Language

ENहिગુ
Scripture Library

Advaita Siddhi · Chapter p1

p1.1

[4-1]
1. avidyānivṛttibhaṅgaḥ
nanu muktistāvadavidyānivṛttirna sambhavati/ tathā hi- sā kimātmarūpā ? tadbhinnā vā ? nādyaḥ, asādhyatvāpatteḥ dvitīye'pi kiṃ satī ? mithyā vā ? ādye advaitahāniḥ, dvitīye avidyātatkāryānyataratvāpattirivi cenna, caramavṛttyupalakṣitasyātmano'jñānahānirūpatvāt/ tathā copalakṣaṇasādhyatayaiva mukterapi sādhyatā/ na copalakṣaṇanivṛttyā mukterapi nivṛtteḥ, pāke nivṛtte'pi pācakānivṛttidarśanāt/ taduktam-
"nivṛttirātmā mohasya jñātatvenopalakṣitaḥ/
upalakṣaṇanāśe'pi syānmuktiḥ pācakādivat//" iti /
na ca vṛttyupalakṣitasya paścādiva pūrvamapi sattvena mohakāle'pi taddhānyāpattiḥ, pūrvamasiddhasyopalakṣaṇatvāyogāt, nahi pākasaṃbandhāt pūrvaṃ pācako bhavati tathā vyavahniyate vā/ yattu pākakartṛtvameva pācakatvam, tadā apacati tatprayogo bhūtapūrvanyāyenaupacārikaḥ/ yadi tu pākakartṛtāvacchedakāvacchinnatvaṃ tatkartṛtvātyantābhāvānadhikaraṇatvaṃ vā, tad‌dvayamapi paścādasti/ na caivaṃ muktāvātmātiriktaṃ yogyatvādikamasti, cinmātraṃ tu prāgapyasti ityasādhyatāpattiḥ, kākopalakṣitatvavad vṛttyupalakṣitatvasyādhikatve saviśeṣatāpattiḥ iti, tanna, upalakṣyasvarūpasyāsādhyatve'pi upalakṣaṇagatasādhyatvopapatteḥ, ghaṭākāśe utpattivat/ yadvā avidyānivṛttistadvirodhivṛttireva yāvatkāryotpattivirodhikāryameva dhvaṃsa ityaṅgīkārāt/ na ca vṛttau naṣṭāyāṃ virodhinaḥ kāryāntarasyānudayāt tadāpi dhvaṃsasattvena sa na dhvaṃsa iti vācyam, yāvadvirodhikāryodayameva tathātvād, yāvadvibhāgaṃ tasya dhvaṃsarūpatve'pi vibhāgadhvaṃsasyādhikaraṇarūpatāvaccaramavṛttiparyantaṃ virodhikāryarūpatve'pi dhvaṃsasya caramavṛttidhvaṃsasyādhikaraṇarūpataiva/
nanu iyaṃ prakriyā kimanyatra ? ihaiva vā ? nādyaḥ bimbapratibimbaikyājñānanivṛttirapi jñātatadaikyarūpeti tadaikyadhīkāle sopādhikatadbhedabhramopādānājñānānuvṛttyayogāt/ nāntyaḥ, niyāmakābhāvāt/ na ceha nivṛtterjñātādhiṣṭhānātireke viśvamithyātvaśrutiparyālocanayā nivṛtterapi nivṛttyāpattirniyāmikā, tasyā jñānādviśvanivṛttiparatvena svatātparyaviṣayanivṛttītaramithyātvaparatvāditi cenna, na tāvadādye doṣaḥ, sopādhikabhrame upādhivirahakālīnasyaiva tasya tathātvāt/ nāpi dvitīyaḥ, neti netītiśruteḥ svārasyenātmātiriktasarvanivṛttāveva tātparyāt/ na ca vṛttyupalakṣita ātmā jīvanmuktāvapyastīti tadāpi mokṣāpattiḥ, muktimātrāpādanasyeṣṭatvāt, paramamukteścaramasākṣātkāropalakṣitātmasvarūpatvena tadāpādakābhāvāt/ na ca camarasākṣātkāranivṛtterātmatve'sādhyatvāpattiḥ, avidyānivṛtterasādhyatve'pravṛttyāpattivad atra tadabhāvāt/ na ca jīvanmuktiprayojakavṛttyapekṣayā paramamuktiprayojakavṛttau ānandābhivyaktigataviśeṣābhāve caramakṣaṇena caramaśvāsena vā upalakṣita ātmā muktiriti kiṃ na syāditi vācyam, prārabdhakarmaprayuktavikṣepāvikṣepābhyāmabhivyaktiviśeṣasyāṅgīkārāt/
etena vedāntaśravaṇādisādhyaḥ pumartho vācyaḥ, na ca sa tvanmate vaktuṃ, śakyaḥ, muktyanusyūtasukhajñaptirūpasyātmanaḥ puruṣārthatve'pyasādhyatvāt, vṛtteḥ sādhyatve'pi svato'pumarthatvāt/ tasmādātmavyatirikta eva vṛttisādhya āvaraṇanivṛttirūpaḥ ānandaprakāśaḥ pumartho vācyaḥ/ tathā ca kathamātmaiva nivṛttiriti apāstam, prāptaprāptirūpatayā phalasyānandaprakāśasya svarūpato'sādhyatve'pi tattirodhāyakājñānanivartakavṛtteḥ sādhyatvamātreṇa sādhyatvopapatteḥ, kaṇṭhagatacāmīkarādau tathā darśanāt/ tasmādajñānahānirātmasvarūpaṃ tadākārā vṛttirveti siddham/ ye tu pañcamaprakārādipakṣāḥ, te tu mandabuddhivyutpādanārthā iti na tatsamarthanamarthayāmaḥ// ityadvaitasiddhau avidyānivṛttinirūpaṇam

p1.2

[4-1]
[4-2]
2. avidyānivartakabhaṅgaḥ
avidyānivartakaṃ ca yadyapi na svaprakāśabrahmarūpajñānamātram, tasya tatsādhakatvāt, tathāpi śravaṇādisādhyāparokṣavṛttisamārūḍhaṃ tadeva/ ata evaitadapāstam- kiṃ svaprakāśacidavidyānivartikā ? tadākārā aparokṣavṛttirvā ? nādyaḥ, tasyā idānīmapi sattvāt/ na dvitīyaḥ, asatyātsatyasiddherayogād ajñāne na jānāmīti jñaptirūpacidvirodhasyānubhavenājñāptirūpavṛttivirodhasyāsaṃbhavāt, citā prakāśamānasukhādāvajñānādarśanācca/ kiñca icchānivartyadveṣavajjātinibandhanavṛttinivartyasyājñānasyāviśeṣeṇa sattvāpattiḥ iti vṛttyupārūḍhacito vā citpratibimbadhāriṇyā vṛttervā nivartakatvāt/ na cāsatyāyāḥ satyotpādakatvavirodhaḥ, abhāvasya bhāvajanakatvavadasya saṃbhavāt, prātibhāsikasya vyāvahārikasukhajanakatvadarśanācca/ nāpi na jānāmīti jñāptirūpacidvirodhitvānubhavavirodhaḥ cidasaṃsṛṣṭavṛttervirodhitvasyānaṅgīkārāt/ yattūktaṃ dveṣavat satyatvamiti tanna, adhiṣṭhānatattvasākṣātkāratvanibandhananivartakatvasya śuktyādijñānavadatrāpi saṃbhavena tannivartyarūpyavat satyatvānāpatteḥ/ yattūktaṃ caramavṛtterghaṭādivṛttyā cidviṣayatve aviśeṣaḥ iti, tanna, avacchinnānavacchinnaviṣayatayā viśeṣāt/ yattu svanivartakatve sthitivirodhaḥ svopādānanivartakatvaṃ tvadṛṣṭacaram iti, tanna, anyatrādṛṣṭasyāpi pramāṇabalādatraiva kalpanāt/ tathā hi- `māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyā'dityavagatamāyopādānakatvasyāpyātmatattvasākṣātkārasya `tarati śokamātmavit so'vidyāgranthiṃ vikiratīha somye'tyādinā tannivartakatvasya ca pramitatvāt/ vṛttipratibimbatacito nivartakatve tu noktavacasaḥ śaṅkāpi/ taduktam-
"tṛṇāderbhāsikāpyeṣā sūryadīptistṛṇaṃ dahet/
sūryakāntamupāruhya tannyāyaṃ citi yojayet//"
na ca aparokṣavṛttau satyāṃ cidapratibimbanibandhananivṛttivilambādarśanāt na viśiṣṭe nivartakateti vācyam, śuddhajaḍasya śuddhacitaśca jaḍatayā tadbhāsakatayā cājñānānivartakatayā viśiṣṭe nivartakatāyā āvaśyakatvāt/ yattu nivartakaṃ jñānamapi na śuddhaviṣayakam, tasyādṛśyatvāt, nāpi viśiṣṭaviṣayakam, tasyādhyastatvena bhramatvāpatteḥ iti, tanna, upahitasya viṣayatve'pi upādheraviṣayatvenābhramatvāt/ yattu antyasya jñānasya kiṃ nivartakam ? svayam ? anyadvā ? nādyaḥ, anyanirapekṣapratiyogino dhvaṃsajanakatve kṣaṇikatvāpatteḥ, dagdhadārudahanasyāpi īśvarecchādinaiva nāśāt/ katakarajastu na paṅkaṃ nāśayati, nāpi svam, viśleṣamātradarśanāt/ nāntyaḥ/ śuddhātmanaḥ kiñcidapi pratyahetutvāt, tadanyasya ca nivṛttatvād iti, tanna, tantunāśasya paṭanāśaprayojakatvadarśanena svopādānāvidyānāśasyaiva tannāśakatvāt/ na ca avidyānāśe tadupalakṣitātmā vā ? vṛttirvā ? pūrvatra śuddhasyāhetutvam, dvitīye pratiyogimātrasyaiva nāśakatāparyavasānamiti vācyam, ubhayathāpyadoṣād, vṛttimādāyaiva brahmaṇa upahitatvena śuddhatvābhāvāt/ pratiyoginaḥ pratiyogitvena nāśakatāyāmitarānapekṣatve hi kṣaṇikatvam, rūpāntarāvacchedena yat kāraṇaṃ tasyāpekṣaṇe na taditi upādānanāśatvāvacchinnasya svasyaiva kṣaṇikatvānāpādakaṃ nāśakatvaṃ syāt/ dvitīyakāraṇanirapekṣapratiyoginaḥ pratiyogitvopādānanāśatvarūpadvayāvacchinnasya nāśakatvopapatteḥ/ vastutastu avidyānivṛttevṛttirūpatayā na nivartakakhaṇḍanāvakāśaḥ, vṛttinivṛtterātmarūpatayā na tajjanakakhaṇḍanāvakāśo'pīti sarvamavadātam// ityadvaitasiddhau avidyānivartakanirūpaṇam

p1.3

[4-2]
[4-3]
3. nirviśeṣasukhasya puruṣārthatvabhaṅgaḥ
nanu tvanmate muktau na duḥkhocchedamātram, kintu niratiśayānandasphuraṇamapi/ taduktam-
`tasmādavidyāstamayo nityānandapratītitaḥ/
niḥśeṣaduḥkhocchedācca puruṣārthaḥ paro mataḥ//' iti /
tatra na sukhātmatā tāvatpuruṣārthaḥ, sukhī syāmitivat sukhaṃ syāmitīcchāyā adarśanāt, pumarthatāyā icchāniyamyatvāt/ anyathā bauddhamatasiddhātmanāśādirapi pumarthaḥ syāt/ ata eva nāparakīyaṃ sukhaṃ pumarthaḥ, tathecchāvirahāt, gauravācca/ sukhasādhane parakīye'pi svakīye pumarthatvasyāparakīye'pyasvakīye apumarthatvasya ca darśanena iṣṭatvāviśeṣāt/ sukhe'pi tatkalpanācca/ duḥkhatatsādhanayoḥ svakīyatayaivāpumarthatvasya darśanena sukhāderapi tathaiva puruṣārthatvācceti cenna/ sukhādau hi pumarthatā nāparakīyatvaprayuktā, nāpi svakīyatvaprayuktā, gauravāt/ kintu sākṣātkriyamāṇatayā, sambandhasya cānityatvasādhanapāratantryāderivāvarjanīya- sannidhikatvāt/ na ca īśvarasyāpyasmadādisukhaṃ pumarthaḥ syāditi vācyam, heyatayā ajñātatve satītyasyāpi tatra prayojakatvādīśvarādinā cātmādisukhasya heyatvenaiva jñānāt/ svarūpasukhe ceṣṭāpatteḥ/ na ca gauravam, svasaṃbandhitvena pumarthatāvādino'pi nilīnasukhe puruṣārthatānivṛttyarthaṃ tathāvaśyaṃ varṇanīyatvāt/
yattu sākṣātkāre'pi svakīyatayā puruṣārthatāpakṣe muktasya sukhasākṣātkārarūpatayā taṃ pratyapi tasyāpuruṣārthatāpattiḥ, svetarāsambandhitvena svasya puruṣārthatve muktasvarūpeṇa sukhena saṃsārītarāsaṃbandhena saṃsāriṇaḥ puruṣārthaprasaṅgaḥ iti, tanna/ sākṣātkriyamāṇatvenaiva hi pumarthatā/ muktasukhasākṣātkārasya taṃ prati pumarthatve'pi na saṃsāriṇastathā, taṃ pratyabhāsamānatvād, bhāne vā'saṃsāritveneṣṭāpattiḥ/ yattu pratyakprakāśamānatvena sukhaṃ pumarthaḥ iti, padapyetena vyākhyātam/ pratyak‌prakāśamānatvena sākṣātkriyamāṇatāyā evokteḥ/ yattu sukhatvena prakāśamānaṃ sukhaṃ pumarthaḥ, na ca tatparamate mokṣe'sti iti, tanna, sākṣātkriyamāṇatvenaivātiprasaṅgānirāse adhikoktergauravakaratvāt//
nanu kasyāyaṃ mokṣaḥ pumarthaḥ ? kimahamarthasya ? āhosviccinmātrasya ? nādyaḥ, tvanmate'hamarthasya muktyananvayāt/ nāntyaḥ, `ahaṃ muktaḥ syā'mitivaccinmātraṃ syāditīcchāyā ananubhavāditi cenna ahamarthagataṃ cidaṃśaṃ muktikālānvayinaṃ prati pumarthasya mokṣe saṃbhava ityuktaprāyatvāt/ na ca sukhasya duḥkhābhāvamātratve vaiśeṣikamokṣavadapumarthatā, atireke sadvitīyatvamiti vācyam, duḥkhābhāvātireke'pyātmānatirekāt/ na ca ātmanaḥ sukhamātratve prakāśamātratve vā sukhaprakāśābhāvenāpumarthatvam, ubhayātmakatve cākhaṇḍārthatvahāniriti vācyam, sukhaprakāśayorekātmarūpatayā ubhayatvasyaivābhāvāt/ na cārthabhedābhāve sukhaprakāśa iti sahaprayogāyogaḥ, avidyākalpitaduḥkhajaḍātmakatvarūpavyāvartyabhedena tadupapatteḥ/ yattu duḥkhābhāvasya sukhasya ca tattvato duḥkhādbhede apasiddhāntaḥ, abhede tvapumarthatā iti, tanna, duḥkhasya kalpitatvena tadbhedasya tatsamānayogakṣematayā tāttvikatvābhāvenāpasiddhāntābhāvāt/ yattu svaprakāśasya sukhasya svataḥ sphuraṇe'pi duḥkhābhāvasyāsphuraṇādapumarthatā iti, tanna, duḥkhābhāvasyātmānatirekeṇātmābhinne sukhe sphurati tasyāpi sphuraṇāt, tattvenāsphuraṇasyāprayojakatāyā uktatvāt/ tasmātsvaprakāśacidabhinnaṃ sukhaṃ pumarthaḥ// iti cinmātrasya mokṣabhāgitvopapattiḥ// ityadvaitasiddhau mukterānandarūpatvena puruṣārthatvam

p1.4

[4-3]
[4-4]
4. jīvanmuktibhaṅgaḥ
tacca jīvanmuktānāṃ svānubhavasiddham/ jīvanmuktaśca tattvajñānena nivṛttāvidyo'pyanuvṛttadehādipratibhāsaḥ/ na ca tattvajñānādavidyānāśe sadyaḥśarīrapātāpattiḥ, nivṛttasarpabhramasyāpi saṃskārād bhayakampānuvṛttivat, daṇḍasaṃyoganāśe'pi cakrabhramaṇavacca saṃskārānuvṛtteravidyānivṛttāvapi tatkāryānuvṛttisaṃbhavāt/ na ca kriyājñānayoreva saṃskāra, nānyasyeti vācyam, niḥsāritapuṣpāyāṃ sampuṭikāyāṃ puṣpavāsanādarśanāt, vimato nāśaḥ saṃskāravyāptaḥ, saṃskāranāśānyatve sati nāśatvāt, jñānanāśavat ityanumānācca, saṃskāraḥ kāryo'pi dhvaṃsa iva nirupādānakaḥ avidyeva ca śuddhātmāśrita iti nāvidyāsāpekṣaḥ/ na ca bhāvakāryasyādhyastasya saṃskāradehāditaddhetuprārabdhakarmādeḥ sthityarthaḥ tadupādānājñānānuvṛttyāpāta iti vācyam, vinaśyadavasthasya samavāyikāraṇaṃ vinā sthitidarśanāt/ na ca kṣaṇamātrasthitāvapi kathaṃ bahukṣaṇasthitiriti vācyam, satyupapādake kṣaṇagaṇakalpanāyā aprayojakatvāt/ tatra kṣaṇamātraṃ sthitiḥ, samasamayasyājanakatvāt, atra tu pratibandhakābhāvasahakṛtahetostāvatkālamabhāvāt/ ata eva pūrvajñānānivṛttasyādhyastasya tadanadhikaviṣayeṇa kathaṃ nivṛttiriti nirastam, pratibandhakābhāvasahakārāsakārābhyāṃ viśeṣāt/ jīvanmuktidaśāyāmānandasphūrtyāpādanamiṣṭameva, tattve jñāte dvicandrādivaddoṣādbādhitānuvṛttisaṃbhavācca/ na ca tatrevātra jñānānivartyadoṣābhāvena vaiṣamyam, yāvatpratibandhakasattvaṃ jñānānivartyasya doṣasyātrāpi saṃbhavāt, sarvajñānānivartyasya tasya kutrāpyasaṃpratipatteḥ/ taduktaṃ- `na hi jātyaiva kaścid doṣo'stī'ti/
yadvā avidyāleśānuvṛttyā dehādyanuvṛttiḥ/ nanu leśo nāvayavaḥ, ajñānasya niravayavatvād, ata evāvidyā dagdhapaṭanyāyena tāvattiṣṭhatītyapi nirastam, niravayave etannyāyāsaṃbhavāditi cenna, ākārasyaiva leśaśabdārthatvād, `indro māyābhiḥ pururūpa īyata' ityādiśrutyā avidyāyā anekākāratvāvagamāt/ ākārinivṛttāvapyākārasyānuvṛttirvyaktinivṛttāvapi jāteriva/ nanu ko'yamākāro nāma jātirvā ? śaktyādirūpo dharmo vā ? suvarṇakuṇḍalādivadavasthāviśeṣo vā ? nādyau, tayordehādibhramopādānatve avidyātvāpātāt, anupādānatve ca upādānāntarābhāvena dehādibhramotpattyayogāt ātmānyatvena jñānanivartyatvena cāvidyātatkāryānyataratvāvaśyaṃbhāvenājñāne nivatte sthityayogācca/ ata eva na tṛtīyaḥ/ avasthāvantaṃ vinā avasthāyāḥ sthityayogāditi cenna, anekaśaktimadavidyāyāḥ prapañce pāramārthikatvādibhramahetuśakteḥ prapañce arthakriyāsamarthatvasampādakaśakteśca prārabdhakarmasamakālīnatattvasākṣātkāreṇa nivṛttāvapi aparokṣapratibhāsayogyārthabhāsajanikāyāḥ śakteranuvṛtteḥ tadvatī avidyāpi tiṣṭhatyeveti noktadoṣāvakāśaḥ/ na cāvidyāyāṃ satyāṃ kathaṃ mukta iti vyapadeśaḥ ? śaktināśamātrāt/ ata eva samaye sarvaśaktimadajñānanāśaḥ tajjātīyenāpratiruddhena pratyayena/ tathā ca śrutiḥ- `tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvād bhūyaścānte viśvamāyānivṛtti'riti/ na ca bhūya ityasya yojanādityanenānvayāt na leśānuvṛttāvasyāḥ śrutermānateti vācyam, viśeṣaṇānvayāpekṣayā viśeṣyānvayasyābhyarhitatvāt tattvabhāvādityanena vyavadhānād anta iti padavaiyarthyācca viparītayojanasyāsaṅgateḥ/ na ca leśasthitau karmānuvṛttiḥ tadanuvṛttau ca jñānapratibandhena leśasthitirityanyonyāśraya iti vācyam, na tāvat jñaptau `bhūyaścānte viśvamāyānivṛtti' rityādiśrutereva leśānuvṛtteravagatatvāt, nāpi sthitau ekakālīnatvena doṣābhāvāt/
yadvā ajñānasya sūkṣmāvasthā leśaḥ/ yathā `tasmāt phale pravṛttasya yāgādeḥ śaktimātrakam/ utpattāvapi paśvāderapūrvaṃ na tataḥ pṛthak//' iti vārtikena yāge gate'pi yāgasūkṣmāvasthārūpamapūrvaṃ yāge sādhanatānirvāhakamaṅgīkriyate, tathā ajñāne gate'pi tatsūkṣmāvasthārūpo leśo dehādipratītyanukūlaḥ svīkriyate, svargajanakatāgrāhaśruterivātrāpi jīvanmuktiśrutestādṛgarthasvīkārāt/ tasmādavidyāleśānuvṛttyā jīvanmuktirupapannatarā// ityadvaitasiddhau jīvanmuktyupapattiḥ

p1.1

[4-4]
[4-5]
5. muktāvapi brahmādīnāṃ tāratamyasamarthanam
yattu paramate'parokṣajñānino'pi svayogyaparamānandahetuparamakāṣṭhāpannabhaktyabhāve tatsādhyasya mocakasya īśvaraprasādasyābhāvena prārabdhakarmaṇā saṃsārānuvṛttau jīvanmuktiḥ tadbhāve tu prasādasyāpi bhāvena niḥśśeṣaduḥkhanivṛttiviśiṣṭasvatonīcoccabhāvāpannasvarūpānandāvirbhāvarūpā muktiriti tanna, `tāvadevāsya cira'mityādiśrutyā asyotpannatattvasākṣātkārasya prārabdhakarmakṣayamātramapekṣaṇīyaṃ kaivalyasaṃpattyarthamiti pratipādanena īśvaraprasādāpekṣāyā vaktumaśakyatvāt/ smṛtipurāṇādīnāṃ śrutivirodhena stutiparatvāt/ `yamevaiva vṛṇute tena labhyaḥ tasmaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svā'miti bhaktijanyeśvaraprasādasyāpi tatsākṣātkārasvarūpa evopayogasya bodhitatvena smṛtyādīnāmapi tadanusāritvāt vaiparītyena sādhyasādhanabhāve mānābhāvāt/ na ca prārabdhakarmakṣaye prasādaviniyogaḥ, prasādanirapekṣabhogādeva tatsiddheḥ/ nāpi muktāvuccanīcabhāvaḥ, tasya dvitīyasāpekṣatvena tadāsaṃbhavāt/ `paramaṃ sāmyamupaitī'ti sāmyaśruteśca/ sātiśayatve mukteḥ svargādivadanityatvaṃ syāt/ adhikadarśane duḥkhadveṣādikaṃ ca syāt/
nanu muktau atāratamyaṃ kiṃ bhedābhāvāt, uta satyapi bhede tatsāmyāt/ nādyaḥ, śrutyā bhedasiddheḥ/ nāntyaḥ, sāmyaṃ kiṃ jīveśvarayoḥ, uta jīvānāmeva/ nādyaḥ, tayorvibhutvāṇutvaśeṣaśeṣibhāvasvātantryapāratantryādinā tāratamyāt/ anekeśvarāpattyā jagatpravṛttyayogāt/ tad‌dvayatāratamyapratipādakasmṛtibhiḥ `jagad‌vyāpāravarja'mityādisūtrairutkṛṣṭatvanikṛṣṭatvagrāhakānumānairvirodhācca/ nāntyaḥ, jīvān prati śeṣiṇo lakṣmītattvāt tān prati niyāmakād viṣvaksenāditaścetarajīvānāṃ nikṛṣṭatvāt/ `saiṣānandasye'tyāditaittarīyādiśrutibhiḥ/
muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ/
sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmune//
ityādismṛtibhiḥ `vṛddhihrāsabhāktvamantarbhāvādubhayasāmañjasyādevami'tyādi sūtrairuktaśrutitarkānugṛhītairanumānairvirodhācceti cenna, bhedābhāvena tāratamyāsiddheḥ/ yathā ca śrutyāderna bhedaparatvaṃ tathā prāgeva gatam/ yattu dvitīyapakṣamāśaṅkya dūṣaṇaṃ, tadakāṇḍatāṇḍavam, bhedasattve abhedātmakaparamasāmyābhāvāt tatsattve bhedasyaivābhāvāt/
kiṃ ca tāratamyābhidhānaṃ paramamuktau ? uta brahmalokādivāsarūpāparamamuktau vā ? nādyaḥ, `evaṃ muktiphalāniyamastadavasthāvadhṛtestadavastāvadhṛteriti tṛtīyāntyādhikaraṇe `aihikamapyaprastutapratibandhe taddarśanā'dityetatsūtroktajñānagataihikatvāmuṣmikatvarūpaviśeṣavanmuktāvapi tāratamyamāśaṅkya niṣedhāt/ dvitīye tviṣṭāpattiḥ/
yattu muktajīvabhogaḥ īśvarabhogānnikṛṣṭaḥ jīvabhogatvāt saṃsāribhogavat/ evaṃ jīvajñānādikamapi pakṣīkṛtya prayoga ūhanīyaḥ/ īśvarānandaḥ, jīvānandādutkṛṣṭaḥ tanniyāmakānandatvāt yadevaṃ tadevaṃ yathā sevakānandāt sevyānandaḥ/ īśvaraḥ, jīvasvabhāvānandādita utkṛṣṭasvabhāvānandādimān tatprepsutve sati tatra śaktatvād, yo yatprepsutve sati yatra śaktaḥ sa tadvān yathā saṃmataḥ ityādīni tāratamyasādhakāni iti, tanna; ādye muktasya brahmarūpatayā upādhikṛtajīvatvābhāvenāśrayāsiddheḥ, īśvaratvābhāvena sādhyāprasiddheḥ, svarūpāsiddheśca/ dvitīyādyanumāne jīveśvaravibhāgakāle tāratamyasādhanaṃ cetsiddhasādhanaṃ, tadbhinne kāle cet, pūrvadoṣānativṛttiḥ/ `saiṣānandasye'tyādiśrutibhiḥ mānuṣānandamārabhya brahmānandaparyanteṣu uttarottaraśataguṇatvarūpatāratamyamupādhitāratamyena vadantībhirnirupādhike svarūpānande tāratamyasya vaktumaśakyatvāt/ etena prakṛtā bandhanivṛttiḥ, svasajātīyabandhanivṛttyāśrayapratiyogikatāratamyavanniṣṭhā bandhanivṛttitvāt nigaḍabandhanivṛttivaditi nirastam, tāratamyasya guṇagatajātitvena bandhanivṛttyāśrayātmani vaktumaśakyatvāt/ ata eva nivṛttigatatāratamyasādhanamapi apāstam, nivṛtterniratiśayatvādānandasya svarūpatayā ubhayavādisiddhatvena guṇatvābhāvena tatrāpi tasya vaktumaśakyatvāt/ etena svarūpasukhānāṃ pratyekamekatvenāṇutvena ca saṃkhyāparimāṇakṛtavaiṣamyābhāve'pi jalasudhāpānajanyasukhayoriva madhuramadhurataratvādivacca svarūpakṛtavaiṣamyaṃ muktāviti nirastam, vaiṣayikasukhe sādhanatāratamyaprayuktatāratamye'pi svarūpānande tadabhāvācca/
na ca sālokyādimuktiḥ sāyujyādimuktibhyo'pakṛṣṭeti prasiddhivirodhaḥ, parāparamuktirūpatayā tadupapatteḥ/ sāyujyādimuktāvutkṛṣṭatvavyapadeśo'pakṛṣṭatvābhāvamātreṇa/ nanu sāyujyaṃ naikyam/ `candramasaḥ sāyujyaṃ salokatāmāpnoti' ityādi śrutyā satyapi bhede sāyujyokteḥ `sayujaḥ paramātmānaṃ praviśya ca bahirgatāḥ/' ityādau sayujāṃ praveśamātrokteśca, sayujo bhāvaḥ sāyujyamiti yujaśabdena saṃbandhasyaivokteḥ `sālokyamapi sāmīpyaṃ sārūpyaṃ yoga eva ca'// iti smṛtau sāyujye saṃbandhavācakayogaśabdaprayogācca/ tasmātsāyujyaṃ nāma kṣīranīravad anyadehāviṣṭagrahadevatādivacca saṃśleṣamātraṃ, na tvaikyamiti cet, na, vyāpakeneśvareṇa saṃśleṣasya nityasiddhatvenāpumarthatvāt/ na caitallokasthitasya jīvasya lokāntarasthitālokikaśarīrāvacchinneneśvareṇa saṃśleṣaḥ sādhyaḥ, `atra brahma samaśnuta' iti śruteḥ/ utkramaṇagamanādisādhyabrahmalokāvāptivadupādhyavacchinnajīvasyānavacchinnabrahmābhedarūpaparamamukteḥ/ pāralaukikaphalatvābhāvāt, `brahmavidāpnoti paraṃ' ityādau avāpteḥ brahmarūpatvāt sāyujyasyāpi tadrūpatayā aṅgīkaraṇīyatvācca/ `candramasaḥ sāyujyami'tyādau ekopādhyavacchinnasyopādhyantarāvacchinnena aikyānupapattivadatrānupapatterabhāvāt, prasiddhārthasvīkāre bādhakasyoktatvācca, sāyujyaśabdastāvadvibhaktatvābhāvābhiprāyakaḥ/

yacca uttarottaraṃ śataguṇānandaprakāśakavākyeṣu prativākyaṃ muktāvakāmahataśabdaprayogāt mānuṣānandavad akāmahatamuktānande'pi tāratamyam iti, tanna, `etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvantī'ti sarveṣāṃ laukikānandānāṃ paramānandāntarbhāvābhidhānopapatteḥ, na tu tasya tasyākāmahatasya tāvānevānanda iti, yena tatrāpi tāratamyaṃ kalpyeta/ tathā ca `so'śnute sarvān kāmān' `kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhī'tyādiśruteḥ `sa hi mukto'kāmahata' ityādibrahmāṇḍokteśca na virodhaḥ/ nanu ekasyaiva śrotriyasya sarvatra parāmarśe mānuṣānandādibhyaḥ sāvadhāraṇaśataguṇitamanuṣyagandharvādyanekānandā ekasmin viruddhāḥ, bhinnāścedakāmahatatvāderekarūpatayā śrutasyāvyavasthāpakatvādānandavyavasthā'yogaḥ/ ata vyavasthārthaṃ etat padākāma etaditarapadakāmaśca lakṣyate, tadā'śrutakalpanā bādhaśca/ nahīndrādipade vā rājapade vā niṣkāmasya bhikṣukasya indrādyānandānubhavo'sti, tasmācchratyā pūrvavākyenāmuktānāṃ tāratamyamuktvā, `śrotriyasya ce'tyādinā `yaśca śrotriya' ityādinā cottaravākyena muktasya taducyata iti cenna, sarveṣu vākyeṣu akāmahatasya muktasyaikatve'pi tadānande sarvānandānāmantarbhāvāt sa eva tasmin tasminnānande vaktavye parāmṛśyate, tattadindrādisāmyena tasya sarvatrābhidhānopapatteḥ `adhikaṃ praviṣṭaṃ na tu taddhāni'riti nyāyāt/ sāmye hi tatsajātīyadharmavattvaṃ tantram, na tu taditaradharmānadhikaraṇatvamapi, gauravāt/
yacca muktasukhaṃ parasparatāratamyavat parasparatāratamyavatsādhanakatvāt saṃmatavaditi, tanna, asiddheḥ/ nanu muktiḥ prayāgamaraṇabhagavad‌dveṣādisādhyeti mate jñānakarmasamuccayasādhyeti mate ca prayāgamaraṇādīnāṃ varṇāśramakarmaṇāṃ ca viṣamatvāt nāsiddhiḥ/ jñānaikasādhyeti mate'pi `kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati' `sarve guṇā brahmaṇaiva hyupāsyā nānyairdevaiḥ kimu sarvairmanuṣyai'rityādiśrutyā `brahmādi tadveda na caiva samyaganye kuto devamunīndramartyāḥ/' ityādismṛtibhiḥ devādimanuṣyādisthamuktihetubrahmajñānagatasya bahubahutaraśākhāśravaṇasādhyatvasya bahubahutaraguṇaviṣayatvaṃ vinā'yogenārthāpattyā ca tatsiddhiriti cenna, kevalakarmapakṣe samuccayapakṣe vā karmasādhyatvena mukteranityatvāpatteḥ, `nānyaḥ panthāḥ' ityādiśrutivirodhācca, tṛtīyapakṣe tūdāhṛtaśrutīnāṃ brahmavidyādurlabhatvapratipādanaparatvena taduktasādhanasādhyatvāpratipādakatvāt/ na cārthāpattyā tatsiddhiḥ, brahmasākṣātkārasya nirguṇaviṣayatayā guṇaviṣayatvāyogāt/ yattu-
yasya āśiṣa āśāste na sa bhṛtyaḥ sa vai vaṇik/
sa vai bhṛtyaḥ sa vai svāmī guṇalubdhau na kāmukau//
mumukṣoramumukṣustu varaścaikāntabhaktimān/
ityādismṛtyā mumukṣubhaktāpekṣayā amumukṣorbhaktasyādhikyokteḥ, tadādhikyasya lokarītisiddhatvācca `bhaktiḥ siddhergarīyasī'tismṛtyā alpabhaktisādhyamuktyapekṣayā adhikamuktihetubhakterapi ādhikyasyokteśca iti, tanna, `yasta āśiṣaḥ' ityādinā phalamanicchato guṇalobhena yā bhaktistasyāstu garīyastvaṃ yat pratipāditaṃ, tattattvasākṣātkāre tvarāsampādakaṃ na tu muktitāratamyākṣepakam/ `bhaktiḥ siddhe'rityādinā pratipāditaṃ garīyastvamapi tajjanakatvamātreṇa putrātpituriva/ yattu-
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate/
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ//'
ityatrāpiśabdena,
striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim/
kiṃ punarbrahmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarpayastathā//'
ityatra kaimutyena ca sādhanatāratamyena sādhye tatpratītiḥ iti, tanna, na hi taraṇe'pītyasyānvayaḥ, kiṃtu adhikāriṇi/ tathā ca vilambitataraṇarūpaphalasambandhamātraparyavasānāt kaimutyasyāpi tvarāphalalābhamātreṇopapatteḥ sādhanamātratāratamyasya phalatāratamyāprayojakatvācca/ na hi daṇḍatāratamyena ghaṭatāratamyaṃ kvacidapi dṛśyate/ yattu-
sādhanasyottamatvena sādhyamuttamamāpnuyuḥ/
brahmādayaḥ krameṇaiva yathānandaśrutau śrutāḥ//
iti brāhme' `adhikaṃ tava vijñānamadhikā ca gatistave'ti sākṣānmokṣadharme ca sādhanatāratamyena sādhye taduktiḥ iti, tanna, sādhanottamatvena sādhyottamatvasyāparamamuktiviṣayatvāt, vijñānagatādhikyokterapi sākṣātkāraprayojakasaguṇaviṣayakajñānaparatvācca, ata eva daharādividyānāmadhikālpaguṇaviṣayakatvena sādhanatāratamyaṃ yatparābhimataṃ tadapyevamiti na kaściddoṣaḥ/
tasmātsvarūpānandasya svaprakāśātmarūpiṇaḥ/
prāptirmuktirna tatrāsti tāratamyaṃ kathaṃñcana

p1.2

// ityadvaitasiddhau muktau tāratamyabhaṅgaḥ//
yo lakṣmyā nikhilānupekṣya vibudhāneko vṛtaḥ svecchayā
yaḥ sarvān smṛtamātra eva satataṃ sarvātmanā rakṣati/
yaścakreṇa nikṛtya nakramakaronmuktaṃ mahākuñjaraṃ
dveṣeṇāpi dadāti yo nijapadaṃ tasmai namo viṣṇave

p1.3

śrīmādhavasarasvatyo jayanti yamināṃ varāḥ/
vayaṃ yeṣāṃ prasādena śāstrārthe pariniṣṭhatāḥ

p1.4

sahajasaralāṃ premṇā dīrghāṃ samastaviśodhinīṃ
sakṛdapi kṛpādṛṣṭiṃ santo diśantu bhavadvidhāḥ/
kathamapi satī pūtā sadyastayā viṣayīkṛtā
mama kṛtiriyaṃ hitvā doṣānbhavatvatisad‌guṇā

p1.5

gurūṇāṃ māhātmyānnijavividhavidyāparicayāt
śruteryanme samyaṅmananapariniṣpannamabhavat/
parabrahmānandasphuraṇamakhilānarthaśamanaṃ
tadetasmin granthe nikhilamatiyatnena nihitam

p1.6

iha kumatiratattve tattvavādī varākaḥ
pralapati yadakāṇḍe khaṇḍanābhāsamuccaiḥ/
prativacanamamuṣmai tasya ko vaktuvidvān
na hi rutamanurauti grāmasiṃhasya siṃhaḥ

p1.7

kutarkagaralākulaṃ bhiṣajituṃ mano durdhiyāṃ
mayāyamudito mudā viṣavighātimantro mahān/
anena sakalāpadāṃ vighaṭanena yanme'bhavat paraṃ
sukṛtamarpitaṃ tadakhileśvare śrīpatau

p1.8

granthasyaitasya yaḥ kartā stūyatāṃ vā sa nindyatām/
mayi nāstyeva kartṛtvamananyānubhavātmani

p1.9

śrīvyāsaśaṅkarasureśvarapadmapādān
vedāntaśāstrasunibandhakṛtasthathānyān/
vidyāpradāniha yatipravarāndayālūn sarvān
gurūn satatameva namāmi bhaktyā

p1.10

siddhīnāmiṣṭanaiṣkarmyabrahmagānāmiyaṃ cirāt/
advaitasiddhiradhunā caturthī samajāyata

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīviśveśvarasarasvatī śrīcaraṇaśiṣyaśrīmadusūdanasarasvatīviracitāyāmadvaitasiddhau muktinirūpaṇaṃ nāma caturthaḥ paricchedaḥ//
[4-5]

Original text: advaitasiddhiḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc