અદ્વૈતસિદ્ધિઃ · અધ્યાય p2

[3-1]
1. મનનનિદિધ્યાસનયોઃ વિવરણોક્તશ્રવણાઙ્ગત્વભઙ્ગઃ
તદેવમૈકાત્મ્યે વ્યવસ્થિતે તત્સાક્ષાત્કારાય શ્રવણમઙ્ગિ, મનનનિદિધ્યાસને તદઙ્ગતયા મુમુક્ષુભિરનુષ્ઠેયે। તદુક્તં વિરણે- `શ્રવણમઙ્ગિ, પ્રમાણસ્ય પ્રમેયાવગમં પ્રત્યવ્યવધાનાત્, મનનનિદિધ્યાસને તુ ચિત્તસ્ય પ્રત્યગાત્મપ્રવણસંસ્કારપરિનિષ્પન્નતદેકાગ્રવૃત્તિકાર્યદ્વારેણ બ્રહ્માનુભવહેતુતાં પ્રતિપદ્યેતેઽ ઇતિ ફલોપકાર્યઙ્ગે। નનુ શ્રવણં તાવદ્વિચારરૂપં શાબ્દજ્ઞાને ન કરણમ્, વેદેન ધર્મ ઇવ બ્રહ્મણિ પ્રમીયમાણે વિચારસ્યાનુમાનાદૌ તર્કસ્યેવ શબ્દરૂપે તજ્જ્ઞાનરૂપે વા કરણે ઇતિકર્તવ્યમાત્રત્વાદિતિ ચેન્ન, શબ્દશક્તિતાત્પર્યાવધારણં તાવદ્ વિચારઃ। અવધૃતતાત્પર્યકશ્ચ શબ્દઃ કરણમિતિ વિચારસ્ય કરણકોટિપ્રવેશેનેતિકર્તવ્યતાત્વાભાવાદ્ અઙ્ગિત્વનિર્ણયાત્। તદુક્તં વિદ્યાસાગરેણ અનુમિતૌ લિઙ્ગજ્ઞાનવત્તાત્પર્યવિશિષ્ટશબ્દજ્ઞાનં કરણમ્, અતસ્તાત્પર્યાવધારણરૂપવિચારસ્યાઙ્ગિત્વમ્। ન ચ આકાઙ્ક્ષાદિસહિતશબ્દજ્ઞાનસ્યૈવ કરણત્વસમ્ભવે તાત્પર્યભ્રમનિરાસોપક્ષીણતયોક્તતાત્પર્યજ્ઞાનસ્ય કરણકોટિપ્રવેશે મનનાદેરપિ તત્કોટિપ્રવેશઃ સ્યાદિતિ યુક્તમ્, એવં સાકાઙ્ક્ષાદિધિયોઽપિ નિરાકાઙ્ક્ષત્વાદિભ્રમનિરાસકત્વમાત્રેણોપયોગાપત્તૌ આકાઙ્ક્ષાદિકમપિ કરણકોટિપ્રવિષ્ટં ન સ્યાત્। ન ચાન્યોન્યાશ્રયઃ, સામાન્યતોઽર્થાવગમનેન તાત્પર્યગ્રહસમ્ભવાત્। અન્યથા નાનાર્થાદૌ વિનિગમનાદિકં ચ ન સ્યાત્। તથા ચ સર્વત્ર તાત્પર્યજ્ઞાનસ્યાજનકત્વેઽપિ યત્ર તાત્પર્યસંશયવિપર્યયોત્તરં શાબ્દધીઃ, તત્ર તાત્પર્યજ્ઞાનસ્ય હેતુતા ગ્રાહ્યા સંશયવિપર્યયોત્તરપ્રત્યક્ષે વિશેષદર્શનસ્યેવ। અત એવ ન વિવરણવિરોધોઽપિ।
નનુ તાત્પર્યજ્ઞાનસ્ય કરણકોટિપ્રવેશે વેદેઽપિ તાત્પર્યભ્રમસમ્ભવાત્ વાહ્યાગમેઽપિ તાત્પર્યપ્રમાસમ્ભવાત્ શાબ્દજ્ઞાનકરણસ્ય દુષ્ટત્વાદુષ્ટત્વવ્યવસ્થા ન સ્યાદ્ ઇતિ ચેન્ન, વેદે કદાચિત્ કસ્યચિત્ કુત્રચિત્તાત્પર્યભ્રમેઽપિ નિર્દુષ્ટત્વેન યથાર્થતાત્પર્યમસ્ત્યેવ, પરાગમે તુ પૌરુષેયતયા પ્રતારણાદિમત્પુરુષપ્રણીતતયા દુષ્ટત્વેન ન તથેતિ દુષ્ટત્વાદુષ્ટત્વ ન્યવસ્થાસંભવાત્। તાત્પર્યાંશસ્યાવઘાતાદેરિવ યોગે શબ્દે સન્નિપત્યોપકારકતયા કરણકોટિપ્રવિષ્ટત્વેનાઙ્ગિત્વમ્। ન ચ દૃષ્ટાન્તે કરણદ્રવ્યશેષત્વાત્ તથા, સર્વસામ્યસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વાપ્રયોજકત્વાત્। નનુ સન્નિપત્યોપકારકત્વેઽપિ ન ફલોપકારકમનનનિદિધ્યાસનરૂપાઙ્ગં પ્રતિ શેષિતા, અન્યથા પ્રયાજાદિકં પ્રત્યવઘાતાદિઃ શેષી સ્યાદિતિ ચેન્ન, વિશિષ્ટયાગપ્રવિષ્ટતયા શેષિત્વે ઇષ્ટાપત્તેઃ અસાધારણ્યેન શેષિતા તુ અસાધારણફલોપકારકત્વે સ્યાત્, અસમ્ભાવનાવિશેષનિવૃત્તિરૂપાસાધારણોપકારજનકત્વાત્ સાપિ શ્રવણસ્ય સમ્ભાવિતૈવ। અત એવોક્તં ચિત્સુખાચાર્યૈઃ- `કરણીભૂતશબ્દગતાશયહેતુત્વાત્ શ્રવણસ્ય કરણત્વેનાઙ્ગિત્વમ્, મનનનિદિધ્યાસનયોસ્તુ સહકારિ ભૂતચિતગતાતિશયહેતુત્વાત્ ફલોપકાર્યઙ્ગતેઽતિ। ન ચ એવં સોમયાગસહકારિભૂતદીક્ષણીયાદ્યઙ્ગસ્ય તદ્ગતાતિશયહેત્વભિષવગ્રહણાદિકં પ્રત્યઙ્ગત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્, પૂર્વવદુક્તોત્તરત્વાત્। તદુક્તં તત્ત્વશુદ્ધૌ- `કરણીભૂતશબ્દધર્મશક્તિતાત્પર્યવિષયત્વાત્ શ્રવણસ્ય કરણાન્તર્ભાવેનાઙ્ગિત્વઽમિતિ।
ન ચ શબ્દેનાપરોક્ષજ્ઞપ્તૌ અપ્રતિરુદ્વાપરોક્ષજ્ઞપ્તૌ ચોત્પાદ્યાયાં મનનનિદિધ્યાસનયોરિવ પરોક્ષજ્ઞપ્તાવપ્રતિરુદ્ધપરોક્ષજ્ઞપ્તૌ ચોત્પાદ્યાયાં શ્રવણસ્યાપ્યપેક્ષિતતયા ત્રયાણામપિ ફલોપકાર્યઙ્ગત્વમેવેતિ કથં પરસ્પરાઙ્ગાઙ્ગિભાવ ઇતિ વાચ્યમ્, મનનનિદિધ્યાસને ફલે જનયિતવ્યે શબ્દસ્ય સહકારિણં સમ્પાદયતઃ શ્રવણં તુ તસ્ય જનકતામેવેતિ વિશેષાત્। યત્ર ચ નૈવં, તત્ર તુલ્યવદઙ્ગતૈવ। એતેન- "યો વૃષ્ટિકામો યોઽન્નાદ્યકામો યઃ સ્વર્ગકામઃ સ સૌભરેણ સ્તુવીત, હીષિતિ વૃષ્ટિકામાય નિધનં કુર્યાદ્ ઊર્ગિત્યન્નાદ્યકામાય ઊ ઇતિ સ્વર્ગકામાયેઽતિ શ્રુતાનાં વૃષ્ટ્યાદિફલાય સૌભરેતિકર્ત વ્યતાનિધનગતહીષાદીનાં શ્રવણમનનાદિવત્ પરસ્પરમઙ્ગાઙ્ગિભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ નિરસ્તમ્, કરણસ્વરૂપસમ્પાદકત્વસહકારિસમ્પાદકત્વરૂપતત્પ્રયોજકસ્યાત્રેવ તત્રાભાવાત્। ન ચ એવં કરણાપૂર્વોત્પત્તૌ યાગાર્થસ્યાવઘાતાદેઃ પરમાપૂર્વોત્પત્તૌ તદર્થઃ પ્રયાજાદિઃ શેષઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, એકફલ ઉભયોર્યાગાર્થત્વાભાવેન વિશેષાત્। નનુ ક્લૃપ્તં પરોક્ષજ્ઞાનં લોકે શબ્દસ્ય ફલમ્। તથા ચ શબ્દાતિશયાધાયકસ્ય શ્રવણસ્ય સાક્ષાત્કારફલજનકાઙ્ગિત્વં કથમિતિ ચેત્, સાક્ષાત્ત્વં ન જાતિઃ ન વા ઇન્દ્રિયજન્યત્વાદિકં નિયામકમ્, કિન્તુ વિષયગતાજ્ઞાનનિવર્તકત્વમેવાપરોક્ષત્વે પ્રયોજકમ્। તથા ચાજ્ઞાનનિવર્તકત્વં વિષયપર્યન્તત્વેન। તચ્ચાત્મપર્યન્તત્વાદત્રાસ્ત્યેવેતિ નાદૃષ્ટકલ્પના। ઇત્થં ચ પ્રકરણબલાદપિ સિદ્ધમસ્યાઙ્ગિત્વમ્, શ્રવણસ્ય ફલસમ્બન્ધેન પ્રાધાન્યસિદ્ધાવિતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષાયાઃ સંભવાત્।
નનુ યદ્યપિ ચિત્તૈકાગ્ર્યસ્ય સૂક્ષ્મવસ્તુજ્ઞાનહેતુત્વં દૃષ્ટમસ્તિ, તથાપિ મનનં ન ચિત્તૈકાગ્ર્યહેતુઃ યુક્ત્યનુસન્ધાનરૂપમનનસ્યાયુક્તત્વશઙ્કાનિવર્તકતાયા એવ દૃષ્ટાત્વેન ચિત્તૈકાગ્ર્યહેતુત્વકલ્પને સતિ દૃષ્ટહાન્યાપત્તેઃ મનનવિધેરપૂર્વવિધિત્વાપાતાચ્ચ `મતિર્યાવદયુક્તતેઽતિ સ્મૃતિવિરોધાચ્ચેતિ ચેન્ન, તાદૃક્છઙ્કાયાં સત્યાં નાનાકોટૌ ચિત્તવિક્ષેપસ્ય તસ્યાશ્ચ નિવૃત્તૌ યુક્તત્વેનાવધારણવિષયકોટૌ ચિત્તપ્રવણતાયાસ્તાવત્પર્યન્તત્વસ્ય દૃષ્ટત્વેન દૃષ્ટહાન્યાપૂર્વવિધિસ્મૃતિવિરોધાભાવાત્ નિદિધ્યાસનસ્ય તુ વિપરીતભાવનાનિવર્તકતા સકલસિદ્ધા। નનુ તન્નિવૃત્તેઃ ન જ્ઞાનહેતુતા દૃષ્ટા રૂપ્યસંસ્કારાનુવૃત્તાવપિ શુક્તિસાક્ષાત્કારદર્શનાદિતિ ચેત્, `ઇયં શુક્તિઽરિતિ જ્ઞાનાનન્તરં તદ્રજતતયા જ્ઞાતમિતિ સ્મૃતેર્જ્ઞાનગોચરસંસ્કારસત્ત્વેઽપિ તદ્રજતમિત્યસ્મરણેન વિપરીતસંસ્કારનિવૃત્તેસ્તત્રાપિ સત્ત્વાત્।
નનુ શબ્દસામર્થ્યરૂપ લિઙ્ગેન `તતસ્તુ તં પશ્યતે નિષ્કલં ધ્યાયમાનઽ ઇત્યાદિ વાક્યેન નિદિધ્યાસનસ્ય ફલસમ્બન્ધાત્ પ્રકરણેન ચ શ્રવણાદિકં નિદિધ્યાસને સન્નિપત્યાઙ્ગમિતિ ચેન્ન, નિદિધ્યાસનપદસ્ય બર્હિર્દેવસદનમિત્યાદાવિવ સાક્ષાત્કારરૂપફલસમ્બન્ધે ન શક્તિરિતિ શબ્દસામર્થ્યાભાવાત્। વાક્યેઽપિ યોગ્યતાબલાચ્છ્રવણમેવાધ્યાહ્નિયતે। તથા ચ તચ્છ્રવણાદ્ધ્યાયમાનો નિષ્કલં બ્રહ્મ પશ્યતીત્યનુકૂલાર્થસ્યૈવ પર્યવસાનાત્। તસ્માત્ "દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યઽ ઇતિ દર્શનેનાવ્યવહિતપાઠરૂપસન્નિધાનાત્ શ્રવણસ્ય દર્શનેન સાક્ષાદન્વયાઙ્ગિત્વમ્। કિઞ્ચ નિદિધ્યાસનરૂપભાવનાપ્રકર્ષજન્યત્વે સાક્ષાત્કારસ્ય કામિનીસાક્ષાત્કારવત્ અપ્રમાત્વાપાતઃ। ન ચ મૂલપ્રમાણદાઢ્યર્યાત્ પ્રમાત્વં તર્હિ તદેવ સાક્ષાત્ કરણમસ્તુ ? કિં તદુપજીવિનાન્યેન ? એતેન નિદિધ્યાસનસહકૃતમનઃકરણત્વમપિ નિરસ્તમ્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ મનનનિદિધ્યાસનયોઃ શ્રવણાઙ્ગત્વમ્

[3-1]
[3-2]
2. શ્રવણાદિવિધેઃ વિવરણોક્તનિયમવિધિત્વભઙ્ગઃ
તચ્ચ શ્રવણાદિકં વિષયાવગમં પ્રત્યન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધોપાય ઇતિ તદ્વિધેર્નાપૂર્વવિધિત્વમ્, કિન્તુ નિયમવિધિત્વમેવ। નનુ અત્ર શ્રવણસ્યાપરોક્ષફલં પ્રતિ સાધનત્વમ્। તચ્ચાન્યતો નાવગતમિત્યપૂર્વવિધિત્વમિતિ ચેન્ન। ગાન્ધર્વશાસ્ત્રવિચારે ષડ્‌જાદિસાક્ષાત્કારે હેતુતાયા દૃષ્ટત્વાત્। ન ચ એતાવતા શાસ્ત્રવિચારઃ સર્વત્રાર્થસાક્ષાત્કારહેતુરિતિ ન સિદ્ધમ્, ધર્મશાસ્ત્રવિચારે વ્યભિચારાદિતિ વાચ્યમ્, અપરોક્ષાર્થકશાસ્ત્રવિચારત્વેન સાક્ષાત્કારજનકતાયાસ્તદ્દર્શનબલેન સિદ્ધેઃ। આત્મા ચ ષડ્‌જાદિવદપરોક્ષઃ, ન ધર્માદિઃ। ન ચ અપરોક્ષે વિચારવૈયર્થ્યમ્, ન હિ યદ્યદપરોક્ષં તત્તદ્વિચાર્યત ઇતિ નિયમ ઇતિ વાચ્યમ્। અપરોક્ષે વિચાર્યત્વનિયમાભાવવદવિચાર્યત્વનિયમોઽપિ નાસ્તિ। ષડ્જાદાવપરોક્ષેઽપિ વિચાર્યત્વદર્શનાત્ તદ્વદેવ સાફલ્યસમ્ભવાચ્ચ। સન્દિગ્ધત્વસપ્રયોજનત્વયોરેવ સર્વત્ર વિચાર્યત્વે પ્રયોજકત્વાત્। એતેન વિચાર્યશાસ્ત્રાર્થસ્ય સાક્ષાત્કારયોગ્યસ્ય સાક્ષાત્કારે સ હેતુરિતિ ન યુજ્યતે। કાલાન્તરે સાક્ષાત્કરિષ્યમાણત્વેન તદ્યોગ્યે વિચાર્યશાસ્ત્રાર્થે સ્વર્ગનિધ્યાદૌ વિચારેણ તદભાવાદિતિ નિરસ્તમ્। નિધ્યાદિસાક્ષાત્કારે તદસન્નિકર્ષાદજાતેઽપિ વિચારસ્ય તદ્ધતુતા ન ગચ્છતિ। તત્ર વિચાર ઇન્દ્રિયસહકારિત્વેન તદ્વિલમ્બેન વિલમ્બાત્, પ્રકૃતે તુ શાબ્દત્વાત્ સાક્ષાત્કારસ્ય ન તદપેક્ષા, અપરોક્ષયોગ્યાર્થસાત્કારત્વેન કાર્યત્વસ્ય તાદૃશાર્થકશાસ્ત્રવિચારત્વેન સાધનત્વસ્ય સત્ત્વાત્। એતેન પ્રકૃતકાર્યવિજાતીયકાર્યે પ્રકૃતવિચારવિજાતીયવિચારસ્ય હેતુતાક્લૃપ્તિમાત્રેણ તસ્યાપૂર્વવિધિત્વત્યાગે અપૂર્વવિધિમાત્રોચ્છેદાપાત ઇતિ નિરસ્તમ્।
નનુ પાક્ષિકપ્રાપ્તૌ નિયમઃ, સા ચ સાધનાન્તરપ્રાપ્તૌ, ન ચ રૂપાદિરહિતાત્મજ્ઞાને તત્પ્રાપ્તિરસ્તીતિ ચેન્ન। નિર્વિશેષાત્મનિ માનાન્તરાપ્રાપ્તાવપિ આત્મનિ સામાન્યતસ્તત્પ્રાપ્તિરસ્તીતિ નિયમસમ્ભવાત્। યથાઽપૂર્વીયેષુ વ્રીહિવિશેષેષુ નખવિદલનાદેરપ્રાપ્તાવપિ વ્રીહિસામાન્યે તત્પ્રાપ્ત્યા વ્રીહીનવહન્તીતિ નિયમવિધિઃ।
નનુ વ્રીહીનવહન્તીત્યત્ર વ્રીહિપદમપૂર્વીયદ્રવ્યપરં ન તુ વ્રીહિમાત્રપરમ્, અન્યથા યવેષ્વવઘાત ઔપદેશિકો ન સ્યાત્, નીવારેષુ ચ વ્રીહિત્વાભાવેનાતિદિષ્ટોઽપિ બાધ્યેતેતિ નવમે સ્થાપિતત્વેનાપૂર્વીયદ્રવ્ય એવ નખવિદલનાદિપ્રાપ્તિર્વક્તવ્યા। અન્યથા વૈતુષ્યમાત્રે અવઘાતનિયમે દ્રવ્યાર્જને યાજનાદ્યુપાયનિયમવત્ તસ્ય પુરુષાર્થત્વપ્રસઙ્ગેન લૌકિકેષ્વપિ વ્રીહિષુ દલને પ્રત્યવેયાદિતિ ચેન્ન, નિયમ્યમાનાવઘાતસ્યાપૂર્વીયદ્રવ્યમાત્રવિષયત્વેઽપિ સામાન્યવિષયકપ્રાપ્ત્યૈવ નિયમોપપત્તૌ વિશેષવિષયપ્રાપ્તેરનપેક્ષિતત્વાત્। ન ચ નિર્વિશેષસવિશેષરૂપવિશિષ્ટદ્વયાનુગતે વિશેષાભાવાદિદ્વારા વેદાન્તવેદ્યે ચિન્માત્રે ન માનાન્તરપ્રાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્। ઉભયાનુગતે સવિશેષતયા પ્રમેયતાયાં માનાન્તરપ્રાપ્તેઃ સત્ત્વાત્। સજાતીયે પ્રાપ્ત્યાપિ યત્ર સજાતીયાન્તરે નિયમસમ્ભવઃ, તદા કિમુ વાચ્યમેકસ્મિન્નેવાત્મનિ અવસ્થાવિશેષેણ માનાન્તરપ્રાપ્ત્યા વિશેષાન્તરે નિયમ ઇતિ। ન ચ એવં વિશેષાન્તરે પ્રાપ્ત્યા વિશેષાન્તરનિયમે વૈયધિકરણ્યમિતિ વાચ્યમ્, વ્યક્તિસામાનાધિકરણ્યાભાવેઽપિ અનન્યગત્યા સામાન્યધર્મમાદાય સામાનાધિકરણ્યાઙ્ગીકારાત્।
નનુ અત્રાન્યૈવ ગતિરસ્તિ અપૂર્વીયવ્રીહિષુ નિયમાદૃષ્ટાજનકસ્યાપિ દલનસ્ય પ્રાપ્તિરસ્તિ। ન હિ યત્ર તેન વૈતુષ્યસમ્પાદનં તત્ર તત્પ્રાપ્તિઃ, કિન્તુ શક્તત્વેન પ્રસક્તિમાત્રમિતિ ચેન્ન, એવં તદ્યોગ્યત્વમિતિ પર્યવસિતોઽર્થઃ। તચ્ચ તજ્જાતીયેઽન્વયી ન તુ તત્ર, તથા ચ વૈયધિકરણ્યતાદવસ્થ્યમ્। પ્રકૃતે ચ સવિશેષનિર્વિશેષરૂપદશાદ્વયાનુગતૈકાત્મવિષયતયા વૈયધિકરણ્યશઙ્કાનવકાશાચ્ચ।
તત્ત્વકૌમુદીકૃતસ્તુ- `યથા મન્ત્રાર્થજ્ઞાનસ્ય કલ્પસૂત્રાત્મીયગ્રાહકવાક્યાદિનાપિ પ્રાપ્તત્વેન પક્ષે અપ્રાપ્તમન્ત્રસાધ્યત્વં નિયમ્યતે મન્ત્રૈરેવ સ્મૃતિઃ સાધ્યેતિ તથા વેદાન્તમૂલસ્ત્રીશૂદ્રસાધારણસ્મૃતિપુરાણાદિપ્રાપ્ત્યા પક્ષે અપ્રાપ્તવેદાન્તશ્રવણાદિપરિપૂરણાર્થો નિયમઃ । `તસ્માત્ ન બ્રાહ્મણોઽવૈદિકમધીયીતઽ ઇતિ શ્રુતેઃ `શ્રોતવ્યઃ શ્રુતિવાક્યેભ્યઽ ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચેતિ આહુઃ। ન ચ `ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃમ્હયેઽદિત્યાદિસ્મૃતિવિરોધઃ, અવિચારિતેન ઉપબૃમ્હણાયોગાદિતિ વાચ્યમ્, વેદાન્તતાત્પર્યનિર્ણયાય તદ્વિચારાપેક્ષાયામપિ બ્રહ્મજ્ઞાને તદ્વિચારાપેક્ષાવિરહાત્। ન ચ કર્મવિષયકસ્મૃતિભિઃ કર્મજ્ઞાનસ્યેવ બ્રહ્મવિષયાત્ ભારતાદેરિતિહાસાદપિ સાક્ષાત્ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્યોદયાત્ બ્રહ્મજ્ઞાનેઽપિ તદપેક્ષેતિ વાચ્યમ્, ઉભયત્રપિ સ્મૃત્યાદેઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણાપ્રમાણતયા શ્રુતિતાત્પર્યનિર્ણાયકત્વાત્। અત એવોક્તં- `વેદં સમુપબૃમ્હયેઽદિતિ, ન તુ વેદાર્થં જાનીયાદિતિ। યત્તુ- `શ્રોતવ્યઃ શ્રુતિવાક્યેભ્યઽ ઇત્યાદિકં શ્રુતિમૂલપ્રમાણાભિપ્રાયકમ્ ઇતિ તન્ન, પઞ્ચમીપ્રતીતહેતુત્વસ્ય સાક્ષાત્ સમ્ભવે પારમ્પર્યકલ્પનાયોગાત્।
ન ચ વિપ્રકીર્ણનાનાશાખાર્થસઙ્ગ્રહાદિરૂપેણેતિહાસાદિના તત્ત્વનિશ્ચયદર્શનાત્ સતિ ચ તસ્મિન્ વિવિદિષાદ્વારા તદર્થાયા અન્તકરણશુદ્ધેરનપેક્ષિતત્વાત્ આપરોક્ષસ્ય વિષયભાવાદેવ સિદ્ધ્યા વેદજન્યબ્રહ્મજ્ઞાને ઇતિહાસજન્યાદધિકસ્યાપરોક્ષ્યસ્યાનનુભવેન તસ્ય નિયમાદૃષ્ટાસાધ્યત્વાત્ જ્ઞાનસ્ય ચ સ્વપ્રાગભાવનિવર્તન ઇવિ અજ્ઞાનનિવર્તને અદૃષ્ટનિરપેક્ષત્વાત્, અન્યસ્ય ચ નિયમાદૃષ્ટસાધ્યસ્યાભાવાત્ ન નિયમવિધિરિતિ વાચ્યમ્, `તમેતં વેદાનુવચનેનેઽત્યાદિ શ્રુતિબલાત્ યજ્ઞાદિજન્યાદૃષ્ટસ્ય નિયમાદૃષ્ટસ્યચ વિવિદિષાદ્વારકાન્તઃકરણશુદ્ધેરેવ સર્વાદૃષ્ટસાધ્યાયાઃ સમ્ભવેન જ્ઞાનસ્વરૂપોપકારિતયા તત્સાધ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ તદપેક્ષત્વાચ્ચ વિદ્યાયુક્તતદયુક્તકર્મજન્યફલગતચિરાચિરસ્વરૂપાતિશયવત્ નિયમાદૃષ્ટજન્યસાક્ષાત્કારે તદજન્યતત્ત્વનિશ્ચયાપેક્ષયાતિશયકલ્પનસ્યાવશ્યકત્વાચ્ચ નિયમવિધિત્વસમ્ભવાત્। તસ્માત્-
નિયમાદૃષ્ટસાધ્યસ્ય વ્યાવર્ત્યસ્યાપિ સમ્ભવાત્।
શ્રવણાદેર્નિયમનં સર્વથૈવોપપદ્યતે॥ ઇતિ ।
અત એવ શૂદ્રપ્રણીતાત્મપ્રબન્ધાદિપ્રાપ્તિનિમિત્તકાપ્રાપ્તાંશપૂરણાર્થો નિયમવિધિરિત્યાચાર્યાન્તરોક્તિરપિ વ્યાખ્યાતા। ઇતિ વિવરણોક્તનિયમોપપત્તિઃ

[3-2]
[3-3]
3. પરમતે શ્રવણાદિવિધ્યનુપપત્તિઃ
નનુ કિમિદં શ્રવણં નામ ? શક્તિતાત્પર્યાવધારણં વા ? તદ્વિશિષ્ટશબ્દાવધારણં વા ? તાત્પર્યપ્રમાપકલિઙ્ગાવધારણં વા ? આગમાચાર્યોપદેશજજ્ઞાનં વા ? નાદ્યઃ, અવાચ્યે બ્રહ્મણિ શક્ત્યસમ્ભવાત્। તાત્પર્યમપિ ન તાવદાપાતધીજન્યસ્ય વિચારનિવર્ત્યસ્ય સંશયસ્ય ધર્મિણિ, તસ્ય પ્રાગેવ નિશ્ચિતત્વેન તન્નિશ્ચયાર્થં તાત્પર્યનિશ્ચયસાધનસ્ય વિચારસ્ય વૈયર્થ્યાત્, અન્યથા વિચારાનન્તરમપિ સંશયાદિપ્રસઙ્ગાત્। નાપિ સંશયધર્મિગતપ્રકારવિશેષે તદ્વિશિષ્ટે તદુપલક્ષિતે વા, અખણ્ડાર્થતાહાનેઃ, અવધારણસ્ય જ્ઞાનત્વે વિધેયત્વસ્ય ત્વયાનઙ્ગીકારાત્। અત એવ ન દ્વિતીયાદિ। નાપિ ગુરુમુખાદ્વેદાન્તાનાં બ્રહ્મણિ સમ્યોજનં શ્રવણમ્, તસ્યાદ્યપક્ષાનતિરેકાત્। નાપિ વાક્યવિશેષપ્રયોગરૂપવાદકથા શ્રવણમ્, તત્ર શ્રવણપદાપ્રયોગાત્। અત એવ મનનનિદિધ્યાસનયોરપિ ન વિધિઃ, તયોરપિ જ્ઞાનાનતિરેકાદિતિ ચેન્ન, આદ્યપક્ષસ્યૈવ ક્ષોદક્ષમત્વાત્। ન ચ તત્ર શબ્દશક્ત્યસમ્ભવો દોષઃ, શુદ્ધેશક્ત્યસમ્ભવેઽપિ વિશિષ્ટશક્તેસ્તદ્વોધોપયોગિન્યા અવધારણીયાયાઃ સમ્ભવાત્, તાત્પર્યસ્યાપિ સંશયધર્મિણો નિશ્ચિતત્વેન તત્રાસમ્ભવેઽપિ સંશયકોટ્યુપલક્ષિતે નિર્વિશેષે સમ્ભવેન વિચારવૈયર્થ્યાત્। ન ચાખણ્ડાર્થતાહાનિઃ, સ્વરૂપમાત્રોપલક્ષકતયા અખણ્ડાર્થતાયા ઉપપાદિતત્વાત્। ન ચાવધારણસ્ય જ્ઞાનરૂપતયા અવિધેયતા, તસ્ય તર્કત્વેન જ્ઞાનવિજાતીયચેતોવૃત્ત્યન્તરત્વાત્, સુરેશ્વરાચાર્યૈઃ `શ્રવણાદિક્રિયા તાવત્ કર્તવ્યેહ પ્રયત્નતઽ ઇતિ શ્રવણાદૌ ક્રિયાપદપ્રયોગાત્। એવમેવ મનનનિદિધ્યાસનયોરપિ વિધેયાવમુક્ષેયમ્। ન ચ તાપ્તર્યરુપે વિષયે ઉપક્રમાદિરૂપે ચ પ્રમાણે સતિ જાયમાનસ્ય તસ્ય જ્ઞાનબહિર્ભાવાનુપપત્તિઃ તદ્બહિર્ભૂતવાગ્ધેનૂપાસનાદૌ પ્રમાણવસ્તુપરતન્ત્રત્વાદર્શનાદિતિ વાચ્યમ્, મન્મતે લિઙ્ગસ્ય પ્રામાણ્યાનભ્યુપગમેન સતિ પ્રમાણ ઇત્યસ્યૈવાભાવાદ્, ઉપક્રમાદેઃ પ્રમાણત્વપક્ષે તત્પૂર્વકાલીનત્વેનાસ્ય પ્રમાણે સતીત્યેતદંશાસિદ્ધેઃ। તસ્માત્ શ્રવણાદેરધીરૂપતયા મનોવ્યાપારત્વેન વિધેયત્વોપપત્તિઃ। સિદ્ધાન્તબિન્દુકલ્પલતિકયોર્વિસ્તરઃ।
યચ્ચાનુવાદિત્વાદિવર્ણનં વાચસ્પત્યે, તત્ પ્રસ્થાનાન્તરત્વાન્ન વિધિત્વોક્તિવિરોધિ॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ શ્રવણાદેર્વિધેયત્વોપપત્તિઃ

[3-3]
[3-4]
4. શ્રોતવ્યઃ ઇત્યાદેરનુવાદકત્વભઙ્ગઃ
[3-4]
[3-5]
5. શ્રવણવિધેર્ વિવરણોક્તવિચારવિધાયકત્વભઙ્ગઃ
એવં વિચારવિધાયકશ્રવણવિધિરેવ જિજ્ઞાસાસૂત્રમૂલમ્। ન ચ વિચારવિધૌ શ્રવણસાધ્યાપરોક્ષજ્ઞાનાધીનાયા અપરોક્ષજ્ઞાનકામનાયા અધિકારિવિશેષણત્વાઙ્ગીકારેણ અન્યોન્યાશ્રયાપાત ઇતિ વાચ્યમ્। અધીતવેદસ્ય વિદિતપદપદાર્થસઙ્ગતિકસ્યાપાતતો જાયમાનપરોક્ષજ્ઞાનાધીનાપરોક્ષજ્ઞાનકામનાયા અધિકારિવિશેષણત્વેનોક્તાન્યોન્યાશ્રયાનવતારાત્। ન ચ જિજ્ઞાસાસૂત્રોક્તો વિચારસ્તત્ત્વનિર્ણાયકન્યાયાનુસન્ધાનરૂપઃ, અન્યથા ન્યાયગ્રથનાત્મકશાસ્ત્રારમ્ભસિદ્ધયે તત્કર્તવ્યતોક્ત્યયુક્તેઃ, ઇતરસ્ય વેદેતિકર્તવ્યતાત્વાનુપપત્તેશ્ચ। શ્રવણં ચ નોક્તન્યાયાનુસન્ધાનરૂપં મનનાભેદપ્રસઙ્ગાત્। અતો ન શ્રવણવિધિજિજ્ઞાસાસૂત્રયોર્મૂલમૂલિભાવ ઇતિ વાચ્યમ્। જિજ્ઞાસાસૂત્રસ્ય શ્રવણવિધિસમાનવિષયકતયા મૂલમૂલિભાવાભાવેઽપિ શ્રવણવિધિવિષયશક્તિતાત્પર્યાવધારણાત્મકશ્રવણાક્ષિપ્તોપક્રમોપસંહારાદિતાત્પર્યલિઙ્ગવિચારમાદાય સમાનવિષયત્વસમ્ભવેન તદુપપત્તેઃ। મનનં તુ શ્રુતસ્યાર્થસ્ય યુક્તિભિશ્ચિન્તનમિતિ ન તદભેદોઽપિ, અર્થાક્ષિપ્તવિચારસ્યેતિકર્તવ્યતાત્વેઽપિ તાત્પર્યાવધારણરૂપે શ્રવણે ઉક્તસ્યાઙ્ગિત્વસ્યાનપાયાત્। યત્તુ યુક્તિભિરનુચિન્તનં નામ યદિ શ્રવણનિશ્ચિતસ્ય તાત્પર્યસ્ય તદ્વિષયશબ્દસ્ય વા સ્મરણમ્, પ્રત્યભિજ્ઞાનં વા, સંસ્કારદાર્ઢ્યફલકં શ્રવણસમાનાકારમભિજ્ઞાન્તરં વા, તર્હિ તસ્યાવશ્યકશ્રવણાવૃત્ત્યૈવ સિદ્ધેઃ મનનવિધિવૈયર્થ્યમ્, ત્રિવિધસ્યાપિ તસ્ય શ્રવણાનન્તર્ગતયુક્ત્યનપેક્ષત્વેન શ્રોતવ્યઃ શ્રુતિવાક્યેભ્યો મન્તવ્યશ્ચોપપત્તિભિરિતિસ્મૃતિવિરોધશ્ચ, `શ્રવણં યાવદજ્ઞાનં મતિર્યાવદયુક્તતાઽ ઇતિ મનનસ્ય શ્રવણાનિવર્તિતાયુક્તત્વશઙ્કાનિવર્તકત્વપ્રતિપાદકસ્મૃતિવિરોધશ્ચ ઇતિ। તન્ન, અનુચિન્તનસ્ય શ્રુતાર્થવિષયકયુક્તાયુક્તત્વાદિસંશયનિવર્તકયુક્ત્યનુસન્ધાનરૂપત્વેન વિવક્ષિતતયા ત્વદુક્તદોષાનવકાશાત્। ન ચ એવં યુક્તાયુક્તત્વસંશયાદેઃ સંશયપૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તાત્ મીમાંસાશાસ્ત્રારમ્ભોપયુક્તવિચારકર્તવ્યતાં પ્રતિપાદયદાદ્યસૂત્રં મનનવિધિમૂલમેવસ્યાત્, ન તુ શ્રવણવિધિમૂલમિતિ વાચ્યમ્। તાત્પર્યવિષયયુક્તાયુક્તત્વાદિસંશયાદિનિવર્તકવિચારાપેક્ષયા તાત્પર્યનિર્ણાયકશ્રવણાક્ષિપ્તલિઙ્ગવિચારસ્યાભ્યર્હિતતયા તદાક્ષેપકશ્રવણવિધિમૂલત્વસ્યૈવ વક્તું શક્યત્વાત્, યુક્તાયુક્તત્વવિચારસ્યાનુષઙ્ગિકત્વાચ્ચ।
યદ્વા સમન્વયાધ્યાયોક્તતાત્પર્યનિશ્ચાયકોપક્રમાદિયુક્ત્યનુસન્ધાનં શ્રવણં દ્વિતીયાધ્યાયોક્તાર્થાસત્ત્વશઙ્કાનિવર્તકયુક્ત્યનુસન્ધાનં મનનમ્। નનુ એવં વિવરણોક્તિવિરોધઃ, યૌક્તિકાસમ્ભાવનાવિપરીતભાવનાનિરાસિતર્કાણાં પ્રથમજ્ઞાનાન્તર્ભૂતત્વાદ્ ઇત્યાદિના અર્થાપત્તીનામપિ શ્રવણાન્તર્ગતિમુક્ત્વા "બ્રહ્માત્મત્વવિપરીતભાવનાપ્રચયનિમિત્તતદેકાગ્રવૃત્ત્યયોગ્યત્વમસમ્ભાવના વિપરીતભાવના તુ શરીરાધ્યાસસંસ્કારપ્રચયઃ" ઇત્યાદિના અસમ્ભાવનાનિવર્તકસ્ય મનનસ્યાર્થનિશ્ચયાનન્તરભાવિભાવનાપ્રચયહેતુચિત્તૈકાગ્ર્યહેતુતાયા એવોક્તત્વાદિતિ ચેન્ન, ભિન્નપ્રસ્થાનતયા વિવરણવિરોધસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્। ન ચ જિજ્ઞાસાસૂત્રસ્યાંશે મનનવિધિમૂલત્વાપાતઃ, સમન્વયોક્તવિચારસ્યાભ્યર્હિતતયા શ્રવણવિધિમૂલત્વસ્યૈવ વક્તવ્યત્વોપપત્તેઃ।
નનુ `મન્તવ્યશ્ચોપપત્તિભિઽરિતિ સ્મૃતિગતોપપત્તિશબ્દસ્ય મતિર્યાવદયુક્તતેતિ સ્મૃતિસ્થાયુક્ત શબ્દસ્ય શ્રોતવ્યઃ શ્રુતિવાક્યેભ્ય ઇતિ શ્રુતિશબ્દસ્યેવ સામાન્યપરત્વાહાનેન `આદૌ યચ્છ્રદ્ધયા સિદ્ધં પશ્ચાન્ન્યાયેન સાધિતમ્ઽ ઇતિ ન્યાયેન યુક્ત્યનપેક્ષશ્રદ્ધામાત્રેણ પ્રતિવાક્યમયમસ્ય વાક્યસ્યાર્થ ઇતિ ગુરુમુખાદ્વેદાર્થગ્રહણં શ્રવણં પશ્ચાત્ ન્યાયાનુસન્ધાનં મનનમિતિ ભેદસમ્ભવે યુક્તિષ્વેવ શ્રવણમનનભેદકથનાયોગ ઇતિ ચેન્ન, વાક્યાર્થગ્રહણસ્ય પ્રમારૂપતયા અવિધેયત્વસ્યોક્તત્વાત્। નનુ ઉક્તસ્ય વાક્યાર્થગ્રહણસ્ય શ્રવણાદિત્રયાનન્તર્ભાવે ચતુર્થસ્યાપિ મુમુક્ષ્વનુષ્ઠેયત્વાપાત ઇતિ ચેન્ન, તસ્ય જ્ઞાનરૂપતયા અનુષ્ઠાનાનર્હત્વાત્, શ્રદ્ધામાત્રાત્ સ્વત એવ જાતત્વેનાપુન્તન્ત્રત્વાચ્ચ। ન ચૈવં કેવલં ગુરુમુખાત્તદર્થં શ્રુતવતિ શ્રુતમનેનેતિ પ્રયોગાનુપપત્તિઃ, વિધેયત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા અર્થાન્તરત્વે સ્થિતે અસ્ય પ્રયોગસ્ય ગૌણતાદિના કથઞ્ચિદુપપાદનીયત્વાત્। અત એવ સ્મૃતિગતોપપત્ત્યયુક્તતાપદયોર્ન સામાન્યપરતા। ન ચ પ્રમાણભૂતશ્રુતિતાત્પર્યે નિશ્ચિતે અર્થસત્વાર્થમુપપત્યપેક્ષાયોગીન મનનસ્યાર્થાસત્વરૂપાપ્રામાણ્યશઙ્કાનિવર્તકત્વે વક્તવ્યે નિશ્ચિતપ્રામાણ્યસ્ય પુંસો મનનાભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્। તાદૃશં પ્રતિ તદભાવસ્યેષ્ટત્વાત્, કૃષ્ણલે અતિદેશપ્રાપ્તસ્યાવઘાતસ્ય દ્વારબાધેન બાધદર્શનાત્। તસ્માત્તાત્પર્યાવધારણં શ્રવણમ્। તચ્ચ લિઙ્ગવિચારાધીનમિતિ વિચારકર્તવ્યતાપરમાદ્યસૂત્રં શ્રવણવિધિમૂલકમ્, ન તુ મનનવિધિમૂલકમિતિ સિદ્ધં જિજ્ઞાસાસૂત્રસ્ય શ્રવણવિધિમાત્રમૂલકત્વમ્॥
નનુ ત્વન્મતે કર્મકાણ્ડવિચારો યથોત્તરક્રતુવિધિપ્રયુક્તઃ, તથા બ્રહ્મકાણ્ડવિચારોઽપિ માનવિધિપ્રયુક્ત ઇત્યેવ કિં ન સ્યાત્ ? ઉત્તરક્રતુવિધિભિઃ સ્વાનુષ્ઠાપ્યાર્થનિર્ણયાન્તવિચારસ્યેવ `તરતિ શોકમાત્મવિઽદિત્યાદિના શોકનિવૃત્તિહેતુત્વેનાવગતેનાત્મજ્ઞાનેન સ્વસિદ્ધયે વેદાન્તવિચારસ્યાક્ષેપાત્। યુક્તં ચાનેકેષાં ક્રતુવિધીનામાક્ષેપકત્વાદપ્યે- કસ્યૈવાક્ષેપકત્વમિતિ ચેન્ન, યદ્યપિ કાર્યેણ કારણાક્ષેપઃ સમ્ભવતિ, તથાપિ તસ્ય વૈધત્વસિદ્ધ્યર્થં વિધિમૂલત્વસ્યાવશ્યં વક્તવ્યત્વાત્। અન્યથા કર્મકાણ્ડવિચારસ્યાપિ કર્મજ્ઞાનાદેવાક્ષેપે અધ્યયનવિધેર્વોત્તરક્રતુવિધીનાં વા આક્ષેપકત્વોક્તિરયુક્તા સ્યાત્, મનનવિધિમૂલત્વં વદતા ત્વયાપિ અસ્યાક્ષેપસ્યાવશ્યં પરિહરણીયત્વાત્। એતેન અર્થાવગમપર્યન્તાધ્યયનવિધિપ્રયુક્તત્વસ્ય કર્મવિચારવદ્ બ્રહ્મવિચારેઽપિ સંભવે ન શ્રવણવિધિપ્રયુક્તત્વમ્। ન ચ સાક્ષાત્કારફલકમાવૃત્તિગુણકં મનનાદ્યઙ્ગકમિદં શ્રવણમધ્યયનવિધિપ્રયુક્તશ્રવણમાત્રાદ્ ભિન્નમિતિ વિધ્યન્તરં યુક્તમિતિ વાચ્યમ્, બ્રહ્મવિચારસ્યાપ્યધ્યયનવિધિપ્રયુક્તત્વેઽપિ સાક્ષાત્કારસ્યાપરોક્ષૈકરસાત્મવિષયત્વેનૈવ સિદ્ધેઃ, આવૃત્તેશ્ચ વિધ્યન્તરાઙ્ગીકારેઽપિ અવઘાતવદ્ દૃષ્ટફલત્વેન વક્તવ્યત્વાત્ કર્મકાણ્ડેઽપિ તાત્પર્યાવધારણપર્યન્તવિચારાવૃત્તેરપેક્ષિતત્વાત્, તતઃ પરં બ્રહ્મકાણ્ડેઽપિ તદાવૃત્તેરનપેક્ષિતત્વાત્। મનનસ્ય ચ કર્મકાણ્ડેઽપિ તદર્થનિશ્ચયાયાપેક્ષિતત્વાદધ્યયનવિધિવિહિતૈકદેશારણ્યકાધ્યયનાનુવાદેન વાક્યાન્તરેણારણ્યાદ્યઙ્ગાન્તરવિધાનવત્ મુણ્ડકકારીર્યાદ્યધ્યયનાનુવાદેન શિરોવ્રતભૂમિભોજનાદ્યઙ્ગવિધાનવત્ `તાં ચતુર્ભિરાદત્તઽ ઇત્યર્થપ્રાપ્તાભ્યાદાનાનુવાદેન સઙ્ખ્યાવિધાનવચ્છાધ્યયનવિધ્યાક્ષિપ્તવિચારૈકદેશાનુવાદેન ત્વદ્રીત્યા મનનાદ્યઙ્ગવિધાનસ્ય સમ્ભવાદિતિ નિરસ્તમ્, મનનવિધિમૂલત્વવાદિનોઽપિ સમાનત્વાદધ્યનવિધેઃ સ્વાધ્યાયાવાપ્તિફલકતયા અર્થજ્ઞાનફલકત્વાભાવાદ્, અધ્યેતવ્ય ઇતિ કર્મપ્રધાનતવ્યપ્રત્યયેન સ્વાધ્યાયસ્યૈવ ફલત્વાવગમાત્। ન ચ તસ્યાપુરુષાર્થતયા ફલવદર્થાવબોધપર્યન્તં વ્યાપારઃ, `ચિત્રયા યજેત પશુકામઽ ઇત્યાદાવપિ કામ્યમાનપશ્વાદેરપ્યફલત્વાપત્તેઃ, પરમ્પરયા પુરુષાર્થસાધનતયા ફલત્વે પ્રકૃતેઽપિ તસ્ય સમ્ભવાત્। તસ્માચ્છ્રવણવિધિર્મૂલં વિચારવિધાયકજિજ્ઞાસાસૂત્રસ્ય, ન તુ મનનવિધિરિતિ સિદ્ધમ્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ વિચારસ્ય શ્રવણવિધિમૂલત્વોપપત્તિઃ

[3-5]
[3-6]
6. અધ્યયનવિધેર્ નિત્યત્વેઽપિ વિચારવિધાયકત્વમ્
પ્રસ્થાનાન્તરે તુ અધ્યયનવિધેરેવાર્થાવગમપર્યન્તત્વાત્ કાણ્ડદ્વયવિચારાક્ષેપકત્વમ્, શ્રવણાદિષુ ચ ન વિધિઃ। તેષામન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધસાક્ષાત્કારસાધનતાકત્વાદિત્યુક્તમ્। ન ચ અધ્યયનાભાવે પ્રત્યવાયશ્રવણાદધ્યયનસ્ય નિત્યતાયા અપ્યવગમાત્ કથં તસ્યાર્થાવગમપર્યન્તત્વમિતિ વાચ્યમ્, અર્થજ્ઞાનાર્થત્વેઽપિ અધ્યયનવિધેરવૈયર્થ્યાય અધીતેનૈવ વેદેન કર્તવ્યતાં જ્ઞાત્વા અનુષ્ઠિતં કર્મ ફલાયાલમિત્યાદિનિયમાશ્રયણાદસત્યધ્યયને યથોક્તનિત્યાદિકર્માનુષ્ઠાનાસિદ્ધ્યા પ્રત્યવાયશ્રવણોપપત્તિઃ। તથા ચાર્થજ્ઞાનાર્થસ્યાપિ અધ્યયનસ્ય ફલતો નિત્યત્વમિતિ કેચિત્। અપરે તુ અનધ્યયને સન્ધ્યાનુપાસન ઇવ સાક્ષાત્ પ્રત્યવાયશ્રવણેનાધ્યયનસ્યાદૃષ્ટત્વેઽપ્યર્થજ્ઞાનસ્યાપિ દૃષ્ટત્વાદપેક્ષિતત્વાચ્ચ તાદર્થ્યમપીત્યુભયાર્થતા પશુપુરોડાશાદિવદિતિ આહુઃ। અત્ર ચાધ્યયનવિધેર્નિત્યત્વે સત્યુભયવિચારાક્ષેપકત્વં પરેણાપ્યઙ્ગીકૃતં, તદયુક્તમ્, જિજ્ઞાસાસૂત્રસ્ય મનનવિધિમૂલત્વવાદિનસ્તસ્ય તદઙ્ગીકારાનર્હત્વાત્, અયુક્તત્વશઙ્કાનિવર્તકમનનરૂપવિચારસ્યાપિ અધ્યયનવિધ્યાક્ષિપ્તત્વેન તત્ર વિધિવૈયર્થ્યાત્ સૂત્રસ્ય તન્મૂલત્વાસિદ્ધેઃ॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ વાચસ્પત્યુક્તસ્વાધ્યાયવિધિવિચારાક્ષેપકત્વસ્યોપપત્તિઃ

[3-6]
[3-7]
7. સ્વમતે શ્રવણાદિવિધિસમર્થનમ્
યત્તુ શબ્દજજ્ઞાનસ્વરૂપમેવ શ્રવણં વિધેયમિતિ, તન્ન, આપાતદર્શનસ્ય તદ્વિના જાયમાનત્વાત્। ન ચ તદ્ભિન્ને પ્રતિવાક્યમસ્ય વાક્યસ્યાયમર્થ ઇતિ સિદ્ધાર્થોપદેશેનાનેકશાખાસ્થવાક્યાર્થજ્ઞાનમ્, વેદાન્તરૂપવાક્યાર્થવિચારસ્ય સામાન્યતઃ સાધનત્વેન પ્રાપ્તત્વાત્। ન ચ યથા ઘટાદાવિતરભેદે સિદ્ધેઽપિ પૃથિવીઇરેભ્યો ભિદ્યત ઇત્યત્ર ન સિદ્ધસાધનમ્, યથા ચ સ્થાનપ્રકરણાધિકરણોક્તરીત્યા રાજસૂયાન્તર્ગતેષ્ટિપશુસોમેષુ પ્રાતિસ્વિકરૂપેણ ચોદકત ઇતિકર્તવ્યતાપ્રાપ્તાવપિ રાજસૂયરૂપે તદપ્રાપ્તિઃ, તથા વેદાન્તવિચારત્વોપહિતે બ્રહ્મજ્ઞાનહેતુતાયા અપ્રાપ્તેરપૂર્વવિધિતેતિ વાચ્યમ્, સામાન્યતઃ પ્રાપ્તસાધનસાધ્યભાવમનાદૃત્ય વિશેષોપાધિના આપ્રાપ્તસાધનત્વપ્રાપ્તયે અપૂર્વવિધ્યઙ્ગીકારે જ્યોતિષ્ટોમાદિવાક્યવિચારેઽપિ તેન રૂપેણ તદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનં પ્રત્યપ્રાપ્તસાધનતાસિદ્ધયે અપૂર્વવિધ્યન્તરકલ્પનાપત્તેઃ।
એતેન નિદિધ્યાસનસ્યાવ્યક્તસ્વભાવબ્રહ્મસાક્ષાત્કારહેતુતા નાન્યતઃ પ્રાપ્તેતિ સ તાવદપૂર્વવિધિઃ, તથા અજ્ઞાતાદૌ નિદિધ્યાસનાસમ્ભવેન શ્રવણમનનયોર્નિદિધ્યાસને લિઙ્ગાદેવ પ્રાપ્તાવપિ નિયતવિષયકનિદિધ્યાસનવિષયગુણાન્યગુણેષુ લિઙ્ગેન તયોરપ્રાપ્તેઃ તદ્વિધિરપ્યપૂર્વવિધિરેવ, એવં ચ શ્રવણમનનયોર્નિદિધ્યાસિતવ્યગુણાંશે દૃષ્ટદ્વારેણ, અન્યત્ર ત્વદૃષ્ટદ્વારેણ નિદિધ્યાસનાઙ્ગતેતિ- નિરસ્તમ્। શ્રવણાદીનાં નિર્ગુણવિષયતયા સગુણવિષયત્વાભાવાત્, વિપરીતાઙ્ગાઙ્ગિભાવસ્ય સ્થાપિતત્વાચ્ચ, સૂક્ષ્માર્થગોચરનિદિધ્યાસનસ્ય તાદૃશાર્થવિષયકસાક્ષાત્કારહેતુતાયા દૃષ્ટત્વેનાપૂર્વત્વાભાવાચ્ચ

[3-7]
[3-8]
8. જ્ઞાનવિધિસમર્થનમ્
નનુ અત્ર શ્રૂયમાણલિઙાદેઃ કા ગતિરિતિ ચેત્, શિલાતલપ્રયુક્તક્ષુરતૈક્ષ્ણ્યવત્ કુણ્ઠીભાવાત્ `જર્તિલયવાગ્વા વા જુહુયાઽદિત્યાદાવિવાર્થવાદત્વમેવ। ન ચ `પત્ન્યવેક્ષિતમાજ્યં ભવતિઽ, `વિદુષા કર્મ કર્તવ્યં તસ્માત્ પશ્યેત નિત્યશઃ।ઽ ઇત્યાદિના જ્ઞાનસ્યાપિ વિધાનં દૃષ્ટમિતિ વાચ્યમ્, તત્ર તદ્ધેત્વિન્દ્રિયસંયોગાદેર્વિધેયત્વાદ્ અનન્યગત્યા લક્ષણાયા ઇષ્ટત્વાત્। ન ચ `ન વિધૌ પરઃ શબ્દાર્થઽ ઇત્યનેન વિરોધઃ `ગોભિઃ શ્રીણીત મત્સરઽમિત્યાદૌ વિધિવાક્યેઽપિ લક્ષણાદર્શનેન તસ્યૌત્સર્ગિકત્વાદ્, અર્થવાદાનુરોધેનવિધૌ ન પરઃ શબ્દાર્થ ઇત્યર્થકત્વાચ્ચ। ન ચ સાક્ષાત્કૃતિસાધ્યત્વસ્ય ઇન્દ્રિયસમ્પ્રયોગેઽપ્યભાવાદ્ ઇન્દ્રિયનિષ્ઠક્રિયાદ્વારા પરમ્પરયા કૃતિસાધ્યત્વસ્ય જ્ઞાનેઽપિ સમ્ભવાદ્, અનિચ્છતો દુર્ગન્ધાદિજ્ઞાનવદ્ અનિષ્ઠસમ્પ્રયોગસ્યાપિ દર્શનાચ્ચ જ્ઞાનસામ્યં સંયોગસ્યેતિ વાચ્યમ્, સ્વર્ગાદાવિવ સ્વેચ્છાધીનકૃતસાધ્યત્વસ્ય વિધેયતાપ્રયોજકસ્ય જ્ઞાને અભાવાત્, સમ્પ્રયોગસ્ય તુ તદ્વૈપરીત્યેન વિશેષાત્। ન ચ `ભક્ષેહીઽતિ ભક્ષમન્ત્રેષુ તૃપ્તેરનુનિષ્પાદિતતયાઽનનુષ્ઠેયત્વેન તૃપ્તિપ્રકાશભાગસ્ય તત્ર વિભજ્ય વિનિયોગાભાવેઽપિ અવેક્ષણસ્યાનુષ્ઠેયત્વાત્ તત્પ્રકાશકભાગસ્ય અવેક્ષણો વિનિયોગ ઇતિ તૃતીયાધ્યાયોક્તિવિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્, ઇન્દ્રિયસમ્પ્રયોગરૂપાવેક્ષણસ્ય તૃપ્ત્યાદિવદનુનિષ્પાદિત્વાભાવેનાનુષ્ઠેયતયા તત્પ્રકાશકભાગસ્ય તસ્મિન્વિભજ્ય વિનિયોગ ઇત્યેવમ્પરત્વાત્। યચ્ચ એકશ્રોત્રગતાનેકગકારેષુ બુભુત્સાપ્રયત્નાભ્યામભીષ્ટગકારજ્ઞાનદર્શનેન જ્ઞાનસ્યાપિ વિધેયત્વમિતિ, તન્ન, અનભિમતવિષયવૈમુખ્યસ્યૈવ બુભુત્સાપ્રયત્નસાધ્યતયા જ્ઞાનં પ્રતિ તયોરજનકત્વાત્। ન ચ- "યદેવ વિદ્યયા કરોતી"તિ વિદ્યાયા અઙ્ગત્વશ્રવણાદ્ અવિહિતસ્ય ચાઙ્ગત્વાનુપપત્ત્યા વિદ્યાયા વિધેયત્વમિતિ વાચ્યમ્, તસ્ય વાક્યસ્યોદ્‌ગીથોપાસનાપ્રકરણસ્થતયા તત્રત્યવિદ્યાપદસ્ય ઉપાસનાપરતયા વિહિતત્વેનાઙ્ગત્વાવિરોધાત્, `તન્નિર્ધારણાનિયમસ્તદ્‌દૃષ્ટેઽરિત્યત્ર વિદ્યાયા અઙ્ગાવબદ્ધાયા અઙ્ગત્વનિરાસેઽપિ ન વિધેયત્વહાનિઃ।
નનુ યથા દુર્ગન્ધાદિજ્ઞાનસ્યેચ્છાવિષયત્વાભાવેઽપિ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય તદ્વિષયત્વમ્, યથા ચ જ્ઞાનાન્તરસ્ય નિયમાદૃષ્ટાસાધ્યત્વેઽપિ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય તત્સાધ્યત્વમ્, યથા પર્વતાદિજ્ઞાનસ્ય નયનોન્મીલને સતિ પ્રયત્નાન્તરનિરપેક્ષત્વેઽપિ ધ્રુવારુન્ધત્યાદિજ્ઞાને તત્સાપેક્ષત્વમ્, તથાઽતિસૂક્ષ્મબ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય ઇચ્છાપ્રયત્નસાધ્યત્વસમ્ભવ ઇતિ ચેન્ન, પ્રામાણિકદૃષ્ટવિજાતીયકિઞ્ચિદ્ધર્મદર્શનેનાપ્રામાણિકવૈજાત્યસ્ય કલ્પયિતુમશક્યત્વાત્, પ્રયત્નાન્વયવ્યતિરેકયોશ્ચ જ્ઞાનસાધનજનને ઉપક્ષીણતયા ધ્રુવારુન્ધાત્યાદિનિદર્શનાન્યથાસિદ્ધતયા તન્ન્યાયેન બ્રહ્મજ્ઞાને કૃતિસાધ્યત્વસ્ય વક્તુમશક્યત્વાચ્ચ। ન ચ શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનસ્ય નિયમેન પુંતન્ત્રત્વદર્શનાદ્ બ્રહ્મણશ્ચ શાસ્ત્રાર્થત્વાત્ તજ્જ્ઞાનસ્ય પુંતન્ત્રત્વમિતિ વાચ્યમ્, તત્રાપિ જ્ઞાનસાધનસ્યૈવ પુંતન્ત્રત્વાત્। યચ્ચ પ્રશસ્તાપ્રશસ્તજ્ઞાનયોર્વિધિનિષેધદર્શનમ્, તદપિ જ્ઞાનકારણવિષયકમેવ। યચ્ચ ઇચ્છાદિના ઉત્પત્તિનિરોધયોરનુભવઃ, સોઽપિ કરણવ્યાપારવિષયક એવ। ન ચ એવં નામાદિષુ બ્રહ્મોપાસનાયાં ત્વયા વિધેયત્વેનાઙ્ગીકૃતાયાં પુંતન્ત્રત્વં ન સિધ્યેત્, તત્રાપિ મનોધારણાદેરેવ પુંતન્ત્રત્વસ્ય વક્તું શક્યત્વાદિતિ વાચ્યમ્, જ્ઞાનવિધ્યુક્તાનુપપત્તેસ્તત્રાભાવેન નિરોધાદીનામન્યપરત્વસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। ન ચ ઉક્તજ્ઞાનરૂપશ્રવણાદિષ્વતિપ્રયત્નસાધ્યત્વસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાદ્ વિધેયત્વમિતિ વાચ્યમ્, અનુભવાન્યથાસિદ્ધેરુક્તત્વાત્। ન ચ ત્વયાપિ નિદિધ્યાસનસ્ય પરોક્ષજ્ઞાનસન્તાનરૂપસ્ય વિધેયત્વં વદતા સન્તાનિનાં જ્ઞાનાનામપિ વિધેયત્વમઙ્ગીકર્તવ્યમેવ તદવિધાને સન્તતિવિધાનાનુપપત્તેરિતિ વાચ્યમ્, આવૃત્તિગુણયોગસ્યૈવ વિધેયત્વાદ્ ઉપનિષદમાવર્તયેદિત્યત્રેવ । ન ચ શ્રવણાદેઃ જ્ઞાનાનાત્મકત્વે શ્રવણં યાવદજ્ઞાનમિત્યજ્ઞાનવિરોધિત્વસ્મૃતેઃ શ્રવણેનાજ્ઞાનં નિવૃત્તમિત્યનુભવસ્ય ચાનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, આવૃત્તિગુણયોગવાક્યાર્થપ્રમિત્યુપયુક્તતાત્પર્યનિર્ણયદ્વારા ઉપક્રમાદિલિઙ્ગવિચારાત્મકશ્રવણાદેરજ્ઞાનાદિવિરોધિતયા સ્મૃત્યનુભવયોરુપપત્તેઃ। `વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીતેઽત્યાદૌ જ્ઞાનવિધાવુક્તાનુપપત્ત્યા પ્રજ્ઞાશબ્દસ્ય વિચારલાક્ષણિકત્વોપપત્તેઃ। ન ચ ત્વયા વિધેયત્વેનાઙ્ગીકૃતસ્ય ધ્યાનસ્ય જ્ઞાનભિન્નત્વે તસ્ય સ્વવિષયે વ્યવહારજનકત્વં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, તદન્યજ્ઞાનેનૈવ તત્કારણતયાઽઽવશ્યકેન તદ્વિષયે વ્યવહારોપપત્તેઃ પ્રમાણવતોઽસ્ય ગૌરવસ્યાદોષત્વાત્। અત એવ ધ્યાનવિષયે જાનામીત્યનુભવસ્મરણે તદ્ભિન્નજ્ઞાનપ્રયુક્તતયા વ્યાખ્યાતે। તસ્યાભિધ્યાનાદિતિ શ્રુતૌ ધ્યાનસ્ય માયાખ્યાવિદ્યાનિવર્તકત્વેઽપિ તદુક્તિઃ ધ્યાનાનન્તરભાવિસાક્ષાત્કારદ્વારાભિપ્રાયેતિ ન તયા વિરોધઃ। યત્તૂપાસીતેત્યુપક્રમ્ય `ય એવં વેદેઽત્યુપસમ્હારેણ ત્વયાપિ વિધેયત્વેનાઙ્ગીકૃતાયામુપાસનાયાં વિદિધાતુપ્રયોગેણ ઉપાસનાયાઃ જ્ઞાનત્વાવગમાદ્ અન્યત્રાપિ જ્ઞાનત્વં ન વિધેયત્વવિરોધીતિ, તન્ન, ઉક્તાનુપપત્ત્યા વિદેસ્તત્રામુખ્યત્વેનૈવ જ્ઞાનત્વાગમકત્વાદ્ ધાત્વનેકાર્થત્વેન વા। ન ચ માનતન્ત્રતામાત્રેણ કથમપુંતન્ત્રતા પ્રતિગ્રહીત્રાદિતન્ત્રસ્યાપિ દાનાદેસ્તદ્દર્શનાદિતિ વાચ્યમ્; ન હ્યન્યતન્ત્રતામાત્રેણાવિધેયત્વં બ્રૂમઃ કિન્તુ પુમિચ્છાભિર્યત્કારણે સતિ અન્યથા કર્તુમશક્યત્વમ્। જ્ઞાનસ્ય પુરુષતન્ત્રતાભઙ્ગઃ।

કિં ચ વિધીયમાનં જ્ઞાનં કિં શાબ્દમ્ ? કિં વા તદભ્યાસઃ ? યદ્વા તત્ત્વમનપેક્ષ્યારોપિતવિષયતયા ધ્યાનમ્ ? કિં વાપરોક્ષ્યફલકં જ્ઞાનાન્તરમ્ ? નાદ્યઃ, કર્મકાણ્ડ ઇવ ગૃહીતસઙ્ગતેઃ સ્વતઃ સિદ્ધત્વેન કૃત્યસાધ્યતયા વિધ્યવિષયત્વાત્। ન ચ કર્મકાણ્ડેઽપ્યાપાતજન્યસ્ય સ્વતઃ સિદ્ધત્વેઽપિ વિમર્શજન્યસ્ય કૃતિસાધ્યત્વમ્, અન્યથા અધ્યયનવિધેરુત્તરક્રતુવિધેર્વા તદાક્ષેપકતા ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, તજ્જનકવિચાર એવ વિધેયતાપ્રયોજકકૃતિસાધ્યત્વપર્યવસાનેન તાદૃશજ્ઞાનેઽપ્યસમ્ભવાત્। ન દ્વિતીયઃ, સ કિં મોક્ષાય વિધીયતે ? સાક્ષાત્કારાય વા ? નાદ્યઃ, તસ્ય નૈયોગિકત્વેન સ્વર્ગાદિવદનિત્યત્વાપાતાત્। ન ચ બન્ધધ્વંસસ્ય નૈયોગિકત્વેઽપિ ધ્વંસત્વાત્ શ્રુત્યાદિબલાચ્ચ નિત્યત્વોપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, ન હિ મન્નય ઇવ ત્વન્નયેઽપિ બન્ધધ્વંસમાત્રં મુક્તિઃ કિન્તુ લોકાન્તરપ્રાપ્તિઃ, તસ્યામુક્તદોષતાદવસ્થ્યાપત્તિઃ। ન ચાનાવૃત્તિશ્રુત્યા નિત્યત્વમ્, `તદ્યથેહકર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયતે એવમેવામુત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતેઽ ઇતિ શ્રુત્યા નૈયોગિકસ્યાનિત્યત્વાવગમાત્। ન ચૈતચ્છ્રતિવિરોધેન તસ્યાનિત્યત્વાબોધકત્વમ્, `યત્કૃતકં તદનિત્યમ્ઽ ઇતિ યુક્ત્યુપોદ્વલિતતયા પ્રાબલ્યાત્। ન દ્વિતીયઃ, તત્ કિં દૃષ્ટફલકમ્ ? અદૃષ્ટફલકં વા ? નાદ્યઃ, પરોક્ષજ્ઞાનાભ્યાસેન તત્ત્વસાક્ષાત્કારાદર્શનાત્। ન દ્વિતીયઃ, પ્રમાણાયત્તત્વાત્તસ્ય। અત એવ ન તૃતીયઃ, ધ્યાનસ્ય જ્ઞાનરૂપત્વાભાવાચ્ચ। ન ચતુર્થઃ શબ્દસ્યાપિ પ્રામાણ્યાભાવાપાતાદ્ બ્રહ્મણિ પ્રમાણીભૂતજ્ઞાનકર્તવ્યતાયામેવ પ્રામાણ્યાત્। ન ચ મહાતાત્પર્યમાદાય બ્રહ્મણ્યપિ પ્રામાણ્યમ્, તાદૃશજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રમાણાયત્તતયા વિધિફલત્વાભાવાત્। તસ્માત્ પત્ન્યવેક્ષિતમાજ્યમિત્યાદાવપિ જ્ઞાનસ્યાવિધાનાદ્ ધ્યાનસ્યાપિ વિજ્ઞાનવ્યતિરેકસાધનાત્ સૂક્ષ્મશાસ્ત્રાર્થબુદ્ધૌ કૃત્યન્વયવ્યતિરેકયોસ્તત્સાધનવિષયતયાન્યથાસિદ્ધત્વાચ્ચ નાત્મજ્ઞાનં વિધાતું શક્યતે। તદેવં શ્રવણસ્ય જ્ઞાનરૂપત્વે વિધેયત્વાનુપપત્તિઃ। તસ્માત્ જ્ઞાનવિજાતીયં શ્રવણમ્ અપરોક્ષજ્ઞાનજનકશબ્દેતિકર્તવ્યતારૂપવિચારાત્મકં મનનનિદિધ્યાસનાઙ્ગકં પ્રમેયાવગમં પ્રત્યઙ્ગતયા પ્રધાનભૂતમપરોક્ષજ્ઞાનફલકતયા વિધીયત ઇતિ સિદ્ધમ્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ જ્ઞાનવિધિભઙ્ગઃ

[3-8]
[3-9]
9. શાબ્દપ્રત્યક્ષભઙ્ગઃ
નનુ કથમપરોક્ષજ્ઞાનજનકત્વં શબ્દસ્ય ? માનાભાવાદિતિ ચેન્ન, "તદ્ધાસ્ય વિજજ્ઞૌ તમસઃ પારં દર્શયતી"ત્યાદેઃ "વેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થા" ઇત્યાદેશ્ચ માનત્વાત્। પૂર્વવાક્યે તજ્જનકાપરોક્ષજ્ઞાનસ્યોપદેશમાત્રસાધ્યત્વોક્તેઃ, દ્વિતીયશ્રુતૌ શાબ્દજ્ઞાનસ્ય વિપદેન વિશેષવિષયત્વસ્ય લાભાત્ સુપદેનાપરોક્ષત્વોક્તેઃ। ન ચ વિજજ્ઞાવિતીત્યાદેઃ પરોક્ષજ્ઞાનેનાપિ ચરિતાર્થતા, "તમસઃ પારં દર્શયતી"ત્યુત્તરવાક્યસ્વરસેન અપરોક્ષજ્ઞાનપરત્વસિદ્ધેઃ। ન ચ ગ્રામમાર્ગોપદેષ્ટરિ ગ્રામં દર્શયતીતિવત્ પરમ્પરયા પ્રયોજકતયોપચારઃ સાક્ષાત્સાધનત્વે બાધકાભાવેન તસ્યાત્રાન્યાય્યત્વાદ્, ઉપદેશાતિરિક્તકારણસ્ય નારદસનત્કુમારાખ્યાયિકાયામપ્રતીતેશ્ચ। ન ચ મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમિત્યાદિશ્રુતિવિરોધઃષ તસ્યાશ્ચિત્તૈકાગ્ર્યપરત્વાત્। ન ચ સુપદસ્યાપ્રામાણ્યશઙ્કાવિરહપરત્વેન દ્વિતીયવાક્યેન તેનાપરોક્ષરૂપતાપ્રાપ્તિઃ, અન્યથા વેદાન્તબોધ્યસ્ય વિચારકર્તવ્યતાદેશ્ચાપરોક્ષત્વાપાતાદિતિ વાચ્યમ્, નિશ્ચિતપદેનૈવાપ્રામાણ્યશઙ્કાવિરહાદેર્લબ્ધતયા સુપદસ્યાતત્પરત્વાત્। નાપિ વેદાન્તબોધ્યસ્ય બ્રહ્માતિરિક્તસ્યાપ્યેવમાપરોક્ષ્યાપત્તિઃ, અર્થપદસ્ય મુખ્યતસ્તાત્પર્યવિષયપરત્વાદ્, વેદાન્તબોધ્યતાયા બ્રહ્મમાત્રપર્યવસન્નત્વાચ્ચ।
એવમનુમાનમપ્યત્ર માનમ્- `અપરોક્ષત્વમ્, તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યજ્ઞાનવૃત્તિ, અપરોક્ષજ્ઞાનનિષ્ઠાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વાત્, જ્ઞાનત્વવત્ઽ। ન ચ કર્મકાણ્ડજન્યજ્ઞાનવૃત્તીત્યેવમપિ સાધ્યેતેતિ વાચ્યમ્, વિપક્ષબાધકસત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વિશેષાત્। તથા હિ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનાજનકત્વે અપરોક્ષભ્રમનિવૃત્તિર્ન સ્યાત્। ન ચ મનસૈવાપરોક્ષજ્ઞાનમ્, મનસઃ કુત્રાપ્યસાધારણ્યેન પ્રમાકરણત્વાભાવાદ્, આત્મનઃ સ્વપ્રકાશત્વાત્ સુખાદીનાં સાક્ષિવેદ્યત્વાત્। ન ચ શબ્દે અપરોક્ષજ્ઞાનજનકત્વવદ્ અન્યત્રાક્લૃપ્તમેવ મનસિ તત્કલ્પનીયમ્। એવં હિ સર્વાંશસ્યૈવ મનસિ કલ્પ્યત્વેન વિશેષાત્। ન ચૈવં જ્યોતિષ્ટોમાદિવિષયકકર્મકાણ્ડજન્યજ્ઞાને કલ્પકમસ્તિ। તત્ર હિ કલ્પનીયમનુષ્ઠાનાય વા ? ફલાય વા ?   નાદ્યઃ, પરોક્ષજ્ઞાનાદેવ તત્સમ્ભવાત્। તત એવાનુષ્ઠાનાત્ ફલસિદ્ધેર્ન દ્વિતીયોઽપિ।
ન ચ વિમતઃ શબ્દો નાપરોક્ષધીહેતુઃ શબ્દત્વાદિતિ પ્રતિસાધનમ્, `દશમસ્ત્વમસીઽત્યાદાવેવ વ્યભિચારાત્। ન ચ તત્રાપીન્દ્રિયમેવ કરણં શબ્દસ્તત્સહકારીતિ વાચ્યમ્, ક્વચિત્ બહુલતમે તમસિ લોચનહીનસ્યાપિ તદ્વાક્યાદપરોક્ષભ્રમનિવર્તકસ્ય દશમોઽસ્મીત્યપરોક્ષજ્ઞાનસ્ય દર્શનાત્। યત્રાપીન્દ્રિયસદ્ભાવઃ, તત્રાપિ તદપ્રયોજકમેવ। ન ચ ધર્મવાંસ્ત્વમસિ પર્વતોઽગ્નિમાનિત્યાદૌ વિશેષ્યાપરોક્ષત્વેઽપિ વિશેષણપારોક્ષ્યવદ્ અત્રાપિ દશમત્વે પારોક્ષ્યમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, અત્ર પરોક્ષત્વે અપરોક્ષભ્રમાનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્।
નનુ એવમપિ શબ્દસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનજનકત્વં કિં સ્વાભાવિકમ્ ? ઉતાપરોક્ષવિષયનિમિત્તકમ્ ? નાદ્યઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્। ન દ્વિતીયઃ, જીવાઃ પરમાત્મનો ન ભિદ્યન્તે આત્મત્વાદિત્યાદિના જાયમાનાનુમિતેઃ શ્રવણાત્ પ્રાગાપતતો વેદાન્તજન્યાયા ભાષાપ્રબન્ધજન્યાયા અનધીતવેદાન્તજન્યાયા ઐક્યપ્રતીતેશ્ચાપરોક્ષ્યાપાતાત્ શ્રવણનિયમાદેરનિયમાત્। કિઞ્ચાર્થસ્યાપરોક્ષ્યં ન તાવદપરોક્ષબુદ્ધિરૂપત્વમ્, બ્રહ્મણ્યસ્ય સત્ત્વેઽપિ દશમત્વાદાવભાવાત્, ચૈત્રાપરોક્ષજ્ઞાને મૈત્રસ્ય શબ્દાદિના આપરોક્ષ્યાદર્શનાચ્ચ। નાપ્યપરોક્ષવ્યવહારવિષયત્વમ્, વ્યવહારાપરોક્ષ્યસ્ય તાદૃગર્થભેદવિષયકત્વરૂપત્વે અન્યોન્યાશ્રયાત્, અપરોક્ષોઽયમિત્યેવંરૂપત્વે અજ્ઞાનાવૃતેઽપિ તદભાવાત્, ત્વયાપિ ન પ્રકાશત ઇત્યાદિવ્યવહારાર્થમેવાવરણકલ્પનાદ્, ઉક્તવ્યવહારયોગ્યત્વરૂપત્વે વ્યવહિતઘટે શબ્દાદપરોક્ષજ્ઞાનપ્રસઙ્ગાદ્, અપરોક્ષજ્ઞાનજન્યત્વરૂપત્વે ચ વક્ષ્યમાણપક્ષાન્તર્ભાવાત્। તસ્માદર્થસ્યાપરોક્ષધીવિષયત્વમેવાપરોક્ષત્વં વાચ્યમ્। તત્ર ચૈતજ્જ્ઞાનવિષયત્વેન તદુક્તાવન્યોન્યાશ્રયઃ, જ્ઞાનાન્તરાભિપ્રાયે તુ કેષાઞ્ચિદપરોક્ષે સ્વર્ગાદાવસ્માકં શબ્દાદપરોક્ષધીપ્રસઙ્ગાત્। એકપુમભિપ્રાયે તુ પૂર્વાપરોક્ષે શબ્દાદિના ઇદાનીમપરોક્ષધીપ્રસઙ્ગાત્। એકકાલાભિપ્રાયે પ્રત્યક્ષાગ્નૌ લિઙ્ગાચ્છબ્દાદ્વા આપરોક્ષ્યં સ્યાદિતિ ચેન્ન, યં શાબ્દબોધમાદાય યસ્ય બોધ્યત્વમ્, તત્સાક્ષાત્કારાર્થં તદભિન્નાર્થાવગાહિત્વનિમિત્તકમિત્યુક્તદોષાનવકાશાત્।
ન ચ એવં પ્રત્યક્ષાન્તર્ભાવઃ શબ્દસ્ય સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, બોધ્યભિન્નાર્થકશબ્દાતિરિક્તત્વે સતિ પ્રત્યક્ષપ્રમાકરણત્વસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યાન્તર્ભાવે તન્ત્રત્વાત્। નનુ- "મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્ય"મિત્યાદેરિવ મનઃકરણતાપ્રતિપાદકસ્ય પ્રકૃતે અભાવાત્ અનૌપદેશિકં શબ્દસ્ય સાક્ષાત્કારકરણત્વમિતિ ચેન્ન, "તં ત્વૌપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામી"ત્યાદૌ તત્ર સાધુરિતિ તદન્યાસાધુત્વે સતિ તત્સાધુત્વરૂપસાધ્વર્થવિહિતતદ્ધિતશ્રુત્યા એવ માનત્વાત્। નનુ મનસઃ કરણત્વેઽપિ ઔપનિષદત્વસ્ય નિદિધ્યાસનાપેક્ષિતતયા અન્યથાસિદ્ધિઃ, ન, "યન્મનસા ન મનુત" ઇતિ મનસઃ કરણત્વનિષેધાત્। ન ચ "યતો વાચો નિવર્તન્ત" ઇતિ શબ્દસ્યાપિ કરણત્વાનુપપત્તિઃ, ઔપનિષદત્વશ્રુત્યનુસારેણ તસ્યાઃ શક્ત્યા અબોધકત્વપરત્વાત્। તદુક્તં- `ચકિતમભિધત્તે શ્રુતિરપીઽતિ। ન ચ મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમિતિ તૃતીયાશ્રુત્યનુસારેણ ન મનુત ઇત્યસ્યૈવાપક્વમનોવિષયતયાઽન્યથાનયનસામ્યમિતિ વાચ્યમ્, એવં સામ્યેઽપિ મનસઃ કરણત્વે હ્યધિકકલ્પના। શબ્દસ્ય કરણત્વે ત્વલ્પકલ્પનેતિ વિશેષાત્। તસ્માત્તત્વમસ્યાદિવાક્યસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનજનકત્વાદવિદ્યાનિવૃત્ત્યાત્મકમોક્ષસાધનબ્રહ્મસાક્ષાત્કારાય મનનાદ્યઙ્ગકં શ્રવણમઙ્ગિ નિયમવિધિવિષય ઇતિ સિદ્ધમ્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ શબ્દાદપરોક્ષોપપત્તિઃ॥
વિશ્વેશ્વરાખ્યસ્ય ગુરોઃ પ્રસાદાદદ્વૈતસિદ્ધિર્મધુસૂદનસ્ય।
અભૂદભૂમિઃ ખલુ દૂષણાનાં ગુણૈરમેયૈરવગુમ્ફિતશ્રીઃ॥
સસમ્ભ્રમમપેક્ષયા પરગુણોન્નતિર્દુઃસહા
નિતાન્તમનપેક્ષયા નિજપુમર્થહાનિઃ પરા।
અતઃ સુમતયો યથાનયમુપેક્ષ્ય દુર્મત્સરં
પ્રયોજનવશાનુગાઃ કુરુત મત્કૃતૌ સત્કૃતિમ્॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીવિશ્વેશ્વરસરસ્વતીશ્રીચરણશિષ્ય શ્રીમધુસૂદનસરસ્વતીવિરચિતાયામદ્વૈતસિદ્ધૌ શ્રવણાદિનિરૂપણં નામ તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ