra saścasi dāśuṣe' iti mantrasāmarthyalakṣaṇenendraśeṣatvaśrutyanumānena codanāliṅgarūpeṇa kuśaśrutyanumānena ca bādhyeteti sarvamīmāṃsonmūlinā syāditi- cenna/ vaiṣamyāt/ tathā hi -kimidamāpādyate, śrutitrayagrāhipratyakṣamanumānairbādhyeteti vā, pratyakṣaviṣayībhūtaśrutitrayamiti vā ? nādyaḥ, virodhābhāvena tadbādhyabādhakabhāvasya śāstrārthatvābhāvāt, asmābhigaranabhyupagamācca/ anuktopālambhamātratve niranuyojyānu yogāpatteḥ/ ataeva na dvitīyaḥ/ pratyakṣaviṣayībhūtaśrutitrayasya liṅgabādhakatvapare'pi śāstre pratyakṣasya liṅgabādhyatve virodhābhāvāt/ nahi śabdapratyakṣayoraikyamasti/ śabdasyaca sarvapramāṇāpekṣayā balavattvamavocāma/ tasmānmauḍhyamātrametanmīmāṃsāvirodhodbhāvanam/
nanu pratyakṣasya liṅgabādhyatve bahnyauṣṇyapratyakṣaṃ śaityānumānasya ātmasthāyitvapratyabhijñānaṃ ca kṣaṇikatvānumānasya bādhakaṃ na syāt, pratyutānumānameva tayorbādhakaṃ syāt ithi cenna/ arthakriyāsaṃvādena śrutyanugraheṇa ca tatra pratyakṣayoḥ prābalyenānumānabādhakatvāt/ aparīkṣitapratyakṣaṃ hi parīkṣitānumānāpekṣayā durbalaṃ, `nīlaṃ nabhaḥ' iti pratyakṣamiva nabho nīrūpatvānumānāpekṣayā/ ato na sāmānyato dṛṣṭamātreṇa sarvasaṅkarāpattiḥ/ nanvevaṃ paśutvena śrṛṅgānumānamapi syāt/ lāghavāt paśutvameva śrṛṅgitve tantraṃ, na tu tadviśeṣagotvādikam; ananugatatvena gauravādityetattarkasadhrīcīnatvena pratyakṣāpekṣayā prābalyāt/ anukūlatarkasācivyameva hi anumāne balam/ evaṃ ca yena kenacit sāmān‌yadharmeṇa sarvatra yatkiñcidanumeyam, lāghavatarkasācivyasya sattvāt/ tāvataiva ca pratyakṣabādhakatvāditi vyāvahārikyapi vyavasthā na syāt/ na hyatra pratyakṣabādhādanyo doṣo'sti iti cenna/ ayogyaśrṛṅgādisādhane pratyakṣabādhasyāsambhavena tatra vyāptigrāhakatarkeṣvābhāsatvasya tvayā'pi vaktavyatvena vyavasthāyā ubhayasamādheyatvāt/ na hi tarkābhāsasadhrīcīnamanumānaṃ pramāṇamiti kenāpyupeyate/ ata upapannaṃ sattarkasacivamanumānaṃ pratyakṣasya bādhakamiti/ iti pratyakṣasyānumānabādhyatvasiddhiḥ/
[ 1-1-22]
[1-1-23]    23.pratyakṣasya śadbabādhyatve bādhakam

kiṃ ca parīkṣitapramāṇabhāvaśabdabādhyamapi pratyakṣam/ nanu - pratyakṣaṃ yadi śabdabādhyaṃ syāttadā jaimininā `tasmāddhūma evāgnerdivā dadṛśe nārciḥ' ityādyarthavādasya `aditirdyauḥ' ityādimantrasya ca dṛṣṭavirodhenāprāmāṇye prāpte `guṇavādastu' `guṇādavipratiṣedhaḥ syāt' ityādinā gauṇārthatā nocyeta/ `tatsiddhijātisārūpyapraśaṃsābhūmaliṅgasamavāyād' - iti tatsiddhipeṭikāyāṃ `yajamānaḥ prastara' ityādegauṇārthatā ca nocyeta/ tvayā'pi pratyakṣāvirodhāya tattvampadayorlakṣaṇā nocyetā/ śrutivirodhe pratyakṣasyaivāprāmāṇyasambhavāt/ na ca - tātparyaliṅgānāmupakramādīnāmatra sattvānnādvaitaśrutīnāmamukhyārthatvamiti vācyam/ `yajamānaḥ prastaraḥ' ityādāvapyapūrvatvādyekaikaliṅgasya tātparyagrāhakasya vidyamānatvāt/ ekaikaliṅgasya tātparyanirṇāyakatve liṅgāntaramanuvādakameva/ tvanmate pratyakṣasiddhe bhede śrutiriva/ kiṃ bāhulyena iti cenna/ vākyaśeṣapramāṇāntarasaṃvādārthakriyādirūpaparīkṣāparīkṣitasya pratyakṣasya prābalyena vyavahāradaśāyāmeva etadviruddhārthagrāhiṇo `dhūma evāgnerdivā dadṛśe', `aditirdyauḥ' `jayamānaḥ prastara' ityādestadvirodhenāmukhyārthatve'pyadvaitāgamasya parīkṣitapramāṇavirodhābhāvena mukhyārthatvopapatteḥ/ pratyakṣāderhi parīkṣayā vyāvahārikaprāmāṇyamātraṃ siddham/ tacca nādvaitāgamena bādhyate/ bādhyate tu tātvikaṃ prāmāṇyam/ tattu parīkṣayā na siddhameva/ ato na varodhaḥ/ `dhūma evāgneḥ' ityādestu mukhyārthatve pratyakṣādervyāvahārikaṃ prāmāṇyaṃ vyāhanyeta/ ato virodhāttatrāmukhyārthatvamiti vivekaḥ/

yattu- pratyakṣāvirodhāya tattvampadayorlakṣaṇā nāśrīyeteti tanna/ ṣaḍvidhaliṅgairgatisāmānyena cākhaṇḍa evāvadhāryamāṇasya tātparyasyānupapatterjīveśagatasarvajñatvakiñcijjñatvādīnā maikyānvayānupapatteśca/ tātparyaviṣayībhūtākhaṇḍapratītinirvāhāya lakṣaṇāṅgīkaraṇasyaivocitatvāt/ tātparyaviṣayībhūtānvayanirvāhāya lakṣaṇāśrayaṇasya sarvatra darśanāt/ na ca evaṃ sati amukhyārthatvaṃ syāditi vācyam/ taddhi pratīyamānārthaparityāgenārthāntaraparatvaṃ vā ? aśakyārthatvaṃ vā ? nādyaḥ/ sāmānādhikaraṇyena pratīyamānasyaikyasyātyāgāt/ nāntyaḥ, jahadajahallakṣaṇāśrayaṇena śakyaikadeśaparityāge'pi `so'yaṃ devadattaḥ' ityādivākya iva śakyaikadeśasyānvayābhyupagamāt/ viśeṣaṇabādhena viśeṣyamātrānvayasyaivātra lakṣaṇāśabdena vyapadeśāt/ tathā coktaṃ vācaspatimiśraiḥ- `prastarādivākyamanyaśeṣatvādamukhyārtham, advaita vākyaṃ tvananyaśeṣatvānmukhyārthameva/ uktaṃ hi śābarabhāṣye - `na vidhau paraḥ śabdārtha' iti/ yathā cāpūrvatvādyekaikatātparyaliṅgena `yajamānaḥ prastaraḥ' ityādyarthavādavākyānāṃ na svārthaparatvaṃ tathā vakṣyāmaḥ/ nanu anyaśeṣatvānanyaśeṣatve nāmukhyārthatvamukhyārthatvayoḥ prayojake/ kiṃ tu mānāntaravirodhāvirodhau/ anyaśeṣe'pi mānāntarāvirodhe `iyaṃ gauḥ krayyā bahukṣīrā' ityādau loke, `so'rodīt' ityādau ca vede prastarādivākyavadamukhyavṛtteranāśrayaṇād/ ananyaśeṣe'pi `somena yajeta' ityādau vaiyadhikaraṇyenānvaye viruddhatrikadvayāpattyā sāmānādhikaraṇyenānvaye pratyakṣāvirodhāya ca somavatā yāgeneti matvarthalakṣaṇāyā āśrayaṇāt/ evaṃ vicāravidhāyake `athāto brahmajijñāsā' iti sūtre `tadvijijñāsasva' iti śrutau ca mānāntaravirodhena vidhyanvayāya jijñāsāśabdena vicāralakṣaṇāyāḥ `sarvaṃ khalvidaṃ brahma' ityādau cāmukhyārthatāyāḥ svīkṛtatvāt/ sarvasyāpi vākyasyāvācye brahmaṇi lakṣaṇāyā eveṣṭatvenāmukhyārthatvaniṣedhāyogācca/ anvayānupapattestātparyānupapattervā lakṣaṇābījasya vidhyavidhisādhāraṇatvācca/ śābaraṃ tu vacanamarthavādamukhyātvāya vidhau na lakṣaṇetyevamparam/ tasmānna pratyakṣaṃ śabdabādhyam iti cenna/ bhāvānavabodhāt/ tātparyaviṣayībhūtārthabodhakatvaṃ hi mukhyārthatvam/ na śakyārthamātrabodhakatvam/ anyārthatātparyakatvāccamukhyārthatvam/ na lākṣaṇikatvamātram/ tathā cādvaitāgamasya svatātparyaviṣayībhūtārthabodhakatvanirvāhāya lakṣaṇāśrayaṇe'pi mukhyārthatvamupapannamityavocāma/  evaṃ ca `somena yajeta' ityādi viśiṣṭavidherviśeṣaṇe tātparyābhāvānmatvarthalakṣaṇāyāmapi svārthāparityāgācca nāmukhyārthatvam/ jijñāsāpade tu jñādhātuneṣyamāṇajñānalakṣaṇāṅgīkārānaṅgīkāramatabhede'pi satpratyayasya vicāre jahallakṣaṇābhyupagamasyobhayatra tulyatvāt, śakyārthaparityāge'pi vidhitātparyanirvāhāt nāmukhyārthatvam/ nahi vākyārthapratītyanyathānupapattyā padamātre lakṣaṇāyāmapi vākyasyāmukhyārthatvam/ pratītasyārthasyānanyaśeṣatvena mukhyatvāt/ yatra punaḥ pratīta eva vākyārtho'nyaśeṣatvena kalpyate, tatra vākyasyāmukhyārthatvameva/ anyaddhi padatātparyamanyacca vākyatātparyam/ `saundhavamānaya' `gaṅgāyāṃ vasanti' ityādau vākyatātparyaikye'pi padatātparyabhedāt/ `viṣaṃ bhuṅkṣva' ityādau padatātparyābhede'pi vākyatātparyabhedāt/ ata eva `iyaṃ gauḥ krayyā bahukṣīrā' ityādivākyārthasyāvaśyaṃ kretavyeti vidhiśeṣatvena tatprāśastyalakṣakatvāt, `so'rodhīt' ityādi vākyārthasya ca `barhiṣi rajataṃ na deyaṃ hiraṇyaṃ dakṣiṇā ' iti vidhiśeṣatvena rajatanindādvārā tatprāśastyalakṣakatvāt/ `sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalān' iti vākyārthasya `śāntaupāsīta' iti śamavidhiśeṣatvenātyanāyāsasiddhatvarūpatatprāśastyalakṣakatvādamukhyatvameva/ ataeva mānāntara virodha eva lakṣaṇetyapāstam/ `iyaṃ gauḥ krayyā bahukṣīrā' ityādinā prāśastyalakṣaṇāyāṃ vyabhicārāt/ kiṃ tu paramatātparyaviṣayībhūtārthapratītinirvāhāyaiva sarvārthavādeṣu lakṣaṇā/ etāvāṃstu viśeṣaḥ- vidhiprāśastye lakṣaṇātaḥ prāgarthavādavākyārthajñānam/ tasyapramāṇāntaravirodhe bādha eva, yathā `prajāpatirātmano vapāmudakhidat' ityādau/ ataeva tatra guṇavādamātram/ pramāṇān‌taraprāptau tvanuvādamātram `agnirhimasya bheṣajaṃ' ityādau/ ataeva tadubhayatrābādhitājñātajñāpakatvarūpaprāmāṇyaśarīrānirvāhādaprāmāṇyam/ yatra punaḥ pramāṇāntaraprāptivirodhau na stastatra prāmāṇyaśarīranirvāhād bhūtārthavādatvam‌- yathā `indro vṛtrāya vajramudayacchat' ityādau ayameva devatādhikaraṇanyāyaḥ/ nanu tarhi `ādityo yūpaḥ' ityādau vākyārthapratītyarthameva lakṣaṇāṅgīkārādamukhyārthatvaṃ na syāt/ na syādyadyādityasadṛśo yūpa iti vākyārthaparyavasānaṃ syāt/ kiṃ tu guṇavṛttyā pratītasyāpi vākyārthasya yūpe paśuṃ badhnātīti vidhiśeṣatvena tatprāśastyalakṣakatvamastyeva, tenaivāmukhyatvam, na tvādityapadagauṇatayeti tatsiddhipeṭikāyāṃ sarvodāharaṇeṣvapyavāntaravākyārthapratītaye guṇavṛttiprakārāḥ pradarśitā iti draṣṭavyam/ karmaprāśastyalakṣaṇā tu sarvārthavādasādhāraṇī tatrāstyeveti nāmukhyārthatvānupapattiḥ/ ata upapannaṃ prastarādivākyavaiṣamyam advaitavākyasya/ yaccoktam arthavādamukhyārthatvāya vidhau na lakṣaṇetyevamparaṃ śabarasvāmivacanamiti, tanna/ aśvapratigraheṣṭau `pratigṛhṇīyāt' iti vidhau pratigrāhayediti vyavadhāraṇakalpanayā arthavādānu sāreṇa prayojakavyāpāralakṣaṇāyā aṅgīkāraṇāt/ tasmādvidhau tātparyavati vākye pratīyamānavākyārthātirikto'nyaḥ śeṣī nāstītyevamparameva tadvacanam/ ataḥ siddhamadvaitāgamasya lākṣaṇikatve'pi mukhyārthatvāt pratyakṣabādhakatvamiti śivam// iti pratyakṣasyāgamabādhyatvam//
[ 1-1-23]
[1-1-24]    24.apacchedanyāyavaiṣamyam

kiṃ cāpacchedanyāyenāpyāgamasya prābalyam/ yathā hi `paurvāparye pūrvadaurbalyaṃ prakṛtivat' ityadhikaraṇe udgātrapacchedanimittakādakṣiṇayāgena pareṇa pratihartrapacchedanimittaka sarvasvadakṣiṇayāgasya pūrvasiddhanimittasya bādha iti sthitaṃ, tathehāpi udīcyāgamena pūrvasya pratyakṣasya bādhaḥ/ nanu pratihartrapacchedanimittakasarvasvadakṣiṇayāgasya pratihartṛmātrāpacchede, yugapadapacchede, krameṇāpacchede'pi pratihartrapacchedasya paścāttve cāvakāśa iti yuktaḥ udgātrapacchedanimittakādakṣiṇayāgena bādhaḥ/ anyathā `yadi pratihartā apacchidyeta sarvavedasaṃ dadyāt' iti śāstramaprāmāṇaṃ syāt/ ata eva `vipratiṣedhādvikalpaḥ syāt' ityadhikaraṇe dvayoryugapadapacchede vikalpa uktaḥ/ kiṃ ca `yadyudgātā jaghanyaḥ syātpunaryajñe sarvavedasaṃ dadyādyathetarasmin' ityadhikaraṇe udgātrapacchedasya pratihartrapacchedātparatve udgātrapacchedanimittaṃ pūrvaṃ prayogaṃ dakṣiṇāhīnaṃ sampādya kartavyajyotiṣṭomasya dvitīyaprayoge `taddadyādyatpūrvasmin dāsyan syāt' iti śrutyuktā yā dakṣiṇā sā pūrvabhāvipratihartrapaccheda nimittakapūrvaprayogasthasarvasvaditsāyā abādhena sarvasvarūpaiva, na tu yā jyotiṣṭome nityā dvādaśaśatarūpā/ tasmānna pratihartrapacchedasya sarvathā bādhaḥ/ kiṃ tu prayogāntare nikṣepa ityuktam/ uktaṃ hi ṭipṭīkāyām- `tasya prayogāntare nikṣepaḥ' iti/ api ca kramikanimittadvayena krameṇādakṣiṇasarvasvadakṣiṇayoḥ prayogayoḥ sambhavena virodha eva nāsti, yathā badaraphale kramikanimittavattoḥ śyāmaraktarūpayoḥ/ uktaṃ hyapacchedādhikaraṇe- `naimittakaśāstrasya hyayamarthaḥ- nimittopajananāt prāganyathākartavyo'pi kraturnimitte satyevaṃ kartavyaḥ' iti/ tasmādapacchedanyāyaḥ sāvakāśaviṣayaḥ/ advaitāgamena pratyakṣabādhe tu na pratyakṣapramāṇyasyāvakāśo'sti iti cenna/ udgātrapacchedābhāve yugapadubhayāpacchede pratihartrapacchedasya udgātrapacchede paścāttve ca jyotiṣṭomadvitīyaprayoge pratihartrapacchedanimittaka sarvasvadakṣiṇayāgapratipādakaśāstrasya sāvakāśatvavadvyāvahārikaprāmāṇye pratyakṣasyāpi sāvakāśatvāt/ tatraikaprayoge virodhavadatrāpi tāttvikatvāṃśe virodhāt/ ata eva saguṇasaprapañcaśrutyornirguṇaniṣprapañcaśrutibhyāmapacchedanyāyena bādha iti suṣṭhūktam/ taduktamānandabodhācāryauḥ - `tatparatvātparatvācca nirdoṣatvācca vaidikam/ pūrvasya bādhakaṃ nāyaṃ sarpa ityādivākyavat//' iti/
nanu mānāntaravirodhe śrutestatparatvamasiddham/ paratvaṃ tu pramānantarabhrame vyabhicāri/ dṛśyate ca `na ktvā seṭ' iti paraṃ prati `mṛḍamṛdagudhakuśakliśavadavasaḥ ktvā' iti  pūrvamapi bādhakam/ nirdoṣatvaṃ tvarthāntaraprāmāṇyenānyathāsiddham/ taduktam- `tatparatvamasiddhatvātparatvaṃ vyabhicārataḥ/ nirdoṣatā'nyathāsiddheḥ prābalyaṃ naiva sādhayet// iti cenna/ pratyakṣādervyāvahārikaṃ prāmāṇyaṃ, śrutestu tāttvikamiti virodhābhāvena tatparatvasiddheḥ/ paraśabdena ca mānāntarābādhitaparatvaṃ vivakṣitam/ tena pramānantarabhrame na vyabhicāraḥ/ tasya taduttarabhāvimānabādhyatvāt/ `na ktvā seṭ' ityasya tu pāṭhataḥ paratve'pi svabhāvasiddhakittvasyānenāpākaraṇaṃ vinā punastatpratiprasavārtha `mṛḍamṛda' ityāderapravṛttestadapekṣayā arthataḥ pūrvatvameva/ apavādāpavāde utsargasyaiva sthiratvāt/ nirdoṣatvamapi nānyathāsiddham/ tātparyaviṣaya eva prāmāṇyasyābhyupeyatvād ityabodhamātravijṛmbhitamapaccheda nyāyavaiṣamyābhidhānamiti/ // ityapacchedanyāyavaiṣamyabhaṅgaḥ//'
[ 1-1-24]
[1-1-25]    25.mithyātvānumiteḥ agniśaityānumitisāmyam
nanu yadi pratyakṣabādhitamapyanumānaṃ sādhayettadā vahnyanauṣṇyamapi sādhayet/ tathā ca kālātyayāpadiṣṭakathā sarvatrocchidyeta/ na ca auṣṇyapratiyogikābhāve sādhye pakṣa eva pratiyogiprasiddhirita tatra bādhaḥ sāvakāśaḥ/ prakṛte tu sattvaṃ vyāvahārikaṃ pratyakṣasiddham/ tadaviruddhaṃ ca mithyātvam, tasya pāramārthikasattvavirodhitvāt/ ato na vyāvahārikasattvagrāhakeṇādhyakṣeṇa bādhyata iti vācyam/ vahniviśeṣe auṣṇyābhāvānumāne śaityānumāne vā tadabhāvāt/ pakṣātiriktasya pratiyogiprasiddhisthalasya tatra sattvāt/ naca yatra pratyakṣaṃ prabalaṃ tatra bādhavyavasthā, na cātra tatheti na bādha iti vācyam/ prakṛte'pyauṣṇyapratyakṣasamakakṣasya prābalyaprayojakasya vidyamānatvāt/ anauṣṇyānu mitermithyātvānumiteśca samānayogakṣematvāt/ na ca mithyātvavādināṃ pratipannopādhāvauṣṇyaniṣedha grāhyanumānena mithyātvānumiteḥ samatvamiṣṭameveti vācyam/ auṣṇyānauṣṇyayorbhāvābhāvarūpatayā tadanumitisāmye'pi śaityānumitisāmyasyānabhyupagamāt/ śaityasyauṣṇyābhāvarūpatvābhāvāt/ tasmād bādhasya doṣatā vā tyājyā, auṣṇyapratyakṣā - yajamānatvapratyakṣādeḥ sattvapratyakṣāpekṣayā viśeṣo vā vaktavyaḥ/ na ca auṣṇyapratyakṣaṃ parīkṣitobhayavādisiddhapramāṇyam/ sattvapratyakṣaṃ tu na tatheti viśeṣa iti vācyam/ sattvapratyakṣe'pi prāmāṇyāsammatau hetvabhāvāt/ parīkṣāyāstulyatvād iti cenmaivam/ viruddhārthagrāhitvena viśeṣāt/ pratyakṣasiddhāya jamānatvauṣṇyādivacchabdaliṅgagrāhyayajamānatvānauṣṇyādyapi vyāvahārikamiti samatvātpratyakṣeṇa bādhyate/ prakṛte tu sattvaṃ vyāvahārikaṃ pratyakṣasiddham/ tadviruddhaṃ ca na mithyātvam/ tasya pāramārthikasatvavirodhitvāt / ato na tad vyāvahārikasattvagrāhakeṇādhyakṣeṇa bādhyate/

nanu evaṃ vadatastava ko'bhiprāyaḥ ? kiṃ tāttvikaviṣayatvād bādhakataiva mithyātvānumānāderna bādhyatā ? uta sattvamithyātvagrāhiṇorvyāvahārikattvikaviṣayayoḥ parasparaviruddhaviṣayatvābhāvāt na bādhyabādhakabhāvaḥ ? antye'pi kimadhyakṣasiddhavyāvahārikasattvamagṛhītvaiva tadasiddhasya tāttvikasattvasyaivābhāvaṃ gṛhṇātyanumānādi ? uta pratyakṣaviṣayīkṛtasyaiva tāttvikamabhāvam ? nāntyaḥ/ pratyakṣaviṣayābhāvagrāhiṇi tadabādhakatvoktyayogāt/ na dvitīyaḥ/ pratyakṣāgṛhītapratiṣedhakatvenāprasaktapratiṣedhāpatteḥ, pratyakṣaviṣayasya tāttvikatvāpatteśca/ na prathamaḥ/ upajīvyapratyakṣavirodhenānumityādiviṣayasya tātvikatvāsiddheḥ/ iti cenna/ prathame dvitīye ca pakṣe anupapattyabhāvāt/ tathā hi- prathame pakṣe na tāttvikatvāsiddheḥ, yasmāt `idaṃ rajataṃ' ityanena `nedaṃ rajataṃ 'ityasya bādhādarśanāt parīkṣitameva bādhakamabhyupeyam/ parīkṣā ca pravṛttisaṃvādādirūpā vyavahāradaśāyāmabādhyatvaṃ vinā'nupapannā taddaśā bādhagrāhīṇaṃ bādhate, nādvaitaśrutyanumānādikamityuktameva/ dvitīye'pi pakṣe nāprasaktapratiṣedhaḥ, parokṣaprasakteḥ sambhavāt/ yattu, kecidātmani tāttvikasattvaprasiddhyā prasaktimupapādayanti, tanna/ na hi pratiyogijñānamātraṃ prasaktiḥ,kiṃ tarhi niṣedhādhikaraṇakapratiyogijñānam/ na cātmā niṣedhādhikaraṇam/ tasmātparokṣaprasaktireva darśanīyā/ athavā, mā bhūt prasaktiḥ/ abhāvapratyakṣe hi saṃsargaropatvena sopayujyate/ śabdānumānayostu tasyāḥ kvopayogaḥ/ na cāprasaktau niṣedhavaiyarthyam/ anarthanivṛttirūpasya prayojanasya vidyamānatvāt/ na ca pratyakṣaviṣayatāttvikatvāpattiḥ, tadviṣayādhikaraṇasyaiva pāramārthikatvavyatirekasya bodhanāt/ tathā ca na kā'pyanupapattiḥ/ taduktaṃ khaṇḍanakṛdbhiḥ-
`pāramārthikamadvaitaṃ praviśya śaraṇaṃ śrutiḥ/
virodhādupajīvyena na bibheti kadācana//' iti/
nanu evamapyanauṣṇyaṃ tāttvikamiti tadanumitirapi na bādhyeta vyāvahārikauṣṇyagrāhiṇādhyakṣeṇa/ evaṃ `ca ādityo yūpa' ityādāvapi
`tāttvikādityatāṃ yūpasyāśritya śaraṇaṃ śrutiḥ/
virodhāduvajīvyena na bibheti kadācana//'
ityādyapi syāt iti cenna/ anauṣṇyaṃ tāttvikaṃ syāditi ko'rthaḥ ? yadi tattvata auṣṇyaṃ nāstītyarthaḥ, tadā advaite paryavasānādiṣṭāpattiḥ/ yadi vyavahārato'pi nāstīti, tadā vyavahārāvisaṃvedādirūpaparīkṣitatvaviśiṣṭamauṣṇyapratyakṣaṃ bādhakamiti nānauṣṇyasya tāttvikatvasiddhiḥ/ etena śaityānumānaṃ vyākhyātam/ evamādityayūpabhedasya tattvato vyavahārato vā niṣedhe yojyam/ śruteranyaśeṣatayā ādityayūpābhedaparatvābhāvena parīkṣitapratyakṣavirodhena gauṇārthatayā stāvakatvopapatteśca/ ata eva `tāttvikādityatāṃ yūpasya' ityādinā advaitaśruteḥ `ādityo yūpaḥ' ityādiśrutisāmyāpādanam apāstam/ na ca anumitisiddhamithyātvagrāhakatve satyadvaitaśrutiranuvādikā syāt, yathā'gnirhimasya bheṣajam' ityādiśrutiḥ pramāṇāntaragṛhītahimanivāraṇaśaktyanuvādiketi vācyam, svasvacamatkārānusāriṇo'numānasya sakalasādhāraṇyābhāvena tasya śrutyanuvādakatvāprayojakatvāt/ taduktaṃ - `tarkāpratiṣṭhānāt' ityatra vācaspatimiśraiḥ-
`yatnenānumito'pyarthaḥ kuśalairanumātṛbhiḥ/
abhiyuktatarairanyairanyathaivopapādyate//'iti/
dṛṣṭāntīkṛtaśrutau tu himanivṛttikāraṇatāyā vahnau sarvasādhāraṇapratyakṣārthāpattibhyā mavaseyatvādvaiṣamyam/ tasmānmithyātvānumānasya na vahniśaityānumitisāmyam/ iti mithyātvānumānasya śaityānumitisāmyabhaṅgaḥ//
[ 1-1-25]
[1-1-26]    26.pratyakṣasya liṅgādyabādhyatve bādhakoddhāraḥ
kiṃ ca parīkṣitatvenaiva prābalyaṃ, nopajīvyatvādinā/ anumānaśabdabādhyatvasya pratyakṣe'pi darśanāt/ tathā hi- idaṃ rajatamiti pratyakṣasyānumānāptavacanābhyāṃ, nabhonailyapratyakṣasya nīrūpatvagrāhakānumānena, `gauro'haṃ' ityasya `ahamihaivāsmi sadane jānānaḥ' ityasya candraprādeśikatvapratyakṣasya cānumānāgamābhyāṃ `pītaḥ śaṅkhastikto guḍaḥ' ityādeścānumānāptavacanābhyāṃ bādho dṛśyate/ nanu sākṣātkāribhrame sākṣātkāriviśeṣadarśanameva virodhītyabhyupeyam; anyathā parokṣapramāyā aparokṣabhramanivartakatvopapattau vedāntavākyānāmaparokṣa jñānajanakatvavyutpādanaprayāse vyarthaḥ syād iti cenna/ `nāyaṃ sarpaḥ' ityādivākyādinā savilāsājñānanivṛttyabhāve'pi bhramagatāpramāṇatvajñāpanena bhramapramāṇatvabuddhestadviṣayasatyatābuddheśca nivartanāt/ tāvatā ca bhramanivartakatvavyapadeśāt/ bhrame prāmāṇyavibhramasya tadviṣaye satyatāvibhramasya ca parokṣatvenāparokṣabādhānapekṣatvāt/ na hi duṣṭakaraṇājanyatvamabādhitaviṣayatvaṃ vā prāmāṇyaṃ kasyacit pratyakṣam/ na vā sarvadeśasarvakālasarvapuruṣābādhyatvarūpaṃ viṣayasatyatvam/ atastayoḥ parokṣapramābādhyatvamucitameva/ tayośca bādhitayoḥ rajatādibhramaḥ svarūpeṇa sannapi svakāryākṣamatvādasanniveti bādhita ityucyata ityanavadyam/
nanu - `idaṃ rajatam' ityatra sayuktikaṃ pratyakṣaṃ bādhakaṃ, na yuktimātram/ `gauro'ham' ityatrāpi `mama śarīram' iti balavat pratyakṣameva bādhakam/ `ahamihaivāsmi sadane jānāna' iti tu pramāṇameva, jīvasyāṇutvād iti cenna/ rajatābhedaśarīrābhedapratyakṣayorjāgratoḥ yuktyā pratibandhākṣamatve tadviṣayapratyakṣotpatte ravonavakāśāt/ na ca tatra paramparāsambandhena kardamalipte vastre `nīlaṃ vastram' itivad `gauro'ham' iti gauṇam; kardamavastrayoriva śarīrātmanorbhedānadhyavasāyena dṛṣṭāntadārṣṭāntikayorvaiṣamyāt/ tathā cātraikyādhyāsa evocitaḥ/ evaṃ ca `uṣṇaṃ jalam' ityatrāpi yadi kardamavastrayoriva toyatejasorbhedagrahaḥ, tadā gauṇataiva/ yadica śarīrātmavad bhedānadhyavasāyastadā'dhyāsa eva/ tathā ca yuktibādhyameveti tadapyudāharaṇam/ yattvahamihaiveti pramāṇamityuktam, tanna/ ātmanaḥ `ākāśavat sarvagataśca' iti sarvagatatvena ihaiveti vyavacchedasyāpramāṇikatvāt/ na ca jīvo'ṇuḥ, yugapadeva pādaśiro'vacchedena sukhaduḥkhānubhavāt/ na hyoko'ṇurekadā vyavahitadeśadvayāvacchinno bhavati/ naca yugapatpratītirbhramaḥ, utsargasiddhaprāmāṇyaparityāge bījābhāvāt/ vistareṇa caitadagre vakṣyāmaḥ/

nanu- nabhonailyapratyakṣasya nīrūpatvagrāhakānumānena na bādhaḥ, liṅgābhāvāt/ na ca paramamahattvadravyānārambhakatbāderliṅgatvam, tvanmate asiddheḥ/ niḥsparśatvaṃ tu tamasi vyabhicāri/ pṛthivyāditrayetarabhūtatvādi cāprayojakam/ tathā ca nīrūpatvagrāhakasākṣipratyakṣameva tadbādhakaṃ vācyam, na ca rūpagrahaṇāsamarthasya sākṣiṇaḥ kathaṃ nīrūpatvagrāhakatvamiti vācyam/ piśācāgrāhakasyāpi cakṣuṣastadabhāvagrāhakatvavadupapatteḥ, pareṇāpi sākṣiṇo'pi rūpavattamogrāhakatvābhyupagamācca acākṣuṣe'pi nabhasi vāyāviva cakṣuṣaiva rūpābhāvagrahaṇasambhavena cākṣuṣapratyakṣabādhād iti cenna/ `nīlaṃ nabhaḥ' it pratyakṣe jāgrati rūpābhāvagrahaṇasya cakṣuṣā sākṣiṇā cāsambhavāt/ tathā ca balavatī yuktireva tadbādhikā/ na ca liṅgābhāvaḥ, cakṣuranvayavyatirekānuvidhāyirūpāviśeṣitapratītiviṣayatvādrūpavaditi liṅgasambhavāt/ na cāprayojakatvam, nabho yadi sarūpaṃ syāttadā cakṣuranvayavyatirekānu vidhāyipratītau rūpāsambandhitayā viṣayo na syāditi tarkopapatteḥ/ na ceṣṭāpattiḥ, savidhe rūpāsambandhitayā nabhasaḥ siddheḥ sarvajanasammatatvāt/ nabhasaḥ sākṣivedyatāyāmapi cakṣuranvayavyatirekānuvidhānamavarjanīyameva/ anyathā'ndhasyāpi tadgrahaṇaṃ syāt/ na ca pañcīkaraṇādrūpavadārabdhatvena nabhaso nīrūpatvaṃ bādhitamiti vācyam/ trivṛtkaraṇapakṣe'sya dūṣaṇasyānavakāśāt/ pañcīkaraṇapakṣe'pi apañcīkaraṇadaśāyāṃ yasmin bhūte yo guṇaḥ sa pañcīkaraṇādvyavahārayogyo bhavatītyetāvanmātrābhyupagamānnākāśe rūpārambhaprasaṅgaḥ/ na ca `nāyaṃ sarpaḥ' ityukto'pi, `kimevaṃ vadasi param ? api punaḥ parāmṛśya paśyasi ?' Fiti prativacanadarśanānna śabdamātraṃ rajjusarpādibhramanivarttakam, kiṃ tu pratyakṣameveti vācyam/ prativacanasthale bhramapramādādiśaṅkākrāntatvena `nāyaṃ sarpaḥ' ityāderdurbalatayā na bhramanivartakatvam/ yatra tu tādṛkśaṅkānākrāntatvaṃ tatra bhramanivartakataiva/ ata eva tādṛkśaṅkānākrāntapitrādivacasi nedṛkprativacanaṃ, kintu siddhavatpravṛttyādikameva/ jvālaikyapratyakṣamapyevameva yuktibādhyam/ na ca nirvāpitāropitasthale spaṣṭatarabhedapratyakṣabādhitaṃ tadityantatrāpi dīrgheyaṃ na hrasveti bhedapratyakṣameva tadbādhakamiti vācyam/ nirvāpitāropitātiriktasthale tāvadayaṃ vicāraḥ/ tatra ca dīrgheyaṃ na hrasveti bhedapratyakṣaṃ vaktumaśakyam/ yaiva hrasvā saivedānīṃ dīrgheti hrasvatvadīrghatvābhyāmupasthitayorabhedasya sākṣātkriyamāṇatvāt/ tathā ca jvālāpratyabhijñā yuktibādhyaiva/ sarvadā pittadūṣitanetrasya `ṣītaḥ śaṅkhaḥ' it pratyakṣe candraprādeśatvapratyakṣe ca parokṣātiriktasya bādhakasya śaṅkitumapyaśakyatvād yuktyādibādhyataiva vaktavyā/
nanu sarvatraivātra prakārāntareṇāsātkalpe pratyakṣe mānāntarapravṛttiḥ/ tathā hi- dvividhaṃ jñānam/ dvikoṭikamekakoṭikaṃ ca/ antyamapi dvividhaṃ aprāmāṇyaśaṅkākalaṅkitaṃ tadakalaṅkitaṃ ca/ tatrādyau sarvapramāṇāvakāśadau/ arthāparicchedakatvādaprāmāṇya śaṅkākalaṅkitatvācca/ aprāmāṇyadhīkalaṅkitatvaṃ ca dvedhā bhavati/ duṣṭakaraṇakatva niścayādarthābhāvaniścayācca/ tathā śailāgrasthitaviṭapināṃ prādeśikatvapratītirdūradoṣanibandhanā dṛṣṭeti dūratasthasya candramasaḥ prādeśikatvapratyayo doṣanibandhana eveti nirṇīyate/ evamākāśe samīpe nīrupatvaniścayād dūre rūpavattvadhīrdūradoṣajanyeti prāgeva niściyate/ `pītaḥ śaṅkhaḥ' ityādi pratyakṣaṃ tu prāthamikaparīkṣitapratyakṣeṇa `śaṅkho na pītaḥ' ityarthābhāva niścayādaprāmāṇyajñānāskanditamevotpadyate/ evaṃ savitṛsuṣirādipratyakṣamapi / tathā ca candrādiprādeśikatvapratyakṣaṃ dūrādidoṣaniścayāt, `pītaḥ saṅkhaḥ' ityadipratyakṣaṃ prāthamikārthābhāvaniścayādeva bādhitamiti paścādanumānāgamādiprasara iti na tābhyāṃ tadvādhaḥ/ yena hi yasya bhramatvaṃ jñāyateḥ, tattasya bādhakamityucyate/ na ca candraprādeśikatvādipratyakṣasyāgamādinā bhramatvaṃ jñāyate/ bhramatvajñānottarakālameva tatpravṛtteḥ/ apramāṇyajñānākalaṅkitaṃ tu svārthaparicchedakaṃ niḥśaṅkapravṛttijananayogyam/ yathā `vahniruṣṇa eva',`prastaro yajamānabhinna eva', `ghaṭaḥ sanneva ityādi tannānyasyāvakāśadaṃ nānyena bādhyam/ na hyatra prāgeva dūrādidoṣadhīrvā arthābhāvaniścayo vā koṭyantarālambitvaṃ vā'sti/ kiṃ ca kvacit pratyakṣaṃ pratyakṣāntaragauravādyuktibādhyaṃ bhavatu, kvacicca liṅgādikaṃ śrutigauravāt śrutyanusāriprakaraṇādibādhyaṃ bhavatu, rājāmātya iva rājagauraveṇa rājabhṛtyabādhyaḥ, tathāpi na yuktimātrasya prakaraṇamātrasya vā pratyakṣaliṅgādibādhakatvam/ pratyakṣādyanusāritvasya sarvatrābhāvāt/ na hi pradhānabhūtācamanādipadārthaviṣayayā `ācāmedupavīti dakṣiṇācāraḥ' ityādismṛtyā padārthadharmabhūtakramādiviṣayā `vedaṃ kṛtvā vediṃ karoti' iti śrutirvedakaraṇānantaraṃ kṣutanimittakācamanopanipāte bādhyata ityanyatrāpi tathā bhavitavyāmiti cet, maivam/yato yuktirevaiṣā/ yad yaddūrasthālpaparimāṇajñānaṃ,tat taddūradoṣanibandhanamapramā, śailāgrasthaviṭapyalpaparimāṇajñānavat idamapi tatheti/ tathā caivaṃrūpayā yuktyaiva candraprādeśikatvādipratyakṣasya bādhaṃ vadan yuktyā na pratyakṣasya bādha iti vacanenājaiṣīḥ paraṃ mandabuddhe ! mandākṣam, na tu param/ evaṃ `pītaḥ śaṅkhaḥ' iti pratyakṣe'pi prācīnārthābhāvapratyakṣaṃ na bādhakam, tasyedānīmabhāvāt/ na ca tatsmṛtirbādhikā, tasyā anubhavād durbalatvāt/ kevalaṃ yuktyutpādana eva sopayujyate/ tena yuktyāgamābhyāmevodāhṛtasthaleṣu bādhaḥ/
yattu kvacidyuktyāderbādhakatvadarśanamātreṇa sarvatra na bādhakatvaṃ vaktuṃ śakyam, yuktyādibādhakatāyā anusriyamāṇapratyakṣagauravanibandhanatvāt ityuktam/ tadanuktopālambhanam/ na hi mayā kvacid darśanamātreṇa yuktarbādhakatā sarvatrocyate, api tu candraprādeśikatvaśaṅkhapītatvapratyakṣādau yāvadāgamāderbādhakatāprayojakaṃ dṛṣṭaṃ tāvatsattvena/ na ca tatrānusriyamāṇaṃ pratyakṣamasti, yadgauraveṇa bādhakatāyāmanyathāsiddhiṃ brūyāḥ/ tasmāccandraprādeśikatvapratyakṣasya prapañcasattvapratyakṣasya ca tulyavadeva bādhyatā/ yuktyāgamayośca tulyavadeva bādhakateti/ na hi candrapradeśikatvapratyakṣe'pi prāgeva duṣṭakaraṇakatvaniścayaḥ/ naikaṭyasyāpi kvacid doṣatvena sarvatra parimāṇajñānāviśvāsaprasaṅgāt/ kintvāgamādinā bādhānantarameva/ tadvat prakṛte'pi mithyātvasiddhyanantaramevāvidyārūpadoṣaniścayaḥ/ tathā ca sarvātmanā sāmyam/ yattu dṛṣṭasya vastuno balavaddṛṣṭiṃ vinā anyadbādhakaṃ nāstītyuktaṃ tad durbalaśabdaliṅgādiviṣayam/ yadapyuktaṃ vivaraṇe, `yatrāvicārapurassarameva pratyakṣāvabhāsamapyanumānādinā bādhitamucchinnavyavahāraṃ bhavati/ tatra tathā bhavatu/ yatra punarvicāra padavīmupārūḍhayorjñānayorbalābalacintayā bādhaniścayastatra nānumānādinā pratyakṣasya mithyātvasiddhiḥ' iti tadapi gṛhītaprāmāṇyakaśabdatadupajīvyanumānātiriktayuktaviviṣayam/ ekatra prāmāṇyaniścaye balābalacintāyā evānavakāśāt// // iti pratyakṣasya liṅgādyabādhyatve bādhakam//
[ 1-1-26]
[1-1-27]    27.atha pratyakṣasya bhāvibādhakaśaṅkā bhaṅgaḥ/

evaṃ ca `bhāvibādhaniścayācca' iti yaduktaṃ tadapyupapannatarameva/ prakārāntareṇābādhitasya candraprādeśikatvapratyakṣasya yathā āgamena bādhaḥ tathā prakārāntareṇābādhitasya `san ghaṭaḥ' ityādipratyakṣasya mithyātvabodhakāgamena bādha iti nirṇayāt/ evaṃ ca bhāvibādhaśaṅkāmādāya yatparairdūṣaṇamuktaṃ tadanuktopālambhatayā apāstam/ vastutastu bādhaśaṅkāmādāyāpi pratyakṣasya bādhakatoddhāraḥ samīcīna eva/ pratyakṣaśabdayorbalābalavicārāt prāk kimayaṃ śabda upacaritārthaḥ, āhosvit pratyakṣamapramāṇamiti śaṅkāyāmubhayorabādhakatvaprāptau tātparyaliṅgaiḥ śrūyamāṇārtharatayā niścitasyāgamasyopacaritārthatvaśaṅkāvyudāsena labdhāvakāśatva sambhavāt/ na ca śabdaliṅgayoḥ pratyakṣābādhakatayā pratyakṣāntarasyāpramāṇatayā śaṅkyamānatvenābādhakatayā ca bādhakasāmānyābhāve niścite bādhaśaṅkā na yukteti vācyam/ śabdaliṅgayoḥ pratyakṣabādhakatvasya vyavasthāpitatvāt pratyekaṃ viśeṣābhāvaniścaye'pi viśeṣāṇāmiyattānavadhāraṇadaśāyāṃ saṃśayasambhavāt/ pratyakṣasyāpramāṇatayā śaṅkyamānatvena śaṅkāvirahopapādanasyāsambhavaduktikatvācca/
athaivaṃ jāgradādijñānasyāpramātve svapnadṛṣṭasya śuktirūpyādeśca bādhāsiddhau kathaṃ dṛṣṭāntasiddhiḥ syāditi cenna, āropyasattādhikasattākaviṣayatvenā'pekṣikapramāṇatvenānyūna sattākaviṣayatvena vā bādhakatvāt/ ata eva yaduktaṃ bauddhaṃ prati bhaṭṭavārtike-
`pratiyogini dṛṣṭe ca jāgradvodhe mṛṣā bhavet/
svapnādidṛṣṭirasmākaṃ tava bhedo'pi kiṅkṛtaḥ//'
iti tatsaṅgacchate/ nanu bhramakālīnāparokṣabuddhyaviṣayaviśeṣaviṣayaiva dhīrbādhikā dṛṣṭā/ na ca viśvabādhikā dhīstatheti cenna/ adhiṣṭhānatattvajñānatvenaiva bhramanivartakatvāt/ viśvanivartakabrahmajñānasya tathātvāt/ na ca saprakārikaiva dhīrbhramanivartikā, iyaṃ tu niṣprakārikā kathaṃ tatheti vācyam/ nivartakatāyāṃ saprakārakatvasya gauravādapraveśāt/ nanu āvaśyakaḥ saprakārakatvaniyamaḥ/ vyāvṛttākārajñānatvenaiva bhramanivartakatvāt/ anyathā anuvṛttākārajñānādapi tannivṛttyāpatteriti cet/ satyam/ vyāvṛttākāratvena jñānasya bhramanivartakatā, na tu tatra viśeṣaprakārakatvaniyamaḥ/ tathā hi- vyāvṛttākāratā hi dvedhā bhavati/ viśeṣaṇād upalakṣaṇācca/ tatrā'dye saprakārakatvaniyamaḥ/ dvitīpe'pi dharmāntarasya yadupalakṣaṇaṃ tasmād vyāvṛttākāratve saprakārakataiva/ yadi tu svarūpopalakṣaṇād vyāvṛttākārātā tadā niṣprakārakataiva/ upalakṣaṇasya tatrāpraveśāt/ svasya ca svasminnaprakāratvāt/ na ca prameyatvādivat svasyaiva svasmin prakāratvamiti vācyam/ tvayāpi kevalānvayinyevāgatyā tathāṅgīkārāt/ na tu sarvatra/ ata ākāraprakārayorabhedād brahmākārataiva brahmabuddhestatprakārateti cet/ na viśiṣṭabuddherviśeṣyākāratve'pi tadaprakārakatvāt, ākāraprakārayorbhedāt/ ākāraśca vṛttiniṣṭhaḥ kaściddharmo'sādhāraṇavyavahāraheturiti vakṣyate/ tasmādyathā''kāśapadācchabdā śrayatvopalakṣitadharmisvarūpamātraṃ jñāyate tadvadatrāpi dvitīyābhāvādyupalakṣitabrahmasvarūpajñānaṃ vyāvṛttākāraṃ dvaitanivartakamaparokṣam/ yathā ca śabdāttādṛgjñānasambhavastathā vakṣyate/ na ca bādhakadhiyāṃ bhramataddhetvajñānadoṣādhyastadraṣṭrādīnāmabādhakatvaṃ dṛṣṭamiti kathaṃ brahmajñānasya tadbādhakatvaṃ ghaṭatāmiti vācyam/ yatra hi svapne draṣṭāraṃ duṣṭakaraṇavantaṃ kalpayitvā tasya bhramaṃ kalpayati tatra jāgarajñānena sarveṣāṃ nivṛttidarśanāt/ jāgraddaśāyāmapi yadā manuṣyapratikṛtau caitanyaṃ kalpayitvā tatsamīpavartinyanādarśa evādarśatvaṃ kalpayitvā svapratibimbamayaṃ paśyatīti kalpayati tadā nāyaṃ-cetano na cāyamādarśa iti pramayā sarvanivṛttidarśanācca neyamadṛṣṭacarī kalpanā/ tathā ceyaṃ śuktirityādyadhiṣṭhānajñānaṃ rajjvāṃ sarpabhramamiva draṣṭrādyadhyāsaṃ mā nivīvṛtat tatkasya hetoḥ? tadadhiṣṭhānasākṣātkartavābhāvāt/ brahmajñānaṃ tvākāśādiprapañcabhramamiva draṣṭurdoṣādibhramamapi nivartayedeva tatkasya hetoḥ ? aśeṣabhramādhiṣṭhānatattvasākṣātkāratvāt/ evaṃ ca bādhabuddhitvaṃ na doṣādyabādhakatve prayojakam, api tu tadbhramādhiṣṭhānatattvasākṣātkārabhinnatvamiti draṣṭavyam/ nanu kalpitatvāduktadṛṣṭānte tad bādhyatām/ iha tu kathamiti cet ? hanta ! brahmavyatiriktasya sarvasya kalpitatvamaṅgīkurvatāmasmākamidamaniṣṭaṃ mahadāpāditaṃ devānāmpriyeṇa/
nanu sākṣipratyakṣaṃ na bādhyam, doṣājanyatvāt/ pratyuta śrutijanitādvaitajñānameva bādhyam, tātparyabhramarūpadoṣajanyatvāditi cet, na/ caitanyasya svarūpato doṣājanyatve'pi tadavacchedikāyā avidyāvṛtterdoṣajanyatvāt/ tatpratiphalitacaitanyasyaiva sākṣipadārthatvāt/ advaitatātparyagrahasya ca pratyakṣādyavirodhena pramārūpatayā doṣatvābhāvāt na tajjanyamadvaitajñānaṃ bādhyam/ bhramajanyatvasya viṣayabādhāprayojakatvācca/ na ca bādhakatulyamānatākadvaita śrutisaṃvādidvaitapratyakṣaṃ kathaṃ bādhyamiti vācyam/ dvaitasya pratyakṣādilaukikamānasiddhatvena tadbodhakaśruteranuvādakatayā phalavadajñātasvārthatātparyakādvaitaśrutisāmyābhāvāt/ nanu bādhakadhībodhyaṃ na bādhyam/ bhedaśca bādhakadhībodhyaḥ/ tayā svaviṣayasya bhinnatvenaiva grahāt/ neda rajatamitivad abhinnatayodāsīnatayā vā grahaṇe bādhakatvāyogāditi cet, na/ bādhakadhiyo bhedaviṣayatvānabhyupagamāt/ iyaṃ śuktirityevabādhabuddhyudayāt/ tasyāstu nedaṃ rajatamiti bhedabuddhiḥ phalam/ vyāvṛttākārataiva bādhadhiya āvaśyakī/ sā ca svarūpopalakṣaṇabalānniṣprakārakabrahmajñāne'pi astīti na bādhakadhībodhyatvaṃ bhedasya/ nanu svapnavilakṣaṇaphalaparyantaparīkṣāyāmapi cecchaṅkā syāt tadā advaitaśrutitatpratyakṣatatprāmāṇya śaṅkāyāmadvaitaśrutirapi na siddhyet/ bādhe'pi bādhaśaṅkāyāmabādhitabādhaprasiddhirapi na syād, bādhitabādhaśaṅkāyāścābādhyatvāvirodhitvāt/ bhāvibādhe'pi bādhaśaṅkāpātena svakriyāvyāghātaśca syāt/ śaṅkāpratyakṣe'pi śaṅkāyāṃ śaṅkāpi na siddhyet/ evaṃ sarvatra śaṅkāprasarāt sarvaviplavāpattiriti cet, maivaṃ maṃsthāḥ/ yataḥ samatvena pramāṇāntare upasthita eva niścite'pi sattvādau śaṅkā bhavatīti brūmaḥ, na tu niścitamātre śaṅkā bhavatīti/ tathā ca yaduktaṃ bauddhaṃ prati bhaṭṭavārtike-
`duṣṭajñānagṛhītārthapratiṣedho'pi yujyate/
gahītamātrabādhe tu svapakṣo'pi na siddhyati//'
iti, tadapi na virudhyate/ gṛhītamātrabādhasya tacchaṅkāyāścānukteḥ/

nanu sattvādipratyakṣe klṛptadūrādidoṣābhāvaniścaye kathaṃ śaṅkodayaḥ ? na ca klṛptānāmabhāvaniścaye'pyaklṛptasya śaṅkā syāt/ śabde klṛptavaktṛnibandhanadoṣasya nityatvena vede abhāve'pi doṣāntaraśaṅkāyāḥ suvacatvāt/ naca svāpnapratyakṣe tadā dūrādyabhāvaniścaye'pyapramāṇyadarśanena tadvadatrāpi śaṅketi vācyam/ śūnyameva tattvamiti svāpnavede'pi tadā bhrāntyādidoṣābhāvaniściye'pyaprāmāṇyadarśanasya vede'pi samānatvāt/ svapnavaiṣamyānubhavastūbhayatrāpi samāna iti cet‌na/ sattvapratyakṣādvaitāgamayoḥ klṛptadoṣābhāvaniścayasya samānatvena prāmāṇyaśaṅkāyāmapratibandhakatvāt/ na hi satpratipakṣe ubhayatra doṣābhāvaniścayaḥ kimatra tattvamiti jijñāsāṃ pratibadhnāti/ viruddhaviśeṣādarśanakālikasyaiva viśeṣadarśanasya śaṅkāpratibandhakatvāt/ avacchedakavṛttya nityatvenaca sākṣipratyakṣasya doṣajanyatvokteḥ/ ata eva yaduktaṃ tārkikaiḥ - `tadeva hyāśaṅkyate' yasminnāśaṅkyamāne svakriyāvyāghātādayo doṣā na bhavantīti/ uktaṃ ca bhaṭṭavārtike bauddhaṃ prati-
`ihaṃ janmani keṣāñcinna tāvadupapadyate
yogyavasthāgatānāṃ tu na vidmaḥ kiṃ bhaviṣyati//'
iti/ tathā ca prāmāṇyasyotpattau jñaptau ca svatastvādiha cotpattisvatastvāpavādasya doṣasya jñaptisvatastvāpavādasya bādhasya cādarśanāt, nirmūlaśaṅkāyāśca svakriyāvirodhenānutthānābhyupagamāt susthaṃ pratyakṣasya prāmāṇyamiti- tadapi nirastam/ āgamādipramāṇamūlakaśaṅkāyā eva svīkārāt/ rūpyādiniṣedhasya tu `nedaṃ rajata' mityāderadvaita śrutyanuguṇatvena nāprāmāṇyaśaṅkāskandanam/ ate na vṛddhimicchato mūlahānyāpattiḥ/ nāpi `san ghaṭaḥ' ityādeḥ `nedaṃ rajataṃ' ityanena samānayogakṣematā; advaitaśruti virodhābhyāṃ viśeṣāt/ ata eva- sauṣuptikānandānubhavasyāpyaprāmāṇye kathamātmana ānandarūpatā tāttvikī ? ānandaśruteranubhūtātāttvikānandānuvādakatvopapatteriti apāstam/ ānandasya brahmarūpatvenādvaitaśrutivirodhābhāvena tadaprāmāṇyaprayojakābhāvāt/ ata eva nānanda śruteraprāmāṇyam/ taduktaṃ khaṇḍane-
`atyantāsatyapi jñānamarthe śabdaḥ karoti hi/
abādhāttu pramāmatra svataḥ prāmāṇyaniścalām//' iti/
uktaṃ ca sureśvaravārtike-
`ato'vabodhakatvena duṣṭakāraṇavarjanāt/
abādhācca pramāṇatvaṃ vastunyakṣādivat śruteḥ//' iti/
atra cākṣādivaditi nidarśanaṃ vyāvahārikaprāmāṇyamātreṇeti draṣṭavyam/ evaṃ ca tāttvikaprāmāṇyābhāve'pi pratyakṣādīnāṃ vyāvahārikaprāmāṇyābhyupagamāt na svakriyāvyāghātaḥ/
na vā,
`pratyakṣamanumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhāgamam/
trayaṃ suviditaṃ kāryaṃ dharmaśuddhimabhīpsatā//'
ityādi smṛtivirodhaḥ/ tasmātsiddhaṃ bādhaniścayena tacchaṅkayā vā pratyakṣāderadvaita gamānumānādyavirodhitvam/ iti bhāvibādhopapattyā pratyakṣabādhoddhāraḥ//
[ 1-1-27]
[1-1-28]    28.atha pratyakṣasya pāramārthikasattvagrāhitvavivaraṇam /
[ 1-1-28]
[1-1-29]    29.atha viśvamithyātvasyānumānabādhaḥ
syādetat- adhyakṣasya bhinnaviṣayatvādinā bādhākṣamatve'pi anumānameva bādhakaṃ syāt/ tathā hi- brahmapramānyena, vedāntatātparyapramitijanyajñānānyena vā, mokṣahetujñānānyena vā abādhyatve satyasattvānadhikaraṇatve sati brahmānyad, vimataṃ vā sat paramārthasadvā, prātibhāsikatvānadhikaraṇatve satyasadvilakṣaṇatvād, brahmavad, vyatirekeṇa śaśaśrṛṅgavadveti cenna/ tvanmate prātibhāsikasyāpyasattvena vyarthaviśeṣaṇatayā vyāpyatvāsiddheḥ/ asmānmatamāśritya hetūkaraṇe ca dehātmaikye brahmajñānetarābādhye vyabhicārāt/ na hi prātibhāsikatvaṃ brahmajñānetarabādhyatvādanyat/ tvayāhi prātibhāsikasya śuktirūpyāderapakṣatvāya satyantamādyaṃ viśeṣaṇatrayaṃ vikalpena pakṣe prakṣiptam/ tatra brahma vṛttivyāpyamiti matenādyam/ tadanabhyupagame tu śābdapramāṃ prati tātparyapramā heturiti matena dvitīyam/ anyonyāśrayatvāt na sā heturiti matena tṛtīyam/ tathā ca prātibhāsikasyāsattvānadhikaraṇatvamaṅgīkṛtameva/
anyathā tucchavārakāsattvānadhikaraṇatvaviśeṣaṇenaiva tadvyāvṛttāvetāvatprayāsavaiyarthyāpatteḥ/ evaṃ ca dehātmaikyasyāpi pakṣatve bādha eva/ bādhe ca sati pakṣaviśeṣaṇasya pakṣatvasyāsiddhyā''śrayāsiddhirapi/ ata eva svabādhakābhimatā'bādhyadoṣajanyajñānāviṣayatve satīti vā, svabādhakābhimatābādhyabādhāviṣayatve satīti vā, svasamānādhikaraṇakarmaprāgabhāva samānakālīnajñānāvādhyatve satīti vā veśeṣaṇaprakṣepe'pi na nistāraḥ/ dehātmaikye pūrvoktadoṣāvyāvṛttereva/
yattu - prathame sādhye vyāvahārikasattvamādāya siddhasādhanam/ dvitīyasādhye tu vādinaḥ paramārthatvaviśeṣaṇaṃ vyartham/ vyāvartyāprasiddheḥ iti/ tanna/ vyāvahārikasattvaṃ sattvena vyavahāramātramiti matena prathamaprayogāt/ anugataṃ pṛthagvyāvahārikaṃ sattvamiti tu mate dvitīyaḥ prayogaḥ/ na ca viśeṣaṇaṃ vyartham/ parārthānumāne paraṃ prati siddhasādhanoddhārasya tatprayojanatvāt/ īśvarānumāne janyakṛtyajanyānītyatra mīmāṃsakaṃ prati janyatvasyeva viśvaparamārthatvavādinaṃ prati paramārthatvasya prameyatvādivaduparañjakatvena viśeṣaṇatvopapatteśca/ tasmāt pūrvokta eva doṣaḥ/ hetau ca vyarthaviśeṣaṇatvadoṣaḥ/ yadyapi matadvaye'pi aprāmāṇikasyāpi niṣedhapratiyogitvābhyupagamādāropitatvenobhayasaṃmatatvarūpasya vā, pratibhāsamātraśarīratvarūpasya vā, pratibhāsikatvasya prasiddhirasti/ anyathā siddhānte'pi mithyātvānumāne prātibhāsikānyasyaiva pakṣīkartavyatvāddoṣasāmyaṃ syāt/ tathāpi hetau prātibhāsikatvaviśeṣaṇaṃ vyartham/ anadhikaraṇatve satyasattvānadhikaraṇatvamātrasyaiva paramārthasattvasādhakatvopapatteḥ/ śuddhameva hi brahma dṛṣṭāntatvenābhyupeyam/ dharmavato dṛṣṭāntatve sādhyavaikalyāpatteḥ/ sādhyantu bādhābhāvarūpatvādadhikaraṇasvarūpameva na dharmaḥ/ dharmyatiriktābhāvānabhyupagamasyoktatvāt/ tathā ca cakṣustaijasatvānumāne rūpādiṣu madhya ityasyāsiddhivārakasyāpi vyāptigrahaupayikatvena vyabhicāravārakaviśeṣaṇatulyatayā yadyapi sārthakatvam/ vyabhicāravārakasyāpi sārthakatve vyāptigrahaupayikatvamātrasya tantratvāt/ tathāpi `kṣityādikaṃ na kartṛjanyaṃ śarīrājanyatvāt' ityatra śarīrasyeva vyāptigrahānupayogitvena prātibhāsikatvasya vaiyarthyameva/ ākāśādāvajanyatvakartṛjanyatvābhāvayoriva nirdharmake brahmaṇyanadhikaraṇatvaparamārthasattvayorvyāptigrahopapatteḥ/ tathā caikāmasiddhiṃ pariharato dvitīyāsiddhyāpattiḥ/ svarūpāsiddhiparihārārthaṃ viśeṣaṇaṃ prakṣipato vyāpyatvāsiddhirityarthaḥ/ vyāptāvanupayogasya darśitatvāt/ kiṃ ca vyāvahārikasattvamātreṇaivopapatteḥ, uktahetora prayojakatvam/ paramārthasattve bādhānupapattilakṣaṇapratikūlatarkaparāghātācca/

nanu brahmaṇyasatpratibhāsikavyāvṛttirūpaṃ hetuṃ prati vyāvartakatayā prayojakatvena paramārthasattvaṃ klṛptam/ apṛthivīvyāvṛttiṃ prati tadvivītvasyevārasadvyāvṛttiṃ prati tadviruddhasattvasyaiva prayojakatvāt/ jñānatvānandatvādikaṃ tu na tatprayojakam/ sākṣādasattvāvirodhitvāt/ prapañce tadabhāvācca/ tathā ca brahmaviśvasādhāraṇaṃ paramārthasattvameva tatprayojakam/ na ca viśvamithyātvāt paramārthasattvamapi na viśvasādhāraṇaṃ, jñānatvānandatvādivaditi vācyam, anyo'nyāśrayāpatteḥ iti ced, ayuktametat/ na hi prātibhāsikāsatoreka vyāvṛttirubhayī vā samavyāptā, yenaikaprayojakaprayojya bhavet/ kintu prātibhāsikavyāvṛttiprayojakaṃ brahmaviśvāsatsādhāraṇameva vaktavyam/ asatyapi prātibhāsikatvābhāvāt/ evamasadvyāvṛttāvapi prayojakaṃ brahmaviśvaprātibhāsikasādhāraṇameva vaktavyam/ prātibhāsike'pyasattvābhāvāt/ tathā ca tatprayojakadvayasamāveśādeva brahmaṇyubhayavyāvṛttyupapattau nīlatvaghaṭatvarūpāvacchedakadvaya samāveśopapannanīlaghaṭatvavannātiriktaprayojakakalpanāyāmasti kiñcinmānamiti kṛtabuddhayaḥ eva vidāṅkurvantu/ nityatvaṃ copādhiḥ/ tucchapratibhāsikayornityatbavyatireke sādhyavyatirekadarśanāt/
ata evāniṣedhyatvena pramāṃ prati sākṣādviṣayatvādityapi na hetuḥ/ kiṃ ca pramātvaṃ tadvati tatprakārakatvaṃ tattvāvedakatvaṃ vā ? ādye dṛṣṭān‌tasya sādhanavaikalyam/ na hi paramārthasataḥ śuddhasya brahmaṇaḥ saprakārakajñānaviṣayatvam/ na ca dharmavato dṛṣṭāntatetyuktam/ tasya pakṣakukṣinikṣiptatvena niścitasādhyavattvābhāvāt/ dvitīye  tattvāvedakatvasyābādhita viṣayatvarūpatvena sādhyāviśeṣaparyavasānāddhetugrahe siddhasādhanam/ hetvagrahe tu svarūpāsiddhiḥ/ yattu- pramāviṣayatvamātreṇaiva paramārthatvopapattau viśeṣaṇe vyarthe iti/ tanna/ purovartinaṃ rajatatayā jānāmītyādyanuvyavasāyarūpapramāviṣaye prātibhāsike vyabhicāravārakatvāt sākṣātpadasya/ tatraiva ca mithyātvapramiteḥ sākṣādviṣaye vyabhicāravārakatvād aniṣedhyatvenetyasya/ na hyanuvyavasāyamithyātvaprame na bhavataḥ/
nāpyaniṣedhyatveneśvaraṃ prati sākṣādaparokṣatvaṃ hetuḥ/ satyatvasiddhiṃ vinā aniṣedhyatvenetyaṃśasyāsiddheḥ/ tathā cānyonyāśrayaḥ/ na ceśvarajñānaviṣayasya prapaप़ñcasya mithyātve tasya bhrāntatvaprasaṅgaḥ/ mithyābhūtasya mithyātvenaiva grahaṇādaindrajālikavad bhrāntatvāyogāt/ anyathā saviṣayakabhramajñātṛtvena bhrāntatvasya durvāratvāpatteḥ/ atha niṣedhyatvena jñāne tatpālanārthamīśvarasya pravṛttirna syāt na, aindrajālikapravṛttivadīśvarapravṛtterapi tathāvidhatvāt/
nāpi saprakārakabādhyārthakriyākāritvaṃ hetuḥ/ saprakārakajāgradvodhābādhya svapnajalāvagāhanapriyāsaṅgamādiviśeṣitāpramāṇībhūtajñānasyārthakriyākāritvadarśanena tadviṣaye tatra vyabhicārāt/ atha tatra jñānameva sukhādijanakaṃ, taccābādhyameveti matam/ tadasat/ jñānamātrasya hi tādṛksukhājanakatvena kiñcidviśeṣitasyaiva tathātvaṃ vācyam/ jñāne ca viśeṣo nārthātiriktaḥ/ taduktam- `arthenaiva viśeṣo hi nirākāratayā dhiyām-' iti/ arthenetyartha evetyarthaḥ/ tathā ca mithyābhūtaviśeṣitasya janakatvābhyupagame mithyābhūtasyāpi janakatvādvyabhicāra eva/ tathā coktaṃ śāstradīpikāyāṃ bauddhaṃ prati - `atha sukhajñānamevārthakriyā taccavyabhicāryeva/ na hi kvacidapyasati sukhe sukhajñānamastītyaśaṅkya satyametanna tu tena pūrvajñānaprāmāṇyādhyavasānaṃ yuktam/ apramāṇenāpi priyāsaṅgamavijñānena svapnāvasthāyāṃ sukhadarśanād' iti/ nanu viṣayaviśeṣopalakṣitasyaiva jñānasya sukhajanakatvamastu/ tat kuto viṣayasya janakatvamiti cenna/ svarūpāṇāmananugatatayā jñānatvādeścātiprasaktatayā anugatānatiprasaktopalakṣyatāvacchedakābhāvādupalakṣaṇatvāsambhavāt/ nanu viśeṣaṇatvamapyasambhavi/ anāgatajñānajanye tatkālāvidyamānasya viṣayasya pūrvabhāvirūpajanakatvāsambhavād iti cenna/ svavyāpārajanye vyāpāriṇo'sato janakatvavat svajñānajanye'pyasato janakatvasambhavāt/ atītānāgatāvasthasyāsattvadharmāśrayatvenaivābhyupagamāt/ anyathā dhvaṃsaprāgabhāvapratiyogitva tajjñānaviṣayatvādīnāmanāśrayatvāpatteḥ/ pramāṇabalāt kāraṇatvābhyupagamasyātrāpi tulyatvāt/ kiñca svarūpābādhyasya viṣayābādhyatvadarśanena viṣayabādhe svarūpabādhasyāvaśyakatayā svapnādijñānaṃ sadevetyasya vaktumaśakyatvāt/ anāditvasya viṣamavyāptasyopādhitvācca/ na ca arthakriyākāritvaṃ prati paramārthatvasya brahmaṇi prayojakatvenāvadhāraṇādakāraṇakakāryotpatti rūpavipakṣabādhakatarkeṇa hetoḥ sādhyavyāpakatayā tadavyāpakatayopādheḥ sādhyāvyāpakatvamiti vācyam prātibhāsikarajjusarpādau bhayakampādikāryakāritvadarśanena prātibhāsikasādhāraṇasya tucchavyāvṛttasya pratītikālasattvasyaivārthakriyākāritvaṃ prati prayojakatvāt/ prātibhāsikasyārthakriyākāritvānabhyupagame saprakārābādhyeti hetuviśeṣaṇavaiyarthyāpatteḥ/ kasminnapi deśe kasminnapi kāle kenāpi puruṣeṇābādhyatvaṃ hi paramārthasattvam/ tadapekṣayā pratītikālasattvasya laghutvācca/ kiñca śuddhasyārthakriyākāritvābhāvāt sādhanavikalatvam/ upahitasya pakṣanikṣepāt sādhyavikalatvam/
āropitamithyatvakatvādityapi na hetuḥ/ āropitatvaṃ prātibhāsikatvaṃ cet, prapañce hetorasiddhiḥ/ tatsiddheḥ pāramārthikasiddhyuttarakālīnatvāt/ vyāvahārikatvaṃ cet, śuktirūpyādau vyabhicāraḥ/ ubhayasādhāraṇye'pyayameva doṣaḥ/
kalpakarahitatvādityapi na hetuḥ/ asati vyabhicārāt/ yathāśrutasyāsuddheśca/ nanu nāsiddhiḥ/ śuddhaṃ hi caitanyaṃ na kalpakam, aduṣṭatvāt/ nopahitam/ kalpitvādevānyathānavasthānāt/ tathā ca yāvadviśeṣābhāve kalpakasāmānyābhāvasiddhiḥ iti cenna/ śuddhasyāpyanādyavidyopadhānavaśena kalpakatvopapatteḥ/ kalpakatvaṃ hi kalpanāṃ pratyāśrayatvaṃ, viṣayatvaṃ, bhāsakatvaṃ vā/ tacca, sarvaṃ kalpanāsamasattākatvena śuddhatvāvyāghātakam/ taduktaṃ saṅkṣepaśārīrake-
`āśrayatvaviṣayatvabhāginī nirvibhāgacitireva kevalā/
pūrvasiddhatamaso hi paścimo nāśrayo bhavati nāpi gocaraḥ//'
iti/ astu vopahitasya kalpakatvam/ na cānavasthā/ avidyādhyāsasyādhyāsāntarānapekṣatvāt/ svaparasādhāraṇasarvanirvāhakatvopapatteḥ/ akalpitasya kalpakatvādarśanācca/ kalpitaprati bimbaviśiṣṭādarśāderādarśāntare pratibimbakalpakatvadarśanācca/ bimbasya dvitīyādarśa saṃmukhatvābhāvena tatra kalpakatvāyogāt/ anyathā atiprasaṅgāt/ vistareṇa caitadagre vakṣyāmaḥ/ tadevaṃ nirākṛtāḥ paramārthasattve sādhye ṣaḍamī hetavaḥ/ evamanye'pi nirākāryāḥ/ atha vimataṃ, na sadvilakṣaṇam, asadvilakṣaṇatvādātmavaditi anumānāntaraṃ bhaviṣyatīti matam/ tanna/ prātibhāsike śuktirūṣyādau vyabhicārāt/ na ca tatrāsadvilakṣaṇatvahetureva nāstīti vācyam/ asadvilakṣaṇatvābhāve hi aparokṣatayā pratītireva na syāt/ nanu tarhyasadvilakṣaṇatve tadviruddhasadvilakṣaṇatvāyogaḥ,tathā ca sādhyasyāpi vidyamānatvānna vyabhicāra iti cenna/ sattve sarvajanasiddhabādhavirodhāt/ gajādau govailakṣaṇye'pi tadviruddhāśvavailakṣaṇyayogavat sadvailakṣaṇye'pyasadvailakṣaṇyayogopapatteḥ prathamamithyātva niruktāvuktatvāt/

nanu - vimataṃ,na caitanyājñānakāryaṃ, na tatkāryadhīviṣayaḥ, na tatkāryasattvavat, na tajjñānabādhyasattvavadvā, tasminnaparokṣe'pyaniṣedhyatvena sākṣādbhāsamānatvād, yadevaṃ tadevam, yathā ghaṭe aparokṣe'pyaniṣedhyatvena sākṣādbhāsamānaḥ paṭo na ghaṭājñānakāryādiḥ/ vipakṣe ca tadāparokṣye tadajñānavyāhatireva bādhikā/ na cāsiddhiḥ, adhiṣṭhānatayā sukhādisākṣitvena cedānīmapi caitanyāparokṣyād- iti cenna/ sāmānyākāreṇāparokṣye'pi śuktyādau rajatāderaniṣedhyatvena sākṣādbhāsamānatayā tanna vyabhicārāt/ atha vyāvṛttākāreṇa yasmin bhāsamāne yadaniṣedhyatvena sākṣād bhāsate, na tattadajñānakāryādīti vyāptiriti manyase, tarhyasiddhiḥ/ nahi caitanyamidānīṃ bhramanivartakatvābhimatavyāvṛttākārāparokṣapratītiviṣayaḥ/ tathā satyadhiṣṭhānameva na syāt/ yadā tu vedāntavākyajanyavṛttau vyāvṛttākāratayā aparokṣaṃ tadā aniṣedhyatvena prapañce āparokṣyaśaṅkā'pi nāsti/ ataḥ pramāṇajanyāsādhāraṇākārabhānasyaivājñānavirodhitvānnāparokṣatāmātreṇājñānaparāhatiprasaṅgaḥ/ yattvajñānapadena jñānābhāvoktau siddhasādhanam; anirvacanīyajñānoktau ca tasya khapuṣpāyamāṇatvena pratiyogyaprasiddhiriti tattuccham/ asapratiyogikābhāvaṃ svīkurvataḥ parābhyupagamamātreṇaiva pratiyogiprasiddhisambhavāt/
nanu- vimataṃ, nātmanyadhyastam; ātmasākṣātkāravatpravṛttiviṣayatvāt, yadevaṃ tadevaṃ, yathā ghaṭasākṣātkāravatpravṛttiviṣayo ghaṭo na tatrādhyastaḥ/ na cāsiddhiḥ, īśajīvanmuktayorātmasākṣātkāravatorapi jagadrakṣaṇabhikṣāṭanādau pravṛtteḥ, śaṅkhe adhyastamapi pītatvaṃ na śaṅkhaśvetatvasākṣātkāravatpravṛttiviṣaya iti na tatra vyabhicāra -iti cenna/ pratibimbe vyabhicārāt/ sahi mukhaikyasākṣātkāravatpravṛttiviṣayo mukhe'dhyastaḥ/ tadvyatirekeṇopalabhyamānatvasyopādhitvācca/
evaṃ ca- vimataṃ, neśvaramāyākalpitaṃ, taṃ pratyaparokṣatvāt, yadevaṃ tadevaṃ, yathā caitraṃ pratyaparokṣo ghaṭo na caitramāyākalpitaḥ/ vimataṃ, na jīvakalpitaṃ, tasmin suṣupte'pyavasthitatvāt, ātmavat/ na cāsiddhiḥ, pratyabhijñānād/ adṛṣṭāderabhāve punarutthānāyogācca - ityapi nirastam/ ādye aindrajālikaṃ pratyaparokṣe tanmāyākalpite vyabhicārāt/ māyāvidyayorabhedena dehātmaikyabhrame vyabhicārācca/ dvitīye tvasaddheḥ/ na ca pratyabhijñayā prapañcasya sthāyitvasiddhernāsiddhiḥ/ suṣuptikālasthāyitvāsādhakatvasya pratyabhijñāyā dṛṣṭisṛṣṭisamarthane vakṣyamāṇatvāt, adṛṣṭādeḥ kāraṇātmanā'vasthitatvena punarutthānasambhavācca//
mithyātvaṃ ātmānyasarvavṛtti na, mithyāmātravṛttitvāt, śuktirūpyatvavad ityapi na/ mithyātvanyūnavṛttitvasyopadhitvāt/ mithyātvaṃ ca sadasadvilakṣaṇatvaṃ, sadvilakṣaṇatvamātraṃ vā/ ādye siddhasādhanam/ tasyātmānyasarvamadhyapatitāsadvṛttitvābhāvāt/ dvitīye tu hetau mithyāpadasya sadasadvailakṣaṇyaparatve svarūpāsiddhiḥ/ sadvailakṣaṇyarūpe pakṣe tucchasādhāraṇe sadasadvilakṣaṇetarāvṛttitvarūpahetvabhāvāt/ tasyāpi sadvailakṣaṇyamātraparatve sandigdhānaikāntikatā/ sādhyābhāvavatyātmabhede hetusandehāt/ aprayojakatvādikaṃ ca pūrvoktaṃ dūṣaṇamanuvartata eva/
ātmā, paramārthasadanyaḥ, paramārthatvādanātmavat/ na ca kalpitātma pratiyogikabhedenārthāntaram/ kalpitamithyātvena mithyātvānumāne'pi siddhasādhanāpatterityapi na/ vyāvahārikapadārthamādāya siddhasādhane atiprasaṅgābhāvāt/ anānandatvasyopādhitvācca/
atha ātmā, yāvatsvarūpamanuvartamānānātmavān, yāvatsvarūpamanuvartamāna bhāvarūpānātmavān vā, svajñānābādhyānātmavān, svajñānābādhyabhāvarūpānātmavānvā, padārthatvād, bhāvatvādvā ghaṭādivad iti/ atra pañcamaprakārāvidyānivṛttyabhyupagamapakṣe siddhasādhanaparihārāya sādhyayorbhāvarūpapadamanātmaviśeṣaṇamityapi mandam/ `yāvatsvarūpaṃ' ityasya yatkiñcitsvarūpaparatve siddhasādhanād/ ātmasvarūpaparatve sādhyāprasiddheḥ/ na hi yāvadātmasvarūpamanuvartamāno'nātmā prasiddho'sti/ tathā satyanumānavaiyarthyāt/ atha - svarūpapadasya samabhivyāhṛtaparatvād vyāptigrahadaśāyāṃ dṛṣṭāntasvarūpaṃ pakṣadharmatāgrahadaśāyāṃ cātmasvarūpameva prāpyata iti na sādhyāprasiddhirna vā siddhasādhanamiti - cenna/ śabdasvabhāvopanyāsasyānumāne anupayogāt/ svajñānābādhyetyatra svaśabde'pi tulyo'yaṃ doṣaḥ.
atha eva- vimatā, bandhanivṛttiḥ, svapratiyogiviṣayaviṣayakajñānābādhyānātma samakālīnā, uktajñānābādhyabhāvarūpānātmasamānakālīnā vā, bandhanivṛttitvāt; nigaḍabandhanivṛttivadityapi - nirastam; pakṣadṛṣṭāntayorbandhapadārthasyaikasyābhāvena svarūpāsiddhi sādhanavaikalyānyatarāpātāt/ svapade coktaḥ sādhyāprasiddhidoṣaḥ/ hetau ca bandhetiviśeṣaṇavaiyarthyād vyāpyatvāsiddhiḥ/ aprayojakatvaṃ ca kasyāścinnivṛtteranātmasamāna kālīnatvadarśanaṃ nivṛttimātrasya tathātvasādhaneḥ, saṃsārakālīnāyā duḥkhanivṛtteḥ samānādhikaraṇaduḥkhaprāgabhāvakālīnatvadarśanamiva duḥkhanivṛttimātrasya tathātvasādhane/
nanvevaṃ sāmānyānumāneṣu nirākṛteṣu viśeṣyānumānaṃ bhaviṣyati-
1. ātmadhīḥ, na svaviṣayaviṣayakadhībādhyā, dhītvāt śuktidhīvat- ityapi bālabhāṣitam; svavirodhyaviṣayaka ( pratyayaviṣayaka) tvasyopādhitvāt/ andho'yaṃ rūpajñānavānityandhasya rūpaviṣatayā kalpitaṃ yad jñānaṃ tasya rūpaṃ nāndhagamyamiti svaviṣayaviṣayakapratyayabādhyatvadarśanena vyabhicārāt/ kalpitatvāttatra tadbādhane prakṛte'pi vṛtteḥ kalpitatvaṃ samam/ dhīpadena caitanyamātravivakṣāyāṃ tu siddhasādhanameva/
2.ātmādhiṣṭhānakabhramahetuḥ, na svakāryabhramādhiṣṭhānajñānabādhyaḥ, bhramahetutvād, yadevaṃ tadevam, yathā suktyadhiṣṭhānakabhramahetukācādī' tyapi ca sādhu/ vyāvṛttākārādhiṣṭhānajñānānavadhitvasya svakāryabhramādhiṣṭhānānāropitatvasya vā upādhitvād/ dūrādidoṣādupalādau yatra cākacakyakalpanā tena cākacikyadoṣeṇa śuktāviva rajatakalpanā, tatrādhiṣṭhānajñānena cākacikyarūpyayorubhayorapi bādhadarśanena vyabhicārācca/
3. brahmānyadanādi, paramārthasat, anāditvāt, brahmavadityapi na bhadram/ tatra dhvaṃsāpratiyogitvasyopādhitvāt/
4. brahma, deśakālasambandhaṃ vinā nāvatiṣṭhate, padārthatvād, ghaṭavadityapi na/ kālasambandhaṃ vinā nāvatiṣṭhata ityasya yadā brahma tadāvaśyaṃ kālasambandha ityevaṃrūpā vyāptirarthaḥ/ tathā ca siddhasādhanam/ na hi yasmin kāle brahma tasmin kāle brahmaṇaḥ kālasambandho nāsti/ evaṃ yatrātmā tatra kālasambandha iti daiśikavyāptāvapi siddhasādhanam/ na hi deśakālāsambandhaḥ kadāpyasti/ paramamuktau tu na deśo na kāla iti susthiraṃ siddhasādhanam/
5. brahmānyadvedaikagamyaṃ dharmādi, paramārthasat, śrutitātparyaviṣayatvād, brahmavādityapi na sādhu/ paramārthikatvena śrutitātparyaviṣayatvasyopādhitvāt/

6. sākṣivedyaṃ sukhādi, paramārthasat, aniṣedhyatvena doṣājanyajñānaṃ prati sākṣādviṣayatvād, ātmavadityapi na; śuktirūpyādiṣu vyabhicārāt/ teṣāṃ doṣajanyavṛttiviṣayatve'pi doṣājanyasākṣiviṣayatvāt/ śuddhasya vṛttiviṣayatvānabhyupagame dṛṣṭāntasya sādhanavikalatvācca/ doṣajanyajñānāviṣayatvavivakṣāyāṃ cā'siddho hetuḥ/ sākṣyavacchedikāyā avidyāvṛtterdoṣajanyatvāt/ asadgocaraśābdajñānātmakavikalpasya doṣājanyatvenāsati vyabhicārācca/ ātmano vṛttiviṣayatvābhyupagame doṣajanyadehātmaikya bhramaviṣayatvāt sādhanavikalo dṛṣṭāntaḥ/ tadanabhyupagame tu aviṣayatvamātrasyaiva paramārthasattvasādhakatvopapattau doṣajanyajñāneti viśeṣaṇavaiyarthyādvyāpyatvāsiddhiḥ/ tāvanmātraṃ ca pakṣe svarūpāsiddhamityanyatra vistaraḥ/
7. vimataṃ, paramārthasat, svaviṣayajñānātpūrvabhāvitvād, ātmavadityapi na/ dṛṣṭasṛṣṭipakṣe asiddheḥ/ viṣamavyāptasyānāditvasyopādhitvācca/
8.anyonyābhāvātiriktaitadghaṭasamānādhikaraṇaitadghaṭapratiyogikābhāvatvaṃ, etadghaṭa samānakālīnavṛtti, anyonyābhāvātiriktaitadghaṭasamānādhikaraṇaitadghaṭapratiyogikābhāvamātra vṛttitvāt, etadghaṭaprāgabhāvatvavad, vyadhikaraṇadharmāvacchinnābhāvapakṣe vyadhikaraṇadharmā navacchinnetyapi viśeṣaṇīyam/ atra ca svasamānādhikaraṇaḥ svasamānakālīnoyo'tyantā bhāvastadapratiyogitvalakṣaṇasattvasiddhirityapi na sādhu/ sādhanāvacchinnasādhyavyāpakasyaitadghaṭaprati yogikajanyajanakānyataramātravṛttitvasyopādhitvāt/ na ca - pakṣībhūtadharmasyātyantā bhāvavṛttitvasandehe sādhanāvyāpakatvasandeha iti- vācyam, vipakṣavādhakatarkānavatāradaśāyāṃ sandigdhopādherapi dūṣaṇatvasambhavāt/ ghaṭātyantābhāvatve ca vyābhicārāt/ saṃyogasambandhena ghaṭavatyapi bhūtale samavāya sambandhena ghaṭātyantābhāvasattvāt sādhyābhāvavati tatra hetorvṛtterityalamativistareṇa/ ityadvaitasiddhau viśvasatyatvānumānabhaṅgaḥ/
ata mithyātve viśeṣānumānam

mithyātve ca viśeṣato'numānāni - (1)brahmajñānetarābādhyabrahmānyāsattvānadhikaraṇatvaṃ pāramārthikasattvādhikaraṇāvṛtti, brahmāvṛttitvāt, śuktirūpyatvavat, paramārthasadbhedavacca/ (2) vimataṃ mithyā, brahmānyatvāt, śuktirūpyavat/ (3)paramārthasattvaṃ, svasamānādhikaraṇānyonyābhāvapratiyogyavṛtti, saditarāvṛttitvād, brahmatvavat/ (4)brahmatvamekatvaṃ vā sattvavyāpakam, sattvasamānādhikaraṇatvād, asadvailakṣaṇyavat/ (5)vyāpyavṛttighaṭādiḥ, janyābhāvātiriktasvasamānādhikaraṇābhāvamātrapratiyogī, abhāvaprati yogitvād, abhidheyatvavat/ abhidheyatvaṃ hi paramate kevalānvayitvādanyo'nyā bhāvamātrapratiyogi/ sa ca samānādhikaraṇa eva/ asmānmate tu mithyaiveti, nobhayathāpi sādhyavaikalyam/ (6) atyantābhāvaḥ, pratiyogyaśeṣādhikaraṇavṛttimātravṛtti, pratiyogyavacchinnavṛttimātravṛtti vā, nityābhāvamātravṛttitvād, anyonyābhāvatvavat/ (8) ghaṭātyantābhāvatvaṃ (sva) pratiyogi janakābhāvasamānādhikaraṇavṛtti, etatkapālasamānakālīnaitadghaṭapratiyogikābhāvavṛttitvāt, prameyatvavat/ (9) etatkapālametadghaṭātyantābhāvādhikaraṇamādhāratvātpaṭādivat/ (10) brahmatvaṃ na paramārthasanniṣṭhānyo'nyābhāvapratiṃyogitāvacchedakam, brahmavṛttitvādasadvailakṣaṇyavat/ (11) paramārthasatpratiyogiko bhedo na paramārthasanniṣṭhaḥ, paramārthasatpratiyogikatvāt, paramārthasattvāvacchinnapratiyogikābhāvavat/(12) bhedatvāvacchinnaṃ sadvilakṣaṇapratiyogyadhi karaṇānyataravad, abhāvatvācchuktirūpyapratiyogikābhāvavat/ (13) paramārthasanniṣṭho bhedaḥ, na paramārthasatpratiyogikaḥ paramārthasadadhikaraṇatvāt, śuktirūpyapratiyogikabhedavat/ (14) mithyātvaṃ brahmatucchobhayātiriktatvavyāpakam, sakalamithyāvṛttitvāt, mithyātvasamāvanādhi karaṇātyantābhāvāpratiyogitvādvā, dṛśyatvavat/ (15) dṛśyatvaṃ paramārthasadavṛtti, abhidheya mātravṛttitvācchuktirūpyatvavat/ (16) dṛśyatvaṃ paramārthasadbhinnatvavyāpyam, dṛśyetarāvṛtti dharmatvāt, prātibhāsikatvavat/ (17) ubhayasiddhamasadvilakṣaṇaṃ mithyātvāsamānādhi karaṇadharmānadhikaraṇam, ādhāratvācchuktirūpyavat/ (18) pratiyogyavacchinno deśaḥ, atyantābhāvāśrayaḥ, ādhāratvātkālavat/ (19)ātmatvāvacchinnaṃ paramārthasattvādhi karaṇapratiyogika bhedatvāvacchinnarahitaṃ paramārthasatvāt, paramārthasatvāvacchinnavat/ paramārthasati paramārthasadbhedāṅgīkāravādimate'pi sa bhedo na paramārthasattvāvacchinnaniṣṭhaḥ, kintu ghaṭatvādyavacchinnaniṣṭha eva/ (20) śuktirūpyaṃ mithyātvena prapañcānna bhidyate, vyavahāraviṣayatvād, brahmavat/ sādhyasattvamatra tredhā - svasyāmithyātvenobhayormithyātvenobhayoramithyātvena vā/ tatrāntimapakṣasyāsambhavāt pakṣe sādhyasiddhiparyavasānaṃ madhyamapakṣeṇa, dṛṣṭānte tu prathamapakṣeṇeti vivekaḥ/ (21)vimataṃ mithyā, mokṣahetujñānāviṣayatve satyasadanyatvāt, śuktirūpyavat/ (22) mokṣahetujñānaviṣayatvaṃ paramārthasattvavyāpakam, paramārthasattvasamānādhikaraṇatvāt, pāramārthikatvena śrutitātparyaviṣayatvavat/ (23) etatpaṭātyantābhāvaḥ, etattantuniṣṭhaḥ, etatpaṭānādyabhāvatvāt, etatpaṭānyonyābhāvavat/ tantunāśajanyapaṭanāśasya kadāpi tantuvṛttitā nāstīti tatra vyabhicāravāraṇāyānādipadam/ yasya paṭasyāśrayavibhāgena nāśastadatyantābhāvasya pakṣatve tvanādipadamanādeyameva/ atra caitatpaṭapratiyogikātyantābhāvatvāvacchinnasya pakṣīkaraṇānna sambandhāntareṇātyantābhāvamādāyāṃśataḥ siddhasādhanam, pakṣatāvacchedakāvacchedena sādhyasiddhe ruddeśyatvāt/ samavāyasambandhāvacchinno vyadhikaraṇadharmānavacchinnaśca yaḥ etatpaṭātyantābhāvaḥ, sa eva vā pakṣaḥ/ tantuśabdena ca paṭopādānakāraṇamuktam/ tatra ca prāgabhāvasya sattvānna tena vyabhicāraḥ/ kāryakāraṇayorabhedena siddhasādhanādi dūṣaṇāni prāgeva tattvapradīpikānumānopanyāse nirākṛtāni/ (24) yadvā samavāyasambandhāvacchinno'yametatpaṭā tyantābhāvaḥ, etattantuniṣṭhaḥ, etatpaṭapratiyogikātyantābhāvatvāt, sambandhāntarāvacchinnaitatpaṭā tyantābhāvavaditi viśiṣyānumānam/ (25) avyāpyavṛttitvānadhikaraṇatve satyuktapakṣa tāvacchedakavat, svasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogi, anātmatvāt, saṃyogavat/ na ca viśvātyantābhāve vyabhicāraḥ, tasyādhikaraṇasvarūpatve anātmatvahetorevābhāvāt/ atiriktatve tasya mithyātvenātyantābhāvapratiyogitayā sādhyasyaiva sattvāt/ na ca - atyantābhāvasyātyantābhāve tatpratiyogitvalakṣaṇamithyātvāsiddhiriti vācyam; abhāve abhāvapratiyogitvasya bhāvagatābhāvapratiyogitvavirodhitvāt, prāgabhāvasyātyantābhāva pratiyogitve'pi tatpratiyogitvasya ghaṭādau sarvasiddhatvāt/ upapāditañcaitanmithyātvamithyātve/ atra cāvyāpyavṛttitvānadhikaraṇaśabdenaikadeśāvacchedenāvidyāmānatvaṃ pakṣaviśeṣaṇaṃ vivakṣitam/ etena- svasamānadhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvoktau bādhaḥ/ avayavavṛttitvānadhikaraṇatvoktau ghaṭādīnāmapakṣatvāpattiriti dūṣaṇadvayamapāstam/ anātmatvehetustu jaḍatvahetuvyākhyānenaiva vyākhyātaḥ/ (26) ata eva nityadravyānyadavyāpyavṛttitvānadhikaraṇamuktapakṣatāvacchedakavat, kevalānvayyatyantābhāvapratiyogi, padārthatvāt, nityadravyavadityapi sādhu/ dṛṣṭāntaścāyaṃ pararītyā, svamate tu śuktirūpyavadityeva/ na ca - svarūpeṇātyantābhāvapratiyogitve atyantāsattvāpātaḥ, tadvailakṣaṇyaprayojakābhāvaditi -vācyam, utpattinivṛttyoranyatarapratiyogitvena parihārāt/ (27) ātmatvāvacchinnadharmiko bhedo na paramārthasatpratiyogikaḥ, ātmāpratiyogikatvāt, śuktirūpyapratiyogikabhedavat/ na ca ghaṭapaṭasaṃyoge vyabhicāraḥ, hetumattayā nirṇīte aṅkurādāviva sādhyasandehasyādoṣatvāt/ evamanye'pi prayogā yathocitamāracanīyā vipaścidbhiriti dik/
`hetavo'bhīṣṭasiddhyarthaṃ samyañco bahavaśca naḥ/
alpāḥ parasya duṣṭāścetyatra spaṣṭamudīritam//
abhīṣṭasiddhāvanukūlatarkabalābalaṃ cātra parīkṣya yatnāt/
pravakṣyate doṣagaṇaḥ pareṣāṃ na khedanīyaṃ tu mano'dhunaiva/'
ityadvaitasiddhau viśvamithyātve viśeṣato'numānāni//
[ 1-1-29]
[1-1-30]    30.atha viśvāmithyātvasyāgamādibādhaḥ//
nanu- astu śabdabādhaḥ, tathāhi - `viśvaṃ satyam', `yacciketa satyamittanna mogham', `yāthātathyato'rthān vyadadhācchāśvatībhyaḥ samābhyaḥ' ityādiśrutibhiḥ `asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvara' mityadismṛtibhiḥ `nābhāva upalabdheḥ' `vaidharmyācca na svapnādiva' dityādisūtreśca viśvasya satyatvapratipādanāditi - cenna/ śrutestatparatvābhāvāt/ tathā hi-
`viśvaṃ satyaṃ maghavānā yuvoridāpaścana praminanti vrataṃ vām/
acchendrābrahmaṇaspatī havirno'nnaṃ yujeva vājinā jigāta'-

miti ṛksaṃhitādvitīyāṣṭakavākyasyāyamarthaḥ - he indrābrahmaṇaspatī ! maghavānā maghavānau ghanavantau maghamiti dhananāma, makhavantāviti vā/ viśvaṃ sarvaṃ satyaṃ karma, sadbhūtatvāt, phalasyāvaśyambhāvitvādvā/ tādṛśaṃ karma yuvorit yuvayoḥ it itthamavadhāraṇe vā/ yuvāmevoddiśya sarvāṇi karmāṇyanuṣṭheyānītyarthaḥ/ āpo vyāpanaśīlā devatāḥ, canetyetatpadadvayasamudāyaḥ, aikapadyaṃ tvadhyāpakasampradāyasiddham/ vāṃ yuvayorvrataṃ saṅkalpaṃ karma vā na praminanti na hiṃsanti (mīṅhiṃsāyāṃ, kraiyādikaḥ,)kintvanumodanta iti yāvat/ no'smākaṃ havirdadhyādikaṃ annaṃ ca puroḍāśādikaṃ ca/ accha abhilakṣya/ vājinā vegavantāvaśvaviva/ yujā yuktau santau/ jigātaṃ debayajanamāgacchatam/ (jigātirgatikarmā jauhotyādikaḥ) annaṃ ghāsaṃ prati aśvāviveti vā/ yadvā- he indrābrahmaṇaspatī ! viśvaṃ sarvaṃ, satyaṃ satyatvena paridṛśyamānaṃ jagat, yuvorit yuvayoreva, yuvābhyāmeva sṛṣṭam/ athavā- yuvayoreva viśvaṃ sarvaṃ stotraṃ, satyaṃ yathārtham, yadyat guṇajātaṃ stutyā pratipādyate tatsarvaṃ yuvayorvidyamānameva na tvāropitamityarthaḥ/ āpo vyāpanaśīlā devatāḥ, abupalakṣitāni pañcamahābhūtāni vā/ yuvayorvrataṃ jagadutpādanākhyaṃ karma na hiṃsanti/ itthaṃ mahānubhāvau yuvāṃ jigātam/ śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam/ tathā ca stutiparatayā nāsya viśvasatyatve tātparyam//
`śākmanā śāko aruṇaḥ suparṇa ā yo mahaḥ śūraḥ sanādanīlaḥ/
yacciketa satyamittanna moghaṃ vasu spārhamuta jetota dātā'
ityasyāpi aṣṭamāṣṭakasthasyendrastutiparatayā na viśvasatyatve tātparpam/ tathā hi- śākmanā śākaiva śākmā tena śākmanā balena/ śākaḥ śaktaḥ, svaśaktyaiva sarvaṃ kartuṃ śakta ityarthaḥ/ na hīndrasya sahāyāntarāpekṣāsti, indratvādeva/ aruṇaḥ aruṇavarṇaḥ kaścit śobhanaparṇaḥ pakṣī ā gacchatītyadhyāhāraḥ, upasargaśruteḥ/ yo maho mahān śūraḥ vikrāntaḥ, sanāt purāṇaḥ, anīlaḥ anīḍaḥ nīḍasyākartā/ na hīndraḥ agnivat kutracidapi yajñe niketanaṃ karoti/ evaṃ suparṇa ityādirūpakeṇendramāha/ sa indra idamidānī kartavyamiti yacciketa jānāti, tatsatyamitsatyameva, na moghaṃ na vyartham/ spārhaṃ spṛhaṇīyaṃ vasu nivāsārhaṃ dhanaṃ jetā jayati śatrubhyaḥ sakāśāt/ uta api,dātā dadāti ca stotṛbhyaḥ/ jetā dāteti tṛn/ tena `na loke' tyādinā ṣaṣṭhīpratiṣedhaḥ/ evamevānyadapi satyatvapratipādakamunneyam/ `yāthātathyato'rthān vyadadhā' dityapi vākyaṃ na prapañcasatyatve pramāṇam/ tasya pūrvasṛṣṭaprakāreṇa sarjanamarthaḥ, na tu jagatsatyatvaṃ jagatsarjanagatasatyatvaṃ vā/ yatra ca stutyādiparatvaṃ nāsti, tatrāpi pratyakṣasiddhānuvādakatayā `agnirhimasya bheṣaja' mityādivākyavanna tatparatvam/ na ca - tvanmate sarvatra brahmasattvasyaiva sphuraṇāttadatiriktasya kālakṣayābādhyatvarūpasya ghaṭādisattvasya pratyakṣeṇāprāpteḥ tadvodhakatvena śruternānuvādakatvamiti vācyam; itarasattvabādhapurassaratvād brahmasattvasphuraṇābhyupagamasya tatraiva satyādipadapravṛttisvīkāreṇa tadatiriktaviśvasatyatvasya śābdabodhāviṣayatvāt tadādāyānuvāda katvāparihārāt/ atha - `pṛthivī itarabhinna, `na hiṃsyātsarvā bhūtānī' tyādau ghaṭādāvekadeśe pratyakṣeṇa, brāhmaṇādāvekadeśe vākyāntareṇa, vidheyasiddhāvapi sarvatrāsiddhatvād yathā nānuvādakatvaṃ, tathā viśvamātrasatyatvasya pratyakṣeṇāprāptatvat nānuvādakagatvamiti- maivam; dṛṣṭānte hi pṛthivītvaṃ hiṃsātvaṃ ca eko'nugato dharma iti tadavacchedena vidheyasyāprāptatvena tatra nānuvādakatvaṃ yuktam, iha tu viśvatvaṃ nāma naiko dharmo'sti, kintu viśvaśabdaḥ sarvanāmatvāttena tena rūpeṇa ghaṭapaṭādīnāmupasthāpakaḥ/ teṣu ca pratyekaṃ sattvaṃ gṛhītameveti kathaṃ nānuvādakatvam ? prakāravailakṣaṇyābhāvāt/ na ca ekaśākhāsthavidhivākyaikārthaśākhāntarastha vidhivākyasya puruṣāntaraṃ pratīva yena puṃsā vādivipratipattyādinā ghaṭādisattā pratyakṣeṇa na nirṇītā, taṃ pratyarthavattvena nānuvādakatvamiti- vācyam, evaṃ satyanuvāda sthalasyaivābhāvaprasaṅgāt/ na ca sarvāvivādasthalamevodāharaṇam, sarvāvivādasya niścetumaśakyatvāt/ purovādapūrvakatvādanuvādasyātrāyaṃ purovāda ityasyaivābhāvāt na śākhāntarasthavākyasyānuvādakatvaprasaṅgaḥ/

yattu- bṛhadāraṇyakabhāṣye dehabhinnātmabodhikāyāḥ `astītyevopalabdhavya' ityādiśruteḥ pratyakṣaprāptānuvāditvamāśaṅkya vādivipratipattidarśanādityādinā tatparihṛtam; tathā ca pratyakṣasiddhasattvagrāhakatve'pi vādivipratipatti nirāsārthakatvena nānuvādakatvaṃ prakṛte'pītyuktaṃ tadayuktam/ bhāṣyārthānavabodhāt/ tathāhi tatra vādivipratipattidarśanena dehavyatiriktatvenātmanaḥ pratyakṣataiva nāsti/ anyathā pratyakṣaprāmāṇyavādinaścārvā kādestatra vipratipattirna syādityuktam, na tu vādivipratipattinirāsenāstītyādessārthakatvam, ananuvādakatvaṃ vā/ tathā coktaṃ tatraiva- tasmājjanmāntarasambandhyātmāstitve janmāntareṣṭāniṣṭaprāptiparihāviśeṣopāye ca śāstraṃ pravartata iti/ nanu - cāturmāsyamadhyaparvaṇoḥ `dvayoḥ praṇayantī ' ti vākyasya codakaprāptāgnipraṇayanavyatiriktāgni praṇayanavidhāyakatvāt pratyakṣaprāptavyāvahārikasattva vilakṣaṇatrikālaniṣedhāpratiyogitvarūpasattvapramāpakatvaṃ prakṛte'stviti - cenna/ traikālikasattva niṣedhaśrutivirodhena viśvasatyatvaśrutestraikālikasattvaparatvābhāvāt/ na ca - vaiparītyameva kiṃ nasyāt ? vinigamakābhāvāditivācyam ; tātparyanyathānupapapattigatisāmānyānāmeva vinigamakatvāt/ advaitaśrutirhi ṣaḍvidhatātparyaliṅgopetā/ tatra trividhaṃ tātparyaliṅgaṃ prāmāṇyaśarīraghaṭakamarthaniṣṭhama jñātatvamabādhitatvaṃ prayojanavattvaṃ ca/ trividhaṃ tu śabdaniṣṭhamatiprasaṅgavārakamupakramopa saṃhārayoraikarūpyam abhyāsaḥ, arthavādaśceti/ tatra śabdaniṣṭhaliṅgatraye tāvanna vivādaḥ/ sarvāsāmevopaniṣadāmeva pravṛttatvāt/ mānāntarāsiddhatayā mokṣahetujñānaviṣayatayā ca ajñātatvaṃ saprayojanatvaṃ ca nirvivādameva/ abādhitatvamātraṃ sandigdham/ taccānyathānupapattyā gatisāmānyena ca nirṇīyate/ na hi sarvaprapaप़ñcaniṣedharūpamadvaitaṃ vyāvahārikam, yena tatra śrutervyāvahārikaṃ prāmāṇyaṃ syāt ; atastatra tāttvikameva prāmāṇyam, dvaitasatyatvaṃ tu vyāvahārikam/ atastatra na śru-testāttvikaṃ prāmāṇyam/ parasparaviruddhayordvayostāttvikatvāyogād, vastuni ca vikalpāsambhavāt, tāttvika vyāvahārikaprāmāṇyabhedena ca vyavasthopapatteḥ, atatparatvenāvadhāritasya viśvasatyatvavākyasyai vānyathā vyākhyātumucitatvāt/ tathā hi - caturdhā hi sāmānādhikaraṇyam‌- adhyāse `idaṃ rajata' mityādau, bādhāyāṃ `sthāṇuḥ pramāni' tyevamādau, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena `nīlamutpalamityādau' abhedena `tattvamasī'tyevamādau/ atra ca bādhāyāmadhyāse vā sāmānādhikaraṇyopapatterna satyatvabodhakaśruteḥ ṣaḍvidhatātparyaliṅgopetādvaitaśrutibādhakatvam/ nanu ātmana ānandatvabodhikā śrutirapi `sukhaṃ supto'smī' ti sākṣipratyakṣasiddhānandānuvādinā sattvaśrutivadbhavet iti cenna, sākṣiṇa upahitānandaviṣayatvena śruteśca nirupādhikānandaviṣayatvena bhinnaviṣayatvādanuvādatvāyogāt/ tadā hi svarūpānando gṛhyate/ svarūpaṃ cājñānopahitameva sākṣiviṣayaḥ/ nanu - `tattvamasī' tyādau navakṛtvo'bhyāsavat, pipāsitasya jalagocarapramāṇasamplavavat, aikye ṣaḍvidhatātparyaliṅgavat, bhāvarūpājñāne pratyakṣasiddhe `tamaāsī' dityādiśrutivat, sattvaśrutirdārḍhyārthā- iti cenna/ aśeṣaviśeṣagrāhipratyakṣaprāpte dārḍhyārthamanyānapekṣaṇāt/ pipāsitasya śabdaliṅganantaraṃ jale pratyakṣamapekṣitam, na tu pratyakṣānantaraṃ śabdaliṅgeḥ na ca tarhi `tama āsī' dityādeḥ na kiñcidavediṣamiti pratyakṣasiddhājñānadārḍhyārthatvaṃ na syāditi - vācyam, `tama āsī' dityasya sṛṣṭipūrvakālasambandhitvenājñānagrāhitayā suṣuptikālasambandhitvenājñānagrāhakaṃ pratyakṣamapekṣya bhinnaviṣayatvenaiva prāmāṇyasambhavāt/
nanu - `ṣaḍviṃśatirasya vaṅkraya' iti mantrasyāśvamedhe codakaprāptasya `catustriṃśadvājino devabandho' riti vaiśeṣikamantreṇāpoditasya ṣaḍviṃśatirityeva brūyāditi vacanavat pratyakṣaprāptajagatsattvasya mithyātvaśrutyāpātato'poditasya pratiprasavārthaṃ sattvaśrutiḥ iti cenna, mithyātvaśruteḥ pratyakṣabādhakatvābhyupagame tasyāḥ balavattvena tadvirodhāt satyatvaśruteranyaparatvād devatādhikaraṇanyāyāsambhavācca pratiprasavārthatvasya vaktumaśakyatvāt/
nanu sattvapratyakṣaprāmāṇye tenaiva mithyātvaśrutyanumānādibādhaḥ, tadaprāmāṇye na tena sattvaśruteranuvādakatvam- iti cenna, pratyakṣāprāmāṇye'pi tatsiddhabodhakasyānuvādakatvasambhavāt/ na hi pramitapramāpakatvamanuvādakatvam,kintu paścādvādakatvamātram/ paścātvaṃ ca pramāṇāvadhikamapramāṇāvadhikaṃ ceti na kaścidviśeṣaḥ/ na ca śruteḥ sarvasiddhapramāṇabhāvāyāḥ sadarthatvāyānanuvādakatvāya ca pratyakṣāprāptatāttvikasattvaviṣayatvamavaśyaṃ vaktavyam/ tathā cāpramāṇena pratyakṣeṇa kathaṃ śruteranuvādakatvamiti -vācyam; sattvāṃśasya pratyakṣasiddhatve'pi vākyārthasya kriyādisamabhivyāhārasiddhasyāpūrvatvena tadviṣayatayaivānuvādakatvopapattāvadvaita śrutiviruddhatāttvikasattvakalpanāyāstadarthamayogāt/ paramārthasadviṣayatā tu sarvaśrutīnāṃ śuddhabrahmatātparyakatvenaiva,avāntaratātparyamādāya vyāvahārikasadviṣayateti karmakāṇḍaprāmāṇyopa pādane vakṣyate/ na ca pratyakṣaṃ svaprāmāṇyanirṇanārthaṃ śrutisaṃvādamapekṣata iti na tena śruteranuvādakatvam/ anyathā `satyaṃ jñānam' `neha nāne' tyādiśrutirapyanuvādinī syāt, brahmasattvasya lokato bhramādhiṣṭānatvena liṅgena ca mithyātvasya dṛśyatvādyanumānenā vedamūlapravāhānādivijñānavādādinā ca prāpteriti vācyam/ yadi hi dṛṣṭe'pyarthe pratyakṣaṃ svaprāmāṇyanirṇayāya śrutisaṃvādamapekṣeta tadā śrutisaṃvādavirahiṇi dṛṣṭe kutrāpi niśśaṅkapravṛttiḥ na syāt/ na syāccaiva `magnirhimasya bheṣajamityādyapi anuvādakam/ na ceṣṭāpattiḥ, mānāntaragṛhītapramāṇabhāvapratyakṣanirṇīte mānāntarasyānanuvādakatve jagatyanuvādakatvakathoccheda prasaṅgāt/ na ca `satyaṃ jñānam' `neha nāne' tyāderapyanuvādakatāpattiḥ/ anuvādakatā hi na tāvat pratyakṣeṇa/ brahmatvasāmānādhikaraṇye sattvādikaṃ hyanena pratipādanīyam/ prāgeva nirākṛtatvāt/ nāpi pravāhānādivijñānavādimatena/ tasyāpauruṣeyaśrutyavadhika pūrvatvābhāvāt/

na ca- sattvaśruteḥ sattvapratyakṣānapekṣatvāt na sāpekṣānuvādakatvam/ nirapekṣānuvādakatvaṃ tu dhārāvahanavannāprāmāṇyahetuḥ, uktaṃ hi nayaviveke- `sāpekṣānuvāde hi na pramitiḥ, na tu daivādanuvāde, dhārāvahanavaditi ' iti -vācyam/ yato lāghavādanuvādakatvamevāprāmāṇye prayojakam/ na tu sāpekṣānuvādakatvam/ anadhigatārthabīdhakatvasya prāmāṇyaghaṭakatvasya tāvataiva gatārthatvāt/ na ca tarhi dhārāvahanabuddhāvaprāmāṇyam, tasyaḥ vartamānārthagrāhakatvena tattatkṣaṇaviśiṣṭagrāhakatayā anuvādakatvābhāvāt/ kiṃ ca śruteratatparatve prāptatvamātrameva prayojakam/ anyathā vaiphalyena svādhyāyavidhigrahaṇānupapatteḥ/ api ceyaṃ sattvaśrutirapi sattvapratyakṣasāpekṣatvāt sāpekṣānuvādinyeva/ na hi sattvapratyakṣaṃ vinā tanmūlaśaktyādigrahamūlakaśabdapravṛttisambhavaḥ/ ata eva "yatra tu pramāṇāntarasaṃvādastatra pramāṇāntarādivārthavādādapi so'rthaḥ prasidhyati, dvayoḥ parasparānapekṣayoḥ pratyakṣānumāna yorivaikārthe pravṛtteḥ, pramātrapekṣayā tvanuvādakatvam/ pramātā hyavyutpannaḥ prathamaṃ pratyakṣādibhyo yathā'rthamavagacchati, na tathā''mnāyataḥ, tatra vyutpattyapekṣatvāt" iti vācaspatyuktamapyetamarthaṃ saṃvadati/ tenāmnāyasya vyutpatyapekṣatvena pratyakṣasāpekṣatvasyaivokteḥ/ na ca vādivipratipattinirāsaprayojanavatvena na niṣprayojanānuvādakatvam/ saprayojanānuvādakatvaṃ tu na svārthaparatvavirodhi/ vidvadvākye samudāyadvitvāpādanarūpaprayojanavattvenānuvādyasvārthaparatāyā dṛṣṭatvāt/ ata eva tatra vākyaikavākyatoktā/ anyathā arthavādavat padaikavākyataiva syāditi vācyam/ pratyakṣasiddhe vādivipratipattinirāsarūpaprayojanavattvena pramāṇāntarasya saprayojanatayā svārthaparatvoktau `agnirhimasya bheṣaja' mityādyapi tenaiva prayājanena saprayojanaṃ svārthaparaṃ ca syāt/ tathā ca na pratyakṣasiddhe vādivipratipattinirāsārthamanyāpekṣā/ dṛṣṭānte tu samudāyānuvādena dvitvasampādanasyoddeśyasyānyato labdhumaśakyatayā tena prayojanena svārthaparatvasya vaktuṃ śakyatvāt/ etadabhiprāyaṃ ca pūrvoktaṃ nayavivekavākyam/ na ca anuvādatve'pi naiṣphalyamātram, na tvaprāmāṇyam, yāthārthyameva prāmāṇyaṃ, na tvanadhigatārthatve sati yāthārthyamiti vācyam/ tātparyaviṣaye śabdaḥ pramāṇam `yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārtha' ityabhiyuktābhyupagamāt/ anyathā svādhyāyavidhigrahaṇānupapatteruktatvācca/ na hyanyataḥ siddhe'rthe śāstratātparyam, ato na tatra prāmāṇyam, yadāhurbhaṭṭācāryāḥ `aprāpte śāstramarthava ' diti/
nanu ayamanuvādo na `vāyurvai kṣepiṣṭhā devate' tyādivat stutyarthaḥ/ na vā
`dadhnā juhotī' tyādivadanyavidhānārthaḥ/ anuvādyatve'pi anyavidhānāya pramāṇānūditasya tāttvikatvaniyamāt/ nahi `vrīhīn prokṣatī' tyādāvāropitavrīhyāderdhīḥ, anuvādyasyāsattve hyāśrayāsiddhau dharmadharmisaṃsargarūpānumitivedya ivānuvādyavidheyasaṃsargarūpavākyārtho bādhitaḥ syād iti cenna/ asyānuvādasyāprāptānyaprāptyarthatvāt/ na ca pramāṇānūditasya tāttvikatvaniyamaḥ/ svapnādhyāye, śuktau `nedaṃ rajata' miti vākye na vyabhicārāt/ atha tatra jñānaviṣayatayā niṣedhyatayā cānuvāda iti na tāttvikatvam, tarhi prakṛte'pi `neha nāne' ti niṣedhārthatvādasyānuvādasya na tāttvikatvamiti gṛhāṇa/ ata eva vākyārthasyāsattvaprasaṅgaḥ, tātparyaviṣayasya sattvāt/
atha `kiṃ cane' tyanenaivānuvādasya kṛtatvāt kimadhikeneti cenna, sāmānyato niṣedhasya hi `kiṃ cane ' tyanena niṣedhyasamarpaṇe'pi viśiṣya niṣedhe viśiṣya niṣedhyasamarpaṇasyopayogāt/ atha niṣedhavākyasya na niṣedhyasamarpakavākyāntarāpekṣā, anyathā `na kalañjaṃ bhakṣaye ' dityādāvapi niṣedhyasamarpaṇārthaṃ `kalañjaṃ bhakṣaye' dityādivākyāntarasāpekṣatvaprasaṅgaḥ iti cenna, sarvatrāpekṣāniyamābhāvāt/ sati sambhave prakṛte tyāgāyogāt/ `atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti' `nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātī' tyadau vākyāntaraprāptasya niṣedhadarśanācca/ na ca tadvadeva vikalpāpattiḥ, siddhe vastunivikalpāyogāt/ ṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇavākyayorubhayorapi mānāntarāprāptaviṣayatvena tulyabalatvavadiha sattvaśrutermānāntaraprāptaviṣayatvena niṣedhaśruteścā prāptaviṣayatvena tulyabalatvābhāvācca/ ata eva niṣedhavākyaprābalyāttadanurodhenetarannīyate/
atha -aprāptānyaprārptthatve'pyalaukikasya `āpaśca na pra minantī' ityādipadārthasaṃsargasya vidheyasya sattvānna niṣedhyārthānuvādakatvamiti cenna, tadanyaparatvasya prāgevoktatvāt/ nanu `yattanne ' ti niṣedhānuvādaliṅgābhāvānnānuvādaḥ/ na/ yatkiñcilliṅgābhāvena laiṅgikābhāvasya vaktumaśakyatvāt nanu tarhi `tatsatyami' tyādyapi `na sattannāsaducyata' iti, `asadvā idamagra āsī' diti ca niṣedhāya ` san ghaṭaḥ' `sad ghaṭajñānam' `satsukhasphuraṇa' mityādisiddhabrahmasattvānuvādi syād- iti cenna/ brahmatvasāmānādhikaraṇyena sattvasya pratyakṣādibhyo'prāpteḥ/ śūnyavādaprasaṅgena tasya niṣedhāyogācca/ `idaṃ sarvaṃ yadayamātme' tyatrānuvādaliṅgasambhavena kalpanācca/ evamānandaśruterapi, `aduḥkhamasukhaṃ sama' miti niṣedhāya na pratyakṣaprāptānandānuvāditvam, duḥkhasāhacaryeṇa sukhasyāpi vaiṣayikasyaiva grahaṇena tanniṣedhāya brahmarūpasukhānuvādāyogāt/ etacca sarvamuktaṃ vivaraṇe- "niṣprapañcāsthūlādivākyānusāreṇa `idaṃ sarvaṃ yadayamātme' tyādīni niṣedhyasamarpakatvenaikavākyatāṃ pratipadyante, suṣuptau niṣprapañcatāyāḥ puruṣārthatvadarśanād " iti/ atha- niṣprapañcatā na puruṣārthaḥ/ mūrcchāyāṃ tattvādarśanāt, na ca tadā tadajñānamātraṃ na tu tadabhāva iti vācyam, samaṃ suṣuptāvapīti- cenna/ mūrcchāyāṃ svarūpasukhasphuraṇābhāvāt/ tathā ca sūtram- "mugdhe'rdhasampattiḥ pariśeṣād " - iti/ suṣuptimuktikālīnaniṣprapañcatāyāṃ svarūpasukhānubhavena tasyāḥ puruṣārthatvāt/ tathā ca śrutiḥ "dvitīyādvai bhayaṃ bhavati" iti/ atha `tasmādekākī na ramata' iti śruteḥ saprapañcatāpi puruṣārthaḥ/ na/ tasyā duḥkhasādhanatvena puruṣārthatvāyogāt/ karmakāṇḍavadasyāḥ śruteḥ avivekipuruṣaparatvācca/

nanu `pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā juṣṭastatastenāmṛtatvametī' ti bhedajñānasya mokṣahetutvaśravaṇāt kathaṃ na saprapañcatā puruṣārtha iti cenna/ mateḥ pūrvaṃ mamāpi prerakapṛthaktvadṛṣṭeḥ, saguṇabrahmajñānavat prerakatvena brahmajñānasyāpi paramparayopakārakatvāt/ `ekadhaivānudraṣṭavya'- mityādivākyasvārasyādabhedajñānasyaiva sākṣāt mokṣahetutvāt/ ata eva prerakatvajñānasya joṣahetutvamuktam/ tathottaratrāpi `vedavido viditvā līnā brahmaṇi tatparā ye vimuktāstadātmatattvaṃ prasamīkṣya dehī ekaḥ kṛtārtho bhavate vītaśoka' ityabheda eva śrūyate/ ato na bhedajñānasya mokṣahetutvam/ etena `neha nāne' ti śrutireva `viśvaṃ satyam' ityabādhyatvarūpabādhaniṣedhāya vijñānavādādiprāptaviśvaniṣedhānuvādinī kiṃ na syāditi nirastam/ bhāvābhāvayoḥ parasparaviraharūpatve same'pi bhāvagraho nirapekṣatvāt nābhāvagrahamapekṣate/ abhāvagrahastu sapratiyogikatayā bhāvagrahamapekṣate/ ato `neti neti' śrutereva sattvaśrutyapekṣā, na tu sattvaśruterneti śrutyapekṣā, anyathā anyon‌yāśrayāpatteḥ/
nanu utsargāpavādanyāyo'stu yathā hi `na hiṃsyāt sarvā bhūtānī' ti śrutiraviśeṣapravṛttāpi hiṃsātvasāmānyasya pratyakṣādiprāptatvānniṣedhyopasthitau nāgnīṣomīyavākyamapi niṣedhyasamarpaṇāyāpekṣate, tathā `netine' tyādiśrutiraviśeṣapravṛttāpi pratyakṣaprāptaghaṭādi sattvarūpaniṣedhyamādāya nirākāṅkṣā satī na pratyakṣāprāptadharmādharmādisatyatvabodhikāṃ `viśvaṃsatya' mityādiśrutimapi niṣedhyasamarpaṇāyāpekṣitumarhati/ yatra tu mānāntareṇa niṣedhyasyāprāptistatra niṣedhaśrutiḥ niṣedhyasamarpaṇāya śrutyantaramapekṣata eva/ yathā ṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇayoḥ mānāntareṇa niṣedhyopasthitāvapi vākyāpekṣaṇe agnīṣomīyahiṃsāyā api niṣedhyatvenādharmatvaṃ syād iti cet, maivam, agnīṣomīyavākyasya niṣedhaviṣayanyūnaviṣayatvenānanyaśeṣatayā svārthatātparyavattavena ca na niṣedhyasamarpaṇadvāreṇa niṣedhavākyaśeṣatā/ viśvaṃ satya'mityādestu niṣedhaviṣayasamaviṣayatvena svārthatātparyarahittvena ca niṣedhyasamarpaṇadvāreṇa niṣedhavākyaśeṣatocitaiva/ ata eva pratyakṣāprāptadharmādisattvopasthāpanena vākyasāphalyamapi/ svārthatātparyarahitatvena ca nāgnīṣomīyavākyatulatyatvamityuktam/ ato dṛśyatvādihetordharmādyaṃśe'pi śrutyā na bādhaḥ/
athavā vyāvahārikasattvapareyaṃ viśvasatyatvaśrutiḥ/ na ca vyāvahārikasattve sarvāvipratipattestatpratipādanavaiyarthyam/ daśāviśeṣe svarganarakādisattvapratipādanena tatprāpti parihārārthaṃ pravṛttinivṛttyoreva tatprayojanatvāt/ vyāvahārikatvaṃ ca brahmajñānetarābādhyatvaṃ na tu abādhyatvam, mithyātvabodhakaśrutivirodhāt/ na caivaṃ dṛḍhabhrāntijanakatvād atyantāprāmāṇyāpattiḥ, svapnārthapratipādanavadupapatteḥ/ etāvāneva viśeṣaḥ - tat prātibhāsikam, idaṃ tu vyāvahārikamiti/ nanu mithyātvaśruterlakṣaṇayā akhaṇḍacinmātraparatvena sattvabodhanād avirodhitvameva/ na/ akhaṇḍārthabodhasya dvitīyābhāvabuddhidvārakatvena jagatsatyatvavirodhitvāt/ na ca prapañcasatyatvaśruteraprāmāṇyaprasaṅgaḥ, atattvāveda katvasyāvāntaratātparyamādāyeṣṭatvāt/ paramatātparyeṇa tu tattvāvedakatvaṃ sarvaśrutīnāmapi samam/ prātibhāsikavyāvṛttasya vyāvahārikasya tadvati tatprakārakatvādirūpasya nirākartumaśakyatvāt/ āsāṃ vyāvahārikaṃ prāmāṇyamavyāhatameva/ `asadvā idamagra āsī' dityādiśrutyanurodhenāpi `tatsatya' mityādiśrutirna brahmaṇi vyāvahārikasattvaparā/ brahmaṇo vyavahārātītatvāt/ tasyāparamārthatvena ca niradhiṣṭhānatayā śūnyavādāpatteḥ/ kiñcittattvamagṛhītvā ca bādhānupapatteḥ/ ata eva satyatvaśrutivirodhena mithyātvaśrutirevānyaparetyapi na/ ṣaḍvidhatātparyaliṅgopetatvena mithyātvaśruterananyaparatayā prabalatvāt/ vaidikatātparyaviṣayasya ca tāttvikatvaniyamena tātparyajñāpakānāmapi liṅgānāmarthatathātva eva paryavasānāt/ sattvaśrutivākyasthapadānāṃ cānyaparatvānna sattve tātparyaliṅgāśaṅkā/
nanu yadi sattvaśrutiḥ pratyakṣaprāptārthatvānna svārthaparā, tarhi mithyātvaśrutirapi tadviruddhārthatvāt svārthaparā na syāt/ tatprāptitadvirodhayostātparyābhāvahetvorubhayatrāpi samatvād iti cenna/ pratyakṣāpekṣayā candrādhikaparimāṇabodhakāgamasyeva mithyātvabodhakāgamasyāpi balavatvena pratyakṣaprāptānuvādisattvaśrutyapekṣayāpi balavattvāt (prāptārthāprāptārthayorvirodhe prāptārthasyāprāptavidhyarthatvenānyaśeṣatvaniyamādaprāptārthasyaivānanyaśeṣatvena balavattvāt/) anyatho bhayorapi aprāmāṇyāpatteḥ/ taduktaṃ saṅkṣepaśārīrake - `atatparā tatparavedavākyairvirudhyamānā guṇavāda eveti'/ ata evānanyaśeṣamithyātvaśrutivirodhāt na pratyakṣāgṛhītatrikālā bādhyatvarūpasatyatvaparā jagatsatyatvaśrutirityuktam/ advaitaśruteśca prābalye niravakāśatvatātparya vattvādikameva prayojakam, na niṣedhavākyatvam/ etena niṣedhavākyatvena prābalye kiti taddhite vṛddhividhāyakāt `kiti ca' iti sūtrāt sāmānyato guṇavṛddhiniṣedhakaṃ kṅiti ceti sūtraṃ balavat syād, agnīṣomīyavākyādahiṃsā vākyam, ṣoḍaśino grahaṇavākyādagrahaṇavākyam, `satyaṃ jñānamananta' mityādivākyād‌ `asadvā idamagra āsī' dityādivākyaṃ ca balavat syādityapāstam/ sāmānyaviśeṣabhāvādinā sāvakāśatvaniravakāśatvādirūpabalavaiparītyāt/ `viśvaṃ satya' mityādestu vyāvahārika sattvaviṣayatayā anyaśeṣatayā ca sāvakāśatvādeḥ prāguktatvāt/ tasmānna sattvaśrutivirodhaḥ/ nāpi
asatyamapratiṣṭhaṃ te jagardāhuranīśvaram/
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ// (gīo)
ityādismṛtivirodhaḥ, sadviviktatvavādino mama jagatyasadvailakṣaṇyāṅgīkāreṇa tatpratipādakasmṛti virodhābhāvāt/
nanu `nābhāva upalabdhe' `vaidharmyācca na svapnādiva' diti sūtradvayena jagataḥ pāramārthikasattvabodhanena virodhaḥ/ na cānena śūnyavādinirāsārthenāsadvailakṣaṇyamātrapratipādanānna virodhaḥ/ arthakriyākāritvalakṣaṇasyāsadvailakṣaṇyasya śūnyāvādimate'pi sattvena tanmatanirāsārthatvānupapatteḥ/ niṣedhāpratiyogitvarūpasyāsadvailakṣaṇyasya tvayāpyanaṅgīkārāt/ asadvailakṣaṇyamātrasya sādhane sūtre svapnavailakṣaṇyoktyayogācca/ vyāvahārikasatyatvamātreṇa svapnavailakṣaṇyasya tvayāpyaṅgīkārād/ asadvailakṣaṇyamātrasya tanmate'pi satvācca/ taduktaṃ bauddhaiḥ- `dve satye samupāśritya buddhānāṃ dharmadeśanā' iti cenna/ sūtrārthānavabodhāt/ tathā hi - sadrūpād brahmaṇo jagatsargaṃ vadataḥ samanvayasya sarvamasadityanumānena virodhasandehe
`sannāsanna sadasanna nacānubhayatattvakam/
vimataṃ tarkapīḍyatvānmarīciṣu yathodakam//'
iti brahmasādhāraṇyāṃ nistattvatāyāṃ prāptāyāṃ sūtreṇa parihāraḥ/ sato brahmaṇo nābhāvaḥ na śūnyatvam, upalabdheḥ sattvena prāmāṇāt pratīteḥ/ tathā ca kiñcitparamārthasadavaśyaṃ śūnyavādināpi svīkāryam, anyathā bādhasya niravadhikatvaprasaṅgāditi sūtrārthaḥ/ sa ca na prapañcamithyātvavirodhī/ tathā coktaṃ -
`bādhito'pahnavo mānaiḥ vyāvahārikamānatā/

mānānāṃ tāttvikaṃ kiñcid vastu nāśritya durbhaṇā//' iti/
nāpi svapnavaidharmyoktyayogaḥ, tasyāḥ `vimataṃ nistattvaṃ tarkapīḍyatvāt marumarīcikājalava' dityanumāne bādhyatvapramāṇā gamyatvadoṣajanyatvādyupādhipradarśanaparatvāt vijñānavādanirākaraṇapareṇāpi nānena sūtreṇa virodhaḥ/ rupādirahitabrahmajagadupādānatvaprati pādakasamanvayasya nīlādyākāraṃ vijñānaṃ sādhayatā anumānena virodhasandehe-
svapnadhīsāmyato buddherbudhyā'rthasya sahekṣaṇāt/
tadbhedenānirupyatvāt jñānākāro'rtha iṣyatām//
vimatā dhīḥ, na jñānavyatiriktālambanā, dhītvāt, svapnadhīvat/ vipakṣe ca jñānābhāne'pyarthabhānaprasaṅgo bādhakaḥ/ nahi bhinnayoraśvamahiṣayoḥ sahopalambhaniyamo'sti/ tasmānna jñānātiriktaṃ saditi prāpte parihātasūtraṃ `nābhāva upalabdhe' rityādi/
bādhena sopādhikatānumāne upāyābhāvena sahopalambhaḥ/
sārūpyato buddhitadarthabhedasthūlārthabhaṅgo bhavato'pi tulyaḥ//
sūtrārthastu - nābhāvaḥ jñānātiriktasyārthasya nāsatvam, kintu vyavahāradaśābādhyārthakriyākāritva rūpaṃ sattvameva/ upalabdheḥ jñānātirekeṇa pramāṇairupalabdheḥ/ svapnavaidharmyoktiḥ bādhyatvādyupādhipradarśanāya/ tena bādhāt sopādhikatvācca pūrvānumānaṃ duṣṭamityarthaḥ/ tasmānnaivamapi virodhaśaṅkā/ taduktaṃ tasmānna jñānākāro'rthaḥ, kintu bāhyaḥṣa sa cārthakriyākāritvasattvopeto'pi advaitaśrutivaśād brahmaṇi kalpito na paramārthasanniti siddhāntasya sugatamatādbheda iti/ uktaṃ cātmatattvaviveke-
`na grāhyabhedamavadhūya dhiyo'sti vṛtti
stadvādhane balini vedanaye jayaśrīḥ/
no cedanindyamidamīdṛśameva viśvaṃ
tathyaṃ tathāgatamatasya tu ko'vakāśaḥ//'iti
dharmigrāhakamānabādhaśca prāgeva parihṛta iti śivam// iti viśvamithyātvasyāgamādibādhoddhāraḥ//
[ 1-1-30]
[1-1-31]    31.asataḥ sādhakatve bādhakavivaraṇam
nanu sattvasādhakānāṃ mithyātvasādhakānumānebhyaḥ prābalyam/ mithyātva sādhakapratijñādyupanītapakṣādīnāṃ mithyātvābodhane sarvamithyātvāsiddhiḥ, tadbodhane parasparavyāhatirāśrayāsiddhyādikaṃ ceti cenna/ mithyātvasādhakapratijñādyupanītapakṣādīnāṃ mithyātvabodhane'pi vyāhatyabhāvāt/ pratijñādibhisteṣāṃ trikālābādhyatvarūpasattvāpratipādanāt/ nanu sādhakatvānyathānupapattyā paramārthasattvamāyāti/ paramārthasata eva sādhakatvāt/ sādhakatāyāḥ prāksattvaghaṭitatvāt/ na tu dhīmātraviṣayatvam, aparokṣadhīviṣayatvam, sattvena tādṛśadhīviṣayatvaṃ vā sādhakatāprayojakam/ tucche nityātīndriye cātivyāptyavyāptibhyām/ tattvena jñānamapi na tatra prayojakam/ vahnitvenājñāte'pi vahnau dāhakatvadarśanād/ vahnitvena jñāte'pi guñjāpuñje tadadarśanācca/ nāpi tricaturakakṣyāsvabādhitāsattvapratītistantram/ ātmano gauratvenānityatvasya nabhaso nailyena sparśavattvasya cāpatteḥ/ gauro'haṃ; `nīlaṃ nabhaḥ' ityādipratītāvapi tricaturakakṣyāsvabādhād, yauktikabādhasya tvanmate prakṛte'pi bhāvāditi cenna/ yādṛśyā buddhyā tava nabhonailyādidhīvyāvṛttayā ghaṭādau sattvasiddhiḥ tādṛgbuddhiviṣayatvasyaiva sādhakatve tantratvāt/ ata eva lokaprasiddhistantramitīṣṭa siddhyuktamapyuktābhiprāyeṇa samyageva/ evaṃ tricaturakakṣyāsvabādhitā vādiprativādiprāśnikādīnāṃ sattavabuddhistantramityupapannameva/ guñjāpuñjasya vahnitve, ātmano gauratve, nabhaso nīlatve ca tādṛgbuddhiviṣayatvasya tavāpyasampratipatteḥ/ anyathā teṣāmapi tatra sattvasiddhiprasaṅgāt/
atha yādṛśyā śabde klṛptadoṣarahitayā buddhyā tava brahmaṇi sattvasiddhiḥ tādṛśyā pratyakṣe klṛptadoṣarahitayā mama jagati sattvasiddhirastu, sādhakatulyatvāditi cenna/ brahmasattvabuddhivad jagatsattvabuddherabādhitatvābhāvāt/ trikālābādhyatvarūpasya sattvasya pratyakṣāviṣayatāyā uktatvācca/ na ca buddhiviṣayatvasya tantratve vahnitvenājñātasya vahneradāhakatvaprasaṅgaḥ, amṛtatvena jñātasya ca viṣasya sañjīvakatvaprasaṅga iti vācyam/ vahnau tādṛgbuddhiviṣayatvasyeśvarādisādhāraṇasya sattvāt/ viṣe sañjīvakatvaprasaṅgasya nabhonailyāditulyatvāt/ vastutastu jñātājñātasādhāraṇaṃ vyāvahārikaṃ sattvameva sādhakatve tantram/ tacca brahmajñānetarabādhyatvameva/ tacca na mithyātvaghaṭitam/ atyantābādhye brahmajñānabādhye ca tulyatvāt/ ata eva nedaṃ paramārthasattvavyāpyam/ evaṃ ca paramārthasattvasya sādhakatāyāmatantratvena tadabhāve'pi na sādhakatānupapattiḥ/
etena- vyāvahārikatvaṃ brahmajñānabādhyatvaṃ vā ? vyāvahārikaviṣayatve sati sattvaṃ vā ? sattvena vyavahāramātraṃ vā ? nādyaḥ/ mithyātvasiddheḥ prāk tadasiddhyā anyonyāśrayāt/ nāpi dvitīyaḥ/ tasyāsmākaṃ mithyātvavirodhitveneṣṭatvāt/ na tṛtīyaḥ/ sattvābhāve sādhakatvānupapatteriti-nirastam/ uktanirukteraduṣṭatvāt/ na ca hetvādīnāṃ vyāvahārikasattve sādhyasyāpi vyāvahārikasattvameva syādanumitiviṣayasādhyasya parāmarśaviṣayahetunā samānasattākatvaniyamāditi vācyam/ dṛśyatvavanmithyātvasyāpi vyāvahārikatvena samānasattākatvasyeṣṭatvāt/ samānasattākatvaniyamāsiddheśca/ dhūlīpaṭale dhūmabhramādapi vahnyanumitipramādarśanād/ gandhavyāpyapṛthivītvapramāto'pi gandhaprāgabhāvāvacchinne ghaṭe pakṣe bādhāsphūrtidaśāyāmanumitibhramadarśanācca/ mithyātvasya mithyātve'pi tattvāvedaka śrutivedyatvopapattiḥ/ sattvena sata iva mithyātvena mithyābhūtasyāpi pramāṇagamyatvāvirodhād/ ekāṃśe tattvāvedakatvābhāve'pi aparāṃśe tattvāvedakatvopapatteḥ/
nanu vyāvahārikatvaṃ sādhakatāyāmatantram/ ajñānādisādhake paramārthasati sākṣiṇi tadabhāvāditi cenna/ brahmajñānetarābādhyatvasyātyantābādhye'pi sattvasyoktatvāt/ traividyavibhāge pāramārthikavyāvṛttavyāvahārikatvaniruktāvapi janakatāyāṃ tatsādhāraṇye'pyadoṣāt/ vastutastu- sākṣyapyajñānopahita evājñānādisādhakaḥ/ sa ca vyāvahārika eva/ anupahitena paramārthasadākāreṇa tasyāsādhakatvāt/ evaṃ ca vyāvahārikasattvameva sarvatra sādhakatāyāṃ prayojakamiti sthitam/ yathā cājñānopahitasya sākṣitve'pi nātmāśrayādidoṣaḥ tathoktaṃ dṛśyatvahetūpapādane prāk/ agre ca vakṣyate/ yatra ca yatsādhakaṃ vyāvahārikam tatra tad vyāvahārikam/ yatra tu sādhakaṃ prātītikaṃ, tatra phalamapi tathaiva, na tu vyāvahārikamiti sarvavidhipratiṣedhādivyavahārāsaṅkaraḥ/ ata eva lokasyāpi vyatikrame vicārasya yādṛcchikavāṅmātratāpattirityudayanoktamapi nirastam, vyāvahārikasattvena lokamaryādā natikramāt/ bhaṭṭācāryavacanāni viruddhatvena bhāsamānāni sattvatraividhyanirūpaṇāyāmavirodhena vyākhyāsyante/ tasmāt pakṣādisarvamithyātvasādhane'pi na vyāhatiḥ// ityadvaitasiddhau asataḥ sādhakatvopapattiḥ/
[ 1-1-31]
[1-1-32]    32.asataḥ sādhakatvābhāve bādhakoddhāraḥ

nanu sattvāpekṣayā tucchavilakṣaṇatvādergauravataratvena sādhakatve kathaṃ tantratvamiti cenna/ trikālabādhaviraharūpasya sattvasya laghutvābhāvāt/ jātyādirūpasya tasya mithyātvāvirodhitvād/ ubhayasiddhe sadvivikte sādhakatvadarśanena pāramārthikasattvasya sādhakatvāprayojakatvācca/ tathā hi- pratibimbe bimbasādhakatvaṃ tāvadasti/ tasya bimbātmanā sattve'pi pratibimbākāreṇāsattvāt paramārthasattvaṃ na sādhakatve prayojakam/ evaṃ svāpnārthasyāsato'pi bhāviśubhāśubhasūcakatvam/ yadyapi tatratyadarśanasyaiva sūcakatvam/ `puruṣaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇadantaṃ paśyati' ityādiśrutibalāt/ tathāpi darśanamātrasyātiprasaktatvena viṣayo'pyavaśyamapekṣaṇīya eva/ evaṃ sphaṭikalauhityasya upādhisannidhānasādhakatvaṃ ca/ na ca lauhityaṃ sphaṭike na mithyā, kintu dharmamātrapratibimba iti na pṛthagudāharaṇamiti vācyam/ dharmibhūtamukhādinairapekṣyeṇa taddharmabhūtarūpādipratibimbādarśanāt/ pratibimbasyā vyāpyavṛttitvaniyamena lauhityasya sphaṭike vyāpyavṛttitvapratītyayogācca/ lauhitye sphaṭikasya tvārope tasya pratibimbatvam, sphaṭike lauhityārope tu tasya mithyātvamiti vivekaḥ/ "sphaṭikamaṇerivopadhānanimitto lohitimā" iti lohitimano mithyātvaṃ darśitaṃ pratibimbasatyatvavādibhiḥ pañcapādikākṛdbhiḥ/ evaṃ rekhātādātmyenāropitānāṃ varṇānāmartha sādhakatvam/ na ca-rekhāsmāritā varṇā evārthasādhakā iti-vācyam/ āśaiśavamayaṃ kakāro'yaṃ gakāra ityanubhavād, abhedenaiva smaraṇād/ viveke satyapi dṛḍhatarasaṃskāravaśāt nāropanivṛttiḥ/ ata eva kakāraṃ paṭhati likhati ceti sārvalaukiko vyavahāraḥ/ varṇāropitadīrghahrasvatvādīdāṃ ca nago nāga ityādāvarthaviśeṣapratyāyakatvam/ na ca varṇeṣvanāropitadhvanisāhityaṃ tadabhivyaktatvarūpaṃ vā dairdhyaṃ pratyāyakam, evaṃ hrasvatvādikamapīti vācyam/ dhvanīnāmasphuraṇe'pi dīrgho varṇa ityādipratyayāt/

nanu āropitena varṇadairghyādinā kathaṃ tāttvikārthasiddhiḥ ? na hyāropitena dhūmena tāttvikavahnisiddhiriti cenna/ sādhakatāvacchedakarūpavattvameva sādhakatāyāḥ prayojakam, na tvāropitatvamanāropitatvaṃ vā/ dhūmābhāsasya tvasādhakatvam sādhakatāvacchedakarūpavyāptyabhāvāt nāsattvād/ anābhāsatvagrahaśca tatra bahulordhvatādigrahaṇavadvyāptigrahaṇārthamevāpekṣitaḥ/ taduktaṃ vācaspatimiśraiḥ- `yathā satyatvaviśeṣe'pi cakṣuṣā rūpameva jñāpyate na rasaḥ tathaivāsattvāviśeṣe'pi varṇadairghyādinā satyaṃ jñāpyate, na tu dhūmābāsādinā' iti/ dṛṣṭaṃ hi māyākalpitahastyādeḥ rajjusarpādeśca bhayādihetutvaṃ, savitṛsuṣirasya ca maraṇasūcakatvaṃ, śaṅkāviṣasya ca maraṇahetutvam/ `nanu tatra śaṅkaiva bhayamutpādya dhātuvyākulatāmutpādayatīti saiva maraṇahetuḥ, na tu śaṅkitaṃ viṣamapi/ evaṃ savitṛsuṣiramāyākalpitagajādīnāmapi jñānameva tattadarthakriyākāri, na tvartho'pi/ tathā ca sarvatrodāhṛtasthaleṣu jñānameva hetuḥ/ tacca svarūpataḥ satyameva/ anvayavyatirekāvapi jñānasyaiva kāraṇatāṃ grāhayataḥ/ na hi sannihitaṃ sarpamajānāno bibheti/ na ca arthānavacchinnasya jñānasya hetutve'tiprasaṅgādarthāvacchinnameva jñānaṃ hetuḥ/ tathā cārtho'pi hetureveti vācyam, arthāvacchinnasya jñānasya hetutve'pi avacchedakasyārthasya tāṭasthyenāhetutvopapatteḥ (1)ghaṭāvacchinnasya tadatyantābhāvatad‌dhvaṃsāderghaṭadeśakālabhinnadeśakālāditve'pyavacchedakasya ghaṭasya tadabhāvavat, (2) ghaṭecchābrahmajñānayorghaṭajñānavedāntasādhyatve'pi ghaṭabrahmaṇoḥ tadabhāvavat, (3)ghaṭaprāgabhāvasya ghaṭaṃ prati janakatve'pi ghaṭasyājanakatvavat, (4)viśeṣādarśanasya bhramaṃ prati janakatve'pi viśeṣadarśanasya tadabhāvavat, (5)vihitākaraṇasya pratyavāyajanakatve'pi vihitakaraṇasya tadabhāvavat, (6)svarga kāmanāyāḥ yāgajanakatve'pi svargasya tadajanakatvavat, (7) atītādismṛtyāderduḥ svādi janakatve'pyatītādestadajanakatvavat, (8)asadviṣayakaparokṣajñānasya tad‌vyavahārahetutve'pya satastadabhāvavat, (9) cikīrṣita ghaṭabuddherghaṭahetutve'pi ghaṭasya tadahetutvavat, (10) brahma jñānasya tadajñānanivartakatve'pyudāsīnasvabhāvasya brahmaṇastadabhāvavat, (11)brahmājñānasya jagatpariṇāmikāraṇatve'pi brahmaṇastadabhāvavacca/ na ca-tathāpi mithyārthe jñānavyāvarta katā'stītyasato'pi hetutvamiti-vācyam/ na hi vyāvṛttidhīhetutvaṃ vyāvartakatvam/ kintu vyāvṛttidhīhetudhīviṣayatvameva/ satyapi daṇḍe tadajñāne vyāvṛttyajñānāt/ athāvacchedakasya mithyātve avacchinnasyāpi tanniyamaḥ/ na/ tucchajñāne tucchavailakṣaṇye ca tucchatvasya, prātibhāsikādvailakṣaṇye prātibhāsikatvasya, pañcamaprakārāyāmātmasvarūpabhūtāyāṃ vā anirvacanīyājñānasya nivṛttau caturthaprakarānirvacanīyatvasya, pāramārthikātmasvarūpe tadbhinne vā anṛtadvaitasyābhāve'nṛtatvasya cādarśanāt tatrāvacchedakānāmasadādīnāṃ tāṭasthye'trāpi tathāstviti-cet, atrocyate/ yaduktaṃ tāṭasthyalakṣaṇamupalakṣaṇatvameva sarvatrāvacchedasyeti, tanna/ viśeṣaṇatve sambhavatyupalakṣaṇatvāyogāt/ viśeṣaṇabādhapūrvakatvādupalakṣaṇatvakalpanāyāḥ/ anyathā, `daṇḍī praiṣānanvāha ', `lohitoṣṇīṣā ṛtvijaḥ pracaranti' ityādāvapi vede daṇḍalauhityāderupalakṣaṇatvāt tadabhāve'pi anuṣṭhānaprasaṅgaḥ/ `sarvādīni sarvanāmāni' ityatra sarvaśabdasya sarvanāmasaṃñjñā na syāt/ `janmādyasya yataḥ' ityatra janmano brahmalakṣaṇatvaṃ na syāt, viśeṣaṇārthatvena tadaguṇasaṃvijñānabahuvrīhisambhave'pyupalakṣaṇārthatvenātad guṇasaṃvijñānabrīhisvīkāraprasaṅgāt/ evaṃ `asipāṇayaḥ praveśyantām' ityādilaukika prayoge'pi/ pratibimbādijñānānāṃ janakatve ca viśeṣaṇatayā pratibimbādīnāmapi janakatve bādhābhāvāt nopalakṣaṇatvapakṣo yujyate/ udāhṛtasthaleṣu sarvatra bādhakamastyeveti viśeṣaḥ/ tathā hi- prathame ghaṭadeśakālau gṛhītvā tadbhinnadeśakālatvaṃ tadatyantābhāvādau grāhyam/ ghaṭasyāpi tatsambandhe tad‌deśakālabhinnadeśakālatvameva vyāhataṃ syāt/ dvitīye tviṣṭāpattiḥ/ kvacid ghaṭajñānasya ghaṭecchājanakatvavad ghaṭaṃ pratyapi janakatvād/ brahmaṇo vedāntasādhyatve tu nityatvavirodhaḥ/ tṛtīye prāgabhāvavad ghaṭasya svajanakatve pratiyogiprāgabhāvayoḥ samānakālīnatvāpattiḥ/ svāvadhikapūrvatvaghaṭitajanakatvasya svasmin vyāhatatvaṃ ca/ caturthe pañcame ca pratiyogitadabhāvayoḥ sahāvṛttyā bhramapratyavāyayoranupapattiprasaṅgaḥ/ ṣaṣṭhe kāmanāvat kāmanāviṣayasya yāgajanakatve tasya prāk‌sattayā tatkāmanaiva vyāhanyeta, siddhe icchāvirahāt/ saptame atītasya janakatve kāryāvyavahitapūrvakāle svasvavyāpārānyatarasattvāpattiḥ/ aṣṭame asato janakatve niḥsvarūpatvavyāghātaḥ/ navame cikīrṣitaghaṭajñānavat svasya janakatve pūrvavad vyāghātaḥ/ daśame udāsīnasya brahmaṇo na nivartakatvam/ svarūpataḥ upahitasyaiva vṛttiviṣayatvena tasyāviṣayatvād/ upahitasya ca nivartakatvamastyeva/ ekādaśe brahmājñānasya pariṇāmikāraṇatve'pi na brahmaṇo jagatkāraṇatvam, kārye jaḍatvopalambhāt/ evaṃvidhabādhakabalena tatropalakṣaṇatvasvīkārāt/ na ca prakṛte bādhakamasti/ avyavahitadeśakālādivṛttitvasya prātibhāsikasādhāraṇatvāt/ idānīmatra sarpa ityādipratītyaviśeṣāt/ na hi kvacid bādhakabalena mukhyaparityāgaḥ kṛta iti sarvatra tathaiva bhaviṣyati/ utkarṣādyanuvidhānācca/ tathā hi- svapne jāgare cotkṛṣṭakaladhautadarśanād utkṛṣṭaṃ sukham utkṛṣṭasarpādidarśanāccotkṛṣṭaṃ bhayādi dṛśyate/ viṣayasyākāraṇatve tadutkarṣānuvidhānaṃ kārye na syāt/ na hyakāraṇotkarṣaḥ kāryamanuvidhatte iti nyāyāt/ na ca jñānaprakarṣādeva tatprakarṣaḥ, jñāne'pi viṣayagatapnakarṣaṃ vihāyānyasya prakarṣasyābhāvāt/

atha jñānagatā jātireva prakarṣaḥ, na cākṣuṣatvādinā saṅkaraprasaṅgād/ viṣayaprakarṣeṇaivopapattau cākṣuṣatvādivyāpyanānājātyaṅgīkāre gauravānmānābhāvācca/ kiṃ ca jñānasya bhayādijanakatve sarpādyavacchinnatvameva kāraṇatāvacchedakamāstheyam/ jñānatvena janakatve atiprasaṅgāt/ tathā ca mithyātvāvacchinnatvākāreṇa jñānasya mithyātvād bhramasthale jñānamātrasya janakatve'pi mithyābhūtasya janakatvamāgatameva/ janakatāvacchedakarūpeṇa ca mithyātve rūpāntareṇa ca mithyātve rūpāntareṇa sattvamapyasattvāt nātiricyate; anupayogāt/ taduktaṃ khaṇḍanakṛdbhiḥ- `anyadā sattvaṃ tu pāṭaccaraluṇṭhitaveśmani yāmikajāgaraṇa vṛttāntamanusarati'iti/ svarūpeṇāpi tu bhramajñānasya mithyātvamastyeva/ svarūpato bādhābhāve viṣayato'pyabādhaprasaṅgāt/ na ca guṇajanyatvamupādhiḥ, tasyāpyāpādyatvena vahnyanumāne vahnisāmagryā iva sādhanavyāpakatvenānupādhitvād/ viṣaya iva mithyātvaprayojakadoṣādisamavahitasāmagryā jñāne'pi aviśeṣācca/ tucchajñānatadvailakṣaṇyādau ca tucchatvādarśanamabādhakam/ avacchedyāvacchedakayoḥ sarvatra sārūpyaniyamānabhyupagamāt/ prakṛte cāvacchedaka ivāvacchedye'pi mithyātvaprayojakarūpatulyatvena sārūpyopapatteḥ/ sarvasādhāraṇaṃ caikaṃ kāraṇatvamabhyupagamyaitadavocāma/ vastutastu-daṇḍatantvādisādhāraṇamekaṃ kāraṇatvaṃ nāstyeva/ yatra tava satvamavacchedakaṃ (tatra na) mama tucchavilakṣaṇatvādikam, kiṃ tu kāryatāvacchedakaṃ ghaṭatvapaṭatvādi, kāraṇatāvacchedakaṃ ca daṇḍatantvādi/ tadbhedācca kāraṇatvaṃ bhinnam/ yathā gogavayasādṛśyamanyad bhrātṛbhaginyādisādṛśyamanyat/ tatra naikamavacchedakam, kintu gavayatvabhaginītvādikameva/ tadvadatrāpi daṇḍatvādikameva sattvāsattvodāsīnamavacchedakaṃ vācyam/ tathā ca janakatvānusāreṇa na sattvāsattvasiddhiḥ/ taduktaṃ khaṇḍanakṛdbhiḥ-
`pūrvasambandhaniyame hetutve tulya eva nau/
hetutattvabahirbhūtasattvāsattvakathā vṛthā//' iti
antarbhāvitasattvaṃ cet kāraṇaṃ tadasattataḥ/
nāntarbhāvitasattvaṃ cet kāraṇaṃ tadasattataḥ// 'iti ca/
na caivam- antarbhāvitasattvaṃ cedadhiṣṭhānamasattataḥ/
nāntarbhāvitasattvaṃ cedadhiṣṭhānamasattataḥ//' iti

iti tavāpi samānamiti-vācyam/ mamādhiṣṭhāne svarūpata eva sattāṅgīkāraḥ/ tava tu kāraṇe svarūpātiriktattāṅgīkāra iti viśeṣāt/ yattu artho na jñānasya janakatāyāmavacchedako'pi/ mānābhāvāt/ na cātiprasaṅgaḥ/ viṣayāvacchedamanapekṣyaiva sarpajñānasyāsarpajñānādvyāvṛttisiddheḥ/ tathā hi- sarpajñānasyāsarpajñānādvyāvṛttirvyāvarta kādhīnā/ na ca viṣayastatsambandho vā vyāvartakaḥ/ svarūpātiriktadviṣṭhasambandhābhāvāt/ asambaddhasya cāvyāvartakatvāt/ atha sambandhāntaramantareṇa viśiṣṭavyavahārajananayogyaṃ jñānasvarūpameva vā jñānamātraniṣṭhaḥ kaściddharmo vā sambandhaḥ tarhi viṣayamanantarbhāvyaiva jñānāttadgatadharmādvā viśeṣasiddhirityāyātam/ kiṃ ca sarpajñānamasarpajñānāddharmyantara sambandhamanapekṣya vilakṣaṇam, tajjanakavilakṣaṇajanyatvād, yavāṅkurāt kalamāṅkuravat, tajjanyavilakṣaṇajanakatvādvā, yavabījātkalamabījavat/ na ca vilakṣaṇaviṣayasambandhenaiva hetvorupapattāvaprayojakatvam/ tathātve hi yavabījatadaṅkuravilakṣaṇajanyajanake kalamāṅkuratadvīje'pi yavāṅkuratadvījāṅkurābhyāṃ kalamāṅkura tadvījatvarūpasvābhāvikavailakṣaṇyaṃ vinā kadācidupalakṣaṇībhūtacaitrādisambandhitvamātreṇa vilakṣaṇe syātām/ sākṣātkāro'pi parokṣajñānādanyasambandhitāmātreṇa vilakṣaṇaḥ syāt/ evaṃ ca yathā pratiyoginamanantarbhāvyaiva ghaṭasyābhāvo'bhāvāntarād, yathā ca viṣayamanantarbhāvyaiva śiloddharaṇakṛtirmāṣoddharaṇakṛtitaḥ, yathā cātītādijñānamasadviṣayakaparokṣajñānavyavahārau ca jñānāntarāditaḥ, yathā ca ghaṭasmṛtirghaṭānubhavād, yathā ca ghaṭasya parokṣajñānaṃ tadaparokṣajñānād vilakṣaṇam, anyathā tattatkāryasaṅkaraḥ syād, evaṃ sarpajñānamapi rajjau sarpajñānasya bhramatvenādhikajanyatve'pi sarpajñānatvena taddhetujanyatvāt svata eva vā asarpajñānādvilakṣaṇamiti na ko'pi doṣaḥ/ na cābhāvādāvapi pratiyogyāderavacchedakatvam/ dhvaṃsādeḥ kṛteratītādijñānasya ca sattāsamaye pratiyogiviṣayayorasattvād iti/ tanna/ sarpajñānatvāvacchinnasyāsarpajñānād vyāvṛttau prayojakaṃ na tattatsvarūpameva/ sarvajñānasādhāraṇyābhāvāt/ kintvanugato dharmaḥ kaścit/ so'pi sarpajñānamātre na jātirūpaḥ, pratyakṣatvānumānatvādinā saṅkaraprasaṅgāt, kintūpādhirūpaḥ/ sa ca svarūpasambandhenādhyāsikasambandhena vā sambandhibhūtaviṣayādanyo na bhavati,mānābhāvāt/ ata eva dharmyantarasambandhamanapekṣya vilakṣaṇamutyuktānumānaṃ bādhitaṃ draṣṭavyaṃ vyabhicāri ca/ tathā hi-ghaṭasaṃyogaḥ, paṭasaṃyogānna jātyā bhidyate, tadavṛttijātyanadhikaraṇatvāt, kintu ghaṭarūpopādhinaiveti dharmyantarasambandhamapekṣyaiva vilakṣaṇe ghaṭasaṃyogatvāvacchinne sādhyābhāvavati uktahetusattvād vyabhicāraḥ, aprayojakatvam/ na ca upalakṣaṇībhūtacaitrasambandhenāpi kalamāṅkurādervyāvṛttatāpattiḥ, vipakṣabādhāyāmiṣṭāpatteḥ/ na hi jātervyāvartakatve upādhiravyāvartako bhavati/ evaṃ śiloddharaṇamāṣoddharaṇakṛtyoḥ parasparaṃ jātyā vyāvṛttāvapi viṣayarūpopādhinā'pi vyāvṛttiraviruddhā/ śiloddharaṇo ca jātiviśeṣaviśiṣṭāyāḥ kṛterjanakatvena tadrahitāyā māṣoddharaṇakṛtestadaniṣpattiradoṣaḥ/ vyāvṛtteranyato'pi siddhisambhave kāryakāraṇabhāvādinirvāhāya jātiviśeṣasyāpi kalpanāt/ atītāsaddhiṣayakajñānavyavahārādau cātītāsatoreva vyāvartakatvam/ na hi vyāvṛttidhījanakatvaṃ tat, yena sattvābhāve prāksattvaśarīratayā na syāt/ kiṃ tu vyāvṛttidhījanaka dhīviṣayatvamityuktam/ taccātītādau sulabhameva/ ata evābhāvādinidarśanamapi nirastam/ uktarūpavyāvartakatvasyātyantāsatyapi sambhavena kadācit sati sambhavasya kaimutikanyāyasiddha/ nanu viṣayasya vyāvartakatve'pi sarvatra viśeṣaṇatvāsambhavād upalakṣaṇatvameva vācyam/ upalakṣaṇena copalakṣyagatasvasambandhavyatiriktaḥ kaściddharma evopasthāpyate, kākeneva gṛhasambandhinā tadgatasaṃsthānaviśeṣaḥ/ tathā ca sa eva vyāvartaka iti viṣayasambandhamanapekṣya svagatenaiva dharmeṇa jñānasya vyāvṛttisiddhiriti cenna/ viṣayasya viśeṣaṇatvavadupa lakṣaṇatvasyāpyanamyupagamāt/ yena hi svoparāgādviśeṣye vyāvṛttibuddhirjanyate tadviśeṣaṇaṃ vyāvṛttibuddhikāle viśeṣyoparañjakamityarthaḥ, yathā gotvādi/ yena ca svoparāgamudāsīnaṃ kurvatā viśeṣyagatavyāvartakadharmopasthāpanena vyāvṛttibuddhirjanyate tadupalakṣaṇam, yathā kākādi/ yattu-viśeṣye noparañjakam, na vā dharmāntaropasthāpakam, atha ca vyāvartakaṃ tadupādhiḥ/ yathā paṅkajaśabdaprayoge padmatvam, yathā vodbhidādiśabdaprayoge yāgatvāvāntarajātiviśeṣaḥ/ atra hi padmatvayāgatvāvāntaradharmau paṅkajanikartari phalodbhedanakartari ca na dharmāntaramupasthāpayataḥ, apratīteḥ/ na vā svoparaktāṃ buddhiṃ janayataḥ,samudāye śaktyantarānabhyupagamād/ atha ca kumudajyotiṣṭomādibhyo vyāvartakāvityupādhī eva/ idaṃ ca prābhākarāṇāṃ bhāṭṭānāṃ ca saṃmatamudāharaṇayugalam/ tārkikāṇāṃ tvākāśaśabdaprayoge śabdāśrayatvamudāharaṇam/ ata evāvidyādikaṃ sākṣitvādāvupādhiriti siddhānto vedāntinām/ ato yatra viṣayasya viśeṣaṇatvaṃ na sambhavati, tatkālāsattvāt, tatropādhitvābhyumagamānnopalakṣaṇatvanibandhana doṣāvakāśaḥ/ sandehe tu viśeṣaṇatvamevābhyarhi tatvādupeyate/ tasmādviṣaya eva sarvatra jñāne vyāvartakaḥ/ ekaviṣayakasmṛtyanubhavayoḥ parokṣāparokṣayośca viṣayamanapekṣya jātyā parasparavyāvṛttidarśanāt/ sarvatra viṣayanirapekṣā jātireva vyāvartiketi na yuktam bhinnaviṣayake samānajātīye tadasambhavāt/ na ca tatrāpi cātirasti kṣīrādimādhuryavaditi vācyam/ cākṣuṣatvādinā saṅkarasyoktatvāt/ na ca tava mate tattad‌vṛttestattadākāratvena caitanyasya tatpratibimbitatvena tadabhivyaktatvena vā mama tu tattajjñānasya tattadīyasvabhāvatvena tattadvyavahārajananaśaktatvena vā svata eva vailakṣaṇyamiti vācyam/ viṣayasyaivākārasamarpakatvena svabhāvavyavahārayoḥ paricāyakatvena ca tannairapekṣyeṇa vyāvartakatāyā vaktumaśakyatvād/ asmābhiśca tucche janakatvasyānuktatvāt/ viśeṣaṇatvopādhitvayoḥ sambhave ca nopalakṣaṇatvamityuktam/ na ca `kathamasataḥ sajjāyeta' iti śrutyā `nāsato'dṛṣṭatvāt' iti sūtreṇa `śaśaviṣāṇādibhyaḥ sadutpattyadarśanād'- ityādibhāṣyeṇa ca virodhaḥ/ teṣāṃ tucche janakatvaniṣedhaparatvād/ asmābhiśca tucche janakatvasyānuktatvāt/ tasmāt sadviviktatvaṃ sādhanamiti siddham// ityadvaitasiddhau asataḥ sādhakatvābhāve bādhakam//
[ 1-1-32]
[1-1-33]           33. dṛgdṛśyasambandhānupapattibhaṅgaḥ

nanu mithyātvānumānamaprayojakam, satyatve'pi dṛśyatvopapatteriti cenna/ dṛgdṛśyasambandhānupapatteḥ/ na hi jñānaṃ jñeyāsambaddhameva prakāśakam, atiprasaṅgāt/ nāpi sambaddham, ātmasvarūpasya tadaguṇasya vā jñānasya jñeyena saṃyogasamavāyayorabhāvāt/ anyasya cānādhyāsikasya sambandhasyābhāvāt/naca viṣayaviṣayibhāvaḥ saḥ/ tasya viṣayatvaviṣayitvarūpasya ekaikamātraniṣṭhatvena dviṣṭhasambandhātmakatvāsambhavād/ durnirūpatvācca/ tathā hi (1)viṣayatvaṃ kiṃ jñānajanyaphalādhāratvam ? kiṃ vā (2) jñānajanyahānādibuddhigocaratvam ? uta (3)jñānakarmatvam ?(4) jñānākārārpakatvaṃ vā ?(5)dṛśyamānatve sati tattvaṃ va ?(6) jñānajanyavyavahārayogyatvaṃ vā ? (7) yatsannikṛṣṭakaraṇena yajjñānamutpādyate tattvaṃ vā ? (8)yasyāṃ saṃvidi yo'rtho'vabhāsate sa tasyā viṣayaḥ, tathā ca saṃvidi bhāsamānatvamiti vā ? (9) sambandhāntaramantarā jñānāvacchedakatvaṃ vā ? ādye phalaṃ na tāvat jñātatā, anaṅgīkārād, atītādāvabhāvācca/ nāpi hānādiḥ/ gaganādau tadabhāvāt/ kaladhautamalāderapi tajjñānaviṣayatvaprasaṅgācca/ nāpyabhijñābhilapane, tayorjñeyāvṛttitvāt/naca viṣayaviṣayibhāvena te tatra sya iti vācyam/ tasyaiva vicāryamāṇatvāt/ ata eva na dvitīyo'pi/ na tṛtīyaḥ/ īśvarajñānasyātītādijñānasya ca karmakārakājanyatvena nirviṣayatvaprasaṅgāt/nacaturthaḥ/ jñānatadākārayorabhedena sarveṣāṃ jñānahetunāṃ viṣayatvāpātād/ anumityādiviṣaye tadabhāvāpātācca/ na paप़ñcamaḥ/ dṛśyamānatvasya viṣayatvaghaṭitatvenātmāśrayāt/ na ṣaṣṭhaḥ/ yogyātāyāṃ yogyatāntarābhāvāt/naca yogyatā yogyatāṃ vinaiva yogyā, yathā dṛśyatvaṃ dṛśyatvāntaraṃ vinaiva dṛśyamiti vācyam/ avacchedakarūpāpiracaye yogyatāyā eva grahītumaśakyatvāt/naca jñānaviṣayatvaṃ tadavacchedakam, ātmāśrayāt/ na saptamaḥ/ nityeśvarajñānasya nirviṣayatvaprasaṅgāt/ nāṣṭamaḥ, saṃviditi na tāvadadhikaraṇasaptamī/ jñānasya jñeyānadhikaraṇatvāt/ nāpi viṣayasaptamī, tasyaiva nirūpyamāṇatvāt/ saṃvido viṣayatvaṃ saṃvedyasya ca viṣayitvamiti vaiparītyāpātācca/ nāpi sati saptamī/ bhāsamānatvasya viṣayatāghaṭitatvenā'tmāśrayāt/ nāpi navamaḥ/ matsamavetaṃ rūpajñānamityatra rūpajñānasamavāyasya sambandhāntaraṃ vinaiva rūpajñānāvacchedakasya `idaṃ rūpam' iti jñāne'pi viṣayatvāpātāt/ nanu jñānaviṣaya ityabhiyuktaprayoga eva jñānaviṣayayoḥ sambandhaḥ/ yathā abhiyuktasya mantra iti prayogaviṣayatvameva mantralakṣaṇam/nacānyonyāśrayaḥ, pūrvapūrvaprayogamapekṣyottarottaraprayogāditi- cenna/ etāvatā hi jñeyatvamātraṃ sāmānyataḥ syāt, na tvetajjñānaviṣayatvam/nacāsmin sādau pūrvaprayogamapekṣya uttarottaraprayogo vaktuṃ śakyate/ tasyānādimātraviśrāntatvāt/ kiṃ ca prayogo'pi svaviṣaye sambandha ityātmāśrayo'pi /
nanu yajjñānaṃ yadabhilapanarūpavyavahārakāraṇaṃ sa tasya viṣayaḥ/ karaṇapāṭavādyabhāvena vyavahārānudaye'pi sahakārivirahaprayuktakāryābhāvavattvarūpaṃ kāraṇatvamastyeva/naca nirvikalpakaviṣaye avyāptiḥ/ tasyānaṅgīkārāt/naca yattadbhyāmananugamo doṣaḥ/ kasya ko viṣaya iti ananugatasyaiva praśnaviṣayatvena tasyādoṣatvāt/naca ghaṭajñānānantaraṃ pramādādyatra paṭa iti vyavahārastatra ghaṭajñānasya paṭābhilapanarūpavyavahārajanakatvena paṭaviṣayatvāpattiḥ/ samānaviṣayābhilāpaṃ pratyeva jñānasya janakatayā ghaṭajñānasya bhinnaviṣayatayā tatrājanakatvāditi cenna/ abhilapanarūpavyavahārajananayogyatvaṃ na prātisvikarūpeṇa nirṇeyam/ avacchedakatvasya phalanirṇeyatvāt/ pratisvaṃ ca phalādarśanād/ ajanitaphale prātisvikayogyatāyāṃ mānābhāvāt, kintu tatra tatrānugatatattadvṛttiviṣayatvena, tathā ca ātmāśrayaḥ/ ata eva jñānakarmatvaṃ viṣayatvam/ karmatvaṃ ca na kārakaviśeṣaḥ, yenātītādau tadabhāvo bhavet/ kintu kriyādhīnavyavahārayogyatvarūpātiśayavattvam/ anyathā ghaṭaṃ karotītyādāvasiddhaṃ ghaṭādi na janakaṃ, siddhaṃ ca na kṛtikarmeti dvitīyāvibhaktiranarthikā syāditi nirastam/ vyavahārayogyatvaṃ na vyavahārarūpaphalopahitatvam/ kutracit pratiruddhe vyavahāre avyāpteḥ/ nāpi tatsvarūpayogyatvam/ viṣayatvādanyasya tasyāsambhavāditi pūrvoktadoṣāt/ naca avacchedakād bhinnaṃ sahakārivirahaprayuktakāryābhāvavattvaṃ taditi vācyam/ anugatāvacchedakadharmaṃ vinā tasyāpi grahītumaśakyatvāt/ ghaṭaṃ karotītyatra siddhasyaiva kapālādeḥ kṛtikarmatā/ (vyāpāryatayā'siddhasyaiva kṛtikarmatāṅgīkārāt/ ata eva niṣpādanāvācidhātusamabhivyāhṛtakarmapade śakyāvayave nirūḍhalakṣaṇāmāhurasatkāryavādinaḥ/ satkāryavādināṃ tu pūrve sato'pyabhivyañjanīyatayā na kārakatvakṛtikarmatvayoranupapattiḥ/ etena- `yasyāṃ saṃvidi' ityādi pūrvokte'pi na doṣaḥ/ saṃviditi sati saptamī/ bhāsamānatvaṃ ca vyavahārayogyatvam/ tacca sati kāraṇāntare vyavahārāvaśyambhāva ityetadapi nirastam/
nanu yaḥ sambandhāntaramanapekṣya yajjñānāvacchedako yajjñānānavacchinnasvabhāvaśca sa tasya viṣayaḥ/ yadyapyātmā svaviṣayajñānasamavāyavān, tathāpi na tasya jñānāvacchede samavāyāpekṣā/ jñānāsamavāyino'pi ghaṭādestadavacchedakatvadarśanāt/ yadyapi ca rūpajñānaṃ matsamavetaṃ, dhvastamiṣṭamityādau rūpajñānāviṣayā apyātmasamavāyecchādhvaṃsādayaḥ sambandhāntaramanapekṣya jñānāvacchedakāḥ, tathāpi samaveteṣyamāṇapratiyogyātmakarūpajñānāvacchinnasvabhāvā eva, sambandhecchādīnāṃ sambandhīṣyamāṇādyavacchinnasvabhāvatvāditi nātivyāptiḥ/ jñānaviṣayastu na jñānāvacchinnasvabhāvaḥ/ jñānasya ghaṭādyavacchinnasvabhāvatvavad ghaṭāderjñānāvacchinna svabhāvatvādarśanāt/ yadyapi svagrāhakajñānaviṣayībhūtaṃ jñānaviṣayakānumityanuvyavasāyādikaṃ (jñānaṃ)jñānāvacchinnasvabhāvam, tathāpi svayaṃ yajjñānaṃ prati viṣayastadavacchinnasvābhāvaṃ neti nāvyāptiriti cenna/ matsamavetaṃ rūpajñānamityākārakajñānasyātma samavāyaviṣa katvābhāvaprasaṅgād/ ātmasamavāyasya sambandhatvena sambandhibhūtasvajñānāvacchinnatvād/ ghaṭasya jñānamiti pratītyā ghaṭāvacchinnasvabhāvatvaṃ yathā jñānasya tathā jñāto ghaṭa iti pratītyā ghaṭasyāpi jñānāvacchinnasvabhāvatvenāsambhavācca/

atha yajjñānaṃ yadīyasvabhāvaṃ sa tasya viṣayaḥ/ matsamavetaṃ rūpajñānamityatra tu samavāya eva rūpajñānāvacchinnasvabhāvo na tu rūpajñānaṃ tadavacchinnasvabhāvam/ idaṃ ca jñānasyaiva viṣayatvamuktam, na tvicchādisādhāraṇamiti nāvyāptiriti cenna/ yadīyasvābhāvamiti taddhitasya yadviṣayakatvārthakatve ātmāśrayād/ arthāntarasya ca nirūpayitumaśakyatvād/ rūpajñānābhāvābhāvasya rūpajñānarūpatvena rūpajñānasyāpyabhāvīyatayā tadviṣayatvāpatteḥ/ nanu jñānajanakakaraṇasannikarṣāśrayatvaṃ tadviṣayatvam/naca rūpajñānakaraṇamanassannikarṣāśrayasyātmanastadviṣayatvāpattiḥ/ karaṇapadenāsādhāraṇajñānakaraṇasyaiva vivakṣitatvāt/ sannikarṣapadenāpyasādhāraṇajñānajanakasannikarṣasyaivoktatvāditi cenna/ cakṣurmanassaṃyogasyāpi cākṣuṣajñānāsādhāraṇakāraṇatvena manaso'pi cākṣuṣajñānaviṣayatvāpatteḥ/ parokṣaviṣaye avyāpteśca/naca tatra liṅgajñānaṃ karaṇam/ tatra ca liṅginaḥ tadvyāptatvaṃ sambandho'stīti vācyam/ liṅgasyāpi svajñānasambandhitvenānumitiviṣayatvāpatteḥ/nacānumitau tadvyāptatārūpasambandha eva viṣayatāniyāmakaḥ/ vyāpakatāvacchedakavyāpaka sambandhādīnāmaviṣayatvāpatteḥ/naca jñānakaraṇasannikarṣasamānādhikaraṇo jñānāvacchedakatva sākṣādvyāpyadharmo viṣayatvam, idaṃ ca nityaparokṣasādhāraṇamiti vācyam/ vastutvādikameva viṣayatvamityāpatteḥ/ jñānāvacchedakatvasya eva viṣayatvamiti vācyam, asiddheḥ/ tathā hi - svarūpasambandha ityasya svarūpaṃ sambandha ityarthatve saṃyogādāvativyāptiḥ/naca tadubhayānyatvaṃ viśeṣaṇam/ himavadvindhyayorapi svarūpasambandhāpatteḥ/ sambandhāntaramantareṇa viśiṣṭapratītijananayogyatvaṃ svarūpasambandhaṃ iti cenna/ ātmānaṃ jānāmītyatrāvyāpteḥ/ tatra sambandhāntarasya samavāyasyaiva sattvād/ atīndriyābhāvādāvavyāpteśca/ nahi tasya viśiṣṭapratītijananayogyatve mānamasti/ anyathā tena viśiṣṭapratyayajananāpatteḥ/ kiṃ ca viśiṣṭapratītijananayogyatvaṃ dharmo vā sambandhaḥ ? tādṛśaṃ svarūpadvayameva vā ? ādye svarūpasya sambandhatvavyāghātaḥ/ pratītighaṭitasyāsya cākṣuṣādijñānāgocaratvaprasaṅgaśca/ na dvitīyaḥ, ananugamāt/ kiṃ caivamabhāvabhramānupapattiḥ/ tatrāpi viśiṣṭapratītisambhave svarūpasambandhasya sattvāt/naca pramātvaghaṭitaṃ tallakṣaṇam/ vāstavasambandhasattve pramātvasyāpyāpādyatvāt/ anyathā tatra tasyāpramātve sambandhābhāvaḥ, tasmiṃśca tasyāpramātvamityanyonyāśrayāt/
nanu sambandhāntaramantareṇa viśiṣṭapratītijananayogyatāvacchedakāvacchinnasvarūpasya sambandhatvaṃ saṃyogatvāvacchinnasya daṇḍītyādau sambandhatvavad, viśiṣṭabuddhiścāvacchedakā viṣayiṇyevāvacchedyaviṣayā/ ato na svarūpasambandhagocaraviśiṣṭabuddheścākṣuṣatvavirodhaḥ/naca tarhyabhāvapramābhramayoḥ svarūpadvayamātraviṣayatvāviśeṣāt pramābhramavyavasthānupapattiriti vācyam/ ghaṭābhāvavati ghaṭābhāvajñānatvena tadbhinnajñānatvenaca vyavasthopapatteḥ/ nanu atiriktāviṣayatve tasyaivānupapattiḥ na hi bhavadrītyā tasyobhayātmakatvena tadubhayasattvena vyadhikaraṇaprakāratva rūpabhramatvasyaivābhāve bhramatadanyatvābhyāṃ vyavasthā sambhavatīti cenna/ ghaṭābhāvābhāvasya ghaṭatvena tadvati ghaṭābhāvajñānasya vyadhikaraṇaprakārakatvasambhavāt/ kiṃ ca bhramasya vastugatyā yad ghaṭavat sa viṣayaḥ/ na tu pramāyā ityatiriktaviṣayatvamastyeva/nacātīndriyābhāve avyāptiḥ/ atyantābhāve pratiyogideśānyadeśatvaṃ, prāgabhāvādau pratiyogideśatve sati pratiyogikālānyakālatvam, anyonyābhāve pratiyogitāvacchedakadeśānyadeśatvaṃ viśiṣṭapratyaya jananayogyatāvacchedakam/ tadavacchinnatvaṃ ca viśiṣṭapratītyajanake'pyatīndriyābhāve sulabham/ na hyaraṇyastho daṇḍo na ghaṭanananayogyatāvacchedakāvacchinna iti cet, nityasyātīndriyasyākāśā tyantābhāvāderviśiṣṭapratītijananayogyatāvacchedakāvacchinnatve avaśyaṃ viśiṣṭapratyayajanakatva prasaṅgāt/ nityasya svarūpayogyasya sahakārisamavadhānaniyamāt/
kiṃ ca viśiṣṭasya pratyaya ityatra svarūpasambandhasya ṣaṣṭhyarthatve ātmāśrayaḥ/ sambandhamātrasya tadarthatve ātmatvādiviśiṣṭātmasambandhisamūhālambanaviṣaye ghaṭapaṭādāvati vyāptiḥ/ tayorapi viśiṣṭasambandhyaviśiṣṭaviṣayajñānajanakatvāt/ jñānasyābhāvaḥ jñāto'bhāva iti pratītyorvailakṣaṇyaṃ na syāt/ jñānābhāvayerubhayorevobhayatra svarūpasambandhatve viṣayakṛtaviśeṣābhāvāt/ ata eva viśiṣṭapratītijananayogyatvaṃ jñānajñeyādisthale atiriktameva sambandha iti nirastam/ atīndriye nityābhāve'vyāpteḥ/ na hi tatra viśiṣṭapratītijananayogyatā, phalopadhānāpatteḥ/ pratītighaṭitasya cākṣuṣādipratītāvaviṣayatvaprasaṅgācca/ tasmātsatyatve sambandhānupapatterādhyasika eva dṛgdṛśyayoḥ sambandha iti/ ityadvaitasiddhau prapañcasatyatve dṛgdṛśyasambandhabhaṅgaḥ/
syādetat- sarvasyāpi dṛśyasya brahmātmakadṛgadhyastatve'pi kasyacit kadācit kañcit prati prakāśāya tvayā'pi tattatsannikṛṣṭendriyajanyatattadākāravṛttidvāraka evānāvṛtadṛksambandhaḥ svīkṛtaḥ, tathā ca satyatve'pi taddvāraka eva sambandho'stu, kimādhyāsikasambandhadurvyasanena ? na hi bhavatāṃ vijñānavādināmiva tattajjñāne tattadarthādhyāsasvīkāraḥ, śuddhadṛśaḥ svato bhedābhāvād upādhiviśiṣṭāyā bhede'pi ghaṭādivattasyā api mithyātvenādhiṣṭhānatvāyogāditi, - cenna, prakāśasya sākṣāt svasaṃsṛṣṭaprakāśakatvaniyamenacaitanyasya paramparāsambandhena viṣayaprakāśakatvāyogāt/ na hi pradīpaḥ paramparāsambaddhaṃ prakāśayati, ato viṣayādhiṣṭhānacaitanyamanāvṛtameva prakāśakam, āvaraṇabhaṅgaśca vṛttyā, ato vṛtteḥ pūrvamādhyāsikasambandhe vidyamāne'pi dṛśyā'pratītirupapannā/ ata eva- vṛttipratibimbita caitanyasya ghaṭaprakāśakatve ādhyāsikasambandhasyātantratāpātaḥ, ghaṭābhivyaktacetanyasya ghaṭaprakāśakatve āvaśyakena vṛttipratibimbitacaitanyenaiva ghaṭaprakāśopapattau tadadhiṣṭhānacaitanyābhivyaktikalpanāyā yuktatvāt/naca - śuddhacaitanyasya caramasākṣātkārātpūrvaṃ nābhivyaktiḥ, abhivyaktasya ca ghaṭādyavacchinnacaitanyasya na tadadhiṣṭhānatvam, ātmāśrayāditi- vācyam, caramasākṣātkārāt pūrvamapi śuddhacaitanyasyāvidyāvaśādadhiṣṭhānabhūtasya mūlājñānanivṛttilakṣaṇābhivyaktyabhāve'pi tadavasthāviśeṣādinivṛttilakṣaṇābhivyaktyā viṣayaprakāśakatvopapatteḥ/naca - ghaṭaprakāśikāyāḥ dṛśo mithyātvenādhiṣṭhānatvaṃ satyatve doṣājanyatvena pramātvāt satyaṃ svaviṣayaṃ prati nādhiṣṭhānatvamityubhayataḥ pāśārajjuriti -vācyam yato doṣājanyatvaṃ na pramātvaprayojakam, caitanyasya sarvatra doṣājanyatvāt, kintu doṣājanyavṛttyavacchinnatvam, prakṛte ca tadabhāvāt na viṣayasya satyatvam, ato mithyābhūtaviṣayaṃ pratyādhiṣṭhānatvaṃ satyāyā dṛśo yuktam/

nanu tāttvikasambandhāsambhave ādhyāsikasambandhakalpanam ? sa eva tu kutaḥ ? klṛptasaṃyogabādhe guṇaguṇinoḥ samavāyavattadubhayabādhe tṛtīyasya sambhavāt/naca tatra mānābhāvaḥ, samavāyavadanumanādhyakṣayoḥ sattvāt/ tathā hi - parasparāsaṃyuktāsamaveta viśeṣaṇaviśeṣyakaviśiṣṭadhīrviśeṣaṇaviśeṣasambalandhaviṣayā, viśiṣṭadhītvād daṇḍīti viśiṣṭa dhīvad;uktā janyapramā, viśeṣaṇaviśeṣyasambandhanimittikā, abādhitajanyaviśiṣṭadhītvāt, saṃmatavat; vimatā dhīḥ,abādhitaviśeṣaṇaviśeṣyasambandhaviṣayā, abādhitajanya viśiṣṭadhītvāddaṇḍīti viśiṣṭadhīvat/ gomāṃścaitra ityādibuddherapi pakṣakukṣinikṣepa eveti na tatra vyabhicāraśaṅkā/ tathā ca saṃyogasamavāyātiriktasambandhasiddhiriti -cenna, prathame dvitīye cārthāntaram, ādhyāsikasambandhasyaiva viṣayatvena nimittatvenacopapatteḥ/ dvitīye parokṣadhīṣu vyabhicāraśca/ tṛtīye'pi brahmajñānaparyantābādhitatvena siddhasādhanameva/ sarvathā abādhitadhīviṣayatve sādhye sādhyavaikalyam/naca- tāttvikasambandhabādhe ādhyāsikasambandhasiddhiḥ, tathā ca saṃyogasamavāyātiriktatāttvikasambandhabādhaparyantaṃ nādhyāsikasambandhasambhāvanā, tathā ca             kathamarthāntarasiddhasādhanasādhyavaikalyānīti vācyam, tāttvikasambandhasya vyāpakānupalabdhyā bādhāt/ tathāhi- tāttvikasambandhasya vyāpako deśakālaviprakarṣābhāvaḥ/ sa cātītādiviṣayakajñānādīnāṃ nāstyeveti kathaṃ tāttvikasteṣāṃ sambandhaḥ ?naca- samavāyavat sambandhyabhāvaviprakarṣādyaviruddhatvenaiva tatsiddhiriti vācyam, samavāyasyāpi deśakālaviprakṛṣṭayoḥ sambaddhavyavahārāprayojakatvāt/ na hi sambandhyabhāve'pi san samavāyo'dya vinaṣṭaṃ ghaṭaṃ śvastanena rūpeṇa viśinaṣṭi/nacādhyāsikatve sambandhasya sādhye dharmigrāhakamānabādhaḥ, viśiṣṭabuddhitvena prathamaṃ tāttvikātātvika sādhāraṇasambandhasyaiva siddheḥ/
kiṃ ca sambandhagrāhaka eva tāttvikasambandhavyāpakānupalabdhirūpabādhasahakṛtaḥ ādhyāsikasambandhe paryavasyati/ ato na dharmigrāhakabādhaśaṅkāpi/nacaivaṃ - yutasiddhayoreva saṃyogarūpasambandhadarśanādayutasiddhirapi samavāyasya bādhikā syāditi vācyam, yutasiddhayorapi kvacitsambandhādarśanena yutasiddhatvasya sambandhāprayojakatvād, yasmin satyavaśyaṃ sambandhaḥ, sa eva sambandhasya prayojaka iti samavyāptatvābhāvena yutasiddhyanupalabdherabādhakatvād, yatra sambandhastatrāvaśyaṃ yutasiddhiriti viṣamavyāptikalpane'pi mānābhāvād, anukūlatarkādarśanāt, deśakālīviprakarṣābhāvavatāṃ tu sarveṣāṃ sambandhadarśanena viprakarṣe tadadarśanenaca samavyāptatayā prayojakasya deśakālaviprakarṣābhāvasyānupalabdheḥ sambandhabādhakatva syāvaśyamaṅgīkaraṇīyatvāt/ na hi prayojakābhāve prayojyasambhavaḥ/
nanvevaṃ- dhvaṃsādaretītādinā, mithyātvalakṣaṇāntargatasyātyantābhāvasya pratiyoginā,śakteḥ śakyena ajñānasyājñeyena,itchāyā iṣyamāṇena, vyavahārasya vyavahartavyena, vākyasyārthena vṛttirūpajñānasya jñeyena, sambandho neti tvadvākyoktasambandhābhāvasya jñānenāsambandhāt svanyāyasvakriyāsvavacanavirodhāḥ syuḥ, na hi jñāne jñeyamiva pratiyogyādika mabhāvādāvadhyastamiti cenna, yadyapyuktanyāyasāmyena dhvaṃsādīnāṃ svapratiyogyādibhistāttvikaḥ sambandho nāstyeva, adhyāso'pi na jñānajñeyanyāyena, ubhayorapi mithyātvāt/ tathāpi pratīyamānaṃ pratiyogyanuyogibhāvādikaṃ sarvathā na nirākurmaḥ, kintu tāttvikādhyāsābhyāṃ bhinnameva jñeyakukṣinikṣiptatvāt mithyābhūtamaṅgīkurmaḥ/ sa ca saṃyogādivadatirikto vā svarūpaṃ vā parāṅgīkṛtapadārthāntargato vā tadatirikto vetyasyāṃ kākadantaparīkṣāyāṃ na no nirbandhaḥ/naca mithyātvasiddheḥ prāk tadasiddhyā anyonyāśrayaḥ, dṛgdṛśyasambandhānupapattyā jñeyamātrasyādhyāsikatve siddhe tanmadhyapatitasya pratiyogyabhāvādisambandhasyāpi mithyātvaṃ, na tu pratiyogyabhāvādisambandhamithyātvasiddhyanantaraṃ dṛśyamithyātvasiddhiriti vyavahāropayuktasambandhasāmānyasyāpratikṣepāt na svavacanādivirodhaḥ/ taduktaṃ khaṇḍanakṛdbhiḥ-
bādhe'dṛḍhe'nyasāmyāt kiṃ ? dṛḍhe tadapi bādhyatām/
kva mamatvaṃ mumukṣūṇāmanirvacanavādinām '//iti/
nacādṛḍhatvaṃ bādhasya vyāpakānupalabdhirūpatarkasyoktatvāt, svakriyādi virodharūpapratikūlatarkasya parihṛtatvācca/ ata eva na jātivādisāmyam, tena hi niyamasāpekṣānityatvasādhakakṛtakatvādau niyamānapekṣeṇa darśanamātreṇa rūpavattvādikamāpādyate, na tvasmābhistathā niyamanirapekṣeṇa sāhacaryamātreṇa kiñcidāpādyate/nacaivaṃ jñānajñeyayorapi pratiyogyabhāvādisamakakṣya eva sambandho'stviti vācyam, parasparādhyāsātmakasambandhāsambhavenaiva sambandhāntarakalpanāt, tatsambhave tasyaiva sambandhatvāt/naca ajñānaviṣayasya brahmaṇo viṣayiṇyajñāne'nadhyāsena viṣayasya viṣayiṇyadhyāsaniyamo na siddha iti vācyam, evaṃ niyamānabhyupagamāt, kiṃ tu jñānājñānayoradhyāsa eva viṣayeṇa sambandhaḥ/ sa ca jñāne jñeyasyājñeye cājñānasyādhyāsād upapadyate/ ata evādhyāsikasambandhavyatirekapradarśane ajñānasyājñeyenetyanudāharaṇam/
nanu - śravaṇādīnāṃ caramasākṣātkārāntānāṃ svaviṣayeṇa brahmaṇā sambandhānupapattiḥ, na hi śravaṇādau sākṣātkāre vā brahmādhyastamiti cenna, sāśrātkāro hi vṛttirvā ? tadabhivyaktacaitanyaṃ bā ? ādye tasyāḥ brahmaṇyadhyasyatvenājñānājñeyayoriva sambandhopapatteḥ/ ata eva śravaṇādināpi mānasakriyārūpeṇa na sambandhānupapattiḥ, dvitīye tu abhedena tatsambandhānupayogāt tatsambandhānupapattirna doṣāya/ ata eva caramasākṣātkārasya brahmaṇyadhyastatvād yadi tadviṣayatvaṃ, tadā ghaṭasākṣātkārasyāpi brahmaṇyadhyastatvāt tadviṣayatvāpattiriti nirastam, ghaṭasākṣātkārasya ghaṭābhivyaktacaitanyarūpatve

vṛttirūpatve tasyāḥ brahmaṇyadhyāse'pi nādhiṣṭhānabhūtasya brahmaṇo viṣayatvam, brahmaviṣayatāprayojakasyādhyāsaviśeṣasya tatrābhāvāt, tasya ca phalabalakalpyatvāt, na hi caramavṛttau brahmākāratāvadatrā'pi sā'nubhūyate, iccheṣyamāṇayostu jñānadvāraka eva sambandha iti na pṛthaksambandhāpekṣā/naca jñāne sannikarṣādhīnasyeva smṛtāvanubhavādhīnasyevecchāyāṃ jñānādhīnasya viṣayasambandhasyānubhavāt sannikarṣādibhyo bhinna iva jñānād bhinna eva sambandho vaktavya iti vācyam, sambandhānubhavasya jñānadvārakasambandhenāpyupapatteratiriktasambandhakalpane mānābhāvāt, jñānādhīnasambandhāntarasyānanubhavāt/ jñāne tvindriyasannikarṣādinā na sambandhānubhavopapattiḥ, indriyasannikarṣādīnāmatīndriyatvena teṣāmanumityādinopasthitiṃ vinaiva ghaṭajñānamityādi sambandhānubhavāt/ smṛtau tu anubhavādhīnasambandhasya śaṅkaiva nāsti, anubhavasya tadānīmasattvād, ubhayorapi jñānatvena tulyavadeva sambandhasambhavācca/naca samūhālambanajanyaikaviṣayecchāyāmubhaya viṣayatvāpattiḥ, janakajñānasyobhayaviṣayatvāditi vācyam, atiriktasambandhapakṣe'pi tulyatvāt/ athaikaviṣayāvacchedenaiva jñānasya janakatvāt nobhayaviṣayatvaṃ, samaṃ mamā'pi, janakajñāne janakatāvacchedakaviṣayatvasyaiva sambandhatvāt/naca nityeśvarecchāyā viṣayatvasambandhānupapattiḥ, tasyā asmābhiranaṅgīkārāt, tārkikāṇāmapi tatsādhakamānabalena vilakṣaṇasambandhakalpane'pi janyajñānajanyecchayoruktaprakāreṇaiva viṣayatābhyupagamāt/naca - putrādidhījanyasukhādeḥ putrādi viṣayatvāpattiḥṣa icchānyāyāditi vācyam, vaiṣamyāt/ jñānasya samānatve'pi icchādāveva saviṣayatvapratītiḥ, na tu sukhādau/ vastusvābhāvyāt tvayāpyasyaivārthasya vaktavyatvāt/ anyathā sphaṭike japākusumasannidhānāllauhityavalloṣṭhe'pyāpadyeta/
atha dharme tātparyasyānaghyāsāttātparyasambandho na syāt, na/ tātparyaṃ hi tatpratītyud‌deśyakatvam, pratīteśca jñeyāntareṇeva dharmeṇā'pi sambandho'dhyasya eva, pratītidvārā ca dharmatātparyayoḥ sambandha ityanupapattyabhāvāt/naca - jñānasya prakāśatvena pradīpasāmye'pi āntaratvena tadvailakṣaṇyamaṅgīkartavyam, ata icchādivadviprakṛṣṭenāpi sambandhaḥsyād, anyathā pradīpavadevādhyāsikasambandho'pi na syāt, parokṣavṛttau viprakṛṣṭasambandhadarśanācceti vācyam, deśakālaviprakarṣābhāvasya sambandhasāmānyaprayojakatve sambhavatyāntarapratiyogikasambandhabhinnasambandha evāsya prayojakatvamiti kalpanābījābhāvāt/ icchāyāstu neṣyamāṇena sākṣātsambandhaḥ, kiṃ tu jñānadvārakaḥ paramparāsambandha evetyuktam/ parokṣasthale tu yadyapyadhiṣṭhānacaitanyena sākṣādeva sambandhaḥ, tathāpi viṣayākāravṛttyā sākṣātsambandhābhāvād vṛttyavacchinnacaitanyena viṣayasya paramparāsambandha eva/ nanu - tavāpi mate jñeyasya na svajñāne'dhyastatvaniyamaḥ, anadhyastasya tucchasya paप़ñcamaprakāratvapakṣe avidyānivṛtterbhāvādvaitapakṣe abhāvasya cā'dṛgrūpatve'pi svajñāne'nadhyāsād, aparokṣaikarase nrahyaṇyadhyastasya vyāvahārikasyātītādernityātīndriyasya ca parokṣānubhavarūpe svajñāne'nadhyāsāt, smaryamāṇasya ca smṛtirūpe svajñāne'dhyāsāt, prātibhāsikasya ca prātibhāsike svajñāne'nadhyāsāt, tvanmate bhramarūpajñānasyāpi kalpitatvāditi cet, maivam, tucchasyājñeyatvena jñāne adhyāsābhāvād, jñeyasya hi jñāne'dhyāsaḥ, tucchasya tu na jñeyatetyagre vakṣyate/ pañcamaprakārāvidyānivṛtterapi pratiyogyadhikaraṇe dhvaṃsasyāpi tatra vṛtteravaśyambhāvād adhyāsa eva sambandhaḥ/ vastutastvavidyānivṛtteḥ pañcamaprakāratvaṃ ca bhāvādvaitaṃ cānabhyupagamaparāhatam/ yathā cāvidyānivṛtterbrahmarūpatvaṃ sarvādvaitaṃ ca tathopariṣṭādvakṣyate/ aparokṣaikarase brahmaṇyadhyastasyātītāderanumityādirūpajñāne anadhyāse'pi yasmiṃścaitanye tadadhyastaṃ tadeva caitanyamanumityādirūpavṛttyavacchinnamiti nādhyāsānupapattiḥ/ atiprasaṅgaparihārārthaṃ caitanyasya viṣayasambandhe vṛttyuparāgāpekṣāyāmapi nādhiṣṭhānatvena tadapekṣā/ evameva nityaparokṣasthale smṛtisthale'pi prātibhāsikasya prātibhāsikyāṃ vṛttāvanadhyāse'pyadhiṣṭhānaviṣayakavṛttyabhivyaktacaitanya evādhyāsa iti na kāpyanupapattiḥ/
naca - rūpyādikamidamaṃśāvacchinnacaitanye'dhyastam, bhāsate na avidyāvṛttipratibimbita caitanyeneti viṣayiṇi jñāne viṣayasyādhyāsaḥ kathamiti-vācyam; ekāvacchinna evāparāvacchedena nirapekṣopādherivātra bhedakatvābhāvāt/ ata eva abhiyuktaiḥ phalaikyādaikyaṃ jñānasyocyate/naca - rūpyādeḥ svajñāne'dhyastatve rūpyajñānasyājñāne bhramotpattistañjñānena tannivṛttiriti ca syād, adhiṣṭhānājñānajñānābhyāmadhyāsasya janmanivṛttyorniyatatvād, jñānaṃ rajatamiti pratītiprasaṅgācceti vācyam; rajatākāravṛttyavacchinnacaitanyasya rajatabhramādhiṣṭhānatvānabhyupagamād, idamaṃśāvacchinnacaitanyameva tu rajatabhramādhiṣṭhānam/ tacca daivādrajatākāravṛttyavacchinnacaitanyamapi, naitāvatā bhramādhiṣṭhānatve tadapekṣā/ tasya ca bhramavirodhiśuktitvādyākāreṇājñānaṃ bhramakāraṇam/ tenākāreṇa ca jñānaṃ bhramanivartakam/ ata eva na jñānaṃ rajatamiti bhramākārāpattiḥ, vṛttyavacchinnasyaiva jñānatvāttasya cādhiṣṭhānatvābhāvāt/ adhiṣṭhānatādātmyenacāropyapratītiriti idaṃ rajatamityeva bhramākāraḥ/
nanu - ghaṭādeḥ svasannikṛṣṭendriyajanyasvajñānāt pūrvaṃ sattvena tatrādhyāso na yuktaḥ/naca yā ghaṭendriyasannikarṣajā vṛttistayā ghaṭo na prakāśyaḥ, yenaca prakāśyo ghaṭādhiṣṭhānacaitanyena na tatsannikarṣajanamiti vācyam, vṛttyatiriktajñāne mānābhāvāt/ ajñānanivṛtterapi tata eva bhāvāditi cenna, vṛttyudayāt prāgajñātārthasiddhyarthaṃ vṛttyatiriktajñānasyāvaśyamabhyupeyatvāt/ anyathā tasya sādhakābhāvena śaśaśrṛṅgatulyatayā sannikarṣatajjanyajñānahetutvena prāk sattvakalpanā niṣprāmāṇikī syāt/ tasmādyādṛśasya ghaṭāderindriyasannikarṣāśrayatvena jñānakāraṇatvam, tādṛśasya sādhakaṃ kiñcinmānamavaśyamabhyupeyam, anyathā'nvayavyatirekayoragraheṇa kāryakāraṇabhāvāgrahāt sarvamānameyādivyavasthocchidyeta/ tacca mānaṃ na vṛttirūpam/ tadānīṃ vṛttikāraṇāpravṛtteriti tadvilakṣaṇaṃ nityaṃ svaprakāśamekameva lāghavād, vṛttigatotpattivināśajaḍatvādibhistadasaṃsparśāt/ tadeva ca nānāvidhopādhi sambandhānnānāvidhavyavahārabhāg bhavati nabha iva ghaṭamaṇikamallikādyupādhibhedena; taccājñānasādhakatvātsvarūpato nājñānanivartakaṃ, vṛttyuparaktaṃ tvajñānanivartakamiti na vṛtteranupayogaḥ/ tathā ca sarvājñānasādhake sākṣicaitanye tasmin ghaṭāderadhyāsa iti na kā'pyanupapattiḥ ? taduktaṃ sureśvarācāryaiḥ-
sarvatīrthadṛśāṃ siddhiḥ svābhipretasya vastunaḥ/
yadabhyupagamādeva tatsiddhirvāryate kutaḥ//iti/
sarvatīrthadṛśāṃ tāvatsāmānyaṃ mānalakṣaṇam/
ajñātārthāvagamanaṃ tvadukte tanna yujyate//
svataḥ siddho'thavāsiddho dehādiste bhavan bhavet/
pramāṇānāṃ pramāṇatvaṃ nobhayatrāpi labhyate/
pramāṇānyantareṇāpi dehādiścet prasidhyati/
vada pramāṇaiḥ konvartho na hi siddhasya sādhanam//
svato'siddhe'prameye tu nāsato vyañjikā pramā/
nābhivyanakti savitā śaśaśrṛṅgaṃ sphurannapi//iti/

naca `ghaṭo'yamityasāvuktirābhāsasya prasādataḥ/
vijñāto ghaṭa ityuktirbrahmānubhavato bhavet//'
iti vadatā vṛttipratibimbitasya ghaṭānadhiṣṭhānacaitanyasya ghaṭānubhavatvoktivirodha iti vācyam/ vṛttipratibimbitacaitanyasya ghaṭādhiṣṭhānacaitanyena saha bhedābhāvāt, caitanyasyaikatvāt/ yathā caikasyaiva caitanyasya sarvabhāvakatvaṃ tathā vistareṇopapāditaṃ `nābhāva upalabdherityasminnadhikaraṇe' bhāṣyakṛdbhiḥ/
nanu - dṛśyatvānyathānupapattyā mithyātvamityarthāpattirvivakṣitā ? kiṃ vā satyatve dṛśyatvaṃ na syādityanukūlatarkamātram ? nādyaḥ, tatsāmagryabhāvāt/ tathā hi- ākṣepyasyopapādakatvam, pramāṇāviruddhatvam, ākṣepakasyānupapadyamānatvaṃ, pramitatvaṃ cetyarthāpattisāmagrī/ prakṛte cākṣepyaṃ sambandhino mithyātvaṃ mithyātvaṃ nākṣepakasya sambandhasyopapādakam, pratyuta pratikūlameva/nacādhyastatvarūpasambandhasya na tatpratikūlatvam, tasyādyāpyasiddheranākṣepakatvāt/ pratyakṣādiviruddhaṃ cedamākṣepyam/ nāpyekasya dṛśyatvasyopapattaye pramitānekasya tyāgo yuktaḥ/ ākṣepakaṃ ca na dṛgadhyastatvam, tasyaiva phalata ākṣepyatvāt/ nāpi dṛgviṣayatvarūpo dṛgsambandha, tavāsiddheḥ/ na dṛgadhīnasiddhikatvam, dṛgviṣayatvātiriktasya tasyāsiddheḥ/ nāntyaḥ, sattve'pyuktarītyā sambandhāntareṇaiva dṛśyatvasyopapannatayā anupapatterevābhāvāditi cenna, anukūlatarkasyaiva prakrāntatvenārthāpattirvetyādivikalpānavakāśād, ubhayathāpyadoṣācca/ tathā hi- satyatve dṛgdṛśyasambandhānupapattiḥ/ mithyātvaṃ ca tadupapādakam/naca tatsambandhapratikūlam, mithyātve'pi śuktirūpyasyedamaṃśe'dhyastatvarūpasambandhadarśanena sambandhasāmānye pratikūlatvābhāvāt/ ākṣepako'pi dṛgviṣayatvarūpo dṛksambandha eva aghyāsarūpasya dṛgviṣayatvasya mamā'pi sampratipatteḥ tāttvikasyaiva tasya niṣedhāt/nacādhyastatvasyādyāpyasiddhiḥ dṛksambandhasāmānyasyākṣepakasya prasaktaviśeṣa niṣedhe'pyadhyastatvarūpaviśeṣaparyavasānenāsiddhyabhāvāt/ na hi adhyastasambandhatvenākṣepakatā kiṃ tu sambandhatvena/ sa cādhyastatvasambandhasambhāvanayāpyabādhita eveti/naca- ghaṭasya jñānamiti dhīsiddhasambandhasāmānyasyādhyastatvaṃ na viśeṣaḥ, na hi rūpyasya śuktiriti pratītirastīti vācyam, rūpyasya śuktiriti pratītyabhāve'pi rūpyasya śuktiradhiṣṭhānimiti pratītyā adhyastatvasya sambandhaviśeṣatvasiddheḥ, caitrasya maitra iti pratītyabhāve'pi caitrasya pitā maitra iti pratītivat/ ākṣepyamapyatra pramāṇāviruddhameva, adhyakṣādivirodhasya prāgeva parihṛtatvāt/ ākṣepake ca pramitatvamanapekṣitameva, apramitenāpi pratibimbena bimbākṣepadarśanāt/ tarkaparatāyāmapi nāprayojanakatā, satyatve sambandhānupapatterbhavaduktanyāyakhaṇḍanena prathamata evopapāditatvāt/ dṛśyatvābhāvasyāpādakamatra sattvamanirvācyatvābhāve vā, trikālābādhyatvaṃ vā, ubhayathā'pi na doṣaḥ/nacānirvācyatvābhāvasya tucche parokṣadhīvedyatayā dṛśye'pi sattvena vyabhicāraḥ, kāraṇāsāmarthyena tatra tadākāravṛttisamullāse'pi dṛksambandharūpasya dṛśyatvasya tucchatvavirodhinastatrābhāvāt,tucchākāratāyā vṛttigatatve'pi vṛttisambandhasya tucchagatatvābhāvopapatteḥ/ nāpi - yathā sato brahmaṇaḥ svavyavahṛtyā sambandhaḥ, tathā ghaṭāderapi sata eva svajñānena sambandho'stviti vācyam, dṛṣṭānte brahmaṇyadhyāsasyaiva vyavahṛtisambandhatvāt/ tathā ca ubhayasambandhisattve viṣayaviṣayibhāvānupapattiḥ nāprayojakatvādinā paribhūyate/
etena-adhyāsikaḥ sambandho nāma adhyastasambandho vā ? adhyastatvameva vā ? ādye sambandhasya mithyātve'pi sambandhino dṛśyasya dṛśa iva mithyātvānupapattiḥ, dvitīye jñānasyāpyadhyastatvena tatra adhyāsānupapattiḥ svasvajñānaparamparāyāmadhyāsasvīkāre anavasthā ceti nirastam, jñānaṃ hi vṛttyavacchinnaṃ caitanyam, tatrāvacchedikāyā vṛtterjaḍāyā adhyastatve'pyavacchedyasya caitanyasya prakāśarūpasya anadhyastatvena tatra dṛśyasyādhyāsād dṛśyamithyātve'pyanavasthāvirahasyopapatteḥ/ ata eva -śābdavṛttiviṣayo brahma na vṛttau kalpitamavidyāviṣayo brahmāvidyāyāṃ na kalpitaṃ yathā tathā dṛśyaṃ na dṛśikalpitam, tathā ca dṛgdṛśyādestāttvika eva sambandhaḥ, sāmānyasambandhenaivātiprasaṅge niraste viśeṣajijñāsā viśeṣoktiśca viśeṣajijñāsādivadanarthikaiveti nirastam, vṛttyavidyayoḥ brahmaṇo'nadhyāse'pi tayoreva brahmaṇyadhyāsāt sambandhopapatteḥ, atastatra tāttvikasambandhābhāvāt, kathaṃ tad‌dṛṣṭāntena dṛgdṛśyayorapi tāttvikasambandha ityucyate ? tathā ca prasiddhaviśeṣe bādhite sāmānyasyaiva bādhaśaṅkayā atiprasaṅge prāpte viśeṣajijñāsāyā viśeṣokteśca sāphalyāt, na te nirarthike/ etena sambandhasya prāmāṇikatve yathākathaथ़ñcana lakṣaṇaṃ bhaviṣyati/ tathā hi- saṃyogasamavāyāntarbhāve tallakṣaṇameva lakṣaṇaṃ bhaviṣyati, tadanantarbhāve tu tadubhayabhinnasambandhatvameva lakṣaṇamastviti nirastam, uktayuktyā prāmāṇikasambandhasya saṃyogasamavāyāntarbhāvasya ca dūṣitatvāt/ tadubhayabahirbhūtasambandhatvaṃ tu vayamapi na nirakurmaḥ, kiṃ tu tasya prāmāṇikatvam/ kiṃ ca dṛkdṛśyayoḥ na tāttvikasambandhaḥ, sambandhibhinnatve anavasthānāt/naca dṛśyatvāntarahīnasya dṛśyatvāderiva sambandhasyāpi svanirvāhakatvaṃ kvacid bhaviṣyatīti vācyam, dṛśyatvamapi dṛksambandha eva/ tasya ca svanirvāhakatvaṃ na māyikatvaṃ vineti nāsmākaṃ pratikūlamabhyadhāyi devānāṃ priyeṇa, abhinnatve sambandhatvāyogāt/nacaivamādhyāsikasambandhatve'pyetaddoṣaprasaṅgaḥ, tasya māyikatvena māyāyāścāghaṭitaghaṭanāpaṭīyastvena sarvānupapatterbhūṣaṇatvāt/naca -atiprasaṅganirākaraṇārthaṃ dṛgdṛśyayoḥ sambandhanirvacanaṃ prakṛtam, na tu viṣayatvanirvacanam, ato viṣayatvakhaṇḍanamanuktopālambhanamiti vācyam; viṣayatvakhaṇḍanena nirucyamānaprakṛtasambandhasyaiva khaṇḍanāt/naca - viṣayitvāniruktāvapi viṣayiṇaḥ satyatvavad viṣayatvāniruktāvapi viṣayaḥ satyaḥ syāditi vācyam, viṣayitvāniruktāvapi viṣayādhyāsenaiva tadupapattyā viṣayiṇaḥ satyatvaṃ yuktam, viṣayatvāniruktau tu viṣayasya satyatvaṃ na yuktam, viṣayiṇo'nadhyastatvena viṣayādhyāsamantareṇānya syopapādakasyābhāvat/ yatra tu viṣayiṇa evādhyāsaḥ, tatra viṣayaḥ satya eva, yathājñānaviṣayo brahma/nacobhayādhyāsaḥ,śūnyavādaprasaṅgāt/ anyatarādhyāse ca vinigamakamanuvṛttatva vyāvṛttatvaprakāśatvajaḍatvādikameva/ tasmādviṣayiṇo nityadṛśo'nadhyāsād viṣayasyai vātrādhyāsaḥ/naca -`pramāṇajñānaṃ svaviṣayāvaraṇe' tyādyuktvā dṛgviṣayatvarūpadṛśyatvasya hetūkaraṇenaca tvayā'pi viṣayatvaṃ virvācyameveti vācyam tattvato'nirvācyatve'pi'pyadhyastatvena ghaṭādisamakakṣanirdācyatvasya sambhavāt/
nanu - kathaṃ pramāṇajñānaviṣayo'dhyasta iti - cet (na), prapañcaviṣayakajñāne tattvāvedakatvalakṣaṇaprāmāṇyābhāvāditi gṛhāṇa/ ata eva-
yādṛśaṃ viṣayatvaṃ te vṛttiṃ prati cidātmanaḥ/
tādṛśaṃ viṣayatvaṃ me dṛśyasyāpi dṛśaṃ pratīti
nirastam, cidātmano'nadhyāse'pi vṛttestatrādhyastatvena tad‌dṛṣṭāntena prakṛte'nadhyāsasya vaktumaśakyatvāt/

syādetat - mityātvaṃ nirvacatā tatsādhanaṃ dṛśyatvādikaṃ nirvaktavyameva, na hi ghaṭapaṭādyasaṅkīrṇākārajñānaṃ vinā tadvilakṣaṇavyavahāraḥ, athāniruktāsaṅkīrṇākārajñānamātreṇa tadupapattiḥ tarhi tulyaṃ mamā'pi/ iyāṃstu viśeṣaḥ, yattva sa ākāraḥ sadvilakṣaṇaḥ, mama tu tvanmatasiddhaprātibhāsikavailakṣaṇyasādhakamānasiddhasattākaḥ, na hi lakṣaṇoktyanuktibhyāṃ sadasadvailakṣaṇyarūpānirvacanīyatvahānilābhau, brahmaṇyapi śrautasyāpi jagatkāraṇatvādilakṣaṇasya kāraṇatvakhaṇḍanarītyā asambhavāt, tvayaiva-
`kīdṛktatpratyagiti cettādṛgīdṛgiti dvayam/
yatra na prasaratyetatpratyagityavadhāraye' ti
brahmaṇo'pi durnirūpatvokteśca, prapañce'pi tvaduktānirvācyatvasamakakṣalakṣaṇasambhavācca, `yatkaṭhinaṃ sāpṛthivī' tyādiśrutyā pṛthivyādīnāmapi lakṣaṇatvokteśca/ tasmādanirvācyatvaṃ na sattvavirodhi/ sattve'pyadbhutatvādevānirvācyatvopapatteḥ/naca nirvācyatvamapi sattvaprayojakam, na hi śuktirūpyasyāpītarabhedasādhakaṃ rūpyatvaṃ prātītikajātirūpatayā suvacamapi satyam/ kiṃ ca brahmaṇa ānandatvajñānatvasatyatvasvaprakāśatvādi khaṇḍanoktarītyā durvacamiti brahmatatvato'nānandādyātmakaṃ syāt/ tasmādikṣukṣīrādimādhuryavadani rvācyamapi viṣayatvaṃ sadeveti/ atrocyate- dṛśyatvāderanirvacanīyatvaṃ kiṃ sattvena, uta svarūpeṇa/ nādyaḥ, sattvenānirvacanīyatve'pi tattadābhāsalakṣaṇānāliṅgitatvamātreṇa hetutvopapatteḥ tannirvacanānapekṣaṇāt/ na dvitīyaḥ tāttvikātāttvikasādhāraṇena dṛksambandhitvādinā rūpeṇa dṛgviṣayatvasya nirvaktuṃ śakyatvāt/ lakṣaṇoktyanuktyorna sadasadvailakṣaṇyarūpā nirvācyatvahānilābhakaratvamiti yadavocaḥ, tadapi na, pūrvoktavyāpakānupalabdhisahitāyā lakṣaṇānirukteḥ uktarūpānirvacanīyatvaprayojakatvāt/
yattvānandatvādinā dharmeṇa kīdṛgityādinā svarūpeṇa ca durnirūpatvād brahmaṇo'pyanirvacanīyatvaprasaṅga iti, tanna, ānandatvādidharmavattayā durnirūpatve'pi duḥkhapratyanīkatvādyupalakṣitasvarūpasya sattvena nirvaktuṃ śakyatvāt/nacaivaṃ prapañce sattvaṃ śakyanirvacanam, bādhakasadbhāvāt/ ata eva- kaṭhinasparśavattvādinā pṛthivītvādīnāṃ nirvacanamastyeva, sattve'pyadbhutatvādinānirvācyatvopapattiriti nirastam, na hi niruktivirahamātreṇānirvācyatvaṃ brūmaḥ, kintu sattvādinā niruktiviraheṇa/ sa ca prapañce bādhakādastyeva/naca - jñāne viṣayasyādhyastatvena tadajñānajanyaṃ tajjñānanivartyaṃ cādhyāsaṃ prati viṣayatvaṃ tadanuviddhatayā pratītyabhāvaśca na sambhavātīti vācyam, caitanyamātrājñānajanyatvāt, tajjñānanivartyatvācca ghaṭādiprapañcasyetyuktatvāt/ saditi pratīyamānādhiṣṭhānacaitanyānuviddhatayā pratīyamānatvamapyastyeva/ tasmātsattve dṛgdṛśyasambandhānupapattirdṛḍhaiva// ityadvaitasiddhau prapañcamithyātvānukūlatarkanirūpaṇam//
iti śrīmadhūsūdana sarasvatīviracitāyāṃ advaitasiddhau prathamaparicchede prathamo bhāgaḥ
[ 1-1-33]

Original text: advaitasiddhiḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc