અદ્વૈતસિદ્ધિઃ · અધ્યાય 1

[1-1-1]           પ્રથમ: પરિચ્છેદઃ
[ 1-1-1]
[1-1-2]           2.વિપ્રતિપત્તિવિચારઃ
શ્રીમધુસૂદનસરસ્વતીવિરચિતા
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
માયાકલ્પિતમાતૃતામુખમૃષાદ્વૈતપ્રપઞ્ચાશ્રયઃ
સત્યજ્ઞાનસુખાત્મકઃ શ્રુતિશિખોત્થાખણ્ડધીગોચરઃ।
મિથ્યાબન્ધવિધૂનનેન પરમાનન્દૈકતાનાત્મકં
મોક્ષં પ્રાપ્ત ઇવ સ્વયં વિજયતે વિષ્ણુર્વિકલ્પોજ્ઝિતઃ

શ્રીરામવિશ્વેશ્વરમાધવાનામૈક્યેન સાક્ષાત્કૃતમાધવાનામ્।
સ્પર્શેન નિર્ધૂતતમોરજોભ્યઃ પાદોત્થિતેભ્યોઽસ્તુ નમો રજોભ્યઃ

બહુભિર્વિહિતા બુધૈઃ પરાર્થં વિજયન્તેઽમિતવિસ્તૃતા નિબન્ધાઃ।
મમ તુ શ્રમ એષ નૂનમાત્મમ્ભરિતાં ભાવયિતું ભવિષ્યતીહ

શ્રદ્ધાધનેન મુનિના મધુસૂદનેન સઙ્ગૃહ્ય શાસ્ત્રનિચયં રચિતાતિયત્નાત્।
બોધાય વાદિવિજયાય ચ સત્વરાણામદ્વૈતસિદ્ધિરિયમસ્તુ મુદે બુધાનામ્

વિપ્રતિપત્તિવિચારઃ
તત્રાદ્વૈતસિદ્ધેર્દ્વૈતમિથ્યાત્વસિદ્ધિપૂર્વકત્વાદ્ દ્વૈતમિથ્યાત્વમેવ પ્રથમમુપપાદનીયમ્। ઉપપાદનં ચ સ્વપક્ષસાધનપરપક્ષનિરાકરણાભ્યાં ભવતીતિ તદુભયં વાદજલ્પવિતણ્ડાનામન્યતમાં કથામાશ્રિત્ય સમ્પાદનીયમ્। તત્ર ચ વિપ્રતિપત્તિજન્યસંશયસ્ય વિચારાઙ્ગત્વાન્મધ્યસ્થેનાદૌ વિપ્રતિપત્તિઃ પ્રદર્શનીયા। યદ્યપિ વિપ્રતિપત્તિજન્યસંશયસ્ય ન પક્ષતાસમ્પાદકતયોપયોગઃ, સિષાધયિષાવિરહસહકૃતસાધકમાનાભાવરૂપાયાસ્તસ્યાઃ સંશયાઘટિતત્વાત્। અન્યથા શ્રુત્યાઽઽત્મનિશ્ચયવતોઽનુમિત્સયા તદનુમાનં ન સ્યાત્। વાદ્યાદીનાં નિશ્ચયવત્ત્વેન સંશયાસમ્ભવા દાહાર્યસંશયસ્યાતિપ્રસઞ્જકત્વાચ્ચ। નાપિ વિપ્રતિપત્તેઃ સ્વરૂપત એવ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહ ફલકતયોપયોગઃ। `ત્વયેદં સાધનીયમ્ઽ `અનેનેદં દૂષણીયમ્ઽ ઇત્યાદિમધ્યસ્થવાક્યાદેવ તલ્લાભેન વિપ્રતિપત્તિવૈયર્થ્યાત્। તથાપિ વિપ્રતિપ્રત્તિજન્યસંશયસ્યાનુમિત્યનઙ્ગત્વેઽપિ વ્યુદસનીયતયા વિચારાઙ્ગત્વમસ્ત્યેવ। તાદૃશસંશયં પ્રતિ વિપ્રતિપત્તેઃ ક્વચિન્નિશ્ચયાદિના પ્રતિબન્ધાદજનકત્વેઽપિ સ્વરૂપયોગ્યત્વાત્। વાદ્યાદીનાં ચ નિશ્ચયવત્ત્વે નિયમાભાવાત્। `નિશ્ચિતૌ હિ વાદં કુરુતઃઽ ઇત્યાભિમાનિકનિશ્ચયાભિપ્રાયમ્। પરપક્ષમાલમ્બ્યાપ્યહઙ્કારિણો વિપરીતનિશ્ચયવતો જલ્પાદૌ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્। તસ્માત્ સમયબન્ધાદિવત્ સ્વકર્તવ્યનિર્વાહાય મધ્યસ્થેન વિપ્રતિપત્તિઃ પ્રદર્શનીયૈવ।
તત્ર મિથ્યાત્વે વિપ્રતિપત્તિઃ- બ્રહ્મપ્રમાતિરિક્તાબાધ્યત્વે સતિ સત્ત્વેન પ્રતીત્યર્હં ચિદ્ભિન્નં પ્રતિપન્નોપાધૌ ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિ ન વા ? પારમાર્થિકત્વાકારેણોક્ત નિષેધપ્રતિયોગિ ન વેતિ। અત્ર ચ પક્ષતાવચ્છેદકસામાનાધિકરણ્યેન સાધ્યસિદ્ધેરુદ્દેશ્યત્વાત્ પક્ષૈકદેશે સાધ્યસિદ્ધાવપિ સિદ્ધસાધનતેતિ મતે શુક્તિરૂપ્યે સિદ્ધસાધનવારણાય બ્રહ્મજ્ઞાનેતરાબાધ્યત્વં પક્ષવિશેષણમ્। યદિ પુનઃ પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છેદેનૈવ સાધ્યસિદ્ધિરુદ્દેશ્યા તદૈકદેશે સાધ્યસિદ્ધાવપિ સિદ્ધસાધનાભાવાત્ તદ્વારકં વિશેષણમનુપાદેયમ્। ઇતરવિશેષણદ્વયં તુ તુચ્છે બ્રહ્મણિ ચ બાધવારણાયાદરણીયમેવ। પ્રત્યેકં વા વિપ્રતિપત્તિઃ - વિયન્મિથ્યા ન વા ? પૃથિવી મિથ્યા ન વેતિ। એવં વિયદાદેઃ પ્રત્યેકં પક્ષત્વેઽપિ ન ઘટાદૌ સન્દિગ્ધાનૈકાન્તિકતા। પક્ષસમત્વાદ્ ઘટાદેઃ। તથા હિ - પક્ષે સાધ્યાભાવસન્દેહસ્યાનુગુણત્વાત્ પક્ષભિન્ન એવ તસ્ય દૂષણત્વં વાચ્યમ્। અત એવોક્તં `સાધ્યાભાવનિશ્ચયવતિ હેતુસન્દેહે એવ સન્દિગ્ધાનૈકાન્તિકતેઽ તિ। પક્ષત્વં તુ સાધ્યસન્દેહવત્ત્વમ્। સાધ્યગોચરસાધકમાનાભાવવત્ત્વં વા। એતચ્ચ ઘટાદિસાધારણમ્। અત એવ તત્રાપિ સન્દિગ્ધાનૈકાન્તિકત્વં ન દોષઃ। પક્ષસમત્વોક્તિસ્તુ પ્રતિજ્ઞાવિષયત્વાભાવમાત્રેણ। ન ચ તર્હિ પ્રતિજ્ઞાવિષયત્વમેવ પક્ષત્વમ્। સ્વાર્થાનુમાને તદભાવાત્।
[ 1-1-2]
[1-1-3]           3.મિથ્યાત્વે પરોક્તાનુમાનાનિ
એવં વિપ્રતિપત્તૌ પ્રાચાં પ્રયોગાઃ - વિમતં મિથ્યા દૃશ્યત્વાત્, જડત્વાત્, પરિચ્છિન્નત્વાત્, શુક્તિરૂપ્યવદિતિ। નાવયવેષ્વાગ્રહઃ। અત્ર સ્વનિયામકનિયતયા વિપ્રતિપત્ત્યા લઘુભૂતયા પક્ષતાવચ્છેદો ન વિરુદ્ધઃ। સમયબન્ધાદિના વ્યવધાનાત્। તસ્ય અનુમાનકાલાસત્ત્વેઽપિ ઉપલક્ષણતયા પક્ષતાવચ્છેદકત્વમ્।
યદ્વા વિપ્રતિપત્તિવિષયતાવચ્છેદકમેવ પક્ષતાવચ્છેદકમ્। પ્રાચાં પ્રયોગેષ્વપિ વિમતમિતિ પદં વિપ્રતિપત્તિવિષયતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નાભિપ્રાયેણેત્યદોષઃ।
[ 1-1-3]
[1-1-4]           4.મિથ્યાત્વનિર્વચનમ્
[ 1-1-4]
[1-1-5]           5.દૃશ્યત્વસ્વરૂપવિચારઃ
[ 1-1-5]
[1-1-6]           6.મિથ્યાત્વે પરોક્તશ્રુતિઃ
[ 1-1-6]
[1-1-7]           7.પ્રથમમિથ્યાત્વભઙ્ગઃ
નનુ કિમિદં મિથ્યાત્વં સાધ્યતે ? ન તાવત્ `મિથ્યાશબ્દોઽનિર્વચનીયતાવચનઃઽ ઇતિ પઞ્ચપાદિકાવચનાત્ સદસત્ત્વાનધિકરણત્વરૂપમનિર્વાચ્યત્વમ્। તદ્ધિ કિમ્ અસત્ત્વવિશિષ્ટ સત્ત્વાભાવઃ ? ઉત સત્ત્વાત્યન્તાભાવાસત્ત્વાત્યન્તાભાવરૂપં ધર્મદ્વયમ્ ? આહોસ્વિત્ સત્ત્વાત્ય ન્તાભાવવત્ત્વે સતિ અસત્ત્વાત્યન્તાભાવરૂપં વિશિષ્ટમ્ ? નાદ્યઃ। સત્ત્વ:wમાત્રાધારે જગત્યસત્ત્વવિશિષ્ટસત્ત્વાનભ્યુપગમાત્। વિશિષ્ટાભાવસાધને સિદ્ધસાધનાત્। ન દ્વિતીયઃ। સત્ત્વાસત્ત્વયોરેકાભાવે અપરસત્ત્વાવશ્યકત્વેન વ્યાઘાતાત્। નિર્ધર્મકબ્રહ્મવત્સત્ત્વરાહિત્યેઽપિ સદ્રૂપત્વેન અમિથ્યાત્વોપપત્ત્યા અર્થાન્તરાચ્ચ। શુક્તિરૂપ્યે અબાધ્યત્વરૂપસત્ત્વવ્યતિરેકસ્ય સત્ત્વેન બાધ્યત્વરૂપાસત્ત્વસ્ય વ્યતિરેકાસિદ્ધ્યા સાધ્યવૈકલ્યાચ્ચ। અત એવ ન તૃતીયઃ। પૂર્વવદ્ વ્યાઘાતાત્, અર્થાન્તરાત્સાધ્યવૈકલ્યાચ્ચેતિ ચેત્, મૈવમ્। સત્ત્વાત્યન્તાભાવાસત્ત્વાત્યન્તાભાવરૂપ ધર્મદ્વયવિવક્ષાયાં દોષાભાવાત્। ન ચ વ્યાહતિઃ। સા હિ સત્ત્વાસત્ત્વયોઃ પરસ્પરવિરહરૂપતયા વા ? પરસ્પરવિરહવ્યાપકતયા વા ? પરસ્પરવિરહવ્યાપ્યતયા વા ? તત્ર નાદ્યઃ। તદનઙ્ગીકારાત્। તથા હ્યત્ર ત્રિકાલાબાધ્યત્વરૂપસત્ત્વવ્યતિરેકો નાસત્ત્વમ્। કિં તુ ક્વચિદપ્યુપાધૌ સત્ત્વેન પ્રતીયમાનત્વાનધિકરણત્વમ્। તદ્વ્યતિરેકશ્ચ સાધ્યત્વેન વિવક્ષિતઃ। તથા ચ ત્રિકાલાબાધ્યવિલક્ષણત્વે સતિ ક્વચિદપ્યુપાધૌ સત્ત્વેન પ્રતીયમાનત્વરૂપં સાધ્યં પર્યવસિતમ્। એવં ચ સતિ ન શુક્તિરૂપ્યે સાધ્યવૈકલ્યમપિ। બાધ્યત્વરૂપાસત્ત્વવ્યતિરેકસ્ય સાધ્યાપ્રવેશાત્। નાપિ વ્યાઘાતઃ, પરસ્પરવિરહરૂપત્વાભાવાત્। અત એવ ન દ્વિતીયોઽપિ। સત્ત્વાભાવવતિ શુક્તિરૂપ્યે વિવક્ષિતાસત્ત્વવ્યતિરેકસ્ય વિદ્યમાનત્વેન વ્યભિચારાત્। નાપિ તૃતીયઃ। તસ્ય વ્યાઘાતાપ્રયોજકત્વાત્। ગોત્વાશ્વત્વયોઃ પરસ્પરવિરહવ્યાપ્યત્વેઽપિ તદભાવયોરુષ્ટ્રાદાવેકત્ર સહોપલમ્ભાદ્। યચ્ચ નિર્ધર્મકસ્ય બ્રહ્મણઃ સત્ત્વરાહિત્યેઽપિ સદ્રૂપવત્પ્રપઞ્ચસ્ય સદ્રૂપત્વેનામિથ્યાત્વોપપત્ત્યા અર્થાન્તરમુક્તમ્ તન્ન। એકેનૈવ સર્વાનુગતેન સર્વત્ર સત્પ્રતીત્યુપપત્તૌ બ્રહ્મવત્ પ્રત્યેકં પ્રપપ઼ઞ્ચસ્ય સત્સ્વભાવતાકલ્પને માનાભાવાત્। અનુગતવ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ। સત્પ્રતિયોગિકાસત્પ્રતિયોગિકભેદદ્વયં વા સાધ્યમ્। તથા ચોભયાત્મકત્વેઽન્યતરાત્મકત્વે વા તાદૃગ્ભેદાસમ્ભવેન તાભ્યામર્થાન્તરાનવકાશઃ।
ન ચ અસત્ત્વવ્યતિરેકાંશસ્યાસદ્ભેદસ્ય ચ પ્રપઞ્ચે સિદ્ધત્વેનાંશતઃ સિદ્ધસાધનમિતિ વાચ્યમ્। `ગુણાદિકં ગુણ્યાદિના ભિન્નાભિન્નં સમાનાધિકૃતત્વાત્ઽ ઇતિ ભેદાભેદવાદિપ્રયોગે તાર્કિકાદ્યઙ્ગીકૃતસ્ય ભિન્નત્વસ્ય સિદ્ધાવપિ ઉદ્દેશ્યપ્રતીત્યસિદ્ધેર્યથા ન સિદ્ધસાધનમ્ તથા પ્રકૃતેઽપિ મિલિતપ્રતીતેરુદ્દેશ્યત્વાન્ન સિદ્ધસાધનમ્। યથા તત્ત્વાભેદે ઘટઃ કુમ્ભ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યપ્રતીતેરદર્શનેન મિલિતસિદ્ધિરુદ્દેશ્યા તથા પ્રકૃતેઽપિ સત્ત્વરહિતે તુચ્છે દૃશ્યત્વાદર્શનેન મિલિતસ્ય તત્પ્રયોજકતયા મિલિતસિદ્ધિરુદ્દેશ્યેતિ સમાનમ્।
અત એવ સત્ત્વાત્યન્તાભાવવત્ત્વે સત્યસત્ત્વાત્યન્તાભાવરૂપં વિશિષ્ટં સાધ્યમિત્યપિ સાધુ। ન ચ મિલિતસ્ય વિશિષ્ટસ્ય વા સાધ્યત્વે તસ્ય કુત્રાપ્યપ્રસિદ્ધ્યા અપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમ્। પ્રત્યેકં પ્રસિદ્ધ્યા મિલિતસ્ય વિશિષ્ટસ્ય વા સાધને શશશ્રૃઙ્ગયોઃ પ્રત્યેકં પ્રસિદ્ધ્યા શશીયશ્રૃઙ્ગસાધનમપિ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। તથાવિધપ્રસિદ્ધેઃ શુક્તિરૂપ્ય એવોક્તત્વાત્। ન ચ નિર્ધર્મકત્વાદ્ બ્રહ્મણઃ સત્ત્વાસત્ત્વરૂપધર્મદ્વયશૂન્યત્વેન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। સદ્રૂપત્વેન બ્રહ્મણઃ તદત્યન્તાભાવાનધિકરણત્વાત્। નિર્ધર્મકત્વેનૈવાભાવરૂપધર્માનધિકરણત્વાચ્ચેતિ દિક્। ઇતિ સદસદ્વિલક્ષણત્વરૂપમિથ્યાત્વવિચારઃ

[ 1-1-7]
[1-1-8]           8.દ્વિતીયમિથ્યાત્વભઙ્ગઃ
પ્રતિપન્નોપાધૌ ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વં વા મિથ્યાત્વમ્। નનુ પ્રતિપન્નોપાધૌ ત્રૈકાલિકનિષેધસ્ય તાત્ત્વિકત્વે અદ્વૈતહાનિઃ, પ્રતિભાસિકત્વે સિદ્ધસાધનમ્, વ્યાવહારિકત્વેઽપિ તસ્ય બાધ્યત્વેન તાત્ત્વિકસત્ત્વાવિરોધિતયા અર્થાન્તરમ્, અદ્વૈતશ્રુતેરતત્ત્વાવેદકત્વં ચ, તત્પ્રતિયોગિનોઽપ્રાતિભાસિકસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય પારમાર્થિકત્વં ચ સ્યાદિતિ ચેન્ન। પ્રપઞ્ચનિષેધાધિકરણીભૂતબ્રહ્માભિન્નત્વાન્નિષેધસ્ય તાત્ત્વિકત્વેઽપિ નાદ્વૈતહાનિકરત્વમ્। ન ચ તાત્વિકાભાવપ્રતિયોગિનઃ પ્રપઞ્ચસ્ય તાત્ત્વિકત્વાપત્તિઃ। તાત્ત્વિકાભાવપ્રતિયોગિનિ શુક્તિરજતાદૌ કલ્પિતે વ્યભિચારાત્। અતાત્ત્વિક એવ વા નિષેધોઽયમ્। અતાત્ત્વિકત્વેઽપિ ન પ્રાતિભાસિકઃ, કિં તુ વ્યાવહારિકઃ। ન ચ તર્હિ નિષેધસ્ય બાધ્યત્વેન તાત્ત્વિકસત્ત્વાવિરોધિત્વાદર્થાન્તરમિતિ વાચ્યમ્। સ્વાપ્નાર્થસ્ય સ્વાપ્યનિષેધેન બાધદર્શનાત્। નિષેધસ્ય બાધ્યત્વં પારમાર્થિકસત્ત્વાવિરોધિત્વે ન તન્ત્રમ્। કિં તુ નિષેધ્યાપેક્ષયા ન્યૂનસત્તાકત્વમ્। પ્રકૃતે ચ તુલ્યસત્તાકત્વાત્ કથં ન વિરોધિત્વમ્ ? ન ચ નિષેધસ્ય નિષેધે પ્રતિયોગિસત્ત્વાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્। તત્ર હિ નિષેધસ્ય નિષેધે પ્રતિયોગિસત્ત્વમાયતિ યત્ર નિષેધસ્ય નિષેધબુદ્ધ્યા પ્રતિયોગિસત્ત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે। ન નિષેધમાત્રં નિષિધ્યતે। યથા રજતે નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનાનન્તરમ્ ઇદં નારજતમિતિ જ્ઞાનેન રજતં વ્યવસ્થાપ્યતે। યત્ર તુ પ્રતિયોગિનિષેધયોરુભયોરપિ નિષેધસ્તત્ર ન પ્રતિયોગિસત્ત્વમ્। યથા ધ્વંસસમયે પ્રાગભાવપ્રતિયોગિનોરુભયોર્નિષેધઃ। એવંચ પ્રકૃતેઽપિ નિષેધબાધકેન પ્રતિયોગિનઃ પ્રપઞ્ચસ્ય તન્નિષેધસ્ય ચ બાધનાન્ન નિષેધસ્ય બાધ્યત્વેઽપિ પ્રપઞ્ચસ્ય તાત્ત્વિકત્વમ્। ઉભયોરપિ નિષેધ્યતાવચ્છેદકસ્ય દૃશ્યત્વાદેસ્તુલ્યત્વાત્। ન ચાતાત્ત્વિકનિષેધબોધકત્વે શ્રુતેરપ્રામાણ્યાપત્તિઃ। બ્રહ્મભિન્નં પ્રપઞ્ચનિષેધાદિકમ્ અતાત્વિકમિત્યતાત્વિકત્વેન બોધયન્ત્યાઃ શ્રુતેરપ્રામાણ્યાસમ્ભવાત્।
નનુ તન્નિષેધપ્રતિયોગિત્વં કિં સ્વરૂપેણ, ઉતાસદ્વિલક્ષણસ્વરૂપાનુપમર્દેન પારમાર્થિકત્વાકારેણ વા। નાદ્યઃ, શ્રુત્યાદિસિદ્ધોત્પત્તિકસ્યાર્થક્રિયાસમર્થસ્યાવિદ્યોપાદાનકસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનનાશ્યસ્ય ચ વિયદાદે રૂપ્યાદેશ્ચ ધીકાલવિદ્યમાનેન અસદ્વિલક્ષણસ્વરૂપેણ ત્રૈકાલિકનિષેધાયોગાત્। નાપિ દ્વિતીયઃ; અબાધ્યત્વરૂપપારમાર્થિકત્વસ્ય બાધ્યત્વરૂપ મિથ્યાત્વનિરૂપ્યત્વેન અન્યોન્યાશ્રયાત્। પારમાર્થિકત્વસ્યાપિ સ્વરૂપેણ નિષેધે પ્રથમપક્ષોક્તદોષાપત્તિઃ, અતસ્તસ્યાપિ પારમાર્થિકત્વાકારેણ નિષેધે અનવસ્થા સ્યાદ્ ઇતિ ચેન્મૈવમ્। સ્વરૂપેણૈવ ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વસ્ય પ્રપઞ્ચે શુક્તિરૂપ્યે ચાઙ્ગીકારાત્। તથા હિ- શુક્તૌ રજતભ્રમનન્તરમ્ અધિષ્ઠાનતત્ત્વસાક્ષાત્કારે રૂપ્યં નાસ્તિ નાસીન્ન ભવિષ્યતીતિ સ્વરૂપેણેવ, `નેહ નાને ઽ તિ શ્રુત્યા ચ પ્રપઞ્ચસ્ય સ્વરૂપેણૈવ નિષેધપ્રતીતેઃ। ન ચ તત્ર લૌકિકપરમાર્થરજતમેવ સ્વરૂપેણ નિષેધપ્રતિયોગીતિ વાચ્યમ્। ભ્રમબાધયોર્વૈયધિકરણ્યાપત્તેઃ, અપ્રસક્તપ્રતિષેધાપત્તેશ્ચ। ન ચ તર્હ્યુત્પત્ત્યાદ્યસમ્ભવઃ। ન હ્યનિષિદ્ધસ્વરૂપત્વમુત્પત્ત્યાદિમત્ત્વે તન્ત્રમ્। પરૈરનિષેધ્યરૂપત્વેનાઙ્ગીકૃતસ્ય વિયદાદેરુત્પત્ત્યાદ્ય નઙ્ગીકારાત્। કિન્તુ વસ્તુસ્વભાવાદિકમન્યદેવ કિઞ્ચિત્ પ્રયોજકં વક્તવ્યમ્। તસ્ય મયાપિ કલ્પિતસ્ય સ્વીકારાત્।
ન ચ ત્રૈકાલિકનિષેધં પ્રતિ સ્વરૂપેણાપણસ્થં રૂપ્યં પારમાર્થિકત્વાકારેણ પ્રાતિભાસિકં વા પ્રતિયોગીતિ મતહાનિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। અસ્યાચાર્યવચસઃ પારમાર્થિક લૌકિકરજતતાદાત્મ્યેન પ્રતીતં પ્રાતિભાસિકમેવ રજતં પ્રતિયોગીત્યર્થઃ। તચ્ચ સ્વરૂપેણ પારમાર્થિકત્વેન વેત્યનાસ્થાયાં વાશબ્દઃ। એતાવદુક્તિશ્ચ પુરોવર્તિતાદાત્મ્યેનૈવ રજતં પ્રતીયત ઇતિ મતનિરાસાર્થં, લૌકિકપરમાર્થરજતતાદાત્મ્યેનાપિ પ્રતીયત ઇતિ પ્રતિપાદયિતું ચ। તદુક્તં તત્ત્વપ્રદીપિકાયામ્ - `તસ્માલ્લૌકિકપરમાર્થરજતમેવ નેદં રજતમિતિ નિષેધપ્રતિયોગીતિ પૂર્વાચાર્યાણાં વાચોયુક્તિરપિ પુરોવર્તિનિ રજતાર્થિનઃ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ લૌકિક પરમાર્થરજતત્વેનાપરોક્ષતયા પ્રતીતસ્ય કાલત્રયેઽપિ લૌકિકપરમાર્થરજતમિદં ન ભવતીતિ નિષેધપ્રતિયોગિતામઙ્ગીકૃત્ય નેતવ્યે ઽ તિ। અયમાશયઃ- એકવિભક્ત્યન્તપદોપસ્થાપિતે ધર્મિણિ, પ્રતિયોગિનિ ચ નઞોઽન્યોન્યાભાવબોધકત્વનિયમસ્ય વ્યુત્પત્તિબલસિદ્ધત્વાદ્ `ઘટઃ પટો ન ભવતીતિઽ તિ વાક્યવદ્ `ઇદં રજતં ન ભવતીઽ તિ વાક્યસ્ય અન્યોઽન્યાભાવબોધકત્વે સ્થિતે અભિલાપજન્યપ્રતીતિતુલ્યત્વાદભિલપ્યમાનપ્રતીતેઃ `નેદં રજતઽ મિતિ વાક્યાભિલાપ્ય પ્રતીતેરન્યોન્યાભાવવિષયત્વમેવ। તથા ચ ઇદંશબ્દનિર્દિષ્ટે પુરોવર્તિપ્રાતીતિકરજતે રજતશબ્દનિર્દિષ્ટ વ્યાવહારિકરજતાન્યોન્યાભાવપ્રતીતેરાર્થિકં મિથ્યાત્વમ્। `નાત્ર રજતઽ મિતિ વાક્યાભિલપ્યા તુ પ્રતીતિરત્યન્તાભાવવિષયા। ભિન્નવિભક્ત્યન્તપદોપસ્થાપિતયોરેવ ધર્મિપ્રતિયોગિનોર્નઞઃ સંસર્ગાભાવબોધકત્વનિયમાત્। સા ચ પુરોવર્તિપ્રતીતરજતસ્યૈવ વ્યાવહારિકમત્યન્તાભાવં વિષયીકરોતીતિ કણ્ઠોક્તમેવ મિથ્યાત્વમ્। અતો નાપસિદ્ધાન્તો નાન્યથાખ્યાત્યાપત્તિર્ન વા ગ્રન્થવિરોધ ઇત્યનવદ્યમ્।
નન્વેવમ્ અત્યન્તાસત્ત્વાપાતઃ, પ્રતિપન્નોપાધૌ ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વં હ્યન્યત્રાસત્ત્વેન સમ્પ્રતિપન્નસ્ય ઘટાદેઃ સર્વત્ર ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વં પર્યવસિતમ્। અન્યથા તેષામન્યત્ર સત્ત્વાપાતાત્। ન હિ તેષામન્યત્ર સત્તા સમ્ભવતીતિ ત્વદુક્તેશ્ચ। તથા ચ કથમસદ્વૈલક્ષણ્યમ્, ન હિ શશશ્રૃઙ્ગાદેરિતોઽન્યદસત્ત્વમ્। ન ચ નિરુપાખ્યત્વમેવ તદસત્ત્વમ્; નિરુપાખ્યપદેનૈવ ખ્યાયમાનત્વાત્। નાપ્યપ્રતીયમાનત્વમસત્ત્વમ્;અસતોઽપ્રતીતૌ અસદ્વૈલક્ષણ્યજ્ઞાનસ્ય સત્પ્રતીતિનિરાસસ્યાસત્પદપ્રયોગસ્ય ચાયોગાત્। ન ચાપરોક્ષતયા અપ્રતીયમાનત્વં તત્, નિત્યાતીન્દ્રિયેષ્વતિવ્યાપ્તેઃ ઇતિ ચેન્મૈવમ્; સર્વત્ર ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વં યદ્યપિ તુચ્છાનિર્વાચ્યયોઃ સાધારણમ્। તથાપિ ક્વચિદપ્યુપાધૌ સત્ત્વેન પ્રતીત્યનર્હત્વમત્યન્તાસત્ત્વમ્। તચ્ચ શુક્તિરૂપ્યે પ્રપઞ્ચે ચ બાધાત્ પૂર્વં નાસ્ત્યેવેતિ ન તુચ્છત્વાપત્તિઃ। ન ચ બાધાત્ પૂર્વં શુક્તિરૂપ્યં પ્રપઞ્ચો વા સત્ત્વેન ન પ્રતીયતે। એતદેવ સદર્થકેનોપાધિપદેન સૂચિતમ્। શૂન્યવાદિભિઃ સદધિષ્ઠાનકભ્રમાનઙ્ગીકારેણ ક્વચિદપ્યુપાધૌ સત્ત્વેન પ્રતીત્યનર્હત્વરૂપાસદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય (ક્વચિદપ્યુપાધૌ સત્ત્વેન પ્રતીત્યર્હત્વરૂપસ્ય) શુક્તિરૂપ્યે પ્રપઞ્ચે ચાનઙ્ગીકારાત્।

નન્વેવં સતિ યાવત્સદધિકરણકાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં પર્યવસિતમ્। તથા ચ કેવલાન્વય્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિષુ ગગનાદિષુ તાર્કિકાણાં સિદ્ધસાધનમ્। યદધિકરણં યત્સત્ તન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં તસ્ય મિથ્યાત્વમિતિ વિવક્ષયામ્, અધિકરણ પદેનાવૃત્તિનિરાકરણેઽપિ સંયોગસમ્બન્ધેન સમવાયસમ્બન્ધેન વા યદ્ ઘટાધિકરણં સમવાયસમ્બન્ધેન સંયોગસમ્બન્ધેન વા ઘટસ્ય તન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતયા સર્વેષુ વૃત્તિમત્સુ દુરુદ્ધરં સિદ્ધસાધનમ્। યેન સમ્બન્ધેન યદ્યસ્યાધિકરણં તેન સમ્બન્ધેન તન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમિતિ વિવક્ષાયામ્ અવ્યાપ્યવૃત્તિષુ સંયોગાદિષુ સિદ્ધસાધનમ્ ઇતિ ચેન્ન। યેન રૂપેણ યદધિકરણતયા યત્ પ્રતિપન્નં તેન રૂપેણ તન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વસ્ય પ્રતિપન્નપદેન સૂચિતત્બાત્। તચ્ચ રૂપં સમ્બન્ધવિશેષોઽવચ્છેદકવિશેષશ્ચ। ન હિ સમ્બન્ધવિશેષમન્તરેણ ભૂતલે ઘટાધિકરણતા પ્રતીયતે, અવચ્છેદકવિશેષમન્તરેણ વા વૃક્ષે કપિસંયોગાધિકરણતા। તથા ચ યેન સમ્બન્ધવિશેષેણ યેન ચાવચ્છેદકવિશેષેણ યદધિકરણતાપ્રતીતિર્યત્ર ભવિતુમર્હતિ, તેનૈવ સમ્બન્ધવિશેષેણ તેનૈવ ચાવચ્છેદકવિશેષેણ તદધિકરણકાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં તસ્ય મિથ્યાત્વમિતિ પર્યવસિતે ક્વ સિદ્ધસાધનમ્ ?
યદિ પુનઃ ધ્વંસપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વમિવાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમાકાશાદૌ ન સ્યાત્। સાધકમાનાભાવસ્ય તુલ્યત્વાદ્। ઇહાકાશો નાસ્તીતિ પ્રત્યક્ષપ્રતીત્યસમ્ભવાદ્। અનુમાને ચાનુકૂલતર્કાભાવાત્। સામાન્યતો દૃષ્ટમાત્રેણ ધ્વંસપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વસ્યાપિ સિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્। તદ્વ્યતિરેકેણ કસ્યચિત્ કાર્યસ્યાનુપપત્તેરભાવાચ્ચ। એવં સંયોગસમ્બન્ધેન ઘટવતિ ભૂતલે સમવાયસમ્બન્ધેન ઘટાભાવસત્ત્વે માનાભાવાલ્લાઘવેન ઘટાત્યન્તાભાવત્વેનૈવ ઘટસામાનાધિકરણ્ય વિરોધિત્વકલ્પનાત્ સમ્બન્ધવિશેષપ્રવેશે ચ ગૌરવાદ્ ઘટસમવાયાદ્યભાવમાત્રવિષયકતયા પ્રતીતેરુપપત્તેઃ, આધારાધેયભાવસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વેન ઘટસ્યાવૃત્તિત્વશઙ્કાનુદયાદ્, ઉક્તયુક્તેશ્ચ ન ઘટાદેરત્યન્તાભાવસામાનાધિકરણ્યમ્। એવં સંયોગતદભાવયોર્નૈકાધિકરણ્યમ્। અગ્રે વૃક્ષઃ કપિસંયોગી મૂલે ને ઽતિ પ્રતીતેરગ્રમૂલયોરેવ સંયોગતદભાવવત્તયોપપત્તેઃ, તદા સન્માત્રનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમેવ મિથ્યાત્વં મન્તવ્યમ્।
ન ચૈવં સતિ ભાવાભાવયોરવિરોધાત્તજ્જ્ઞાનયોર્બાધ્યબાધકભાવો ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। ભિન્નસત્તાકયોરવિરોધેઽપિ સમસત્તાકયોર્વિરોધાત્। યત્ર ભૂતલે યસ્ય ઘટસ્યાત્યન્તાભાવો વ્યાવહારિકઃ તત્ર સ ઘટો ન વ્યાવહારિક ઇતિ નિયમાત્। ન ચૈવં સતિ `શુક્તિરિયં ન રજતઽ મિતિ જ્ઞાનવિષયીભૂતાભાવસ્ય વ્યાવહારિકત્વેન પુરોવર્તિપ્રતીતરજતસ્ય વ્યાવહારિકત્વાપહારેઽપિ પ્રાતીતિકસત્ત્વાનપહારાદ્ બાધોત્તરકાલેઽપિ `ઇદં રજતઽ મિતિ પ્રતીતિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। તત્ર `ઇયં શુક્તિઃઽ રિત્યપરોક્ષપ્રમયા પ્રાતીતિકરજતોપાદાનાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ પ્રાતીતિકસત્ત્વસ્યાપ્યપહારાત્। શુક્ત્યજ્ઞાનસ્ય પ્રાતીતિકરજતોપાદાનત્વેન તદસત્ત્વે પ્રાતીતિકરજતાસત્ત્વસ્યાવશ્યકત્વાત્। અત એવ યત્ર પરોક્ષયાઽધિષ્ઠાનપ્રમયા ન ભ્રમોપાદાનાજ્ઞાનનિવૃત્તિઃ,તત્ર વ્યાવહારિકત્વાપહારેઽપિ પ્રાતીતિકત્વાનપહારાત્ `તિક્તો ગુડઃઽ ઇત્યાદિપ્રતીતિરનુવર્તત એવ। એકમખણ્ડબ્રહ્મસાક્ષાત્કારાત્પૂર્વં પરોક્ષબોધેન પ્રપઞ્ચસ્ય વ્યાવહારિકત્વાપહારેઽપિ પ્રતીતિરનુવર્તત એવ। અધિષ્ઠાનાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ તુ નાનુવર્તિષ્યતે।
એતેન ઉપાધિશબ્દેનાધિકરણમાત્રવિવક્ષાયામર્થાન્તરમ્। વાય્વધિકરણકાત્યન્તા ભાવપ્રતિયોગિત્વેઽપિ રૂપસ્યામિથ્યાત્વાદ્। અધિષ્ઠાનવિવક્ષાયાં તુ ભ્રમોપાદાનાજ્ઞાન વિષયસ્યાધિષ્ઠાનત્વેનાન્યોન્યાશ્રયત્વમ્। જ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વે વિષયસ્ય મિથ્યાત્વમ્, વિષયસ્ય મિથ્યાત્વે ચ જ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વમિતિ પરાસ્તમ્; ઉક્તરીત્યા અધિકરણવિવક્ષાયાં દોષાભાવાત્। ન ચ `સ એવાધસ્તાદ્ઽ ઇતિ શ્રુત્યા પ્રતિપન્નો દેશકાલાદ્યુપાધૌ પરમાર્થતો બ્રહ્મણોઽભાવાત્તત્રાતિવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્। નિર્ધર્મકે તસ્મિન્નભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપધર્માભાવાત્। ન ચૈવં - સત્યત્વમપિ તત્ર ન સ્યાત્, તથા ચ `સત્યં જ્ઞાનમનન્તઽ મિત્યાદિશ્રુતિવ્યાકોપ ઇતિ વાચ્યમ્। અધિકરણાતિરિક્તાભાવાનભ્યુપગમેનોક્તમિથ્યાત્વાભાવરૂપસત્યત્વસ્ય બ્રહ્મ સ્વરૂપત્વાવિરોધાત્। એતેન સ્વપ્રકાશત્વાદ્યપિ વ્યાખ્યાતમ્। પરપ્રકાશ્યત્વાભાવો હિ સ્વપ્રકાશત્વમ્, કાલપરિચ્છેદાભાવો નિત્યત્વમ્, દેશપરીચ્છેદાભાવો વિભુત્વમ્, વસ્તુપરિચ્છેદાભાવઃ પૂર્ણત્વમિત્યાદિ। તથા ચ ભાવરૂપધર્માનાશ્રયત્વેઽપિ બ્રહ્મણઃ સર્વધર્માભાવરૂપતયા ન કાઽપ્યનુપપત્તિરિતિ સર્વમવદાતમ્।
ઇતિ સદસદ્વિલક્ષણત્વરૂપદ્વિતીયમિથ્યાત્વવિચારઃ॥
[ 1-1-8]
[1-1-9]           9.તૃતીયામિથ્યાત્વભઙ્ગઃ
જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં વા મિથ્યાત્વમ્। નનુ - ઉત્તરજ્ઞાનનિવર્ત્યે પૂર્વજ્ઞાને અતિવ્યાપ્તિઃ, મુદ્ગરપાતાદિનિવર્ત્યે ચ ઘટાદાવવ્યાપ્તિઃ, જ્ઞાનત્વેન જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વવિવક્ષાયામપ્યયં દોષઃ, અધિષ્ઠાનસાક્ષાત્કારત્વેન નિવર્ત્યે શુક્તિરજતાદૌ ચ જ્ઞાનત્વેન જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાભાવાત્ સાધ્યવિકલતા। જ્ઞાનત્વવ્યાપ્યધર્મેણ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વવિક્ષાયાં જ્ઞાનત્વવ્યાપ્યેન સ્મૃતિત્વેન જ્ઞાનનિવર્ત્યે સંસ્કારે અતિવ્યાપ્તિરિતિ ચેન્ન, જ્ઞાનપ્રયુક્તાવસ્થિતિસામાન્યવિરહપ્રતિયોગિત્વં હિ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વમ્। અવસ્થિતિશ્ચ દ્વેધા સ્વરૂપેણ કારણાત્મના ચ; સત્કાર્યવાદાભ્યુપગમાત્। તથા ચ મુદ્ગરપાતેન ઘટસ્ય સ્વરૂપેણાવસ્થિતિવિરહેઽપિ કારણાત્મનાવસ્થિતિવિરહાભાવાદ્, બ્રહ્મજ્ઞાનપ્રયુક્ત એવ સ ઇતિ નાતીતઘટાદાવવ્યાપ્તિઃ। અત એવોત્તરજ્ઞાનનિવર્ત્યે પૂર્વજ્ઞાને ન સિદ્ધસાધનમ્;  ન વા વિયદાદૌ બ્રહ્મજ્ઞાનનાશ્યત્વેઽપિ તદ્વદેવ મિથ્યાત્વાસિદ્ધ્યાઽર્થાન્તરમ્; ઉત્તરજ્ઞાનેન લીનસ્ય પૂર્વજ્ઞાનસ્ય સ્વકારણાત્મનાવસ્થાનાદવસ્થિતિસામાન્યવિરહાનુપપત્તેઃ। શશવિષાણાદાવવસ્થિતિસામાન્યવિરહેઽપિ તસ્ય જ્ઞાનપ્રયુક્તત્વાભાવાન્નાતિવ્યાપ્તિઃ। શુક્તિરજતા દેશ્ચાપરોક્ષપ્રતીત્યન્યથાનુપપત્ત્યા પ્રતિભાસકાલે અવસ્થિત્યઙ્ગીકારાન્ન બાધકજ્ઞાનં વિના તદ્વિરહ ઇતિ ન સાધ્યવિકલતા। અત એવોક્તં વિવરણાચાર્યૈઃ- અજ્ઞાનસ્ય સ્વકાર્યેણ પ્રવિલીનેન વર્તમાનેન વા સહ જ્ઞાનેન નિવૃત્તિર્બાધઽઇતિ। વાર્તિકકૃદ્ભિશ્ચોક્તમ્-
`તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યોત્થસમ્યગ્ધીજન્મમાત્રતઃ।
અવિદ્યા સહ કાર્યેણ નાસીદસ્તિ ભવિષ્યતિ॥ ઇતિ।

`સહ કાર્યેણ નાસીઽ દિતિ લીનેન કાર્યેણ સહ નિવૃત્ત્યભિપ્રાયમ્, `સહ કાર્યેણ ન ભવિષ્યતીઽ તિ તુ ભાવિકાર્યનિવૃત્ત્યભિપ્રાયમિત્યન્યદેતત્। રૂપ્યોપાદાનમજ્ઞાનં સ્વકાર્યેણ વર્તમાનેન લીનેન વા સહાધિષ્ઠાનસાક્ષાત્કારાન્નિવર્તતે। તત્તદ્ભ્રમોપાદાનાનામ્ અજ્ઞાનાનાં ભેદાભ્યુપગમાદિતિ ન દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યમ્, મુદ્ગરપાતાન્તરં ઘટો નાસ્તીતિ પ્રતીતિવદધિષ્ઠાનજ્ઞાનાનન્તરં શુક્ત્યજ્ઞાનં તદ્ગતરૂપ્યં ચ નાસ્તીતિ પ્રતીતેઃ સર્વસંમતત્વાત્। જ્ઞાનત્વવ્યાપ્યધર્મેણ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વમિત્યપિ સાધુ। ઉત્તરજ્ઞાનસ્ય પૂર્વજ્ઞાનનિવર્તકત્વં ચ ન જ્ઞાનત્વવ્યાપ્યધર્મેણ ? કિંત્વિચ્છાદિસાધારણેનોદીચ્યાત્મવિશેષગુણત્વેન ઉદીચ્યત્વેન વેતિ ન સિદ્ધસાધનાદિ। નાપીચ્છાદ્યનિવર્ત્યે સ્મૃતિત્વેન જ્ઞાનનિવર્ત્યે સંસ્કારે અતિવ્યાપ્તિઃ, સ્મૃતિત્વેન સ્મૃતેઃ સંસ્કારનિવર્તકત્વે માનાભાવાત્। સ્મૃતૌ હિ જાતાયાં સંસ્કારો દૃઢો ભવતીત્યનુભવસિદ્ધમ્ તેષાં દૃઢત્વં ચ સમાનવિષયકસંસ્કારાનેકત્વમિત્યદોષઃ। વસ્તુતસ્તુ સાક્ષાત્કારત્વેન જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં વિવક્ષિતમ્; અતો ન પૂર્વેક્તદોષઃ। નાપિ નિશ્ચયત્વેન જ્ઞાનત્વવ્યાપ્યધર્મિણ જ્ઞાનનિવર્ત્યે સંશયે અતિવ્યાપ્તિરિતિ સર્વમવદાતમ્।
ઇતિ તૃતીયમિથ્યાત્વવિચારઃ
[ 1-1-9]
[1-1-10]          10.ચતુર્થમિથ્યાત્વભઙ્ગઃ
સ્વાશ્રયનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં વા મિથ્યાત્વમ્। તચ્ચ સ્વાત્યન્તાભાવાધિકરણ એવ પ્રતીયમાનત્વમ્, અતઃ પૂર્વવૈલક્ષણ્યમ્। દૂષણપરિહારશ્ચ પૂર્વવત્। ન ચ સંયોગિનિ સમવાયિનિ વા દેશે તદત્યન્તાભાવાસમ્ભવઃ, સમ્ભવે તૂપાદાનત્વાદ્યનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, કાલે સહસંભવવદ્ દેશેઽપિ સહસમ્ભવાવિરોધાત્, પ્રાગભાવસત્ત્વેનોપાદાનત્વાવિરોધાચ્ચ। ન ચ અત્યન્તાભાવાધિકરણે પ્રાગભાવસ્યાપ્યનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્। કાલે વ્યભિચારાત્। ન ચ કાલે પ્રાગભાવત્યન્તાભાવયોઃ સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇદાનીં ઘટાત્યન્તાભાવઃ, ઇદાનીં ઘટપ્રાગભાવ ઇતિ પ્રતીતિબલાદઙ્ગીકૃતમ્, દેશે તુ તદુભયસામાનાધિકરણ્યે ન કિઞ્ચિદપિ પ્રમાણમિતિ વાચ્યમ્, મિત્યાત્વાનુમિતેઃ શ્રુત્યાદેશ્ચ પ્રમાણત્વાત્। વિષમસત્તાક ભાવાભવયોરવિરોધઃ પૂર્વમુપપાદિતઃ। ન ચ અસત્યતિવ્યાપ્તિઃ, સ્વાત્યન્તાભાવાધિકરણ એવ સત્ત્વેન પ્રતીયમાનત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। ન ચ `તદ્ધૈક આહુરસદેવેદમગ્ર આસીઽ દિતિ શ્રુત્યા અસતઃ સત્ત્વપ્રતીતેસ્તત્રાતિવ્યાપ્તિર્દુષ્પરિહરેતિ વાચ્યમ્, `સદેવેદમગ્ર આસીઽ દિત્યસ્યાર્થસ્યાભાવ એવ નઞા પ્રતિપાદ્યતે, ન ત્વસતઃ સત્ત્વમ્, વિરોધાતુઃ અતો નાતિવ્યાપ્તિઃ। સર્વં ચાન્યત્ પૂર્વોક્તમેવાનુસન્ધેયમિત્યુપરમ્યતે॥
ઇતિ ચતુર્થમિથ્યાત્વવિચારઃ॥
[ 1-1-10]
[1-1-11]    11.પઞ્ચમમિથ્યાત્વભઙ્ગઃ
સદ્વિવિક્તત્વં વા મિથ્યાત્વમ્। સત્ત્વં ચ પ્રમાણસિદ્ધત્વમ્। પ્રમાણત્વં ચ દોષાસહકૃતજ્ઞાનકરણત્વમ્, તેન સ્વપ્નાદિવત્પ્રમાણસિદ્ધભિન્નત્વેન મિથ્યાત્વં સિધ્યતિ। પ્રમાણસિદ્ધત્વં ચાબાધ્યત્વવ્યાપ્યમિત્યન્યત્। અત્રાપ્યસતિ નિર્ધર્મકે બ્રહ્મણિ ચાતિવ્યાપ્તિવારણાય સત્ત્વેન પ્રતીયમાનત્વં વિશેષણં દેયમ્। તયોઃ સત્ત્વપ્રકારકપ્રતીતિવિષયત્વાભાવાત્। અત એવ સદ્વિવિક્તત્વમિત્યત્ર સત્ત્વં સત્તાજાત્યધિકરણત્વં વા ? અબાધ્યત્વં વા ? બ્રહ્મરૂપત્વં વા ? આદ્યે ઘટાદાવાવિદ્યકજાતેસ્ત્વયાભ્યુપગમેનાસમ્ભવઃ, દ્વિતીયે બાધ્યત્વરૂપમિથ્યાત્વ પર્યવસાનમ્, તૃતીયે સિદ્ધસાધનમિતિ નિરસ્તમ્, અનભ્યુપગમાદેવ। સદસદ્વિલક્ષણત્વપક્ષોક્ત યુક્તયશ્ચાત્રાનુસન્ધેયાઃ। અવશિષ્ટં ચ દૃષ્ટાન્તસિદ્ધૌ વક્ષ્યામઃ॥
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ પઞ્ચમમિથ્યાત્વનિરુક્તિઃ॥
[ 1-1-11]
[1-1-12]    12.અથ સામાન્યતો મિથ્યાત્વભઙ્ગઃ
નનુ- ઉક્તમિથ્યાત્વસ્ય મિથ્યાત્વે પ્રપઞ્ચસત્યત્વાપાતઃ, એકસ્મિન્ ધર્મિણિ પ્રસક્તયોઃ વિરુદ્વધર્મયોરેકમિથ્યાત્વે અપરસત્યત્વનિયમાત્, મિથ્યાત્વસત્યત્વે ચ તદ્વદેવ પ્રપઞ્ચસત્યત્વાપત્તેઃ। ઉભયથાપ્યદ્વૈતવ્યાઘાત ઇતિ ચેન્ન; મિથ્યાત્વમિથ્યાત્વેઽપિ પ્રપઞ્ચસત્યત્વાનુપપત્તેઃ। તત્ર હિ વિરુદ્ધયોર્ધર્મયોરેકમિથ્યાત્વે અપરસત્યત્વમ્‌, યત્ર મિથ્યાત્વાવચ્છેદકમુભયવૃત્તિ ન ભવેત્; યથા પરસ્પરવિરહરૂપયો રજતત્વતદભાવયોઃ શુક્તૌ, યથા વા પરસ્પરવિરહવ્યાપકયો રજતભિન્નત્વરજત્વયોઃ તત્રૈવ; તત્ર નિષેધ્યતાવચ્છેદકભેદનિયમાત્। પ્રકૃતે તુ નિષેધ્યતાવચ્છેદકમેકમેવ દૃશ્યત્વાદિ। યથા ગોત્વાશ્વત્વયોરેકસ્મિન્ ગજે નિષેધે ગજત્વાત્યન્તાભાવવ્યાપ્યત્વં નિષેધ્યતાચ્છેદકમુભયોસ્તુલ્યમિતિ નૈકતરનિષેધે અન્યતરસત્ત્વમ્, તદ્વત્। યથા ચ સત્યત્વમિથ્યાત્વયોર્ન પરસ્પરવિરહરૂપત્વમ્, ન વા પરસ્પરવિરહવ્યાપકત્વમ્, તથોપપાદિતમધસ્તાત્। પરસ્પરવિરહરૂપત્વેઽપિ વિષમસત્તાકયોરવિરોધાત્, વ્યાવહારિક મિથ્યાત્વેન વ્યાવહારિકસત્યત્વાપહારેઽપિ કાલ્પનિકસત્યત્વાનપહારાત્, તાર્કિકમતસિદ્ધ સંયોગતદભાવવત્ સત્યત્વમિથ્યાત્વયોઃ સમુચ્ચયાભ્યુપગમાચ્ચ। એકસ્ય સાધકેન અપરસ્ય બાધ્યત્વં વિષમસત્તાકત્વે પ્રયોજકમ્,યથા શુક્તિરૂપ્યતદભાવયોઃ। એકબાધકબાધ્યત્વં ચ સમસત્તાકત્વે પ્રયોજકમ્, યથા શુક્તિરૂપ્યશુક્તિભિન્નત્વયોઃ અસ્તિ ચ પ્રપઞ્ચતન્મિથ્યાત્વ યોરેકબ્રહ્મજ્ઞાનબાધ્યત્વમ્। અતઃ સમસત્તાકત્વાન્મિથ્યાત્વબાધકેન પ્રપઞ્ચસ્યાપિ બાધાન્નાદ્વૈતક્ષતિ રિતિ કૃતમધિકેન।
ઇતિ મિથ્યાત્વસામાન્યોપપત્તિઃ।
[ 1-1-12]
[1-1-13]    13. અથ દૃશ્યત્વહેતુભઙ્ગઃ
નનુ - મિથ્યાત્વે સાધ્યે હેતૂકૃતં યદ્ દૃશ્યત્વં તદપ્યુપપાદનીયમ્। તથા હિ- કિમિદં દૃશ્યત્વમ્ ? વૃત્તિવ્યાપ્યત્વં વા ? ફલવ્યાપ્યત્વં વા ? સાધારણં વા ? કદાચિત્ કથઞ્ચિત્ ચિદ્વિષયત્વં વા ? સ્વવ્યવહારે સ્વાતિરિક્તસંવિદન્તરાપેક્ષાનિયતિર્વા ?અસ્વપ્રકાશત્વં વા ? નાદ્યઃ, આત્મનો વેદાન્તજન્યવૃત્તિવ્યાપ્યત્વેન તત્ર વ્યભિચારાત્। અત એવ ન તૃતીયોઽપિ। નાપિ દ્વિતીયઃ નિત્યાતીન્દ્રિયે શુક્તિરૂપ્યાદૌ ચ તદભાવેન ભાગાસિદ્ધિ સાધનવૈકલ્યયોઃ પ્રસઙ્ગાત્। નાપિ ચતુર્થઃ, બ્રહ્મ પૂર્વં ન જ્ઞાતમિદાનીં વેદાન્તેન જ્ઞાતમિત્યનુભવેન આત્મનિ વ્યભિચારાત્। નાપિ પઞ્ચમઃ, બ્રહ્મણ્યપ્યદ્વિતીયત્વાદિવિશિષ્ટવ્યવહારે સંવિદન્તરાપેક્ષાનિયતિદર્શનેન વ્યભિચારાત્। નાપિ ષષ્ઠઃ, સ હિ અવેદ્યત્વે સત્યપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વાભાવરૂપઃ। તથા ચ શુક્તિરૂપ્યાદેરપિ અપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વેન સાધનવૈકલ્યાદ્- ઇતિ ચેન્મૈવમ્, ફલવ્યાપ્યત્વવ્યતિરિક્તસ્ય સર્વસ્યાપિ પક્ષસ્ય ક્ષોદક્ષમત્વાત્। ન ચ વૃત્તિવ્યાપ્યત્વપક્ષે બ્રહ્મણિ વ્યભિચારઃ, અન્યથા બ્રહ્મપરાણાં વેદાન્તાનાં વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાદિતિ વાચ્યમ્, શુદ્ધં હિ બ્રહ્મ ન દૃશ્યમ્, `યત્તદદ્રેશ્યમ્- ઇતિ શ્રુતેઃ, કિન્તૂપહિતમેવ, તચ્ચ મિથ્યૈવ, ન હિ વૃત્તિદશાયાં અનુપહિતં તદ્ભવતિ। ન ચ `સર્વપ્રત્યયવેદ્યે વા બ્રહ્મરૂપે વ્યવસ્થિતેઽ ઇતિ સ્વવચનવિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્, તસ્યાપ્યુપહિતપરત્વાત્।

ન ચ - એવં સતિ શુદ્ધસિદ્ધિર્ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, સ્વત એવ તસ્ય પ્રકાશત્વેન સિદ્ધત્વાત્। નનુ - અજ્ઞાતે ધર્મિણિ કસ્યચિત્ ધર્મસ્ય વિધાતું નિષેદ્ધું વા અશક્યત્વેન શુદ્ધે દૃશ્યત્વં નિષેધતા શુદ્ધસ્ય જ્ઞેયત્વમવશ્યં સ્વીકરણીયમ્। ન ચ સ્વપ્રકાશત્વેન સ્વતઃ સિદ્ધે શુદ્ધે શ્રુત્યા દૃશ્યત્વનિષેધ ઇતિ વાચ્યમ્। શુદ્ધં સ્વપ્રકાશમિતિ શબ્દજન્યવિશિષ્ટવૃત્તૌ શુદ્ધાપ્રકાશે તસ્ય સ્વપ્રકાશત્વાસિદ્ધેઃ ઇતિ - ચેત્, ન। વૃત્તિકાલે વૃત્તિરૂપેણ ધર્મેણ શુદ્ધત્વાસમ્ભવાત્ શુદ્ધસ્ય વૃત્તિવિષયત્વં ન સમ્ભવતિ, અતઃ `શુદ્ધં સ્વપ્રકાશમ્- ઇતિ વાક્યસ્ય લક્ષણયા અશુદ્ધત્વમસ્વપ્રકાશત્વવ્યાપકમિત્યર્થઃ। તથા ચ અશુદ્ધત્વવ્યાવૃત્ત્યા શુદ્ધે સ્વપ્રકાશતા પર્યવસ્યતિ, યથા ભેદનિષેધેન અભિન્નત્વમ્। ન ચ શુદ્ધપદેન અભિધયા લક્ષણયા વા શુદ્ધાપ્રકાશે તત્પ્રયોગવૈયર્થ્યમિતિ વાચ્યમ્, પર્યવસિતાર્થમાદાય સાર્થકત્વોપપત્તેઃ। એવં ચ `શુદ્ધં ન દૃશ્યં ન મિથ્યાઽ ઇત્યસ્યાપ્યશુદ્ધત્વં દૃશ્યત્વમિથ્યાત્વયોર્વ્યાપકમિત્યેતત્પરત્વેન શુદ્ધે દૃશ્યત્વમિથ્યાત્વયોર્વ્યતિરેકઃ પર્યવસ્યતિ। એતેન સ્ફુરણમાત્રમેવ મિથ્યાત્વે તન્ત્રમ્, લાઘવાદ્; અતઃ `સ્વતઃ સ્ફુરદપિ બ્રહ્મ મિથ્યૈવેઽ તિ શૂન્યવાદિમતમપાસ્તમ્; સ્વતઃ સ્ફુરણરૂપતાયાઃ શુક્તિરૂપ્યાદાવભાવાત્, સ્ફુરણવિષયત્વસ્ય બ્રહ્મણ્યસિદ્ધેઃ।
નનુ - વિશિષ્ટજ્ઞાને વિશેષ્યસ્યાપિ ભાને શ્રુત્યા વિશિષ્ટસ્ય દૃશ્યત્વેનૈવ વિશેષ્યસ્યાપિ દૃશ્યત્વાદ્ વ્યભિચારઃ, ન ચ `વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાયેઽ ત્યાદૌ વિશિષ્ટસ્ય દેવતાત્વવદ્ વિશિષ્ટસ્ય વિષયત્વમ્, અગ્નીષોમયોર્મિલિતયોર્દેવતાત્વવદ્વા મિલિતસ્ય વિષયત્વમ્, અતો ન વિશેષ્યે વિષયત્વમિતિ વાચ્યમ્, તદ્વદેવ વિશેષણસ્યાપ્યવિષયત્વે ભાગાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ ચેન્ન, વિશેષ્યતાપન્નસ્ય વિષયત્વેઽપિ ક્ષત્યભાવાત્, તસ્ય મિથ્યાત્વાભ્યુપગમાત્। અત એવ ઉપહિતવિષયત્વેઽપ્યુપધેયવિષયત્વમક્ષતમેવ ઇતિ અપાસ્તમ્, ઉપહિતાત્મના તસ્યાપિ મિથ્યાત્વાભ્યુપગમાત્, જ્ઞાનાન્તરવિષયત્વેન વિશેષણે ભાગાસિદ્ધ્યભાવાચ્ચ। નનુ વેદાન્તજન્યાખણ્ડવૃત્તેરુપહિતવિષયત્વે તદાનીમુપાધ્યન્તરાભાવેન તસ્યા એવોપધાયકત્વાત્ સ્વવિષયત્વાપત્તિઃ। ન ચેષ્ટાપત્તિઃ। શાબ્દબોધે શબ્દાનુપસ્થિતાભાનનિયમેન વૃત્તેઃ શબ્દાનુપસ્થિતાયા ભાનાનુપપત્તેઃ। યથાકથઞ્ચિદુપપત્તૌ વા ન તતોઽજ્ઞાનતત્કાર્યયોર્નિવૃત્તિઃ સ્યાદ્। અજ્ઞાનતત્કાર્યાવિષયકજ્ઞાનસ્યૈવ તદુભયનિવર્તકત્વાદ્। અન્યથા `અહમજ્ઞઃ અયં ઘટઽ ઇત્યાદિજ્ઞાનાનામપ્યુપહિતવિષયકત્વેન અજ્ઞાનનિવર્તકત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન। વૃત્તેઃ શાબ્દવૃત્તાવનવભાસમાનાયા એવોપધાયકત્વાભ્યુપગમાત્। તદુક્તં કલ્પતરુકૃદ્ભિઃ `શુદ્ધં બ્રહ્મેતિ વિષયીકુર્વાણા વૃત્તિઃ સ્વસ્વેતરોપાધિનિવૃત્તિહેતુરુદયતે, સ્વસ્યા અપિ ઉપાધિત્વાવિશેષાત્। એવં ચ નાનુપહિતસ્ય વિષયતા। વૃત્ત્યુપરાગોઽત્ર સત્તયોપયુજ્યતે;ન તુ ભાસ્યતયા વિષયકોટિપ્રવેશેનેઽઅયમભિપ્રાયઃ - યથા અજ્ઞાનોપહિતસ્ય સાક્ષિત્વેઽપિ નાજ્ઞાનં સાક્ષિકોટૌ પ્રવિશતિ, જડત્વાત્। કિં તુ સાક્ષ્યકોટાવેવ। એવં વૃત્ત્યુપહિતસ્ય વિષયત્વેઽપિ ન વૃત્તિવિષયકોટૌ પ્રવિશતિ; સ્વસ્યાઃ સ્વવિષયત્વાનુપપત્તેઃ। કિં તુ સ્વયમવિષયોઽપિ ચૈતન્યસ્ય વિષયતાં સમ્પાદયતીતિ ન કાપ્યનુપપત્તિઃ। એતેન જ્ઞાનાજ્ઞાનયોરેકવિષયત્વં વ્યાખ્યાતમ્; અજ્ઞાનમપિ હિ સ્વોપધાનદશાયામેવ બ્રહ્મ વિષયી કરોતિ; સ્વાનુપધાનદશાયાં સ્વસ્યૈવાભાવાત્। તથા ચ જ્ઞાનાજ્ઞાનયોરુભયોરપ્યુપાધ્યવિષયકત્વે સત્યુપહિતવિષયકત્વાત્ સમાનવિષયત્વમસ્ત્યેવ। એતેન ઉપાધિવિષયજ્ઞાનાનામજ્ઞાનાનિવર્તકત્વં વ્યાખ્યાતમ્; અજ્ઞાનસ્યો પાધ્યવિષયત્વેન સમાનવિષયત્વાભાવાત્, સમાનવિષયત્વેનૈવ તયોર્નિવર્ત્યનિવર્તકભાવાત્।
વસ્તુતસ્તુ- શબ્દાજન્યવૃત્તિવિષયત્વમેવ દૃશ્યત્વમ્, અન્યથા શશવિષાણં તુચ્છમિત્યાદિશબ્દજન્યવૃત્તિવિષયે તુચ્છે વ્યભિચારસ્ય દુરુદ્ધત્વાત્। એવં ચ સતિ શુદ્ધસ્ય વેદાન્તજન્યવૃત્તિવિષયત્વેઽપિ ન તત્ર વ્યભિચારઃ, તુચ્છશુદ્ધયોઃ શબ્દાજન્યવૃત્તિવિષય ત્વાનભ્યુપગમાત્। યદ્વા- સપ્રકારકવૃત્તિવિષયત્વમેવ દૃશ્યત્વમ્, પ્રકારશ્ચ સોપાખ્યઃ કશ્ચિદ્ધર્મઃ, તેન નિષ્પ્રકારકજ્ઞાનવિષયીભૂતે શુદ્ધે નિરુપાખ્યધર્મપ્રકારકજ્ઞાનવિષયીભૂતે તુચ્છે ચ ન વ્યભિચારઃ। અભાવત્વસ્યાપિ સોપાખ્યત્વાદભાવત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિષયીભૂતે  અભાવે ન ભાગાસિદ્ધિઃ। ઉપાખ્યા ચ અસ્તીતિ ધીવિષયત્વાદિત્યન્યત્। એતેન વૃત્તિવ્યાપ્યફલવ્યાપ્યયોઃ સાધારણં વ્યવહારપ્રયોજકવિષયત્વરૂપં દૃશ્યત્વમપિ હેતુઃ,બ્રહ્મણિ તુચ્છે ચ વ્યભિચારપરિહારોપાયસ્યોક્તત્વાત્। યદ્વા દૃશ્યત્વં ચિદ્વિષયત્વમ્, તચ્ચ યથા કથઞ્ચિત્ ચિત્સમ્બન્ધિત્વરૂપં હેતુઃ, તચ્ચ ન ચૈતન્યે અભેદે ભેદનાન્તરીયકસ્ય સમ્બન્ધસ્યાભાવાદ્, અતો ન વ્યભિચારઃ। તુચ્છે ચ વ્યભિચારઃ પરિહરણીયઃ। યદ્વા- સ્વવ્યવહારે સ્વાતિરિક્તસંવિદપેક્ષાનિયતિરૂપં દૃશ્યત્વં હેતુઃ; સંવિચ્છબ્દેન વિષયાભિવ્યક્તં વા વૃત્ત્યાભિવ્યક્તં વા શુદ્ધં વા ચૈતન્યમાત્રમભિપ્રેતમ્, તથા ચ ઘટાદૌ નિત્યાતીન્દ્રિયે સાક્ષિભાસ્યે ચ સર્વોઽપિ વ્યવહારઃ સ્વાતિરિક્તસંવિત્સાપેક્ષ ઇતિ નાસિદ્ધિઃ। વ્યવહારશ્ચ સ્ફુરણાભિ વદનાદિસાધારણઃ। તત્ર બ્રહ્મણઃ સ્ફુરણરૂપે વ્યવહારે નિત્યસિદ્ધે સ્વાતિરિક્તસંવિદપેક્ષા નાસ્તીતિ નિયતિપદેન વ્યભિચારવારણમ્। સ્વગોચરયાવદ્વ્યવહારે સ્વાતિરિક્તસંવિદપેક્ષાયાં પર્યવસાનાત્। અત એવાસ્વપ્રકાશત્વરૂપં દૃશ્યત્વમપિ હેતુઃ; સ્વપ્રકાશત્વં હિ સ્વાપરોક્ષત્વે સ્વાતિરિક્તાનપેક્ષત્વમ્, `યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મેઽ તિ શ્રુતેઃ। તથા ચાન્યાનધીનાપરોક્ષત્વં પર્યવસિતમ્; તન્નિરૂપિતભેદવત્ત્વં હેતુઃ। તચ્ચ નિત્યપરોક્ષે અન્યાધીનાપરોક્ષે ચ ઘટાદાવસ્તીતિ નાસિદ્ધિઃ। ન ચ- બ્રહ્મણોઽપિ બ્રહ્મપ્રતિયોગિકકાલ્પનિકભેદવત્ત્વાત્તત્ર વ્યભિચારઃ, અકલ્પિત ભેદસ્ય ક્વાપ્યસિદ્ધત્વાદિતિ વાચ્યમ્, તદ્ભેદસ્યાન્યાનધીનાપરોક્ષત્વરૂપધર્માનિરૂપિતત્વાત્। જીવત્વેશ્વરત્વાદિરૂપસ્ય અન્યસ્યૈવ ધર્મસ્ય તન્નિરૂપકત્વાત્। એવં ચાવેદ્યત્વે સત્યપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વાભાવરૂપં દૃશ્યત્વમપિ હેતુઃ। ન ચ- ફલવ્યાપ્યત્વાભાવવિશિષ્ટં યદપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વમ્, તસ્ય બ્રહ્મણીવાવિદ્યાન્તઃ કરણાદૌ શુક્તિરૂપ્યાદૌ ચ સત્ત્વેન અસિદ્ધિસાધનવૈકલ્યે ઇતિ વાચ્યમ્; અજ્ઞાનનિવર્તકવૃત્તિવિષયત્વયોગ્યત્વસ્યાપરોક્ષ વ્યવહારયોગ્યત્વપદેન વિવક્ષિતત્વાત્, તસ્ય ચાવિદ્યાદૌ શુક્તિરૂપ્યાદૌ ચાસત્ત્વાત્ નાસિદ્ધિસાધનવૈકલ્યે। યથા ચ ઘટાદેઃ ફલવ્યાપ્યત્વમ્, તથાગ્રે વક્ષ્યામઃ। અવિદ્યાનિવૃત્તેઃ પઞ્ચમપ્રકારત્વપક્ષે તત્ર વ્યભિચારવારણાય અજ્ઞાનકાલવૃત્તિત્વં હેતુવિશેષણં દેયમ્। તે નૈવ તુચ્છેપિ ન વ્યભિચારઃ। એવમેવ સર્વેષુ હેતુષુ વ્યભિચારપરિહારાય યતનીયમ્। સદ્વિવિક્તત્વમાત્રે તુ સાધ્યે તુચ્છે પઞ્ચમપ્રકારાવિદ્યાનિવૃત્તૌ ચ ન વ્યભિચારગન્ધોઽપીતિ સર્વમવદાતમ્॥ ઇતિ અદ્વૈતસિદ્ધૌ દૃશ્યત્વહેતૂપપત્તિઃ॥
[ 1-1-13]
[1-1-14]    14.જડત્વહેતુભઙ્ગઃ

જડત્વમપિ હેતુઃ। નનુ - કિમિદં જડત્વમ્ ? અજ્ઞાતૃત્વં વા ? અજ્ઞાનત્વં વા ? અનાત્મત્વં વા ? નાદ્યઃ; ત્વન્મતે પક્ષનિક્ષિપ્તસ્યૈવાહમર્થસ્ય જ્ઞાતૃત્વાત્તત્રાસિદ્ધેઃ, શુદ્ધાત્મનોઽજ્ઞાતૃત્વેન તત્ર વ્યભિચારાચ્ચ। નાપિ દ્વિતીયઃ,વૃત્ત્યુપરક્તચૈતન્યસ્યૈવ જ્ઞાનત્વેન કેવલાયા વૃત્તેઃ કેવલસ્ય ચૈતન્યસ્ય ચાજ્ઞાનત્વેન વૃત્તાવસિદ્ધિપરિહારેઽપિ ચૈતન્યે વ્યભિચારતાદવસ્થ્યાત્। નાપિ તૃતીયઃ, આત્મત્વસ્યૈવ નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્। તદ્ધિ ન જાતિવિશેષઃ, ત્વયાત્મન એકાત્વાભ્યુપગમાદ્, વિશિષ્ટશત્મનાં ભેદેઽપિ તેષાં પક્ષકુક્ષિનિક્ષિપ્તત્વાત્। નાપ્યાનન્દરૂપત્વમ્, વૈષયિકાનન્દે તદ્વ્યતિરેકસ્ય હેતોરસિદ્ધેઃ, તસ્યાપ્યાત્મત્વે અજ્ઞાનપક્ષોક્તદોષઃ પ્રસઞ્જનીય ઇતિ- ચેત્, મૈવમ્ દ્વિતીયતૃતીયપક્ષયોઃ દોષાભાવાત્। તથા હિ `અજ્ઞાનત્વં જડત્વમિઽ તિ પક્ષે નાત્મનિ વ્યભિચારઃ, અર્થોપલક્ષિતપ્રકાશસ્યૈવ જ્ઞાનત્વેન મોક્ષદશાયામપિ તદનપાયાત્। ન ચ અભાવે સપ્રતિયોગિત્કવવદિચ્છાજ્ઞાનાદિષ્વપિ સવિષયકત્વસ્ય સ્વાભાવિકત્વાદિચ્છાયામિવ જ્ઞાનેઽપિ તસ્ય સમાનસત્તાકત્વમિતિ વાચ્યમ્; જ્ઞાનસ્ય હિ સવિષયત્વં વિષયસમ્બન્ધઃ,  સ ચ ન તાત્ત્વિકઃ, કિન્ત્વાધ્યાસિકઃ, વક્ષ્યમાણરીત્યા તાત્ત્વિકસમ્બન્ધસ્ય નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્, અતો ન તસ્ય સ્વાભાવિકત્વમ્; ન હિ શુક્તૌ રૂપ્યં સ્વાભાવિકમ્। એવં ચ જ્ઞાનોપાધિકસ્યૈવ સવિષયત્વસ્ય ઇચ્છાદિષ્વભ્યુપગમાત્ નતરાં તત્ર તસ્ય સ્વાભાવિકત્વમ્। ન ચૈવં જ્ઞાનવદ્ વિષયસમ્બન્ધં વિનાપિ કદાચિદિચ્છાયાઃ સત્ત્વાપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્; સવિષયત્વપ્રયોજકોપાધ્યપેક્ષયા અધિકસત્તાકત્વસ્ય તત્ર પ્રયોજકત્વાદ્, ઇચ્છાયાશ્ચ તત્સમાનસત્તાકત્વાત્। ન ચ ત્વયા મોક્ષાવસ્થાયામાત્મનો નિર્વિષયત્વાઙ્ગીકારાદ્ આનન્દાપ્રકાશે તદપુમર્થત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્; તદા હ્યાનન્દ એવ પ્રકાશો ન ત્વાનન્દસ્ય પ્રકાશત્વમ્, અર્થોપલક્ષિતપ્રકાશત્વં વા તદાસ્ત્યેવેતિ ન જ્ઞાનત્વહાનિરિત્યુક્તમ્। નનુ - તથાપિ જ્ઞાતુરભાવાત્ તદા તન્ન જ્ઞાનમ્; ન હિ ભોક્તૃહીના ભુજિક્રિયા ભવતિ। ન ચ- અનાદિત્વેન ક્રિયારૂપત્વાભાવાદ્ અનપેક્ષત્વમિતિ વાચ્યમ્;અનાદેઃ પ્રાગભાવસ્ય પ્રતિયોગિનિ, જાતેર્વ્યક્તૌ, જીવબ્રહ્મ વિભાગસ્ય ધર્મિપ્રતિયોગિનોઃ,અજ્ઞાનસ્ય ચાશ્રયવિષયયોઃ , બ્રહ્મસત્તાયાશ્ચ કર્તર્યપેક્ષાદર્શનાત્, અન્યથા `અસ્તિ બ્રહ્મેઽ ત્યાદૌ કર્તરિ લકારો ન સ્યાત્। એવં ચાતીતાદિજ્ઞાનસ્ય ઈશ્વરજ્ઞાનસ્ય ચ ઉત્પત્ત્યર્થમર્થાનપેક્ષત્વેઽપિ તન્નિરૂપ્યત્વદર્શનેન જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાતૃજ્ઞેયનિરૂપ્યત્વં સ્વભાવઃ,અન્યથા `ઇદમહં જાનામીઽ ત્યનુભવો ન સ્યાત્, `જ્ઞાતુરર્થપ્રકાશસ્ય જ્ઞાનત્વાઽ દિતિ વિવરણવિરોધશ્ચ સ્યાદ્- ઇતિ ચેન્નઃ જાતેર્વ્યક્તિનિરૂપ્ય ત્વેઽપિ કદાચિત્તદસમ્બન્ધવદુપપત્તેઃ, સમ્બન્ધપ્રયોજકોપાધ્યપેક્ષયા અધિકસત્તાકત્વાત્। અત એવ જ્ઞાનસ્ય સજ્ઞેયત્વં સજ્ઞાતૃત્વં ચ ન સ્વાભાવિકમ્। તથા હિ- સજ્ઞેયત્વં તાવત્ જ્ઞેયજન્યત્વં વા ? જ્ઞેયવ્યાપ્યત્વં વા ? નાદ્યઃ, પરોક્ષજ્ઞાને ચાભાવાત્। નાપિ દ્વિતીયઃ, `યદા જ્ઞાનં તદા અર્થઽ ઇતિ કાલિકવ્યાપ્તૌ પૂર્વવદ્ વ્યભિચારાદ્, દૈશિકવ્યાપ્તિસ્તુ દૂરનિરસ્તૈવ, જ્ઞાતરિતદભાવાત્। ન ચ યદા `અપરોક્ષજ્ઞાનં તદાર્થઽ ઇતિ કાલિકવ્યાપ્તૌ નાસ્તિ વ્યભિચારઃ, આત્મા ચ `યદ્ સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મેઽ તિ શ્રુતેરપરોક્ષજ્ઞાનરૂપ ઇતિ સોઽપ્યર્થવ્યાપ્ત ઇતિ- વાચ્યમ્; ઈશ્વરજ્ઞાને યોગિજ્ઞાને ચ વ્યભિચારાત્। `યદૈન્દ્રિયકં જ્ઞાનં તદાર્થઽ ઇતિ તુવ્યાપ્તિઃ સર્વસંમતા। ન ચાત્મરૂપે જ્ઞાને ઐન્દ્રિયકત્વમ્ અસ્તીતિ ન તયા વિરોધઃ। નનુ - `યદા અપરોક્ષં જ્ઞાનં તદાર્થઽ ઇતિ વ્યાપ્ત્યનભ્યુપગમે `ઇદં રજતઽ મિત્યપરોક્ષજ્ઞાનાન્યથાનુપપત્ત્યા અનિર્વચનીય રજતસિદ્ધિર્નસ્યાત્, અર્થં વિનાપ્યપરોક્ષત્વોપપત્તેઃ - ઇતિ ચેન્ન, `ઇદં રજતમહં જાનામીઽ ત્યનુસન્ધીયમાનં યત્ જ્ઞાનવિષયત્વં તસ્યાશ્રયાન્તરાનુપપત્ત્યા અનિર્વચનીયરજત સિદ્ધેર્વક્ષ્યમાણત્વાત્। અત એવ પરોક્ષભ્રમેઽપિ અનિર્વચનીયાર્થસિદ્ધિઃ। જન્યાપરોક્ષત્વેન વા અર્થવ્યાપ્યતા, આર્ષજ્ઞાનસ્યાપરોક્ષત્વાનભ્યુપગમાત્। તથા ચ નાનિર્વચનીયરજત સિદ્ધ્યુનુપપત્તિઃ। એવં સજ્ઞાતૃકત્વમપિ કિં જ્ઞાતૃજન્યત્વમ્ ? જ્ઞાતૃવ્યાપ્યત્વમ્ ? જ્ઞાતૃસમવેતત્વં વા ? આદ્યે ઈશ્વરજ્ઞાને વ્યભિચારઃ, જ્ઞાનનિત્યત્વસ્ય સાધયિષ્યમાણત્વાચ્ચ। દ્વિતીયેઽપિ અપ્રયોજકતા। ન તૃતીયઃ, જ્ઞાનજન્યત્વવત્ જ્ઞાનસમવેતત્વસ્યાપિ સમ્ભવાત્, જ્ઞાનસ્ય ગુણત્વક્રિયાત્વયોરનભ્યુપગમેન દ્રવ્યાશ્રયત્વાનુમાનાયોગાત્, કદાચિત્ જ્ઞાતૃજ્ઞેયસમ્બન્ધેનૈવ અનુભવસ્ય વિવરણવાક્યસ્ય ચ ઉપપત્તેઃ। `અસ્તિ બ્રહ્મે ઽ તિ ચ લકારો ન બ્રહ્મસત્તાં પ્રતિ બ્રહ્મણઃ કર્તૃત્વમાહ, નિત્યત્વેન તદસમ્ભવાત્, કિન્તુ સાધુત્વાર્થ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્। નનુ - પ્રમાભક્રમભિન્નં ન જ્ઞાનમ્, ન ચાત્મસ્વરૂપં જ્ઞાનં પ્રમા, તદ્વિષયસ્યાવિદ્યા દેસ્તાત્ત્વિકત્વાપાતાત્। ન ચ અપ્રમા,દોષજન્યત્વાપાદ્- ઇતિ ચેન્ન; તાર્કિકસિદ્ધેશ્વરજ્ઞાનવદ્ ઘટાદિનિર્વિકલ્પકવચ્ચ સ્વભાવત ઉભયવૈલક્ષણ્યેનાપ્યુપપત્તેઃ, તત્રાપિ ઈશ્વરજ્ઞાનસ્ય પ્રમાત્વે ગુણજન્યત્વસ્ય, ભ્રમત્વે દોષજન્યત્વસ્ય ચાપત્તેઃ, નિષ્પ્રકારકે ચ નિર્વિકલ્પકે તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વસ્ય તદભાવવતિ તત્પ્રકારકત્વસ્ય ચાનુપપત્તેઃ, જન્યસવિકલ્પ કત્વેન ભ્રમપ્રમાન્યતરત્વનિયમે ચાસ્માકં ક્ષત્યભાવાદ્,વિલક્ષણવૃત્તિદ્વયોપરાગેણ ચ સ્વભાવતો ભ્રમપ્રમાવિલક્ષણસ્યાપ્યાત્મજ્ઞાનસ્ય તદુભયરૂપેણ વ્યવહારોપપત્તેઃ। ન ચ - જ્ઞાનપદપાચ્ય ભિન્નત્વવિવક્ષાયામ્ ઉપાધેરપિ જ્ઞાનપદવાચ્યત્વાત્તત્રાસિદ્ધિઃ, જ્ઞાનપદલક્ષ્યભિન્નત્વવિવક્ષાયાં તુ ઘટાદેરપિ જ્ઞાનપદલક્ષ્યત્વાત્તત્રાપ્યસિદ્ધિરિતિ -વાચ્યમ્; જ્ઞાનપદજન્યપ્રતીતિવિશેષ્યભિન્નત્વં વિવક્ષાયામુક્તદોષાભાવાત્। એવમાનન્દભિન્નત્વરૂપમનાત્મત્વં મુપપાદ્યમ્, વૈષયિકાનન્દસ્યાપિ બ્રહ્મરૂપત્વાત્, તદુપાધિમાત્રસ્યૈવોત્પત્તિવિનાશપ્રતિયોગિત્વાત્। ન ચ- જ્ઞાનભિન્નત્વસ્યા નન્દભિન્નત્વસ્ય ચ કાલ્પનિકસ્ય બ્રહ્મણિ સત્ત્વાત્, તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ- વાચ્યમ્; ધર્મિસમાનસત્તાકતદ્ભેદસ્ય હેતુત્વાત્। અનૌપાધિકત્વેન વા ભેદો વિશેષણીયઃ, તુચ્છે પઞ્ચમપ્રકારાવિદ્યાનિવૃત્તૌ ચ વ્યભિચારપરિહારઃ પૂર્વવત્। એવમ્- અસ્વપ્રકાશત્વં વા જડત્વમ્, તચ્ચ પૂર્વમેવોપપાદિતમિતિ શિવમ્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ જડત્વહેતૂપપત્તિઃ॥
[ 1-1-14]
[1-1-15]    15.પરિચ્છિન્નત્વહેતુભઙ્ગઃ

પરિચ્છિન્નત્વમપિ હેતુઃ। તચ્ચ દેશતઃ કાલતો વસ્તુતશ્ચેતિ ત્રિવિધમ્। તત્ર દેશતઃ પિરચ્છિન્નત્વમ્ - અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમ્। કાલતઃ પરિચ્છિન્નત્વમ્- ધ્વંસપ્રતિયોગિત્વમ્। વસ્તુતઃ પરિચ્છિન્નત્વમ્- અન્યોઽન્યાભાવપ્રતિયોગિત્વમ્। નનુ સમવાયસમ્બન્ધેનાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમ્ આત્મનિ વ્યભિચારિ। તસ્યાપ્યાકાશાદિવત્ ક્વાપ્યસમવેતત્વાત્। સંયોગસમ્બન્ધેનાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમાકાશાદાવસિદ્ધમ્। તસ્ય યાવન્મૂર્તસંયોગિત્વનિયમાત્। અમૂર્તનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાભિપ્રાયે તુ આત્મનિ વ્યભિચારસ્તદવસ્થઃ। સર્વસમ્બન્ધિત્વાભાવ વિવક્ષાયામપિ સર્વસમ્બન્ધશૂન્યે પરમાત્મનિ વ્યભિચારઃ। અજ્ઞાને સર્વસમ્બન્ધિન્યસિદ્ધિશ્ચ। ધ્વંસપ્રતિયોગિત્વમપિ આકાશાદાવસિદ્ધમ્। તેષાં પરૈર્નિત્યત્વાભ્યુપગમાત્। અન્યોન્યા ભાવપ્રતિયોગિત્વં ચાત્મનિ વ્યભિચારિ। તસ્ય જડનિષ્ઠાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિત્વાદ્, અન્યથા જડત્વાપત્તેઃ ઇતિ ચેન્ન। અત્યન્તાભાવે અન્યોન્યાભાવે ચ પ્રતિયોગિસમસત્તાકત્વવિશેષણેન આત્મનિ વ્યભિચારપરિહારાત્। અજ્ઞાનાકાશાદૌ ચ સ્વસમાનસત્તાકાત્યન્તા ભાવાન્યોન્યા ભાવપ્રતિયોગિત્વસત્ત્વેન અસિદ્ધ્યભાવાત્। અવિદ્યાકાશાદેર્વ્યાવહારિકસ્ય પારમાર્થિકાભાવપક્ષે `સ્વાન્યૂનસત્તાકેઽતિ વિશેષણં દેયમ્। અત એવ પ્રાતિભાસિકશુક્તિરૂપ્યાદેર્વ્યા વહારિકાભાવપ્રતિયોગિત્વેઽપિ ન સાધનવૈકલ્યમ્। નિરુક્તમિથ્યાત્વપ્રકારાણામેવંરૂપત્વાભાવાત્ ન સાધ્યાવિશિષ્ટતા। ધ્વંસપ્રતિયોગિત્વં ચાકાશાદૌ નાસિદ્ધમ્। `તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃઽ ઇતિ શ્રુતિસિદ્ધજન્યત્વેનાનુમિતત્વાત્। `આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઽઇત્યત્ર ચાત્મનિદર્શનત્વં સ્વસમાનકાલીનસર્વગતત્વેન, આભૂતસમ્પ્લવાવસ્થાયિત્વેન ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્। `અતોઽન્યદાર્તઽમિતિશ્રુત્યા અનાત્મમાત્રસ્યૈવ વિનાશિત્વપ્રતિપાદનાત્।
અત એવ ઘટાદયઃ સ્વાનુગતપ્રતિભાસે વસ્તુનિ કલ્પિતાઃ, વિભક્તત્વાદ્, યથા સર્પમાલાદિકં સ્વાનુગતપ્રતિભાસે રજ્જ્વા ઇદમંશે વિભજ્યતે, `એવં બ્રહ્મણ્યનુગચ્છતિ ઘટાદિકં વિભજ્યતે, સન્ ઘટઃ, સન્ પટઽઇતિ આનન્દબોધોક્તમપિ સાધુ। વિભક્તશબ્દેન સ્વસમાનસત્તાકભેદપ્રતિયોગિત્વરૂપવસ્તુપરિચ્છેદસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ન બ્રહ્મતુચ્છયોર્વ્યભિચારઃ। ન ચ - `ખણ્ડો ગૌર્મુણ્ડો ગૌઽ રિત્યેવમાદિસ્વાનુગતપ્રતિભાસે ગોત્વાદૌ વ્યક્તીનામકલ્પિત્વાદ્ વ્યભિચાર ઇતિ-વાચ્યમ્। સત્સામાન્યાતિરિક્તગોત્વાદિસામાન્યાનભ્યુપગમાત્, ગોત્વાદ્યભ્યુપગમેઽપિ ગોત્વાદિવ્યઞ્જકતાવચ્છેદકસામાન્યાનભ્યુપગમાત્। વ્યક્તિવિશેષાણામેવાનનુગતાનાં સાસ્નાદિમત્ત્વાદ્યુપાધ્યનુગતાનાં વા તદ્વ્યઞ્જકત્વવદ્ વ્યક્તિવિશેષવિશિષ્ટત્વેન સત્સામાન્યસ્યૈવ તત્તદ્વ્યવહારજનકત્વોપપત્તેઃ। અત એવ - `ઘટાદિકં, સદ્રૂપે કલ્પિતમ્, પ્રત્યેકં તદનુવિદ્ધત્વેન પ્રતીયમાનત્વાત્ પ્રત્યેકં ચન્દ્રાનુવિદ્ધજલતરઙ્ગચન્દ્રવત્ ઇતિ બ્રહ્મસિદ્ધિકારોક્તમપિ સાધુ। નનુ- સદર્થસ્ય બ્રહ્મણઃ રૂપાદિહીનસ્યાઽસંસારમજ્ઞાનાવૃતસ્ય શબ્દૈકગમ્યસ્ય કથં ઘટઃ સન્નિત્યાદિબુદ્ધિવિષયતા સ્યાત્ ?તથા ચ `ઘટોઽનિત્યઽ ઇત્યનેન ઘટગતાનિત્યતેવ `ઘટઃ સઽ ન્નિત્યનેનાપિ ઘટગતમેવ સત્ત્વં ગૃહ્યતે। ન ચ - સ્વરૂપેણાપ્રત્યક્ષસ્ય રાહોશ્ચન્દ્રાવચ્છેદેનેવ બ્રહ્મણોઽપિ ઘટાદ્યવચ્છેદેનૈવ પ્રત્યક્ષતેતિ - વાચ્યમ્। શબ્દાદ્યવચ્છિન્નસ્યાપિ ગગનાદેઃ શ્રાવણત્વાદ્યાપાતાત્। રાહોસ્તુ દૂરદોષેણાજ્ઞાતસ્ય નીલસ્ય યોગ્યસ્ય શુક્લભાસ્વરચન્દ્ર સમ્બન્ધાચ્ચાક્ષુષતા ઉક્તા- ઇતિ ચેન્ન। યતઃ સદાત્મના ન બ્રહ્મણો મૂલાજ્ઞાનેનાવૃતત્વમ્। કિન્તુ ઘટાદ્યવચ્છિન્નશક્ત્યજ્ઞાનેનૈવ। તથા ચ ચક્ષુરાદિજન્યવૃત્ત્યા તદાવરણભઙ્ગે સતિ `સન્ઘટઽ ઇત્યત્ર બ્રહ્મણઃ સ્ફુરણે બાધકાભાવાત્। ન ચ- રૂપાદિહીનતયા ચાક્ષુષત્વાદ્યનુપપત્તિઃ બાધિકેતિ- વાચ્યમ્। પ્રતિનિયતેન્દ્રિયગ્રાહ્યેષ્વેવ રૂપાદ્યપેક્ષાનિયમાત્। સર્વેન્દ્રિયગ્રાહ્યં તુ સદ્રૂપં બ્રહ્મ। નાતો રૂપાદિહીનત્વેઽપિ ચાક્ષુષત્વાદ્યનુપપત્તિઃ। સત્તાયાઃ પરૈરપિ સર્વેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાભ્યુપગમાચ્ચ। તદુક્તં વાર્તિકકૃદ્ભિઃ -
`અતોઽનુભવ એવૈકો વિષયોઽજ્ઞાતલક્ષણઃ।
અક્ષાદીનાં સ્વતઃ સિદ્ધો યત્ર તેષાં પ્રમાણતા॥ઽ ઇતિ।
કાલસ્ય ચ રૂપાદિહીનસ્ય મીમાંસકાદિભિઃ સર્વેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાભ્યુપગમાત્। નચ - શબ્દાવચ્છિન્નસ્યાકાશસ્યાપિ શ્રાવણત્વં સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્; સ્વભાવતો યોગ્યસ્ય હિ કેનચિન્નિમિત્તેન પ્રતિરુદ્ધયોગ્યતાકસ્યાવચ્છેદકાદિના યોગ્યતા સમ્પાદ્યતે, યથા દૂરદોષેણ પ્રતિરુદ્ધયોગ્યતાકસ્ય રાહોશ્ચન્દ્રસમ્બન્ધેન । એવં ચાવરણેન પ્રતિરુદ્ધયોગ્યતાકં બ્રહ્મ ઘટાદ્યવચ્છેદેન યોગ્યં ભવતિ, નભસ્તુ સ્વભાવાયોગ્યમેવ, ન પ્રતિરુદ્ધયોગ્યતાકમ્, યેન શબ્દાવચ્છેદેન યોગ્યં ભવેત્। યદ્વા- દ્રવ્યગ્રહે ચક્ષુષો રૂપાપેક્ષા, ન ત્વન્યગ્રહે। બ્રહ્મ તુ ન દ્રવ્યમ્, `અસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમદીર્ઘ ઽ મિતિ શ્રુત્યા ચતુર્વિધપરિમાણનિષેધેન દ્રવ્યત્વ પ્રતિષેધાત્। અતો નાનુપપત્તિઃ। અસ્તુ વા દ્રવ્યમ્। તથાપ્યધ્યસ્તદ્રવ્યત્વવતિ ગુણાદૌ રૂપાનપેક્ષચાક્ષુષત્વદર્શનેન ધર્મ્યન્યૂનસત્તાકદ્રવ્યત્વવત્યેવ ચક્ષૂ રૂપમપેક્ષતે। બ્રહ્મણિ ચ દ્રવ્યત્વં ધર્મ્યપેક્ષયા ન્યૂનસત્તાકમવેતિ ન તદ્ગ્રહે રૂપાદ્યપેક્ષા। કલ્પિતત્વં ચ સ્વાભાવવતિ પ્રતીયમાનત્વં વા, સ્વરૂપજ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં વેત્યન્યદેતત્। તસ્માત્ પરિચ્છિન્નત્વમપિ ભવતિ હેતુરિતિ સિદ્ધમ્। ઇતિ પરિચ્છિન્નત્વહેતૂપપત્તિઃ।
[ 1-1-15]
[1-1-16]    16.અંશિત્વાદિહેતુભઙ્ગઃ

ચિત્સુખાચાર્યૈસ્તુ- `અયં પટઃ, એતત્તન્તુનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગી, અંશિત્વાદ્, ઇતરાં શિવદ્ ઇત્યુક્તમ્। તત્ર તન્તુપદમુપાદાનપરમ્। તેન સ્વોપાદાનનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વલક્ષણમિત્યાત્વસિદ્ધિઃ। ન ચ- કાર્યસ્ય કારણાભેદેન તદનાશ્રિતત્વાત્ સિદ્ધસાધનમ્, અનાશ્રિતત્વેનાન્યાશ્રિતત્વેન વા ઉપપત્ત્યા અર્થાન્તરં ચ ઇતિ વાચ્યમ્। અભેદે કાર્યકારણભાવવ્યાહત્યા કથઞ્ચિદપિ ભેદસ્યાવશ્યાભ્યુપેયત્વાત્। ન ચ `તદનન્યત્વમારમ્ભણ શબ્દાદિભ્યઽ ઇત્યધિકરણવિરોધઃ। ઉપાદાનવ્યતિરેકેણોપાદેયં નાસ્તીત્યસ્યૈવ તદર્થત્વાત્। બાધત્તન્માત્રાશ્રિતત્વેન પક્ષવિશેષણાદ્વા નાર્થાન્તરમ્। ન ચ પ્રકૃતેઽપિ બાધઃ। તસ્યોદ્ધરિષ્યમાણત્વાત્। ન ચાત્યન્તાભાવસ્ય પ્રામાણિકત્વાપ્રામાણિકત્વવિકલ્પાવકાશઃ । તસ્ય પ્રાગેવ નિરસ્તત્વાત્। ન ચ- કસ્યચિત્ પટસ્ય સંયોગવૃત્ત્યૈતત્તન્તુષુ સત્ત્વેન તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્। તત્સમવેતસ્ય તન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમઙ્ગીકુર્વતઃ તત્સંયોગિનસ્તન્નિષ્ઠા ત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાઙ્ગીકારેણ પક્ષસમત્વાત્।  ન ચાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વે નાર્થાન્તરમ્। પટતદભાવયોરેકાધિકરણવૃત્તૌ વિરોધસ્ય જગતિ દત્તજલાઞ્જલિત્વપ્રસઙ્ગાત્, સંયોગતદભાવયોરપ્યેકાધિકરણવૃત્તિત્વાનભ્યુપગમાત્। અભ્યુપગમે વા એતત્તન્તુત્વાવચ્છિન્નવૃત્તિ ત્વમત્યન્તાભાવસ્ય વિશેષણં દેયમ્, એવમેતત્કાલીનત્વમપિ। તેન કાલાન્તરીયાભાવમાદાય નાર્થાન્તરમ્। ન ચેહ તન્તુષુ પટ ઇતિ પ્રત્યક્ષ બાધઃ। તસ્ય ભ્રમસાધારણતયા ચન્દ્રપ્રાદેશિકત્વપ્રત્યક્ષવદપ્રામાણ્યશઙ્કાસ્કન્દિતત્વેનાબાધકત્વાત્। બાધોદ્ધારે ચ વિસ્તરેણૈ તદ્વક્ષ્યામઃ। ન ચ- અન્યાસમવેતસ્યાંશિત્વમેતત્તન્તુ સમવેતત્વં વિના ન યુક્તમિતિ વિરુદ્ધો હેતુરિતિ- વાચ્યમ્। એતત્તન્તુનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વેઽપ્યેતત્તન્તુસમવેતસ્ય સત્ત્વેનાંશિત્વસ્ય સાધ્યેનાવિરોધાત્। એતન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વં હિ એતત્સમવેતત્વે પ્રયોજકં ન ભવતિ, પરમતે કેવલાન્વયિધર્મમાત્રસ્ય એતત્સમવેતત્વાપત્તેઃ। કિન્ત્વેતન્નિષ્ઠપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વાદિકમ્। તચ્ચૈતન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વેઽપિ ન વિરુદ્ધમિત્યુપપાદિતમધસ્તાત્। એતત્સમવેતત્વં ચૈતદુપાદાનકત્વમ્, ન તુ નિત્યસમ્બન્ધશાલિત્વમ્, તસ્યાનભ્યુપગમાત્। નનુ- અયં પટ એતત્તન્તુનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગી ન, એતત્તન્ત્વારબ્ધત્વાદ્, વ્યતિરેકેણ પટાન્તરવદિતિ પ્રતિરોધઃ। ન ચાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમ્। એતન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં કિઞ્ચિન્નિષ્ઠાત્યન્તા ભાવપ્રતિયોગિ, સંસર્ગાભાવપ્રતિયોગિત્વવ્યાપ્યત્વાત્, પ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વવદિતિ સામાન્યતસ્ત ત્પ્રસિદ્ધેઃ। ન ચ - આકાશાત્યન્તાભાવસ્ય ઘટાદૌ સંસર્ગાભાવપ્રતિયોગિત્વ વ્યાપ્યત્વગ્રહાત્ તસ્ય ચ કેવલાન્વયિત્વેન કિઞ્ચિન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાભાવાત્ યત્ર વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્। સંસર્ગાભાવપ્રતિયોગિત્વાનધિકરણે કેવલાન્વયિનિ ધર્મે સત્ત્વેનાકાશાત્યન્તાભાવસ્ય સંસર્ગાભાવપ્રતિયોગિત્વાવ્યાપ્યત્વેન વ્યભિચારાભાવાદ્ ઇતિ ચેન્ન, યત્રૈતત્તન્તુનિષ્ઠાત્યન્તા ભાવપ્રતિયોગિત્વમ્, તત્રૈતત્તન્ત્વારબ્ધત્વાભાવ ઇતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તાવેતન્નિષ્ઠપ્રાગભાવાપ્રતિયોગિત્વસ્યોપાધિત્વેન પ્રતિરોધસ્ય હીનબલત્વાદ્, એતત્તન્ત્વારબ્ધત્વાભાવવ્યાપકસ્યૈતત્તન્તુ નિષ્ઠપ્રાગભાવાપ્રતિયોગિત્વસ્ય પક્ષાવૃત્તેઃ પક્ષવૃત્તિતયા સન્દિહ્યમાનૈતત્તન્તુનિષ્ઠાત્યન્તા ભાવપ્રતિયોગિત્વાવ્યાપકત્વાત્। દૃશ્યત્વાદ્યનુપપત્તિપ્રતિકૂલતર્કપરાહતેર્વક્ષ્યમાણત્વાચ્ચ। અત એવ એતત્તન્ત્વનારબ્ધત્વમપિ નોપાધિઃ। ઉપાધિવ્યતિરેકેણ સાધ્યવ્યતિરેક સાધ્યમાને સોપાધિકત્વસ્યોક્તત્વાત્। અવ્યાપ્યવૃત્તિસંયોગાભ્યુપગમે તત્ર વ્યભિચારાચ્ચ। અત એવ યત્રૈતત્તન્તુનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમ્, તત્રૈતત્તન્ત્વનારબ્ધત્વમિતિ ન સાધ્યવ્યાપકતાગ્રહોઽપિ। તત્રૈવ વ્યભિચારાદિતિ સર્વમનવદ્યમ્॥
એવં ચ `વિમતં જ્ઞાનવ્યતિરેકેણાસત્, જ્ઞાનવ્યતિરેકેણાનુપલભ્યમાનત્વાત્, સ્વપ્નાદિવદિઽ તિ વિદ્યાસાગરોક્તમપિ સાધુ। જ્ઞાનવ્યતિરેકેણાસત્ત્વમુક્તમિથ્યાત્વાન્યતમત્વં ચિદાભાસે સત્ત્યેવોપલભ્યમાનત્વં હેતુરિતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્। એવમન્યેષામપિ પ્રયોગા યથાયોગમુપપાદનીયા ઇતિ શિવમ્। ઇત્યંશિત્વહેતૂપપત્તિઃ।
[ 1-1-16]
[1-1-17]    17.દૃશ્યત્વાદેઃ સોપાધિકત્વમ્
નનુ -દૃશ્યત્વાદિહેતવઃ સોપાધિકાઃ। તથાહિ સ્વબાધકાભિમતાબાધ્યદોષપ્રયુક્તભાનત્વં સ્વબાધકાબાધ્યબાધકં પ્રતિ નિષેધ્યત્વેન વિષયત્વં વા વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તં સમવ્યાપ્તમ્। અત એવ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિમદુપાધિઃ ઇતિ ચેન્ન। બ્રહ્મજ્ઞાનમાત્રબાધ્યે દેહાત્મૈક્યે મિથ્યાભૂતે સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્। પર્વતાવયવવૃત્ત્યન્યત્વાદિવત્ સાધનવત્પક્ષમાત્રવ્યવર્તકવિશેષણવત્ત્વેન પક્ષેતરત્વતુલ્યત્વાચ્ચ। ન ચ બાધોન્નીતત્વાત્ સોઽપ્યુપાધિઃ। બાધસ્યાગ્રે નિરસિષ્યમાણત્વાદ્। અપિ ચ યદ્વ્યતિરેકસ્ય સાધ્યવ્યતિરેકસાધકત્વં તસ્યૈવ સાધ્યવ્યાપકત્વમ્, ઇતરાંશે અનુકૂલતર્કાપ્રસરાત્। તથા ચ `ક્ષિત્યાદિકં ન કર્તૃજન્યમ્ શરીરાજન્યત્વાઽ દિત્યત્ર યથા શરીરવિશેષણવૈયર્થ્યાન્ન શરીરજન્યત્વં કર્તૃજન્યત્વવ્યાપકમ્, એવં `વિયદાદિકં ન મિથ્યા સ્વબાધકાભિમતાબાધ્યદોષ પ્રયુક્તભાનત્વરહિતત્વા ઽ દિતિ સાધ્યવ્યતિરેકસાધને સ્વબાધકાભિમતાબાધ્યભાગસ્ય વૈયર્થ્યાત્ સ્વબાધકાભિમતાબાધ્યદોષપ્રયુક્તભાનત્વં ન મિથ્યાત્વવ્યાપકમ્। દોષપ્રયુક્તભાનત્વં તુ ભવતિ સાધ્યવ્યાપકમ્। તચ્ચ સાધનવ્યાપકમપીતિ નોપાધિઃ। દૃશ્યત્વાદિનૈવ મિથ્યાત્વવત્તસ્યાપિ સાધનાત્। એવં દ્વિતીયોપાધાવપિ `સ્વબાધકાબાધ્યબાધકં પ્રતીઽ તિ વિશેષણં વ્યતિરેકસાધને વ્યર્થમ્। વિશેષ્યભાગસ્તુ સાધ્યસાધનયોર્વ્યાપક ઇતિ નોપાધિઃ। અત એવાધિષ્ઠાનત્વાભિમત સમસત્તાકદોષવદ્ધેતુ જન્યજ્ઞાનવિષયત્વમુપાધિઃ। અત્ર ચ બ્રહ્મણોઽપિ બૌદ્ધકલ્પિતદોષવદ્ધેતુજન્યક્ષણિકત્વાદિ જ્ઞાનવિષયત્વાત્, સમવ્યાપ્તિસિદ્ધ્યર્થમધિષ્ઠાન સમસત્તાકેતિ વિશેષણમ્, ન તુ પક્ષમાત્ર વ્યાવૃત્ત્યર્થમ્, અતો ન પક્ષેતરતુલ્યતેત્યપાસ્તમ્। બ્રહ્મણીવ બ્રહ્મણિ કલ્પિતે ક્ષણિકત્વાદાવપિ મિથ્યાભૂતે ધર્મે અધિષ્ઠાનસમસત્તાકદોષવદ્ધેતુજન્યજ્ઞાનાવિષયત્વાદુપાધેઃ સાધ્યાવ્યાપ્તેઃ। વ્યતિરેકસાધને વ્યર્થવિશેષણત્વસ્યોક્તત્વાચ્ચ। નાપિ શ્રુતિતાત્પર્યાવિષયત્વમુપાધિઃ। શ્રુતિતાત્પર્યવિષયત્વસ્ય બ્રહ્મમાત્રનિષ્ઠતયા તદભાવસ્ય સાધનવ્યાપકત્વાત્। નાપિ પ્રાતિભાસિકત્વમુપાધિઃ। તદ્ધિ બ્રહ્મજ્ઞાનેતરબાધ્યત્વમ્। તસ્ય ચ દેહાત્મૈક્યે મિથ્યાભૂતેઽપ્ય સત્ત્વેન સાધ્યાવ્યાપ્તેઃ। વ્યતિરેકે વ્યર્થવિશેષણત્વાચ્ચ। નાપિ પ્રતિભાસમાત્રશરીરત્વમુપાધિઃ। દૃષ્ટિસૃષ્ટિપક્ષે સાધનવ્યાપકત્વાત્, પરેષામસિદ્ધેશ્ચેતિ। ઇતિ દૃશ્યત્વાદીનાં સોપાધિત્વભઙ્ગઃ॥
[ 1-1-17]
[1-1-18]    18.દૃશ્યત્વાદેઃ આભાસસામ્યમ્

નનુ- વિમતં પ્રાતિભાસિકમ્ દૃશ્યત્વાત્, બ્રહ્મ મિથ્યા વ્યવહારવિષયત્વાદ્ અસદ્વિલક્ષણત્વાદ્વા શુક્તિરૂપ્યવદિત્યાદ્યાભાસસામ્યમ્- ઇતિ ચેન્ન। જગતો વ્યાવહારિકસત્ત્વ બાધે વ્યવહારાનુપપત્તિઃ, બ્રહ્મણો મિથ્યાત્વે શૂન્યવાદાપત્તિશ્ચેતિ પ્રતિકૂલતર્કપરાઘાતેન તયોરસાધકત્વાત્। પ્રકૃતે ચ પ્રતિકૂલતર્કસ્ય નિરસિષ્યમાણત્વાત્। કિઞ્ચ પ્રતિભાસિકત્વં બ્રહ્મજ્ઞાનેતરબાધ્યત્વમ્ ? પ્રતિભાસમાત્રશરીરત્વં વા ? આદ્યે સાધ્યે દેહાત્મૈક્યે વ્યભિચારઃ, અપ્રયોજકત્વં ચ। દ્વિતીયે દૃષ્ટિસૃષ્ટિમતેન સિદ્ધસાધનમ્। એવં બ્રહ્મણિ મિથ્યાત્વે સાધ્યે સોપાધિકે સિદ્ધસાધનમ્। અનુપાધિકે વ્યવહારવિષયત્વરૂપો હેતુરસિદ્ધઃ। વેદાન્તજન્યવૃત્તિ વિષયત્વાભ્યુપગમેઽપ્યપ્રયોજકઃ। એવમસદ્વિલક્ષણત્વમપિ બ્રહ્મણ્યસિદ્ધમેવ। ક્વચિદપ્યુપાધૌ સત્ત્વેન પ્રતીત્યનર્હત્વં હ્યસત્ત્વમ્, સદ્વિલક્ષણત્વં ચ ક્વચિદપ્યુપાધૌ સત્વેન પ્રતીત્યર્હત્વરૂપમ્, તચ્ચ શુદ્ધે બ્રહ્મણિ નાસ્ત્યેવ। ન ચ - બાધ્યત્વમસત્ત્વમ્, તદ્વિલક્ષણત્વં ચાબાધ્યત્વમ્, તચ્ચ બ્રહ્મણ્યસ્ત્યેવેતિ- વાચ્યમ્, અબાધ્યત્વેન બાધ્યત્વલક્ષણામિથ્‌યાત્વસાધને વિરોધાત્, શુક્તિરૂપ્યદૃષ્ટાન્તસ્ય સાધનવિકલત્વાચ્ચ, શૂન્યવાદસ્યાગ્રે નિરાકરિષ્યમાણત્વાચ્ચ। તસ્માન્ન દૃશ્યત્વાદીનામાભાસસામ્યમિતિ સિદ્ધમ્। ઇતિ આભાસસામ્યભઙ્ગઃ।
[ 1-1-18]
[1-1-19]    19.સત્ત્વનિરુક્તિઃ
નનુ `સન્ ઘટઽ ઇત્યાદ્યધ્યક્ષબાધિતવિષયા દૃશ્યત્વાદય ઇતિ ચેન્ન; ચક્ષુરાદ્યધ્યક્ષયોગ્યમિથ્યાત્વવિરોધિસત્ત્વાનિરુક્તેઃ। તથા હિ- ન તાવત્ પ્રમાવિષયત્વં, તદ્યોગ્યત્વં, ભ્રમાવિષયત્વં વા તદૃક્સત્ત્વમ્। ચક્ષુરાદ્યગમ્યભ્રમપ્રમાઘટિતત્વેન ચક્ષુરાદ્યયોગ્યત્વાદ્, વક્ષ્યમાણદૂષણગણગ્રાસાચ્ચ। તથા હિ- નાદ્યઃ, અસતિ પ્રમાણાપ્રવૃત્તેઃ પ્રમાવિષયત્વાત્પ્રાક્ સત્ત્વસ્ય વક્તવ્યત્વેન તસ્ય તદન્યત્વાત્। સત્ત્વનિરૂપણં વિના સદર્થવિષયકત્વરૂપપ્રમાત્વસ્ય નિરૂપણે ચાન્યોન્યાશ્રયાત્। મિથ્યાભૂતસ્યાપિ શુક્તિરજતસંસર્ગસ્ય વ્યવસાયદ્વારા સાક્ષાચ્ચ નિષેધ્યત્વાદિના પ્રમાવિષયત્વાભ્યુપગમાચ્ચ। નાપિ દ્વિતીયઃ, યોગ્યતાયા અનિરૂપણાત્। ન તૃતીયઃ, અસિદ્ધેઃ, સર્વસ્યૈવ ક્ષણિકત્વાદિના ભ્રમવિષયત્વાભ્યુપગમાત્। અત એવ નાસત્ત્વાપ્રકારકપ્રમાવિષયત્વમપિ, અન્યોન્યાશ્રયાચ્ચ। નાપિ સત્ત્વપ્રકારકપ્રમાવિષયત્વમ્, આત્માશ્રયાત્। નાપ્યસત્ત્વપ્રકારકભ્રમાવિષયત્વં સત્ત્વમ્, અન્યોન્યાશ્રયાત્। નાપિ પ્રતિપન્નોપાધૌ ત્રૈકાલિકસત્ત્વનિષેધવિરહઃ, આત્માશ્રયાત્। નાપિ સત્તા જાતિરર્થક્રિયાકારિત્વમસદ્વૈલક્ષણ્યં વા, એતેષાં મિથ્યાત્વાવિરોધિત્વેન તત્પ્રત્યક્ષેણ મિથ્યાત્વાનુમાને બાધાભાવાત્। નાપિ વેદાન્ત્યભિમતમિથ્યાત્વાભાવઃ સત્ત્વમ્, તુચ્છેઽતિવ્યાપ્તેઃ। નાપ્યસદ્વિલક્ષણત્વે સત્યનારોપિતત્વમ્, અનારોપિતત્વં હિ આરોપાવિષયત્વમ્, તચ્ચાસમ્ભવિ। સર્વસ્યાપિ ક્ષણિકત્વાદિના આરોપવિષયત્વાત્। નાપિઅસ્તિત્વપ્રકારકપ્રમાં પ્રતિ કદાચિત્ સાક્ષાદ્વિષયત્વં કાલસમ્બન્ધિત્વં વા સત્ત્વમ્। અસ્તિત્વં ચ વર્તમાનત્વમ્। ન તુ સત્ત્વમતો નાત્માશ્રયઃ। અતીતાદિરપિ કદાચિદ્ વર્તત એવેતિ નાવ્યાપ્તિઃ। આરોપિતં ચ કાલત્રયાસમ્બન્ધિત્વેન બાધેન બોધિતમિતિ ન દ્વિતીયલક્ષણેઽતિવ્યાપ્તિરિતિ। વાચ્યમ્ - પ્રમાત્વસ્ય સત્ત્વઘટિતત્વેન ચક્ષુરાદ્યયોગ્યત્વેન ચ પૂર્વોક્તદોષાદ્, વર્તમાનત્વપ્રકારકપ્રમાવિષયત્વેઽપિ મિથ્યાત્વાવિરોધાચ્ચ। દ્વિતીયમપિ ન મિથ્યાત્વવિરોધિ। શુક્તિરૂપ્યસ્યાપિ પ્રતિભાસકાલસમ્બન્ધિત્વાત્। બાધેન તાત્ત્વિકકાલત્રય સમ્બન્ધનિષેધેઽપ્યતાત્ત્વિકકાલ સમ્બન્ધસ્યાનિષેધાત્। નાપિ તાત્ત્વિકકાલસમ્બન્ધિત્વં તત્। તાત્ત્વિકત્વસ્યાદ્યાપ્યનિરૂપણાત્। નિરૂપણે વા શૈષવૈયર્થ્યાત્। નનુ - ભવન્મતે યત્ સત્ત્વં બ્રહ્મણિ, તદેવેહ મમ। ઉક્તં હિ- `યાદૃશં બ્રહ્મણઃ સત્ત્વં તાદૃશં સ્યાજ્જગત્યપિ। તત્ર સ્યાત્તદનિર્વાચ્યં ચેદિહાપિ તથાસ્તુ નઃ।ઽ ઇતિ। ન ચ- તત્રાપરિચ્છિન્નત્વં સત્ત્વમ્, તચ્ચ ન જગતીતિ-વાચ્યમ્। તુચ્છસ્યાપરિચ્છિન્નત્વેઽપિ સત્ત્વાનભ્યુપગમાન્નાપરિચ્છિન્નત્વં સત્ત્વમ્। કિં ત્વન્યદેવ। તચ્ચ બ્રહ્મણીવ ભ્રમાધિષ્ઠાનત્વાચ્છુક્તિકાદેરપિ ભવિષ્યતીતિ- ચેત્, નૂનં વિવાહસમયે કન્યાયાઃ પિત્રા નિજગોત્રં પૃષ્ટસ્ય યદેવ ભવતાં ગોત્રં તદેવ મમાપિ ગોત્રમિતિ વદતો વરસ્ય ભ્રાતા ભવાન્, યતો જામાતૃશ્વશુરયોરેકગોત્રત્વે વિવાહાનુપપત્તિવજ્જગદ્બ્રહ્મણોરેકસત્ત્વે જગતોઽસત્ત્વમેવ સ્યાત્। તથા હિ- સ્વપ્રકાશાદ્વિતીયચૈતન્યરૂપત્વમેવ બ્રહ્મણઃ સત્ત્વમ્। તદેવ ચેજ્જડસ્યાપિ જગતસ્તદા રજતત્વ વિરોધિશુક્તિસત્તયા રજતસ્યેવ જડત્વવિરોધિસ્વપ્રકાશસત્તયા જગતઃ સ્વરૂપતો મિથ્યાત્વોપપત્તેઃ। ચૈતન્યસ્યૈવાવચ્છિન્નાનવચ્છિન્નાજ્ઞાનવિષયત્વેન સર્વભ્રમાધિષ્ઠાનત્વાભ્યુપગમાન્ન ભ્રમાધિષ્ઠાનત્વેન શુક્ત્યાદેઃ સત્ત્વસિદ્ધિઃ। નન્વેવમપિ સર્વદેશીયત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વમસત્ત્વં તુચ્છનિર્વચનીયસાધારણમ્। તદભાવઃ સત્ત્વમ્। તચ્ચ બ્રહ્મણીવ જગત્યપીતિ બ્રૂમઃ। ન ચ સંયોગેઽવ્યાપ્તિઃ, તસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાભ્યુપગમાત્। તદભ્યુપગમે ચ વ્યાપ્યવૃત્તિત્વેનાભાવો વિશેષણીયઃ। નાપિ વિયત્યવ્યાપ્તિઃ, તદત્યન્તાભાવસ્ય કેવલાન્વયિત્વાનઙ્ગીકારેણ લક્ષણસ્ય વિદ્યમાનત્વાદેવ। ન હિ કસ્મિંશ્ચિદ્ દેશે કાલે વા તસ્યાભાવઃ, નિત્યવિભુત્વભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્। આકાશાત્યન્તાભાવસ્ય કેવલાન્વયિત્વાભ્યુપગમે ચ વૃત્તિમત્પ્રતિયોગિકત્વેનાભાવો વિશેષણીયઃ - ઇતિ ચેન્ન। ચક્ષુરાદ્યયોગ્યાનેકપાદર્થ ઘટિતત્વેનૈતાદૃશસત્ત્વસ્ય ગ્રહણે ચક્ષુરાદેરસામર્થ્યાત્। ન હિ સર્વદેશીયત્રૈકાલિક વૃત્તિમત્પ્રતિયોગિકવ્યાપ્યવૃત્તિનિષેધપ્રતિયોગિત્વં કસ્યાપિ પ્રત્યક્ષમ્। યેન તદભાવઃ પ્રત્યક્ષો ભવેત્। વૃત્તિમત્પ્રતિયોગિકત્વવ્યાપ્યવૃત્તિત્વપરિત્યાગેઽપિ સર્વદેશીયત્વત્રૈકાલિકત્વયોરયોગ્યત્વાત્।
નનુ- સ્વદેશકાલવૃત્તિનિષેધપ્રતિયોગિત્વાભાવે ગૃહ્યમાણે કાલત્રયમધ્યે વર્તમાનકાલસ્ય સર્વદેશમધ્યે પ્રકૃતદેશસ્યાપિ પ્રવેશેન તત્ર નિષેધપ્રતિયોગિત્વાભાવસ્ય ગૃહીતત્વાત્તત્સંવલિતં કાલત્રયવૃત્તિસર્વદેશીયનિષેધપ્રતિયોગિત્વરૂપં મિથ્યાત્વં નાનુમાનેન ગ્રહીતું શક્યતે- ઇતિ ચેન્ન। સ્વદેશકાલવૃત્તિસકલનિષેધપ્રતિયોગિત્વસ્ય ચક્ષુરાદ્‌યયોગ્યત્વેન તદભાવસ્ય સુતરાં તદયોગ્યત્વાત્। સ્વદેશકાલવૃત્તિયત્કિઞ્ચિન્નિષેધાપ્રતિયોગિત્વસ્ય મિથ્યાત્વાવિરોધિત્વાત્। સ્વપ્રતિયોગિકાત્યન્તાભાવાસામાનધિકરણ્યસ્ય ચ સ્વપ્રતિયોગિકાત્યન્તાભાવાપ્રસિદ્ધ્યા કેવલાન્વયિનિ, સમ્બન્ધભેદેન ઘટાદૌ ચાસિદ્ધેઃ। સ્વાત્યન્તાભાવયાવદધિકરણાવૃત્તિત્વં વા, સ્વાત્યન્તાભાવયત્કિઞ્ચિદધિકરણાવૃત્તિત્વં વેતિ વિકલ્પેન પૂર્વોક્તદોષાચ્ચ। તસ્માત્તત્પ્રકારાન્તરસ્ય નિરૂપયિતુમશક્યત્વાન્મિથ્યાત્વાવિરોધિત્વાચ્ચ સ્વસમાનાધિકરણયાવદત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વા ભાવરૂપમેવ સત્ત્વમુપેયમ્। તચ્ચ ન ચક્ષુરાદિયોગ્યમિત્યુક્તમ્। નનુ યસ્મિન્કસ્મિંશ્ચિત્ સ્વદેશકાલવૃત્તિનિષેધે એતદ્‌દેશૈતત્કાલવૃત્તિનિષેધત્વં જ્ઞાત્વા તેન પ્રત્યાસત્તિભૂતેનોપસ્થાપિતાનાં સ્વદેશકાલવૃત્તિસકલનિષેધાનાં પ્રતિયોગિત્વસ્યાભાવો ઘટે ગ્રાહ્યઃ। તતઃ સાર્વદિકસર્વદેશીયનિષેધપ્રતિયોગિત્વસ્ય ગ્રહણં ઘટે દુર્ઘટમિતિ- ચેન્ન। એવં સામાન્યલક્ષણયા સર્વનિષેધેષૂપસ્થિતેષ્વપિ તત્પ્રતિયોગિત્વાભાવસ્ય ચક્ષુરાદિના ગ્રહીતુમશક્યત્વાત્। યોગ્યપ્રતિયોગિક એવ હિ સંસર્ગાભાવો યોગ્યઃ। ન ચાશેષનિષેધાનાં પ્રતિયોગિત્વ મતીન્દ્રિયસાધારણં ચક્ષુરાદિયોગ્યમ્।

વસ્તુતસ્તુ- સામાન્યં નેન્દ્રિયપ્રત્યાસત્તિઃ, માનાભાવાત્। ન ચ - મહાનસીયધૂમેન્દ્રિયસંયોગેન તત્રૈવ વ્યાપ્તિગ્રહે પર્વતીયધૂમાદનુમિતિર્નસ્યાત્, સામાન્યસ્ય ચ ધૂમત્વાદેઃ પ્રત્યાસત્તિત્વે તસ્યાપિ પ્રત્યાસન્નત્વાત્તત્ર વ્યાપ્તિગ્રહે તતોઽનુમિતિરિતિ -વાચ્યમ્। પર્વતીયધૂમેન્દ્રિયસન્નિકર્ષદશાયાં ધૂમત્વેન પ્રકારેણ ગૃહીતસ્મૃતવ્યાપ્તેસ્તત્ર વૈશિષ્ટ્યગ્રહસમ્ભવાત્। `સુરભિ ચન્દનમ્ઽ ઇતિવદ્ વિશેષ્યેન્દ્રિયસન્નિકર્ષવિશેષણજ્ઞાનાસંસર્ગાગ્રહરૂપાયા વિશિષ્ઠજ્ઞાનસામગ્ર્યાઃ પૂર્ણત્વાત્। વ્યપ્તિસ્મૃતિપ્રકારેણ વા પક્ષધર્મતાજ્ઞાનસ્ય હેતુતા। મહાનસીય એવ ધૂમો ધૂમત્વેન વ્યાપ્તિસ્મૃતિવિષયો ભવતિ। ધૂમત્વેન પર્વતીયધૂમજ્ઞાનં ચાપિ જાતમ્, તચ્ચ સામાન્યલક્ષણાં વિનૈવ। તાવતૈવાનુમિતિસિદ્ધેઃ। ન ચ- સામાન્યપ્રત્યાસત્તિં વિના ધૂમો વહ્નિવ્યભિચારી ન વેતિ અનુભૂયમાનઃ સંશયો ન સ્યાત્, પ્રસિદ્ધે ધૂમે વહ્નિસમ્બન્ધાવગમાદ્ અપ્રસિદ્ધસ્ય ચાજ્ઞાનાદિતિ- વાચ્યમ્। પ્રસિદ્ધધૂમ એવ તત્તદ્ધૂમત્વાદિના વ્યાપ્તિનિશ્ચયેઽપિ ધૂમત્વેન તત્સંશયોપપત્તેઃ। તથા ચોક્તં મણિકૃતા - `ઘટત્વેનેતરભેદનિશ્ચયેઽપિ પૃથિવીત્વાદિના તત્ર સંશયસિષાધયિષે ભવત એવેતિ। નિશ્ચિતેઽપ્યર્થે પ્રામાણ્યસંશયાહિતસંશયવદ્ ધૂમત્વં વહ્નિવ્યભિચારિવૃત્તિ ન વેતિ સંશયાદપિ તાદૃશસંશયોપપત્તેશ્ચ। એતેન વાયૂ રૂપવાન્નવેતિ સંશયોઽપિ વ્યાખ્યાતઃ।
નનુ - સિદ્ધે નેચ્છા, કિન્તુ અસિદ્ધે। સા ચ સ્વસામાનવિષયકજ્ઞાનજન્યા। તચ્ચ  જ્ઞાનં ન સામાન્યપ્રત્યાસત્તિં વિના। ન ચ - સિદ્ધગોચરસુખત્વપ્રકારકજ્ઞાનાદેવાજ્ઞાતે સુખે ભવતીચ્છા। સમાનપ્રકારકત્વમાત્રસ્ય નિયામકત્વાદિતિ વાચ્યમ્। રજતત્વેન પ્રકારેણ રજતે અનુભૂયમાને ઘટાદૌ રજતત્વપ્રકારકેચ્છાપ્રસઙ્ગાત્। ન ચ પ્રકારાશ્રયત્વમપિ નિયામકમ્। રજતભ્રમાચ્છુક્તાવિચ્છાનુદયપ્રસઙ્ગાત્। તથા ચ સમાનપ્રકારકત્વે સતિ સમાનવિષયકત્વં તન્ત્રમ્। અત એવાખ્યાતિપક્ષે રજતસ્મરણસ્યૈવ શુક્તૌ પ્રવર્તકત્વમિત્યપાસ્તમિતિ ચેન્ન। યતો રજતભ્રમાચ્છુક્તાવિચ્છા નાસ્ત્યેવ કિન્ત્વનિર્વચનીયે રજત ઇત્યનિર્વચનીયખ્યાતૌ વક્ષ્યતે। પ્રકારાશ્રયત્વં નિયામકં વદન્નખ્યાતિવાદી પરમેવં વિભીષણીયઃ। તથા ચ પ્રકારાશ્રયત્વસ્ય નિયામકત્વાદન્યથાખ્યાતિપક્ષોઽપિ નિરસ્ત એવ। ન ચ તર્હિ ભ્રમત્વં ન સ્યાદ્, ઇદં રજતમિતિ ભ્રમત્વાભિમતજ્ઞાનસ્ય વ્યધિકરણપ્રકારત્વાનભ્યુપગમાદિતિ વાચ્યમ્। બાધિત વિષયત્વેન હિ ભ્રમત્વં ન તુ વ્યધિકરણપ્રકારત્વેન, તસ્યાપિ વિષયબાધપ્રયોજ્યત્વાદિતિ હિ વક્ષ્યતે। નનુ - અભાવજ્ઞાનસ્ય પ્રતિયોગિજ્ઞાનજન્યત્વાત્, પ્રૌઢપ્રકાશયાવત્તેજોવિરહરૂપસ્ય સમસઃ પ્રત્યક્ષતા ન સ્યાત્। સામાન્યપ્રત્યાસત્તિં વિના પ્રતિયોગ્યનુપસ્થિતેરિતિ- ચેન્ન। અસ્મન્મતે તમસો ભાવાન્તરત્વાત્। ન ચ- તથાપિ તદ્વ્યઞ્જકત્વાત્તદપેક્ષેતિ -વાચ્યમ્। સ્વરૂપસત એવ તાદૃક્તોજોવિરહસ્ય તમોવ્યઞ્જકત્વમ્, ન તુ જ્ઞાતસ્ય માનાભાવાદિત્યભ્યુપગમાત્। અન્યેષાં મતે તાદૃક્તેજોવિરહજ્ઞાનસ્યાપેક્ષિતત્વેઽપિ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનાદેવ તત્સમ્ભવેન તદર્થં સકલપ્રતિયોગિજ્ઞાનજનિકાયાઃ સામાન્યપ્રત્યાસત્તેરનુપયોગાત્। ન ચ ગોત્વાભાવજ્ઞાનં ગોત્વત્વપ્રકારકજ્ઞાનજન્યમ્। તચ્ચ ગવેતરાવૃત્તિત્વે સતિ સકલગોવૃત્તિત્વરૂપં સામાન્યપ્રત્યાસત્તિમન્તરેણ ન શક્યમવગન્તુમિતિ સામ્પ્રતમ્। યત્કિઞ્ચિદ્ગોવ્યક્તેરેવ ગોત્વત્વરૂપત્વાત્। એતેન પ્રાગભાવપ્રતીતિરપિ વ્યાખ્યાતા। કિઞ્ચ અનાગતજ્ઞાનસ્યાપેક્ષિત્વે અનુમાનાદેવ તદ્ભવિષ્યતિ। તથા ચ ન્યાયકુસુમાઞ્જલૌ-
"શઙ્કા ચેદનુમાઽસ્ત્યેવ ન ચેચ્છઙ્કા કુતસ્તરામ્।
વ્યાઘાતાવધિરાશઙ્કા તર્કઃ શઙ્કાવધિર્મતઃ॥"
ઇત્યન્ત શઙ્કોપપાદકમનાગતજ્ઞાન મનુમાનાદેવેત્યુક્તમ્। અનુમાનં ચ - વર્તમાનપાકઃ પાકપ્ર્વકાલીનઃ પાકત્વાદતીત પાકવદિત્યાદિ। ન ચ ચરમપાકે વ્યભિચારઃ। સાધ્યસિદ્ધયુપજીવકસ્ય વ્યભિચારજ્ઞાનસ્યાદોષત્વાત્। અન્યથા સિદ્ધ્યસિદ્ધિવ્યાઘાતાત્। કિસ શબ્દાદપિ સકલધૂમપાકાદિગોચરજ્ઞાનસેભવઃ। ન ચ શઙ્કાદિપૂર્વં શબ્દસ્યોપસ્થિતિનિયમાભાવ ઇતિ વાચ્યમ્। કદાચિદેવ શબ્દાદનુભૂતસ્ય તદાનીં પ્રમૃષ્ટતત્તાકસ્મૃતિસમ્ભવાત્। નનુ અનુમિતેર્વિશેષણજ્ઞાનજન્યત્વેન સામાન્યપ્રત્યાસત્તિસિદ્ધિઃ। ન ચાનુમાનાન્તરાદ્વિશેષણ જ્ઞાનમનવસ્થાનાદિતિ ચેન્ન। વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનાદેવ સાધ્યવિશેષણકપક્ષ વિશેષ્યકાનુમિતિસમ્ભવાત્। એતેન- `સુરભિ ચન્દનમ્ઽ ઇત્યાદિવિશિષ્ટજ્ઞાનાય કલ્પિતા જ્ઞાનલક્ષણા પ્રત્યાસત્તિરપિ નિરસ્તા। ચન્દનત્વેન સુરભિત્વાનુમાનોપપત્તેઃ। અન્યથા સાધ્યવિશિષ્ટપક્ષપ્રત્યક્ષોપપત્તેરનુમાનમાત્રોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્। ન ચ- અભાવસાધ્યકકેવલ વ્યતિરેકિણિ સાધ્યપ્રસિદ્ધેરનઙ્ગત્વાત્તત્ર ક્લૃપ્તાયા અનુમિતિસામગ્ર્યાઃ પ્રત્યક્ષસામગ્રીતો બલવત્ત્વમિતિ વાચ્યમ્। અર્થાપત્તિવાદિભિરસ્માભિસ્તદનભ્યુપગમાત્। પર્વતવૃત્તિધૂમો વહ્નિવ્યાપ્ય ઇતિ પરામર્શાત્ સાધ્યવિશેષ્યકપક્ષવિશેષણકાનુમિત્યભ્યુગમે તુ નૈવ કાપ્યનુપપત્તિઃ। અનુમિતેઃ પક્ષવિશેષ્યત્વનિયમે માનાભાવાત્।
કિં ચ ધૂમત્વાદિસામાન્યં ન સ્વરૂપતઃ પ્રત્યાસત્તિઃ। ધૂલીપટલે ધૂમભ્રમાનન્તરં ધૂમત્વેન સકલધૂમનિષ્ઠવહ્નિવ્યાપ્તિગ્રહાનુદયપ્રસઙ્ગાત્। તત્ર સ્વરૂપતો ધૂમત્વાભાવાત્। ન ચેષ્ટાપત્તિઃ। તદુત્તરકાલમનુમિત્યનુદયાપત્તેઃ। તથા ચ ધૂમત્વજ્ઞાનં પ્રત્યાસત્તિરિતિ વાચ્યમ્। તચ્ચ ધૂમેન્દ્રિયસન્નિકર્ષદશાયાં ધૂમજ્ઞાનાત્ પ્રાઙ્નાસ્ત્યેવ। નિર્વિકલ્પકે માનાભાવાત્। વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેન વિશેષણજ્ઞાનત્વેન ચ કાર્યકારણભાવાનભ્યુપગમાત્। અવશ્યક્લૃપ્તકાર્યકારણ ભાવવિશેષેણૈવ સર્વવ્યવહારોપપત્તેઃ। ન ચ ધૂમત્વેન સન્નિકૃષ્ટધૂમવ્યક્તિજ્ઞાનાન્તરં તત્સમાનાકારમસન્નિકૃષ્ટધૂમગોચરં જ્ઞાનાન્તરમુત્પદ્યત ઇત્યત્ર માનમસ્તિ। ધૂમત્વેન પુરોવર્તિનં ધૂમં સાક્ષાત્કરોમિ ન વ્યવહિતમિત્યનુભવાચ્ચ। અન્યથા જગતીગતસકલધૂમવ્યક્તીરહં સાક્ષાત્કરોમીત્યનુવ્યવસીયેત । ન ચૈવમનુભવમાત્રશરણૈરભ્યુપેયતે। કિં ચ સામાન્યપ્રત્યા સત્ત્યઙ્ગીકારે યત્ પ્રમેયમ્। તદભિધેયમ્, યત્પ્રમેયવત્  તદભિધેયવદિત્યાદિવ્યાપ્તિપરિચ્છેદે સાર્વજ્ઞ્યાપત્તિઃ। ન ચેષ્ટૈવ સા। પરજ્ઞાનવિષયો ઘટો ન વેત્યાદિસંશયાનુપપત્તેઃ। ન ચ ઘટત્વપ્રકારકઘટવિષયકનિશ્ચયો ઘટસંશયવિરોધી। પ્રમેયમિતિ નિશ્ચયસ્તુ ઘટવિષયોઽપિ ન ઘટત્વપ્રકારક ઇતિ વાચ્યમ્। ભાસમાનવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિન એવ પ્રકારત્વાત્। ઘટત્વસ્યાપિ પ્રમેયમિતિ જ્ઞાને ભાસમાનવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિત્વાત્। ઘટત્વપ્રકારકનિશ્ચયસ્ય ઘટત્વજ્ઞાનજન્યત્વ વિશેષણાદદોષ ઇતિ ચેત્, ન। વિશેષણજ્ઞાનત્વેનૈવ તસ્ય જનકતા વાચ્યા। તસ્યાઃ પ્રાગેવ નિરાસાત્। સ્વરૂપસમ્બન્ધવિશેષાભ્યુપગમે ચાનિર્વચનીયવાદાપત્તેઃ ઇત્યાદિદૂષણાનિ બહુતરમૂહનીયાનિ। તસ્માત્ સામાન્યપ્રત્યાસત્ત્યા નિષેધમાત્રપ્રતિયોગિત્વોપસ્થિતૌ તદભાવગ્રહાદ્ બાધ ઇત્યનુપપન્નમેવ। ઇતિ સામાન્યપ્રત્યાસત્તિભઙ્ગેન લૌકિકાલૌકિકપ્રત્યક્ષબાધોદ્ધારઃ।

અથ સાક્ષિબાધોદ્ધારઃ। નનુ પ્રત્યક્ષસ્ય વર્તમાનમાત્રગ્રાહિત્વે શુક્તિરૂપ્યાદેઃ પ્રતિપન્નોપાધૌ ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વરૂપં મિથ્યાત્વં કથં પ્રત્યક્ષં સ્યાત્ ? અથ તત્ર રજતત્વવિરોધિશુક્તિત્વે સાક્ષાત્કૃતે તદન્યથાનુપપત્ત્યા ચ રજતત્વાભાવે નિશ્ચિતે મિથ્યૈવ રજતમભાદિતિ તાદૃઙ્નિષેધપ્રત્યયઃ સ્વસમ્બન્ધસર્વાવભાસકેન સાક્ષિણૈવોપપન્નઃ, તર્હિ સાક્ષાત્ સ્વવિષયસ્ય ગગનાદેર્ભાવિકાલનિષેધાપ્રતિયોગિત્વં સકલકાલગ્રાહિણા સાક્ષિણા ગૃહ્યતામિતિ ચેન્ન। સાક્ષિણો વિદ્યમાનસર્વાવભાસકત્વેનાવિદ્યમાનભાવિબાધાભાવભાસકત્વાનુપપત્તેઃ। સાક્ષિજ્ઞાનસ્ય ભ્રમપ્રમાસાધારણત્વેન પ્રમાણાબાધકત્વાચ્ચ। નનુ જ્ઞાનપ્રામાણ્યં ગૃહ્ણન્ સાક્ષી ઘટાદિગતમબાધ્યત્વં ગૃહ્ણાત્યેવ। ન હિ વિષયાબાધમનન્તર્ભાવ્ય પ્રામાણ્યગ્રહણં નામ ઇતિ ચેન્ન। વ્યવહારકાલાબાધ્યત્વમાત્રેણ પ્રવૃત્તાવપિ સંવાદોપપત્તેઃ। તદ્રૂપગતપ્રામાણ્યસ્ય સાક્ષિણા ગ્રહણેઽપિ વિરોધાભાવાત્। ન હિ ઘટાદિજ્ઞાનસ્ય સંવાદિપ્રવૃત્તિજનકતાવચ્છેદકં પ્રામાણ્યં ત્રિકાલાબાધ્યવિષયકત્વમ્। કિન્તુ શુક્તિરૂપ્યાદિજ્ઞાનવ્યાવૃત્તં વ્યવહારકાલાબાધ્યવિષયક સકલજ્ઞાનવૃત્તિવ્યવહારકાલાબાધ્યવિષયકત્વમેવ। તચ્ચ ન ભાવિકાલબાધવિરોધીત્યુક્તમ્। ભાવિકાલબાધતદભાવૌ ચ ન માનં વિના સાક્ષિમા ગ્રહીતું શક્યૌ। તસ્ય વિદ્યમાનમાત્રગ્રાહિત્વાદિતિ ચોક્તમ્। નનુ તર્હિ દેહાત્મૈક્યજ્ઞાનમુષ્ણં જલમિત્યાદિ જ્ઞાનં ચ પ્રમા સ્યાત્। વ્યવહારદશાયાં વિષયાબાધાદ્ ઇતિ ચેન્ન। આબ્રહ્મજ્ઞાનમબાધિતત્વેન તેષામપિ ઘટાદિજ્ઞાનસમાનયોગક્ષેમત્વાત્।
નનુ કાલાન્તરસ્થમપિ યદ્ બાધકં તદપિ કિં યત્કાલાવચ્છેદેન અનેન સ્વાર્થો ગૃહીતસ્તત્કાલાવચ્છેદેનૈવ તન્નિષેધતિ, ઉતાન્યકાલાવચ્છેદેન ? આદ્યે કથમસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ? અન્ત્યે તુ અનિત્યત્વાદિકમેવ ઇતિ ચેન્ન। અબાધ્યત્વરૂપપ્રામાણ્યસ્ય પ્રપઞ્ચજ્ઞાને મયાઽનઙ્ગીકારાત્। યત્કાલાવચ્છેદેનૈવાનેન સ્વાર્થો ગૃહીતસ્તત્કાલાવચ્છેદેનૈવ તન્નિષેધાભ્યુપગમાત્। તચ્ચ પ્રામાણ્યં મયાઽભ્યુપેયતે યદ્ વ્યવહારદશાયાં વિપરીતપ્રમારૂપબાધકસ્યાનુત્પન્નત્વાદસ્ત્યેવ। ન ચ યદ્ ભવતાં ઘટાદિબુદ્ધેઃ પ્રાતિભાસિકબુદ્ધિતો વૈલક્ષણ્યં વિષયસ્ય વ્યાવહારિકસત્ત્વસાધકં તદેવેહ મમ વિષયસ્ય પારમાર્થિકસત્ત્વસાધકમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્। પ્રાતિભાસિકબુદ્ધિવૈલક્ષણ્યં હિ ઘટાદિબુદ્ધેઃ સપ્રકારકજ્ઞાનાબાધ્યવિષયત્વાદિરૂપમ્। તન્ન પારમાર્થિકસત્ત્વં ઘટાદેઃ સાધયિતું શક્તમ્। દેહાત્મૈક્યજ્ઞાને બ્રહ્મજ્ઞાનાવ્યવહિતભ્રમે ચ વ્યભિચારાત્। નનુ - `ઘટસ્સન્ઽ, `રૂપ્યં મિથ્યાઽ ઇતિ પ્રતીત્યોરવિશેષે કથં `ઘટો મિથ્યાઽ, રૂપ્યમિથ્યાત્વં ન મિથ્યાઽ ઇતિ વિશેષઃ ? ન ચ તદપિ મિથ્યૈવ, રૂપ્યતાત્ત્વિકત્ત્વાપત્તેઃ ઇતિ ચેન્ન। મિથ્યાત્વમિથ્યાત્વેઽપિ યથા ન રૂપ્યસ્ય તાત્ત્વિકત્વં તત્રોપપત્તેરુક્તત્વાત્। ન ચ પારમાર્થિકસત્ત્વસ્ય પ્રત્યક્ષાગોચરત્વે તન્નિષેધશ્રુતીનાં અપ્રસક્તપ્રતિષેધકતા સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। તાસાં ચક્ષુરાદિપ્રસક્તતનિષેધપરત્વાત્। પારમાર્થિકત્વેન દ્વૈતનિષેધપરત્વેઽપિ નાપ્રસક્તનિષેધકત્વમ્। પરોક્ષપ્રસક્તેઃ સમ્ભવાત્। `નાન્તરિક્ષેઽગ્નિશ્ચેતવ્યઃ ઽ ઇત્યાદિવદપ્રસક્તપ્રતિષેધસ્યાપ્યુપપત્તેશ્ચ। ન ચ અતાત્ત્વિકપ્રપઞ્ચે યદિ તાત્વિકત્વમપ્યધ્યક્ષેણ ન ગૃહ્યતે કથં તર્હિ તસ્યાતત્ત્વાવેદકત્વમ્ ? ન હિ તદેવ તત્ત્વેનાવેદયદતાત્ત્વિકં નામ, દૃશ્યતે ચ સાર્વલૌકિકઃ પ્રપઞ્ચે પારમાર્થિકત્વાનુભવ ઇતિ વાચ્યમ્। ન હ્યસ્માકં તત્ત્વાવેદકત્વં તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વમ્, તદ્ભિન્નત્વમતત્ત્વાવેદકત્વમ્। કિન્ત્વબાધિતવિષયકત્વં તત્ત્વાવેદકત્વમ્, બાધિતવિષયત્વં ચાતત્ત્વાવેદકત્વમ્। અબાધિતવિષયત્વં તુ શ્રૌતે બ્રહ્મજ્ઞાન એવ, ન તદ્ભિન્નજ્ઞાને। તાત્પર્યવદ્વેદત્વેનૈવ તત્ત્વાવબોધકત્વાત્। તથા ચ પ્રપઞ્ચપ્રત્યક્ષસ્ય તાત્ત્વિકત્વાગોચરત્વેઽપ્યતત્ત્વાવેદકત્વં સઙ્ગચ્છતે। સાર્વલૌકિકી પારમાર્થિકત્વપ્રસિદ્ધિસ્તુ જલગતપિપાસોપશમનસામર્થ્યપ્રસિદ્ધિવત્ પરોક્ષતયાઽપ્યુપપન્ના નાપરોક્ષત્વપર્યવસાયિની।
તસ્માદધ્યક્ષયોગ્યસ્ય સત્ત્વસ્યેહાનિરુક્તિતઃ।
નાધ્યક્ષબાધો મિથ્યાત્વલિઙ્ગસ્યાત્રોપપદ્યતે॥
ન લૌકિકં ન સામાન્યજન્યં સાક્ષ્યાત્મકં ન ચ

પ્રત્યક્ષં બાધતે લિઙ્ગં મિથ્યાત્વસ્યાનુમાપકમ્॥
ઇતિ પ્રત્યક્ષયોગ્યસત્ત્વાનિરુક્ત્યા પ્રત્યક્ષબાધોદ્ધારઃ

[ 1-1-19]
[1-1-20]    20.પ્રત્યક્ષસ્ય જ્ઞાત્યા ઉપક્રમાદિન્યાયૈશ્ચ પ્રાબલ્યમ્
`કિઞ્ચેદં રૂપ્યંઽ ઇત્યત્ર ઇદમિતિવત્ `સન્ ઘટઃઽ ઇત્યત્રાપિ સદિત્યધિષ્ઠાનભૂતં બ્રહ્મૈવ ભાસતે। ન ચ ચાક્ષુષાદિજ્ઞાને રૂપાદિહીનસ્ય બ્રહ્મણઃ કથં સ્ફુરણમિતિ વાચ્યમ્। રૂપાદિહીનસ્યાપિ કાલાદિન્યાયેન સ્ફુરણસ્ય પ્રાગેવોપપાદિતત્વાત્। નન્વેવં `નીલો ઘટઃઽ `મિથ્યા રૂપ્યમ્ઽ અસન્નૃશ્રૃઙ્ગમ્ ઽઇત્યાદાવપિ `નીલઃઽ ઇત્યાદિરધિષ્ઠાનાનુવેધ ઇતિ સ્યાત્। ન ચ નૈલ્યં ઘટાદિષ્વસ્તિ, સત્ત્વં તુ નેતિ વાચ્યમ્। અસ્યારોપિતત્વસિદ્ધ્યુત્તર કાલીનત્વેનાન્યોન્યાશ્રયાદ્, અન્યથા `સત્યં જ્ઞાનંઽ ઇત્યત્રાપિ સત્યમિત્યધિષ્ઠાનાનુવેધ એવ સ્યાત્ ઇતિ ચેન્ન। સન્નિત્યસ્ય `ઘટઃઽઇત્યનેન સામાનાધિકરણ્યસ્ય બાધિત્વાત્। તથા હિ- સત્તાજાતિસ્ફુરણનિબન્ધનં વા, સ્વરૂપસત્ત્વનિબન્ધનં વા, કાલત્રયાબાધ્યત્વનિબન્ધનં વા સામાનાધિકરણ્યં સ્યાત્। ન ચાભાવાદિસાધારણસત્પ્રતીતૌ સત્તાજાતિસ્ફુરણં સમ્ભવતિ। અભાવાદિષુ ત્વયાપિ તદનઙ્ગીકારાત્। ન ચ ક્વચિત્સાક્ષાત્સમ્બન્ધેન ક્વચિત્ પરમ્પરાસમ્બન્ધેન સદિતિ પ્રતીત્યુપપત્તિઃ। વિજાતીયસમ્બન્ધેન સામાનાકારપ્રતીત્યનુપપત્તેઃ। અન્યથા સમ્બન્ધેભેદ એવ ન સિધ્યેત્। ન ચ સ્વરૂપસત્ત્વેનાભાવાદૌ તત્પ્રતીતિઃ, અનનુગમાત્। અનનુગતેનાપિ અનુગતપ્રતીતૌ જાતિમાત્રોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્। અત એવ ન સર્વત્રાપિ સ્વરૂપસત્ત્વેનૈવ સદ્‌વ્યવહારઃ। એકેનૈવ સર્વાનુગતેન સર્વત્ર સત્પ્રતીત્યુપપત્તૌ બહૂનાં તદ્ધેતુત્વકલ્પને માનાભાવાત્। નાપિ કાલત્રયાબાધ્યત્વનિબન્ધનં તત્। તસ્ય ચક્ષુરાદ્યગમ્યત્વસ્યોક્તત્વાત્। `સદિદં રજતમ્ઽ ઇત્યાદિભ્રમે અભાવાચ્ચ। તસ્માદેકં સર્વાધિષ્ઠાનમેવ સદિતિ સર્વત્રાનુભૂયત ઇતિ યુક્તમ્। નીલાદેસ્તુ ઘટાદિસામાનાધિકરણ્યે કિમપિ નાસ્તિ બાધકમ્। ન વા નીલાદેરધિષ્ઠાનત્વં સમ્ભવતિ। પ્રાગસત્ત્વાત્। નીલપીતાદિપ્રાતિસ્વિકાનન્તાધિષ્ઠાનકલ્પને ગૌરવાત્। અધિષ્ઠેયેન તુલ્યયોગક્ષેમત્વાચ્ચ। અધિષ્ઠેયવિષમસત્તાકમેવ હ્યધિષ્ઠાનં ભવતિ। `મિથ્યા રૂપ્યમ્ અસન્નૃશ્રૃઙ્ગમ્ઽ ઇત્યાદૌ મિથ્યાત્વાસત્ત્વયોરધિષ્ઠાનત્વશઙ્કાપિ નાસ્તિ। શૂન્યવાદાપત્તેઃ। તત્ર ચાનુપપત્તિરુક્તા, વક્ષ્યતે ચ। યત્તુ `સત્યં જ્ઞાનમનન્તમ્ઽઇત્યત્રાપિ તથા સ્યાદ્ ઇતિ। તન્ન। યતો ન તત્ર સત્તાસમ્બન્ધેન સત્ત્વમ્, કિન્તુ સ્વરૂપેણૈવેત્યુક્તદોષાનવકાશાત્। ન ચૈવં ઘટાદાવપિ સ્વરૂપેણૈવ તથાત્વમ્। પૂર્વમેવ નિરાકૃતત્વાત્। ઇતિ સન્ઘટ ઇતિ પ્રત્યક્ષેઽધિષ્ઠાનાનુવેધનિરૂપણમ્।
કિં ચ નિશ્ચિતપ્રામાણ્યમેવ પ્રત્યક્ષમિતરબાધકં ભવેત્, ન ચાત્ર પ્રામાણ્યં નિશ્ચિતમ્; આગમવિરોધાદ્, અનુમાનવિરોધાદ્, ભાવિબાધાભાવાનિર્ણયાચ્ચ। નનુ પ્રત્યક્ષમેવ પ્રબલમનુમાનાગમબાધકમ્। નાનુમાનાગમૌ। પ્રત્યક્ષાપ્રામણ્યે તદ્વિરોધાભાવેનાનુમાનાગમયોઃ પ્રામાણ્યમ્, તયોઃ પ્રામાણ્યે ચ તદ્વિરોધાત્ પ્રત્યક્ષાપ્રામાણ્યમિત્યન્યોન્યાશ્રયાત્। ન હિ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રામાણ્યેઽપ્યેવમન્યોન્યાશ્રયઃ। તસ્યાનપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ન। ચન્દ્રતારકાદિપરિમાણપ્રત્યક્ષે અનુમાનાગમવિરોધેન તસ્યાપ્રામાણ્યદર્શનાત્, તેનાપિ સ્વપ્રામાણ્યસિદ્ધ્યર્થમિતરાવિરોધસ્યાવશ્યમપેક્ષણીયત્વાત્। તથા ચાન્યોઽન્યાશ્રયતુલ્યત્વાત્ પરસ્પરવિરોધેન પ્રામાણ્યસન્દેહે સત્યનાપ્તાપ્રણીતત્વાદિના પ્રમાજનકત્વવ્યાપ્તેર્વેદપ્રામાણ્યનિશ્ચયે જાતે તેન સ્વતસ્સમ્ભાવિતદોષસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય બાધાત્ અસ્મન્મતે ક્વાન્યોઽન્યાશ્રયઃ ? અન્યથા દેહાત્મૈક્યપ્રત્યક્ષબુદ્ધ્યા બાધાદ્ દેહભિન્નત્વમપ્યાત્મનો નાગમાનુમાનાભ્યાં સિદ્ધ્યેત્।
નનુ પ્રત્યક્ષમનુમાનાદ્યપેક્ષયા જાત્યૈવ પ્રબલમ્। કથમન્યથા ઔષ્ણ્યપ્રત્યક્ષેએણ વહ્નિશૈત્યાનુમિતિપ્રતિબન્ધઃ ? ન ચ તત્રોપજીવ્યત્વનિબન્ધનં પ્રત્યક્ષસ્ય બાધકત્વમ્। ધર્મ્યાદેશ્ચક્ષુરાદિનૈવ સિદ્ધેસ્ત્વચોઽનુપજીવ્યત્વાત્। કિઞ્ચ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાબલ્યમનુમાનાદ્ય ગૃહીતરેખોપરેખાદિગ્રાહકત્વાદનુમાનાદ્યનિવર્તિતદિઙ્મોહાદિનિવર્તકત્વાચ્ચ ઇતિ ચેન્ન। ત્વાચપ્રત્યક્ષસ્યાપ્યુપજીવ્યત્વેનૈવ શૈત્યાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વસમ્ભવાત્। ચક્ષુરાદિના ધર્મ્યાદિ ગ્રહેઽપિ ત્વચં વિના સાધ્યપ્રસિદ્ધેરભાવાત્। તથા ચ ન જાત્યા પ્રાબલ્યે માનમસ્તિ।
તદગૃહીતગ્રાહિત્વમપિ ન પ્રાબલ્યે પ્રયોજકમ્। પ્રત્યક્ષાગૃહીતધર્માદિગ્રાહકત્વેન પરોક્ષપ્રમાણસ્યૈવ પ્રાબલ્યાપત્તેઃ। નાપ્યનુમાનાદ્યનિવર્તિતદિઙ્મોહાદિનિવર્તકત્વેન પ્રાબલ્યમ્। એતાવતા હિ વૈધર્મ્યમાત્રં સિદ્ધમ્। ન ચ તાવતેતરપ્રમાણાપેક્ષયા પ્રાબલ્યં ભવતિ। અન્યથા ત્વાચપ્રત્યક્ષાનિવર્તિતવંશોરગભ્રમનિવર્તકત્વાચ્ચક્ષુષોઽપિ   ત્વગપેક્ષયા પ્રાબલ્યં સ્યાત્। તતશ્ચ ચિત્રનિમ્નોન્નતજ્ઞાનસ્ય ચાક્ષુષસ્ય તદ્વિરોધિત્વાચજ્ઞાનાદ્ બાધો ન સ્યાત્। પ્રત્યુતાગમસ્યૈવ સર્વતઃ પ્રાબલ્યં સ્માર્યતે- `પ્રાબલ્યમાગમસ્યૈવ જાત્યા તેષુ ત્રિષુ સ્મૃતમ્ઽ ઇતિ। ન ચ તદ્વૈદિકાર્થવિષયમિતિ વાચ્યમ્। અદ્વૈતસ્યાપિ વૈદિકાર્થત્વાત્। `ક્વ ચ પ્રત્યક્ષતઃઽ પ્રાપ્તમનુમાગમબાધિતમ્ ઇતિ તુ પરીક્ષિતપ્રામાણ્‌યપ્રત્યક્ષવિષયમ્। નનુ - પ્રત્યક્ષસ્યાસઞ્જાત વિરોધિત્વાદુપક્રમમન્યાયેનૈવ પ્રાબલ્યમ્। ઉક્તં હિ- `અસઞ્જાતવિરોધિત્વાદર્થવાદો યથાશ્રુતઃ। આસ્થેયસ્તદ્વિરુદ્ધસ્ય વિધ્યુદ્દેશસ્ય લક્ષણાઽ ઇતિ ચેન્ન। યત એકવાક્યસ્થપરસ્પરસાપેક્ષપદત્વેન ઉભયોઃ સામ્યે સત્યુપક્રમસ્થવેદપદાનુરોધેનોપસંહારસ્થર્ગાદિપદાનાં મન્ત્રમાત્રવાચિનાં કૃત્સ્નવેદપરત્વે નિર્ણીતેઽપિ ન પ્રકૃતે તન્ન્યાયઃ સમ્ભવતિ। ઉભયોઃ સામ્યાભાવાદ્। ગૃહીતપ્રમાણભાવશ્રુત્યપેક્ષયા ભ્રમવિલક્ષણત્વેનાનિશ્ચિતસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય ન્યૂનબલત્વાત્। અન્યથા `ઇદં રજતંઽ ઇતિ ભ્રમોઽપિ `ઇયં શુક્તિઃઽ ઇતિ આપ્તોપદેશાપેક્ષયા પ્રબલઃ સ્યાત્। એતેન લિઙ્ગાત્ શ્રુતેરિવ શીઘ્રગામિત્વાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાબલ્યમ્। તદુક્તમ્- `પ્રત્યક્ષે ચાનુમાને ચ યથા લોકે બલાબલમ્। શ્રીઘ્રમન્થરગામિત્વાત્તથૈવ શ્રુતિલિઙ્ગયોઃઽ ઇત્યપાસ્તમ્; પરીક્ષિતસ્ય મન્થરગામિનોઽપિ પ્રાબલ્યાત્।
ન ચ `યદાહવનીયે જુહોતિઽ ઇત્યસ્માત્ `પદે જુહોતિઽ ઇત્યસ્ય વિશેષવિષયત્વેન પ્રાબલ્યવદ્ ઘટવિષયસત્ત્વાગ્રાહિણઃ પ્રત્યક્ષસ્ય સામાન્યતો દ્વૈતનિષેધકશ્રુત્યપેક્ષયા પ્રાબલ્યમિતિ વાચ્યમ્। સામાન્યવિશેષન્યાયસ્ય નિશ્ચિતપ્રમાણભાવોભયવિષયત્વાત્। અન્યથા `અયં ગૌરશ્વઃઽ ઇત્યાદેરપિ ગૌરશ્વો ન ભવતીત્યાદિતઃ પ્રાબલ્યં ભવેત્।

ન ચ યથા `યત્કિઞ્ચિત્પ્રાચીનમગ્નીષોમીયાત્તેનોપાંશુ ચરન્તિઽ ઇત્યત્રત્યસ્ય યત્કિઞ્ચિચ્છબ્દસ્ય યત્કિઞ્ચિત્પ્રકૃતવાચિત્વેન સામાન્યાવિષયત્વેઽપિ દીક્ષણીયાવ્યતિરિક્તે સાવકાશત્વાદ્ `યાવત્યા વાચા કામયીત તાવત્યા દીક્ષણીયાયામનુબ્રૂયાત્ ઽ ઇત્યનેન નિરવકાશેન સઙ્કોચસ્તથા પ્રત્યક્ષેણ નિરવકાશેન વૃત્ત્યન્તરેણાનેકાર્થત્વેન વા વિષયાન્તરપરત્વેન સાવકાશાયાઃ શ્રુતેઃ સઙ્કોચઃ કિં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। તાત્પર્યલિઙ્ગૈરુપક્રમાદિભિર્દ્વૈતનિષેધપરત્વે અવધૃતે અદ્વૈતશ્રુતેરપિ નિરવકાશત્વાત્। પ્રત્યક્ષસ્યાપિ વ્યાવહારિકદ્વૈતવિષયતયા સાવકાશત્વાદ્। વિરુદ્ધયોશ્ચ દ્વયોઃ `અહં મનુષ્યઃઽ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષ `આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃ ઽઇત્યાદિશ્રુત્યોરિવ તાત્ત્વિકપ્રામાણ્યાનુપપત્ત્યા કસ્યચિદ્ વ્યાવહારિકં કસ્યચિત્તાત્વિકં પ્રામાણ્યમભ્યુપેયમ્। અત્યન્તાપ્રામાણ્યસ્યાન્યાય્યત્વાત્। તત્રાદ્વૈતશ્રુતેર્વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યસમ્ભવે દ્વૈતગ્રાહિપ્રત્યક્ષા દેસ્તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યં ભવેત્। તદસમ્ભવે તુ બલાદેવાદ્વૈતશ્રુતેસ્તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યમિતિ પ્રત્યક્ષાદેર્વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યં પર્યવસ્યતીતિ કૃતબુદ્ધયો વિદાઙ્કુર્વન્તુ।
નનુ પઞ્ચદશરાત્રે પ્રથમેઽહન્યગ્નિષ્ટુન્નામકે નામાતિદેશેન એકાહાગ્નિષ્ટુદ્ધર્મભૂતા સુબ્રહ્મણ્યાગ્નેયી પ્રાપ્તા। તસ્યા અલ્પવિષયાયાશ્ચતુર્દશાહસ્સુ ચોદકેન પ્રાપ્તયા ઐન્દ્ર્યા સુબ્રહ્મણ્યયા બહુવિષયયા યથા બાધઃ, બહુબાધસ્યાન્યાય્યત્વાત્ તથા દ્વૈતગ્રાહિપ્રત્યક્ષતદુપજીવ્યનુમાનકર્મકાણ્ડ સગુણોપાસનાવાક્યાદિરૂપ બહુપ્રમાણાબાધાયાદ્વૈતવાક્યસ્ય પ્રતીતાર્થબાધઃ કિં ન સ્યાત્ ? તદુક્તમ્- `બહુપ્રમાણવિરોધે ચૈકસ્યાપ્રામાણ્યં દૃષ્ટં શુક્તિરજતાદિજ્ઞાને ઽ ઇતિ ચેન્ન। દૃષ્ટાન્તે બહુવિષયયા બાધોઽત્ર બહુભિરિતિ વૈષમ્યાત્। દેહાત્મૈક્યે પ્રત્યક્ષાનુમાનશબ્દાભાસાદિસત્ત્વેઽપિ દેહાત્મભેદબોધકસ્યાનન્ય પરત્વેનપ્રાબલ્યવદત્રાપિ અનન્યપરત્વેનાદ્વૈતશ્રુતેઃ પ્રાબલ્યાદ્, વિદ્યાવિદ્યાભેદેન વિદ્વદવિદ્વત્પુરુષભેદેન ચ વિરોધાભાવાદિતિ। ॥ પ્રત્યક્ષસ્ય જાત્યુપક્રમ ન્યાયાદિભિઃ પ્રાબલ્યનિરાકરણમ્॥
[ 1-1-20]
[1-1-21]    21.પ્રત્યક્ષસ્ય ઉપજીવ્યત્વેન પ્રાબલ્યમ્
નનુ - ઉક્તન્યાયૈઃ પ્રત્યક્ષસ્ય જાત્યા પ્રાબલ્યાભાવેઽપિ ઉપજીવ્યત્વેન પ્રાબલ્યમ્। ઉપજીવ્યત્વં ચાનુમાનાગમાપેક્ષિતાશેષાર્થગ્રાહકતયા। સા ચ ક્વચિત્ સાક્ષાત્ ક્વચિત્પરમ્પરયા દૃષ્ટં ચાપેક્ષિતૈકદેશગ્રાહિણામપ્યુપજીવ્યત્વમ્, તદ્વિરુદ્ધગ્રહણે તેન બાધશ્ચ। યથા ઘટવિભુત્વાનુમાને પક્ષગ્રાહિણા અક્ષ્ણા, નરશિરશ્શુચિત્વાનુમાને સાધ્યગ્રાહકેણાગમેન, મનોવૈભવાનુમાને જ્ઞાનાસમવાય્યાધારત્વહેતુગ્રાહકેણાનુમાનેન। કિમુ વક્તવ્યમપેક્ષિતાશેષગ્રાહિણા સ્વવિરુદ્ધગ્રાહકસ્ય બાધઃ ? ચક્ષુરાદેશ્ચ શબ્દતજ્જન્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યાદ્યગ્રાહિત્વેઽપિ તદ્‌ગ્રાહિશ્રોત્રસાક્ષ્યાદિસજાતીય ત્વાદુપજીવ્યત્વમ્। દૃષ્ટં ચ નરશિરઃ કપાલાશુચિત્વબોધકાગમસ્ય તચ્છુચિત્વાનુમાનોપ જીવ્યશુચિત્વાગમસજાતીયત્વેન તદનુમાનાત્ પ્રાબલ્યમ્। ન ચેન્દ્રિયમપિ સ્વજ્ઞાનાર્થ મનુમાનમુપજીવતીતિ સમ એવોપજીવ્યોપજીવકભાવઃ। અજ્ઞાતકરણતયા જ્ઞાનજનનાર્થ મનુમાનાનપેક્ષણાત્। અનુમાનાગમાદિના તુ જ્ઞાનજનનાર્થમેવ તદપેક્ષણાદિતિ વિશેષાદ્ ઇતિ ચેન્ન। ઉપજીવ્યાવિરોધાત્। તથા હિ -યત્સ્વરૂપમુપજીવ્યતે તન્ન બાધ્યતે। બાધ્યતે ચ તાત્ત્વિકત્વાકારઃ। સ ચ નોપજીવ્યતે। કારણત્વે તસ્યાપ્રવેશાત્। તદુક્તમ્-
`પૂર્વસમ્બન્ધનિયમે હેતુત્વે તુલ્ય એવ નૌ।
હેતુતત્વબહિર્ભૂતસત્ત્વાસત્ત્વકથા વૃથા॥ઽ ઇતિ
કિઞ્ચાપેક્ષિતગ્રાહિત્વમાત્રેણ ચેદુપજીવ્યતા, તયા ચ બાધકત્વમ્, તદાઽપેક્ષિતપ્રતિયોગિગ્રાહકત્વેન `ઇદં રજતમ્ઽ ઇતિ ભ્રમસ્ય બાધોપજીવ્યત્વાત્ કથં `નેદં રજતમ્ઽ ઇતિ બાધબુદ્ધિસ્તદ્વિરુદ્ધોદિયાત્ ? અથ નિષેધ્યાર્થસમર્પકતયા પ્રતિયોગિજ્ઞાનત્વેન તસ્યોપજીવ્યત્વેઽપિ તત્પ્રામાણ્યં નોપજીવ્યમ્। ન હિ પ્રતિયોગિપ્રમાત્વેનાભાવજ્ઞાનજનકતા, ગૌરવાત્। પ્રતિયોગિભ્રમાદપ્યભાવજ્ઞાનદર્શનાચ્ચ। કિન્તુ તજ્જ્ઞાનત્વેનૈવ, લાઘવાત્। અતસ્તદ્વિરુદ્ધવિષયકં જ્ઞાનમુદિયાદેવેતિ બ્રૂષે, તુલ્યમિદં પ્રકૃતેઽપિ, પક્ષજ્ઞાનત્વાદિના કારણતા, ન તુ તત્પ્રમાત્વાદિનાપીતિ। અથ યત્પ્રામાણ્યં સ્વરૂપસિદ્ધ્યર્થમપવાદનિરાસાર્થં ચ યત્પ્રામાણ્યમુપજીવતિ તત્તસ્યોપજીવ્યમ્, યથા સ્મૃતેરનુભવઃ। ન ચ રજતભ્રમસ્તથા ઇતિ ચેત્, તર્હિ વ્યાપ્તિધિયોઽપિ નાનુમિત્યુપજીવ્યત્વં સ્યાત્। લિઙ્ગાભાસાદપિ વહ્નિમતિ વહ્નિપ્રમાદર્શનાત્। નનુ યેન વિના યસ્યોત્થાનં નાસ્તિ તત્તસ્યોપજીવ્યમિત્યેવ વક્તવ્યમ્। તથા ચ રજતભ્રમસ્યોપજીવ્યત્વમસ્ત્યેવ, ન તુ પ્રાબલ્યમ્। ન હ્યુપજીવ્યત્વમાત્રેણ પ્રાબલ્યમ્। કિન્તુ પરીક્ષિતતયા। પરીક્ષા ચ સજાતીયવિજાતીયસંવાદવિસંવાદાભાવૌ। ન ચ તૌ રજતભ્રમે સ્તઃ। પ્રકૃતે ચાક્ષસ્ય પરીક્ષિતત્વેન પ્રાબલ્યમ્। અસ્તિ હિ `સન્ ઘટઃઽ ઇતિ વિશેષદર્શનજન્યજ્ઞાનાન્તરં ઘટાર્થક્રિયાપ્રત્યક્ષે ક્લૃપ્તદૂરાદિદોષાભાવશ્ચ। એવમેવ જીવેશાભેદશ્રુતૌ નિષેધ્યાર્પકભેદશ્રુતિઃ સાક્ષિપ્રત્યક્ષં ચાદોષત્વાત્ પરીક્ષિતમિતિ। તદપિ ન બાધ્યમ્। એવમેવ ચ દોષાભાવાદિજ્ઞાનરૂપપરીક્ષાયામપિ અનાશ્વાસે વેદે પૌરુષેયત્વાભાવજ્ઞાને, ત્વદુક્તાનુમાને ચ યોગ્યાનુપલબ્ધ્યાદિના હેત્વાભાસાદિરાહિત્યજ્ઞાને, બ્રહ્મમીમાંસાયાં પ્રત્યધિકરણં સિદ્ધાન્ત્યભિપ્રેતાર્ર્થ, ઉપક્રમાદ્યાનુગુપ્યજ્ઞાને ચાનાશ્વાસઃ સ્યાદિતિ પ્રમાણતદાભાસવ્યવસ્થા ન સ્યાત્ ઇતિ ચેન્ન। પરીક્ષા હિ પ્રવૃત્તિસંવાદવિસંવાદાભાવદોષાભાવાદિરૂપા। તયા ચ સ્વસમાનદેશકાલીનવિષયાબાધ્યત્વં પ્રામાણ્યસ્ય વ્યવસ્થાપ્યતે, ધૂમેન સ્વસમાનદેશ કાલીનવહ્નિરિવ। તથા ચ વ્યવહારદશામાત્રાબાધ્યત્વં દેહાત્મૈક્યસાધારણં પરીક્ષિતપ્રમાણે વ્યવસ્થિતમિતિ કથમત્યન્તાબાધ્યત્વાભાવગ્રાહકાગમાનુમાનયોઃ પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ? તસ્માદ્વિશ્વાસ -પ્રમાણતદાભાસવ્યવસ્થા જીવેશભેદાદિકં ચ વ્યાવહારિકમિત્યુપપન્નમેવ સર્વં જગન્મિથ્યેતિ।

નનુ- પ્રત્યક્ષાપ્રામાણ્યે તત્સિદ્ધસ્ય વ્યાપ્ત્યદેર્બાધેનાનુમેયાદેરનુમિત્યાદિપ્રામાણ્યસ્ય ચ બાધઃ। અનુમેયાદેર્વ્યાપ્ત્યાદિના અનુમિતિપ્રામાણ્યાદિના ચ સમાનયોગક્ષેમત્વાત્। અન્યથા પ્રાતિભાસિકવ્યાપ્ત્યાદિમતા બાષ્પાધ્યસ્તધૂમેન તાત્વિકો વ્યાવહારિકો વાગ્નિર્વ્યાવ હારિકવ્યાપ્ત્યાદિમતા ધૂમેન તાત્વિકોઽગ્નિર્વ્યાવહારિકેણાબાધેન વિરુદ્ધધર્માધિકરણત્વેન ચ વિશ્વસ્ય જીવેશભેદસ્ય ચ તાત્વિકં સત્ત્વં સિધ્યેત્- ઇતિ ચેન્ન। એતાવતા હિ વ્યાપ્ત્યાદિસમાનસત્તાકમનુમેયં સિદ્ધ્યત્વિત્યાપત્તેઃ ફલિતોઽર્થઃ। સ ચાયમનુમેયાદેર્વ્યાપ્ત્યાદિના સમસત્તાકત્વનિયમોઽપ્યસ્તિ। વ્યભિચારિણાપિ લિઙ્ગેન સાધ્યવતિ પક્ષે અનુમિતિપ્રમાદર્શનાત્। ધ્વનિધર્મહ્નસ્વત્વદીર્ઘત્વાદિવિશિષ્ટત્વેન મિથ્યાભૂતૈરપિ નિત્યૈર્વિભુભિર્વર્ણૈઃ સત્યા શાબ્દપ્રમિતિઃ ક્રિયત ઇતિ મીમાંસકૈરભ્યુપગમાત્। ગન્ધપ્રાગભાવાવચ્છિન્ને ઘટે તાત્વિકવ્યાપ્ત્યાદિમતાપિ પૃથિવીત્વેનાતાત્વિકગન્ધાનુમિતિદર્શનાત્। પ્રતિબિમ્બેન ન બિમ્બાનુમિતિદર્શનાત્। ન ચ તત્રાપિ બિમ્બરહિતાવૃત્તિત્વરૂપા વ્યાપ્તિસ્તાત્વિક્યેવેતિ વાચ્યમ્। એવં સત્યવૃત્તિગગનાદેરપિ વ્યાપ્યતાપત્તેઃ। ન ચ તત્ર બિમ્બપૂર્વકત્વમેવાનુમીયતે, બિમ્બવ્યતિરેકપ્રયુક્ત વ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વરૂપેણાપ્રાતિભાસિકેન હેતુનેતિ વાચ્યમ્। પ્રયુક્તત્વં હિ ન તજ્જનકત્વજન્યત્વાદિરૂપમ્। વ્યતિરેકયોઃ પરસ્પરં તદભાવાત્। કિન્તુ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવઃ। તથા ચ બિમ્બવ્યતિરેકવ્યાપકવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વં હેતુઃ। સ ચાકાશાદૌ વ્યભિચાર્યેવ। તસ્માત્તત્ર પ્રતિબિમ્બેનૈવ બિમ્બાનુમાનમ્। અનુમેયસ્ય લિઙ્ગવ્યાપ્ત્યાદિસમાન સત્તાકત્વનિયમસ્યાપાસ્તત્વાત્। એતેન શબ્દેઽપિ યોગ્યતાસમાનસત્તાકેન શબ્દાર્થેન ભવિતવ્યમ્, યોગ્યતાવાક્યાર્થયોઃ સમાનસત્તાકત્વનિયમાદિતિ કથં વેદાન્તવાક્યાર્થો યોગ્યતાબાધેઽપ્યબાધિતઃ સ્યદિતિ પરસ્તમ્। વેદાન્તવાક્યે અખણ્ડાર્થરૂપવાક્યાર્થાબાધરૂપાયા યોગ્યતાયા અપ્યબાધાચ્ચ। ન ચ તથાપિ વેદાન્તતજ્જ્ઞાનતત્પ્રામાણ્યમિથ્યાત્વે કથં તાત્વિકાદ્વૈતસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્। શબ્દતજ્જ્ઞાનતાત્વિકત્વં હિ ન વિષયતાત્વિકત્વે તન્ત્રમ્। ઇદં રજતમિત્યનાપ્તવાક્યસ્ય તજ્જન્યભ્રમસ્ય ચ ત્વન્મતે તાત્વિકત્વેઽપિ તદ્વિષયસ્યાતાત્વિકત્વાત્। ન ચ જ્ઞાનપ્રામાણ્યસ્ય મિથ્યાત્વે વિષયસ્યાપિ મિથ્યાત્વં શુક્તિરૂપ્યજ્ઞાને દૃષ્ટમિતિ પ્રકૃતેઽપિ જ્ઞાનપ્રામાણ્‌યમિથ્યાત્વે વિષયસ્યાપિ મિથ્યાત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। પ્રામાણ્યમિથ્યાત્વં હિ ન વિષયમિથ્યાત્વે પ્રયોજકમ્। ભ્રમપ્રમાબાહિર્ભૂતે નિર્વિકલ્પકે વિષયબાધાભાવાત્। કિન્તુ તદભાવવતિ તત્પ્રકારકત્વાદિરૂપમપ્રામાણ્યમેવ તથા। તચ્ચ પ્રકૃતે નાસ્ત્યેવ। ન ચ અર્થાબાધરૂપપ્રામાણ્યસ્ય મિથ્યાત્વાદર્થસ્યાપિ મિથ્યાત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્; અબાધિતાર્થવિષયત્વં હિ યત્ પ્રામામ્યં તસ્ય મિથ્યાત્વમ્ પ્રકૃતે નાર્થબાધાત્। તદ્બાધકપ્રમાણાસમ્ભવાત્। તસ્ય સર્વબાધાવધિત્વાત્। કિન્તુ તદ્વિષયત્વરૂપસમ્બન્ધબાધાત્તથા। તથા ચાબાધિતાર્થવિષયત્વરૂપપ્રમાણ્યમિથ્યાત્વેઽપિ નાર્થો મિથ્યા। વિશિષ્ટસ્યૈકાંશમિથ્યાત્વેઽપ્યપરાંશસત્યત્વાત્, યથા દણ્ડબાધ નિબન્ધનદણ્ડિપુરુષબાધેઽપિ પુરુષો ન બાધિત એવેતિ। ॥ ઇતિ અદ્વૈતસિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષસ્યોપજીવ્યત્વભઙ્ગઃ॥
[ 1-1-21]
[1-1-22]    22.પ્રત્યક્ષસ્ય અનુમાનબાધ્યત્વે બાધકમ્
કિઞ્ચ વિપક્ષબાધકસચિવમનુમાનમપિ પ્રત્યક્ષબાધકમ્। નનુ - એવમપિ `ઔદુમ્બરીં સ્પૃષ્ટ્વા ઉદ્ગાયેત્ઽ, `ઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠતેઽ, `શરમયં બર્હિર્ભવતિઽ ઇતિ શ્રુતિત્રયગ્રાહિ પ્રત્યક્ષં યથાક્રમં `ઔદુમ્બરી સર્વા વેષ્ટયિતવ્યાઽ ઇતિ સ્મૃતિરૂપેણ સર્વવેષ્ટનશ્રુત્યનુમાનેન, `કદાચન સ્તરીરસિ નેન્દ્ર સશ્ચસિ દાશુષેઽ ઇતિ મન્ત્રસામર્થ્યલક્ષણેનેન્દ્રશેષત્વશ્રુત્યનુમાનેન ચોદનાલિઙ્ગરૂપેણ કુશશ્રુત્યનુમાનેન ચ બાધ્યેતેતિ સર્વમીમાંસોન્મૂલિના સ્યાદિતિ- ચેન્ન। વૈષમ્યાત્। તથા હિ -કિમિદમાપાદ્યતે, શ્રુતિત્રયગ્રાહિપ્રત્યક્ષમનુમાનૈર્બાધ્યેતેતિ વા, પ્રત્યક્ષવિષયીભૂતશ્રુતિત્રયમિતિ વા ? નાદ્યઃ, વિરોધાભાવેન તદ્બાધ્યબાધકભાવસ્ય શાસ્ત્રાર્થત્વાભાવાત્, અસ્માભિગરનભ્યુપગમાચ્ચ। અનુક્તોપાલમ્ભમાત્રત્વે નિરનુયોજ્યાનુ યોગાપત્તેઃ। અતએવ ન દ્વિતીયઃ। પ્રત્યક્ષવિષયીભૂતશ્રુતિત્રયસ્ય લિઙ્ગબાધકત્વપરેઽપિ શાસ્ત્રે પ્રત્યક્ષસ્ય લિઙ્ગબાધ્યત્વે વિરોધાભાવાત્। નહિ શબ્દપ્રત્યક્ષયોરૈક્યમસ્તિ। શબ્દસ્યચ સર્વપ્રમાણાપેક્ષયા બલવત્ત્વમવોચામ। તસ્માન્મૌઢ્યમાત્રમેતન્મીમાંસાવિરોધોદ્ભાવનમ્।
નનુ પ્રત્યક્ષસ્ય લિઙ્ગબાધ્યત્વે બહ્ન્યૌષ્ણ્યપ્રત્યક્ષં શૈત્યાનુમાનસ્ય આત્મસ્થાયિત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનં ચ ક્ષણિકત્વાનુમાનસ્ય બાધકં ન સ્યાત્, પ્રત્યુતાનુમાનમેવ તયોર્બાધકં સ્યાત્ ઇથિ ચેન્ન। અર્થક્રિયાસંવાદેન શ્રુત્યનુગ્રહેણ ચ તત્ર પ્રત્યક્ષયોઃ પ્રાબલ્યેનાનુમાનબાધકત્વાત્। અપરીક્ષિતપ્રત્યક્ષં હિ પરીક્ષિતાનુમાનાપેક્ષયા દુર્બલં, `નીલં નભઃઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષમિવ નભો નીરૂપત્વાનુમાનાપેક્ષયા। અતો ન સામાન્યતો દૃષ્ટમાત્રેણ સર્વસઙ્કરાપત્તિઃ। નન્વેવં પશુત્વેન શ્રૃઙ્ગાનુમાનમપિ સ્યાત્। લાઘવાત્ પશુત્વમેવ શ્રૃઙ્ગિત્વે તન્ત્રં, ન તુ તદ્વિશેષગોત્વાદિકમ્; અનનુગતત્વેન ગૌરવાદિત્યેતત્તર્કસધ્રીચીનત્વેન પ્રત્યક્ષાપેક્ષયા પ્રાબલ્યાત્। અનુકૂલતર્કસાચિવ્યમેવ હિ અનુમાને બલમ્। એવં ચ યેન કેનચિત્ સામાન્‌યધર્મેણ સર્વત્ર યત્કિઞ્ચિદનુમેયમ્, લાઘવતર્કસાચિવ્યસ્ય સત્ત્વાત્। તાવતૈવ ચ પ્રત્યક્ષબાધકત્વાદિતિ વ્યાવહારિક્યપિ વ્યવસ્થા ન સ્યાત્। ન હ્યત્ર પ્રત્યક્ષબાધાદન્યો દોષોઽસ્તિ ઇતિ ચેન્ન। અયોગ્યશ્રૃઙ્ગાદિસાધને પ્રત્યક્ષબાધસ્યાસમ્ભવેન તત્ર વ્યાપ્તિગ્રાહકતર્કેષ્વાભાસત્વસ્ય ત્વયાઽપિ વક્તવ્યત્વેન વ્યવસ્થાયા ઉભયસમાધેયત્વાત્। ન હિ તર્કાભાસસધ્રીચીનમનુમાનં પ્રમાણમિતિ કેનાપ્યુપેયતે। અત ઉપપન્નં સત્તર્કસચિવમનુમાનં પ્રત્યક્ષસ્ય બાધકમિતિ। ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનબાધ્યત્વસિદ્ધિઃ।
[ 1-1-22]
[1-1-23]    23.પ્રત્યક્ષસ્ય શદ્બબાધ્યત્વે બાધકમ્

કિં ચ પરીક્ષિતપ્રમાણભાવશબ્દબાધ્યમપિ પ્રત્યક્ષમ્। નનુ - પ્રત્યક્ષં યદિ શબ્દબાધ્યં સ્યાત્તદા જૈમિનિના `તસ્માદ્ધૂમ એવાગ્નેર્દિવા દદૃશે નાર્ચિઃઽ ઇત્યાદ્યર્થવાદસ્ય `અદિતિર્દ્યૌઃઽ ઇત્યાદિમન્ત્રસ્ય ચ દૃષ્ટવિરોધેનાપ્રામાણ્યે પ્રાપ્તે `ગુણવાદસ્તુઽ `ગુણાદવિપ્રતિષેધઃ સ્યાત્ઽ ઇત્યાદિના ગૌણાર્થતા નોચ્યેત। `તત્સિદ્ધિજાતિસારૂપ્યપ્રશંસાભૂમલિઙ્ગસમવાયાદ્ઽ - ઇતિ તત્સિદ્ધિપેટિકાયાં `યજમાનઃ પ્રસ્તરઽ ઇત્યાદેગૌણાર્થતા ચ નોચ્યેત। ત્વયાઽપિ પ્રત્યક્ષાવિરોધાય તત્ત્વમ્પદયોર્લક્ષણા નોચ્યેતા। શ્રુતિવિરોધે પ્રત્યક્ષસ્યૈવાપ્રામાણ્યસમ્ભવાત્। ન ચ - તાત્પર્યલિઙ્ગાનામુપક્રમાદીનામત્ર સત્ત્વાન્નાદ્વૈતશ્રુતીનામમુખ્યાર્થત્વમિતિ વાચ્યમ્। `યજમાનઃ પ્રસ્તરઃઽ ઇત્યાદાવપ્યપૂર્વત્વાદ્યેકૈકલિઙ્ગસ્ય તાત્પર્યગ્રાહકસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્। એકૈકલિઙ્ગસ્ય તાત્પર્યનિર્ણાયકત્વે લિઙ્ગાન્તરમનુવાદકમેવ। ત્વન્મતે પ્રત્યક્ષસિદ્ધે ભેદે શ્રુતિરિવ। કિં બાહુલ્યેન ઇતિ ચેન્ન। વાક્યશેષપ્રમાણાન્તરસંવાદાર્થક્રિયાદિરૂપપરીક્ષાપરીક્ષિતસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાબલ્યેન વ્યવહારદશાયામેવ એતદ્વિરુદ્ધાર્થગ્રાહિણો `ધૂમ એવાગ્નેર્દિવા દદૃશેઽ, `અદિતિર્દ્યૌઃઽ `જયમાનઃ પ્રસ્તરઽ ઇત્યાદેસ્તદ્વિરોધેનામુખ્યાર્થત્વેઽપ્યદ્વૈતાગમસ્ય પરીક્ષિતપ્રમાણવિરોધાભાવેન મુખ્યાર્થત્વોપપત્તેઃ। પ્રત્યક્ષાદેર્હિ પરીક્ષયા વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યમાત્રં સિદ્ધમ્। તચ્ચ નાદ્વૈતાગમેન બાધ્યતે। બાધ્યતે તુ તાત્વિકં પ્રામાણ્યમ્। તત્તુ પરીક્ષયા ન સિદ્ધમેવ। અતો ન વરોધઃ। `ધૂમ એવાગ્નેઃઽ ઇત્યાદેસ્તુ મુખ્યાર્થત્વે પ્રત્યક્ષાદેર્વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યં વ્યાહન્યેત। અતો વિરોધાત્તત્રામુખ્યાર્થત્વમિતિ વિવેકઃ।

યત્તુ- પ્રત્યક્ષાવિરોધાય તત્ત્વમ્પદયોર્લક્ષણા નાશ્રીયેતેતિ તન્ન। ષડ્વિધલિઙ્ગૈર્ગતિસામાન્યેન ચાખણ્ડ એવાવધાર્યમાણસ્ય તાત્પર્યસ્યાનુપપત્તેર્જીવેશગતસર્વજ્ઞત્વકિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વાદીના મૈક્યાન્વયાનુપપત્તેશ્ચ। તાત્પર્યવિષયીભૂતાખણ્ડપ્રતીતિનિર્વાહાય લક્ષણાઙ્ગીકરણસ્યૈવોચિતત્વાત્। તાત્પર્યવિષયીભૂતાન્વયનિર્વાહાય લક્ષણાશ્રયણસ્ય સર્વત્ર દર્શનાત્। ન ચ એવં સતિ અમુખ્યાર્થત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। તદ્ધિ પ્રતીયમાનાર્થપરિત્યાગેનાર્થાન્તરપરત્વં વા ? અશક્યાર્થત્વં વા ? નાદ્યઃ। સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતીયમાનસ્યૈક્યસ્યાત્યાગાત્। નાન્ત્યઃ, જહદજહલ્લક્ષણાશ્રયણેન શક્યૈકદેશપરિત્યાગેઽપિ `સોઽયં દેવદત્તઃઽ ઇત્યાદિવાક્ય ઇવ શક્યૈકદેશસ્યાન્વયાભ્યુપગમાત્। વિશેષણબાધેન વિશેષ્યમાત્રાન્વયસ્યૈવાત્ર લક્ષણાશબ્દેન વ્યપદેશાત્। તથા ચોક્તં વાચસ્પતિમિશ્રૈઃ- `પ્રસ્તરાદિવાક્યમન્યશેષત્વાદમુખ્યાર્થમ્, અદ્વૈત વાક્યં ત્વનન્યશેષત્વાન્મુખ્યાર્થમેવ। ઉક્તં હિ શાબરભાષ્યે - `ન વિધૌ પરઃ શબ્દાર્થઽ ઇતિ। યથા ચાપૂર્વત્વાદ્યેકૈકતાત્પર્યલિઙ્ગેન `યજમાનઃ પ્રસ્તરઃઽ ઇત્યાદ્યર્થવાદવાક્યાનાં ન સ્વાર્થપરત્વં તથા વક્ષ્યામઃ। નનુ અન્યશેષત્વાનન્યશેષત્વે નામુખ્યાર્થત્વમુખ્યાર્થત્વયોઃ પ્રયોજકે। કિં તુ માનાન્તરવિરોધાવિરોધૌ। અન્યશેષેઽપિ માનાન્તરાવિરોધે `ઇયં ગૌઃ ક્રય્યા બહુક્ષીરાઽ ઇત્યાદૌ લોકે, `સોઽરોદીત્ઽ ઇત્યાદૌ ચ વેદે પ્રસ્તરાદિવાક્યવદમુખ્યવૃત્તેરનાશ્રયણાદ્। અનન્યશેષેઽપિ `સોમેન યજેતઽ ઇત્યાદૌ વૈયધિકરણ્યેનાન્વયે વિરુદ્ધત્રિકદ્વયાપત્ત્યા સામાનાધિકરણ્યેનાન્વયે પ્રત્યક્ષાવિરોધાય ચ સોમવતા યાગેનેતિ મત્વર્થલક્ષણાયા આશ્રયણાત્। એવં વિચારવિધાયકે `અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽ ઇતિ સૂત્રે `તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વઽ ઇતિ શ્રુતૌ ચ માનાન્તરવિરોધેન વિધ્યન્વયાય જિજ્ઞાસાશબ્દેન વિચારલક્ષણાયાઃ `સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ ઇત્યાદૌ ચામુખ્યાર્થતાયાઃ સ્વીકૃતત્વાત્। સર્વસ્યાપિ વાક્યસ્યાવાચ્યે બ્રહ્મણિ લક્ષણાયા એવેષ્ટત્વેનામુખ્યાર્થત્વનિષેધાયોગાચ્ચ। અન્વયાનુપપત્તેસ્તાત્પર્યાનુપપત્તેર્વા લક્ષણાબીજસ્ય વિધ્યવિધિસાધારણત્વાચ્ચ। શાબરં તુ વચનમર્થવાદમુખ્યાત્વાય વિધૌ ન લક્ષણેત્યેવમ્પરમ્। તસ્માન્ન પ્રત્યક્ષં શબ્દબાધ્યમ્ ઇતિ ચેન્ન। ભાવાનવબોધાત્। તાત્પર્યવિષયીભૂતાર્થબોધકત્વં હિ મુખ્યાર્થત્વમ્। ન શક્યાર્થમાત્રબોધકત્વમ્। અન્યાર્થતાત્પર્યકત્વાચ્ચમુખ્યાર્થત્વમ્। ન લાક્ષણિકત્વમાત્રમ્। તથા ચાદ્વૈતાગમસ્ય સ્વતાત્પર્યવિષયીભૂતાર્થબોધકત્વનિર્વાહાય લક્ષણાશ્રયણેઽપિ મુખ્યાર્થત્વમુપપન્નમિત્યવોચામ।  એવં ચ `સોમેન યજેતઽ ઇત્યાદિ વિશિષ્ટવિધેર્વિશેષણે તાત્પર્યાભાવાન્મત્વર્થલક્ષણાયામપિ સ્વાર્થાપરિત્યાગાચ્ચ નામુખ્યાર્થત્વમ્। જિજ્ઞાસાપદે તુ જ્ઞાધાતુનેષ્યમાણજ્ઞાનલક્ષણાઙ્ગીકારાનઙ્ગીકારમતભેદેઽપિ સત્પ્રત્યયસ્ય વિચારે જહલ્લક્ષણાભ્યુપગમસ્યોભયત્ર તુલ્યત્વાત્, શક્યાર્થપરિત્યાગેઽપિ વિધિતાત્પર્યનિર્વાહાત્ નામુખ્યાર્થત્વમ્। નહિ વાક્યાર્થપ્રતીત્યન્યથાનુપપત્ત્યા પદમાત્રે લક્ષણાયામપિ વાક્યસ્યામુખ્યાર્થત્વમ્। પ્રતીતસ્યાર્થસ્યાનન્યશેષત્વેન મુખ્યત્વાત્। યત્ર પુનઃ પ્રતીત એવ વાક્યાર્થોઽન્યશેષત્વેન કલ્પ્યતે, તત્ર વાક્યસ્યામુખ્યાર્થત્વમેવ। અન્યદ્ધિ પદતાત્પર્યમન્યચ્ચ વાક્યતાત્પર્યમ્। `સૌન્ધવમાનયઽ `ગઙ્ગાયાં વસન્તિઽ ઇત્યાદૌ વાક્યતાત્પર્યૈક્યેઽપિ પદતાત્પર્યભેદાત્। `વિષં ભુઙ્ક્ષ્વઽ ઇત્યાદૌ પદતાત્પર્યાભેદેઽપિ વાક્યતાત્પર્યભેદાત્। અત એવ `ઇયં ગૌઃ ક્રય્યા બહુક્ષીરાઽ ઇત્યાદિવાક્યાર્થસ્યાવશ્યં ક્રેતવ્યેતિ વિધિશેષત્વેન તત્પ્રાશસ્ત્યલક્ષકત્વાત્, `સોઽરોધીત્ઽ ઇત્યાદિ વાક્યાર્થસ્ય ચ `બર્હિષિ રજતં ન દેયં હિરણ્યં દક્ષિણા ઽ ઇતિ વિધિશેષત્વેન રજતનિન્દાદ્વારા તત્પ્રાશસ્ત્યલક્ષકત્વાત્। `સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાન્ઽ ઇતિ વાક્યાર્થસ્ય `શાન્તૌપાસીતઽ ઇતિ શમવિધિશેષત્વેનાત્યનાયાસસિદ્ધત્વરૂપતત્પ્રાશસ્ત્યલક્ષકત્વાદમુખ્યત્વમેવ। અતએવ માનાન્તર વિરોધ એવ લક્ષણેત્યપાસ્તમ્। `ઇયં ગૌઃ ક્રય્યા બહુક્ષીરાઽ ઇત્યાદિના પ્રાશસ્ત્યલક્ષણાયાં વ્યભિચારાત્। કિં તુ પરમતાત્પર્યવિષયીભૂતાર્થપ્રતીતિનિર્વાહાયૈવ સર્વાર્થવાદેષુ લક્ષણા। એતાવાંસ્તુ વિશેષઃ- વિધિપ્રાશસ્ત્યે લક્ષણાતઃ પ્રાગર્થવાદવાક્યાર્થજ્ઞાનમ્। તસ્યપ્રમાણાન્તરવિરોધે બાધ એવ, યથા `પ્રજાપતિરાત્મનો વપામુદખિદત્ઽ ઇત્યાદૌ। અતએવ તત્ર ગુણવાદમાત્રમ્। પ્રમાણાન્‌તરપ્રાપ્તૌ ત્વનુવાદમાત્રમ્ `અગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજંઽ ઇત્યાદૌ। અતએવ તદુભયત્રાબાધિતાજ્ઞાતજ્ઞાપકત્વરૂપપ્રામાણ્યશરીરાનિર્વાહાદપ્રામાણ્યમ્। યત્ર પુનઃ પ્રમાણાન્તરપ્રાપ્તિવિરોધૌ ન સ્તસ્તત્ર પ્રામાણ્યશરીરનિર્વાહાદ્ ભૂતાર્થવાદત્વમ્‌- યથા `ઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રમુદયચ્છત્ઽ ઇત્યાદૌ અયમેવ દેવતાધિકરણન્યાયઃ। નનુ તર્હિ `આદિત્યો યૂપઃઽ ઇત્યાદૌ વાક્યાર્થપ્રતીત્યર્થમેવ લક્ષણાઙ્ગીકારાદમુખ્યાર્થત્વં ન સ્યાત્। ન સ્યાદ્યદ્યાદિત્યસદૃશો યૂપ ઇતિ વાક્યાર્થપર્યવસાનં સ્યાત્। કિં તુ ગુણવૃત્ત્યા પ્રતીતસ્યાપિ વાક્યાર્થસ્ય યૂપે પશું બધ્નાતીતિ વિધિશેષત્વેન તત્પ્રાશસ્ત્યલક્ષકત્વમસ્ત્યેવ, તેનૈવામુખ્યત્વમ્, ન ત્વાદિત્યપદગૌણતયેતિ તત્સિદ્ધિપેટિકાયાં સર્વોદાહરણેષ્વપ્યવાન્તરવાક્યાર્થપ્રતીતયે ગુણવૃત્તિપ્રકારાઃ પ્રદર્શિતા ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્। કર્મપ્રાશસ્ત્યલક્ષણા તુ સર્વાર્થવાદસાધારણી તત્રાસ્ત્યેવેતિ નામુખ્યાર્થત્વાનુપપત્તિઃ। અત ઉપપન્નં પ્રસ્તરાદિવાક્યવૈષમ્યમ્ અદ્વૈતવાક્યસ્ય। યચ્ચોક્તમ્ અર્થવાદમુખ્યાર્થત્વાય વિધૌ ન લક્ષણેત્યેવમ્પરં શબરસ્વામિવચનમિતિ, તન્ન। અશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટૌ `પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ઽ ઇતિ વિધૌ પ્રતિગ્રાહયેદિતિ વ્યવધારણકલ્પનયા અર્થવાદાનુ સારેણ પ્રયોજકવ્યાપારલક્ષણાયા અઙ્ગીકારણાત્। તસ્માદ્વિધૌ તાત્પર્યવતિ વાક્યે પ્રતીયમાનવાક્યાર્થાતિરિક્તોઽન્યઃ શેષી નાસ્તીત્યેવમ્પરમેવ તદ્વચનમ્। અતઃ સિદ્ધમદ્વૈતાગમસ્ય લાક્ષણિકત્વેઽપિ મુખ્યાર્થત્વાત્ પ્રત્યક્ષબાધકત્વમિતિ શિવમ્॥ ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્યાગમબાધ્યત્વમ્॥
[ 1-1-23]
[1-1-24]    24.અપચ્છેદન્યાયવૈષમ્યમ્

કિં ચાપચ્છેદન્યાયેનાપ્યાગમસ્ય પ્રાબલ્યમ્। યથા હિ `પૌર્વાપર્યે પૂર્વદૌર્બલ્યં પ્રકૃતિવત્ઽ ઇત્યધિકરણે ઉદ્ગાત્રપચ્છેદનિમિત્તકાદક્ષિણયાગેન પરેણ પ્રતિહર્ત્રપચ્છેદનિમિત્તક સર્વસ્વદક્ષિણયાગસ્ય પૂર્વસિદ્ધનિમિત્તસ્ય બાધ ઇતિ સ્થિતં, તથેહાપિ ઉદીચ્યાગમેન પૂર્વસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય બાધઃ। નનુ પ્રતિહર્ત્રપચ્છેદનિમિત્તકસર્વસ્વદક્ષિણયાગસ્ય પ્રતિહર્તૃમાત્રાપચ્છેદે, યુગપદપચ્છેદે, ક્રમેણાપચ્છેદેઽપિ પ્રતિહર્ત્રપચ્છેદસ્ય પશ્ચાત્ત્વે ચાવકાશ ઇતિ યુક્તઃ ઉદ્ગાત્રપચ્છેદનિમિત્તકાદક્ષિણયાગેન બાધઃ। અન્યથા `યદિ પ્રતિહર્તા અપચ્છિદ્યેત સર્વવેદસં દદ્યાત્ઽ ઇતિ શાસ્ત્રમપ્રામાણં સ્યાત્। અત એવ `વિપ્રતિષેધાદ્વિકલ્પઃ સ્યાત્ઽ ઇત્યધિકરણે દ્વયોર્યુગપદપચ્છેદે વિકલ્પ ઉક્તઃ। કિં ચ `યદ્યુદ્ગાતા જઘન્યઃ સ્યાત્પુનર્યજ્ઞે સર્વવેદસં દદ્યાદ્યથેતરસ્મિન્ઽ ઇત્યધિકરણે ઉદ્ગાત્રપચ્છેદસ્ય પ્રતિહર્ત્રપચ્છેદાત્પરત્વે ઉદ્ગાત્રપચ્છેદનિમિત્તં પૂર્વં પ્રયોગં દક્ષિણાહીનં સમ્પાદ્ય કર્તવ્યજ્યોતિષ્ટોમસ્ય દ્વિતીયપ્રયોગે `તદ્દદ્યાદ્યત્પૂર્વસ્મિન્ દાસ્યન્ સ્યાત્ઽ ઇતિ શ્રુત્યુક્તા યા દક્ષિણા સા પૂર્વભાવિપ્રતિહર્ત્રપચ્છેદ નિમિત્તકપૂર્વપ્રયોગસ્થસર્વસ્વદિત્સાયા અબાધેન સર્વસ્વરૂપૈવ, ન તુ યા જ્યોતિષ્ટોમે નિત્યા દ્વાદશશતરૂપા। તસ્માન્ન પ્રતિહર્ત્રપચ્છેદસ્ય સર્વથા બાધઃ। કિં તુ પ્રયોગાન્તરે નિક્ષેપ ઇત્યુક્તમ્। ઉક્તં હિ ટિપ્ટીકાયામ્- `તસ્ય પ્રયોગાન્તરે નિક્ષેપઃઽ ઇતિ। અપિ ચ ક્રમિકનિમિત્તદ્વયેન ક્રમેણાદક્ષિણસર્વસ્વદક્ષિણયોઃ પ્રયોગયોઃ સમ્ભવેન વિરોધ એવ નાસ્તિ, યથા બદરફલે ક્રમિકનિમિત્તવત્તોઃ શ્યામરક્તરૂપયોઃ। ઉક્તં હ્યપચ્છેદાધિકરણે- `નૈમિત્તકશાસ્ત્રસ્ય હ્યયમર્થઃ- નિમિત્તોપજનનાત્ પ્રાગન્યથાકર્તવ્યોઽપિ ક્રતુર્નિમિત્તે સત્યેવં કર્તવ્યઃઽ ઇતિ। તસ્માદપચ્છેદન્યાયઃ સાવકાશવિષયઃ। અદ્વૈતાગમેન પ્રત્યક્ષબાધે તુ ન પ્રત્યક્ષપ્રમાણ્યસ્યાવકાશોઽસ્તિ ઇતિ ચેન્ન। ઉદ્ગાત્રપચ્છેદાભાવે યુગપદુભયાપચ્છેદે પ્રતિહર્ત્રપચ્છેદસ્ય ઉદ્ગાત્રપચ્છેદે પશ્ચાત્ત્વે ચ જ્યોતિષ્ટોમદ્વિતીયપ્રયોગે પ્રતિહર્ત્રપચ્છેદનિમિત્તક સર્વસ્વદક્ષિણયાગપ્રતિપાદકશાસ્ત્રસ્ય સાવકાશત્વવદ્વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યે પ્રત્યક્ષસ્યાપિ સાવકાશત્વાત્। તત્રૈકપ્રયોગે વિરોધવદત્રાપિ તાત્ત્વિકત્વાંશે વિરોધાત્। અત એવ સગુણસપ્રપઞ્ચશ્રુત્યોર્નિર્ગુણનિષ્પ્રપઞ્ચશ્રુતિભ્યામપચ્છેદન્યાયેન બાધ ઇતિ સુષ્ઠૂક્તમ્। તદુક્તમાનન્દબોધાચાર્યૌઃ - `તત્પરત્વાત્પરત્વાચ્ચ નિર્દોષત્વાચ્ચ વૈદિકમ્। પૂર્વસ્ય બાધકં નાયં સર્પ ઇત્યાદિવાક્યવત્॥ઽ ઇતિ।
નનુ માનાન્તરવિરોધે શ્રુતેસ્તત્પરત્વમસિદ્ધમ્। પરત્વં તુ પ્રમાનન્તરભ્રમે વ્યભિચારિ। દૃશ્યતે ચ `ન ક્ત્વા સેટ્ઽ ઇતિ પરં પ્રતિ `મૃડમૃદગુધકુશક્લિશવદવસઃ ક્ત્વાઽ ઇતિ  પૂર્વમપિ બાધકમ્। નિર્દોષત્વં ત્વર્થાન્તરપ્રામાણ્યેનાન્યથાસિદ્ધમ્। તદુક્તમ્- `તત્પરત્વમસિદ્ધત્વાત્પરત્વં વ્યભિચારતઃ। નિર્દોષતાઽન્યથાસિદ્ધેઃ પ્રાબલ્યં નૈવ સાધયેત્॥ ઇતિ ચેન્ન। પ્રત્યક્ષાદેર્વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યં, શ્રુતેસ્તુ તાત્ત્વિકમિતિ વિરોધાભાવેન તત્પરત્વસિદ્ધેઃ। પરશબ્દેન ચ માનાન્તરાબાધિતપરત્વં વિવક્ષિતમ્। તેન પ્રમાનન્તરભ્રમે ન વ્યભિચારઃ। તસ્ય તદુત્તરભાવિમાનબાધ્યત્વાત્। `ન ક્ત્વા સેટ્ઽ ઇત્યસ્ય તુ પાઠતઃ પરત્વેઽપિ સ્વભાવસિદ્ધકિત્ત્વસ્યાનેનાપાકરણં વિના પુનસ્તત્પ્રતિપ્રસવાર્થ `મૃડમૃદઽ ઇત્યાદેરપ્રવૃત્તેસ્તદપેક્ષયા અર્થતઃ પૂર્વત્વમેવ। અપવાદાપવાદે ઉત્સર્ગસ્યૈવ સ્થિરત્વાત્। નિર્દોષત્વમપિ નાન્યથાસિદ્ધમ્। તાત્પર્યવિષય એવ પ્રામાણ્યસ્યાભ્યુપેયત્વાદ્ ઇત્યબોધમાત્રવિજૃમ્ભિતમપચ્છેદ ન્યાયવૈષમ્યાભિધાનમિતિ। ॥ ઇત્યપચ્છેદન્યાયવૈષમ્યભઙ્ગઃ॥ઽ
[ 1-1-24]
[1-1-25]    25.મિથ્યાત્વાનુમિતેઃ અગ્નિશૈત્યાનુમિતિસામ્યમ્
નનુ યદિ પ્રત્યક્ષબાધિતમપ્યનુમાનં સાધયેત્તદા વહ્ન્યનૌષ્ણ્યમપિ સાધયેત્। તથા ચ કાલાત્યયાપદિષ્ટકથા સર્વત્રોચ્છિદ્યેત। ન ચ ઔષ્ણ્યપ્રતિયોગિકાભાવે સાધ્યે પક્ષ એવ પ્રતિયોગિપ્રસિદ્ધિરિત તત્ર બાધઃ સાવકાશઃ। પ્રકૃતે તુ સત્ત્વં વ્યાવહારિકં પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્। તદવિરુદ્ધં ચ મિથ્યાત્વમ્, તસ્ય પારમાર્થિકસત્ત્વવિરોધિત્વાત્। અતો ન વ્યાવહારિકસત્ત્વગ્રાહકેણાધ્યક્ષેણ બાધ્યત ઇતિ વાચ્યમ્। વહ્નિવિશેષે ઔષ્ણ્યાભાવાનુમાને શૈત્યાનુમાને વા તદભાવાત્। પક્ષાતિરિક્તસ્ય પ્રતિયોગિપ્રસિદ્ધિસ્થલસ્ય તત્ર સત્ત્વાત્। નચ યત્ર પ્રત્યક્ષં પ્રબલં તત્ર બાધવ્યવસ્થા, ન ચાત્ર તથેતિ ન બાધ ઇતિ વાચ્યમ્। પ્રકૃતેઽપ્યૌષ્ણ્યપ્રત્યક્ષસમકક્ષસ્ય પ્રાબલ્યપ્રયોજકસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્। અનૌષ્ણ્યાનુ મિતેર્મિથ્યાત્વાનુમિતેશ્ચ સમાનયોગક્ષેમત્વાત્। ન ચ મિથ્યાત્વવાદિનાં પ્રતિપન્નોપાધાવૌષ્ણ્યનિષેધ ગ્રાહ્યનુમાનેન મિથ્યાત્વાનુમિતેઃ સમત્વમિષ્ટમેવેતિ વાચ્યમ્। ઔષ્ણ્યાનૌષ્ણ્યયોર્ભાવાભાવરૂપતયા તદનુમિતિસામ્યેઽપિ શૈત્યાનુમિતિસામ્યસ્યાનભ્યુપગમાત્। શૈત્યસ્યૌષ્ણ્યાભાવરૂપત્વાભાવાત્। તસ્માદ્ બાધસ્ય દોષતા વા ત્યાજ્યા, ઔષ્ણ્યપ્રત્યક્ષા - યજમાનત્વપ્રત્યક્ષાદેઃ સત્ત્વપ્રત્યક્ષાપેક્ષયા વિશેષો વા વક્તવ્યઃ। ન ચ ઔષ્ણ્યપ્રત્યક્ષં પરીક્ષિતોભયવાદિસિદ્ધપ્રમાણ્યમ્। સત્ત્વપ્રત્યક્ષં તુ ન તથેતિ વિશેષ ઇતિ વાચ્યમ્। સત્ત્વપ્રત્યક્ષેઽપિ પ્રામાણ્યાસમ્મતૌ હેત્વભાવાત્। પરીક્ષાયાસ્તુલ્યત્વાદ્ ઇતિ ચેન્મૈવમ્। વિરુદ્ધાર્થગ્રાહિત્વેન વિશેષાત્। પ્રત્યક્ષસિદ્ધાય જમાનત્વૌષ્ણ્યાદિવચ્છબ્દલિઙ્ગગ્રાહ્યયજમાનત્વાનૌષ્ણ્યાદ્યપિ વ્યાવહારિકમિતિ સમત્વાત્પ્રત્યક્ષેણ બાધ્યતે। પ્રકૃતે તુ સત્ત્વં વ્યાવહારિકં પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્। તદ્વિરુદ્ધં ચ ન મિથ્યાત્વમ્। તસ્ય પારમાર્થિકસત્વવિરોધિત્વાત્ । અતો ન તદ્ વ્યાવહારિકસત્ત્વગ્રાહકેણાધ્યક્ષેણ બાધ્યતે।

નનુ એવં વદતસ્તવ કોઽભિપ્રાયઃ ? કિં તાત્ત્વિકવિષયત્વાદ્ બાધકતૈવ મિથ્યાત્વાનુમાનાદેર્ન બાધ્યતા ? ઉત સત્ત્વમિથ્યાત્વગ્રાહિણોર્વ્યાવહારિકત્ત્વિકવિષયયોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધવિષયત્વાભાવાત્ ન બાધ્યબાધકભાવઃ ? અન્ત્યેઽપિ કિમધ્યક્ષસિદ્ધવ્યાવહારિકસત્ત્વમગૃહીત્વૈવ તદસિદ્ધસ્ય તાત્ત્વિકસત્ત્વસ્યૈવાભાવં ગૃહ્ણાત્યનુમાનાદિ ? ઉત પ્રત્યક્ષવિષયીકૃતસ્યૈવ તાત્ત્વિકમભાવમ્ ? નાન્ત્યઃ। પ્રત્યક્ષવિષયાભાવગ્રાહિણિ તદબાધકત્વોક્ત્યયોગાત્। ન દ્વિતીયઃ। પ્રત્યક્ષાગૃહીતપ્રતિષેધકત્વેનાપ્રસક્તપ્રતિષેધાપત્તેઃ, પ્રત્યક્ષવિષયસ્ય તાત્ત્વિકત્વાપત્તેશ્ચ। ન પ્રથમઃ। ઉપજીવ્યપ્રત્યક્ષવિરોધેનાનુમિત્યાદિવિષયસ્ય તાત્વિકત્વાસિદ્ધેઃ। ઇતિ ચેન્ન। પ્રથમે દ્વિતીયે ચ પક્ષે અનુપપત્ત્યભાવાત્। તથા હિ- પ્રથમે પક્ષે ન તાત્ત્વિકત્વાસિદ્ધેઃ, યસ્માત્ `ઇદં રજતંઽ ઇત્યનેન `નેદં રજતં ઽઇત્યસ્ય બાધાદર્શનાત્ પરીક્ષિતમેવ બાધકમભ્યુપેયમ્। પરીક્ષા ચ પ્રવૃત્તિસંવાદાદિરૂપા વ્યવહારદશાયામબાધ્યત્વં વિનાઽનુપપન્ના તદ્દશા બાધગ્રાહીણં બાધતે, નાદ્વૈતશ્રુત્યનુમાનાદિકમિત્યુક્તમેવ। દ્વિતીયેઽપિ પક્ષે નાપ્રસક્તપ્રતિષેધઃ, પરોક્ષપ્રસક્તેઃ સમ્ભવાત્। યત્તુ, કેચિદાત્મનિ તાત્ત્વિકસત્ત્વપ્રસિદ્ધ્યા પ્રસક્તિમુપપાદયન્તિ, તન્ન। ન હિ પ્રતિયોગિજ્ઞાનમાત્રં પ્રસક્તિઃ,કિં તર્હિ નિષેધાધિકરણકપ્રતિયોગિજ્ઞાનમ્। ન ચાત્મા નિષેધાધિકરણમ્। તસ્માત્પરોક્ષપ્રસક્તિરેવ દર્શનીયા। અથવા, મા ભૂત્ પ્રસક્તિઃ। અભાવપ્રત્યક્ષે હિ સંસર્ગરોપત્વેન સોપયુજ્યતે। શબ્દાનુમાનયોસ્તુ તસ્યાઃ ક્વોપયોગઃ। ન ચાપ્રસક્તૌ નિષેધવૈયર્થ્યમ્। અનર્થનિવૃત્તિરૂપસ્ય પ્રયોજનસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્। ન ચ પ્રત્યક્ષવિષયતાત્ત્વિકત્વાપત્તિઃ, તદ્વિષયાધિકરણસ્યૈવ પારમાર્થિકત્વવ્યતિરેકસ્ય બોધનાત્। તથા ચ ન કાઽપ્યનુપપત્તિઃ। તદુક્તં ખણ્ડનકૃદ્ભિઃ-
`પારમાર્થિકમદ્વૈતં પ્રવિશ્ય શરણં શ્રુતિઃ।
વિરોધાદુપજીવ્યેન ન બિભેતિ કદાચન॥ઽ ઇતિ।
નનુ એવમપ્યનૌષ્ણ્યં તાત્ત્વિકમિતિ તદનુમિતિરપિ ન બાધ્યેત વ્યાવહારિકૌષ્ણ્યગ્રાહિણાધ્યક્ષેણ। એવં `ચ આદિત્યો યૂપઽ ઇત્યાદાવપિ
`તાત્ત્વિકાદિત્યતાં યૂપસ્યાશ્રિત્ય શરણં શ્રુતિઃ।
વિરોધાદુવજીવ્યેન ન બિભેતિ કદાચન॥ઽ
ઇત્યાદ્યપિ સ્યાત્ ઇતિ ચેન્ન। અનૌષ્ણ્યં તાત્ત્વિકં સ્યાદિતિ કોઽર્થઃ ? યદિ તત્ત્વત ઔષ્ણ્યં નાસ્તીત્યર્થઃ, તદા અદ્વૈતે પર્યવસાનાદિષ્ટાપત્તિઃ। યદિ વ્યવહારતોઽપિ નાસ્તીતિ, તદા વ્યવહારાવિસંવેદાદિરૂપપરીક્ષિતત્વવિશિષ્ટમૌષ્ણ્યપ્રત્યક્ષં બાધકમિતિ નાનૌષ્ણ્યસ્ય તાત્ત્વિકત્વસિદ્ધિઃ। એતેન શૈત્યાનુમાનં વ્યાખ્યાતમ્। એવમાદિત્યયૂપભેદસ્ય તત્ત્વતો વ્યવહારતો વા નિષેધે યોજ્યમ્। શ્રુતેરન્યશેષતયા આદિત્યયૂપાભેદપરત્વાભાવેન પરીક્ષિતપ્રત્યક્ષવિરોધેન ગૌણાર્થતયા સ્તાવકત્વોપપત્તેશ્ચ। અત એવ `તાત્ત્વિકાદિત્યતાં યૂપસ્યઽ ઇત્યાદિના અદ્વૈતશ્રુતેઃ `આદિત્યો યૂપઃઽ ઇત્યાદિશ્રુતિસામ્યાપાદનમ્ અપાસ્તમ્। ન ચ અનુમિતિસિદ્ધમિથ્યાત્વગ્રાહકત્વે સત્યદ્વૈતશ્રુતિરનુવાદિકા સ્યાત્, યથાઽગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજમ્ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિઃ પ્રમાણાન્તરગૃહીતહિમનિવારણશક્ત્યનુવાદિકેતિ વાચ્યમ્, સ્વસ્વચમત્કારાનુસારિણોઽનુમાનસ્ય સકલસાધારણ્યાભાવેન તસ્ય શ્રુત્યનુવાદકત્વાપ્રયોજકત્વાત્। તદુક્તં - `તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાત્ઽ ઇત્યત્ર વાચસ્પતિમિશ્રૈઃ-
`યત્નેનાનુમિતોઽપ્યર્થઃ કુશલૈરનુમાતૃભિઃ।
અભિયુક્તતરૈરન્યૈરન્યથૈવોપપાદ્યતે॥ઽઇતિ।
દૃષ્ટાન્તીકૃતશ્રુતૌ તુ હિમનિવૃત્તિકારણતાયા વહ્નૌ સર્વસાધારણપ્રત્યક્ષાર્થાપત્તિભ્યા મવસેયત્વાદ્વૈષમ્યમ્। તસ્માન્મિથ્યાત્વાનુમાનસ્ય ન વહ્નિશૈત્યાનુમિતિસામ્યમ્। ઇતિ મિથ્યાત્વાનુમાનસ્ય શૈત્યાનુમિતિસામ્યભઙ્ગઃ॥
[ 1-1-25]
[1-1-26]    26.પ્રત્યક્ષસ્ય લિઙ્ગાદ્યબાધ્યત્વે બાધકોદ્ધારઃ
કિં ચ પરીક્ષિતત્વેનૈવ પ્રાબલ્યં, નોપજીવ્યત્વાદિના। અનુમાનશબ્દબાધ્યત્વસ્ય પ્રત્યક્ષેઽપિ દર્શનાત્। તથા હિ- ઇદં રજતમિતિ પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનાપ્તવચનાભ્યાં, નભોનૈલ્યપ્રત્યક્ષસ્ય નીરૂપત્વગ્રાહકાનુમાનેન, `ગૌરોઽહંઽ ઇત્યસ્ય `અહમિહૈવાસ્મિ સદને જાનાનઃઽ ઇત્યસ્ય ચન્દ્રપ્રાદેશિકત્વપ્રત્યક્ષસ્ય ચાનુમાનાગમાભ્યાં `પીતઃ શઙ્ખસ્તિક્તો ગુડઃઽ ઇત્યાદેશ્ચાનુમાનાપ્તવચનાભ્યાં બાધો દૃશ્યતે। નનુ સાક્ષાત્કારિભ્રમે સાક્ષાત્કારિવિશેષદર્શનમેવ વિરોધીત્યભ્યુપેયમ્; અન્યથા પરોક્ષપ્રમાયા અપરોક્ષભ્રમનિવર્તકત્વોપપત્તૌ વેદાન્તવાક્યાનામપરોક્ષ જ્ઞાનજનકત્વવ્યુત્પાદનપ્રયાસે વ્યર્થઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેન્ન। `નાયં સર્પઃઽ ઇત્યાદિવાક્યાદિના સવિલાસાજ્ઞાનનિવૃત્ત્યભાવેઽપિ ભ્રમગતાપ્રમાણત્વજ્ઞાપનેન ભ્રમપ્રમાણત્વબુદ્ધેસ્તદ્વિષયસત્યતાબુદ્ધેશ્ચ નિવર્તનાત્। તાવતા ચ ભ્રમનિવર્તકત્વવ્યપદેશાત્। ભ્રમે પ્રામાણ્યવિભ્રમસ્ય તદ્વિષયે સત્યતાવિભ્રમસ્ય ચ પરોક્ષત્વેનાપરોક્ષબાધાનપેક્ષત્વાત્। ન હિ દુષ્ટકરણાજન્યત્વમબાધિતવિષયત્વં વા પ્રામાણ્યં કસ્યચિત્ પ્રત્યક્ષમ્। ન વા સર્વદેશસર્વકાલસર્વપુરુષાબાધ્યત્વરૂપં વિષયસત્યત્વમ્। અતસ્તયોઃ પરોક્ષપ્રમાબાધ્યત્વમુચિતમેવ। તયોશ્ચ બાધિતયોઃ રજતાદિભ્રમઃ સ્વરૂપેણ સન્નપિ સ્વકાર્યાક્ષમત્વાદસન્નિવેતિ બાધિત ઇત્યુચ્યત ઇત્યનવદ્યમ્।
નનુ - `ઇદં રજતમ્ઽ ઇત્યત્ર સયુક્તિકં પ્રત્યક્ષં બાધકં, ન યુક્તિમાત્રમ્। `ગૌરોઽહમ્ઽ ઇત્યત્રાપિ `મમ શરીરમ્ઽ ઇતિ બલવત્ પ્રત્યક્ષમેવ બાધકમ્। `અહમિહૈવાસ્મિ સદને જાનાનઽ ઇતિ તુ પ્રમાણમેવ, જીવસ્યાણુત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ન। રજતાભેદશરીરાભેદપ્રત્યક્ષયોર્જાગ્રતોઃ યુક્ત્યા પ્રતિબન્ધાક્ષમત્વે તદ્વિષયપ્રત્યક્ષોત્પત્તે રવોનવકાશાત્। ન ચ તત્ર પરમ્પરાસમ્બન્ધેન કર્દમલિપ્તે વસ્ત્રે `નીલં વસ્ત્રમ્ઽ ઇતિવદ્ `ગૌરોઽહમ્ઽ ઇતિ ગૌણમ્; કર્દમવસ્ત્રયોરિવ શરીરાત્મનોર્ભેદાનધ્યવસાયેન દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્વૈષમ્યાત્। તથા ચાત્રૈક્યાધ્યાસ એવોચિતઃ। એવં ચ `ઉષ્ણં જલમ્ઽ ઇત્યત્રાપિ યદિ કર્દમવસ્ત્રયોરિવ તોયતેજસોર્ભેદગ્રહઃ, તદા ગૌણતૈવ। યદિચ શરીરાત્મવદ્ ભેદાનધ્યવસાયસ્તદાઽધ્યાસ એવ। તથા ચ યુક્તિબાધ્યમેવેતિ તદપ્યુદાહરણમ્। યત્ત્વહમિહૈવેતિ પ્રમાણમિત્યુક્તમ્, તન્ન। આત્મનઃ `આકાશવત્ સર્વગતશ્ચઽ ઇતિ સર્વગતત્વેન ઇહૈવેતિ વ્યવચ્છેદસ્યાપ્રમાણિકત્વાત્। ન ચ જીવોઽણુઃ, યુગપદેવ પાદશિરોઽવચ્છેદેન સુખદુઃખાનુભવાત્। ન હ્યોકોઽણુરેકદા વ્યવહિતદેશદ્વયાવચ્છિન્નો ભવતિ। નચ યુગપત્પ્રતીતિર્ભ્રમઃ, ઉત્સર્ગસિદ્ધપ્રામાણ્યપરિત્યાગે બીજાભાવાત્। વિસ્તરેણ ચૈતદગ્રે વક્ષ્યામઃ।

નનુ- નભોનૈલ્યપ્રત્યક્ષસ્ય નીરૂપત્વગ્રાહકાનુમાનેન ન બાધઃ, લિઙ્ગાભાવાત્। ન ચ પરમમહત્ત્વદ્રવ્યાનારમ્ભકત્બાદેર્લિઙ્ગત્વમ્, ત્વન્મતે અસિદ્ધેઃ। નિઃસ્પર્શત્વં તુ તમસિ વ્યભિચારિ। પૃથિવ્યાદિત્રયેતરભૂતત્વાદિ ચાપ્રયોજકમ્। તથા ચ નીરૂપત્વગ્રાહકસાક્ષિપ્રત્યક્ષમેવ તદ્બાધકં વાચ્યમ્, ન ચ રૂપગ્રહણાસમર્થસ્ય સાક્ષિણઃ કથં નીરૂપત્વગ્રાહકત્વમિતિ વાચ્યમ્। પિશાચાગ્રાહકસ્યાપિ ચક્ષુષસ્તદભાવગ્રાહકત્વવદુપપત્તેઃ, પરેણાપિ સાક્ષિણોઽપિ રૂપવત્તમોગ્રાહકત્વાભ્યુપગમાચ્ચ અચાક્ષુષેઽપિ નભસિ વાયાવિવ ચક્ષુષૈવ રૂપાભાવગ્રહણસમ્ભવેન ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષબાધાદ્ ઇતિ ચેન્ન। `નીલં નભઃઽ ઇત્ પ્રત્યક્ષે જાગ્રતિ રૂપાભાવગ્રહણસ્ય ચક્ષુષા સાક્ષિણા ચાસમ્ભવાત્। તથા ચ બલવતી યુક્તિરેવ તદ્બાધિકા। ન ચ લિઙ્ગાભાવઃ, ચક્ષુરન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિરૂપાવિશેષિતપ્રતીતિવિષયત્વાદ્રૂપવદિતિ લિઙ્ગસમ્ભવાત્। ન ચાપ્રયોજકત્વમ્, નભો યદિ સરૂપં સ્યાત્તદા ચક્ષુરન્વયવ્યતિરેકાનુ વિધાયિપ્રતીતૌ રૂપાસમ્બન્ધિતયા વિષયો ન સ્યાદિતિ તર્કોપપત્તેઃ। ન ચેષ્ટાપત્તિઃ, સવિધે રૂપાસમ્બન્ધિતયા નભસઃ સિદ્ધેઃ સર્વજનસમ્મતત્વાત્। નભસઃ સાક્ષિવેદ્યતાયામપિ ચક્ષુરન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમવર્જનીયમેવ। અન્યથાઽન્ધસ્યાપિ તદ્ગ્રહણં સ્યાત્। ન ચ પઞ્ચીકરણાદ્રૂપવદારબ્ધત્વેન નભસો નીરૂપત્વં બાધિતમિતિ વાચ્યમ્। ત્રિવૃત્કરણપક્ષેઽસ્ય દૂષણસ્યાનવકાશાત્। પઞ્ચીકરણપક્ષેઽપિ અપઞ્ચીકરણદશાયાં યસ્મિન્ ભૂતે યો ગુણઃ સ પઞ્ચીકરણાદ્વ્યવહારયોગ્યો ભવતીત્યેતાવન્માત્રાભ્યુપગમાન્નાકાશે રૂપારમ્ભપ્રસઙ્ગઃ। ન ચ `નાયં સર્પઃઽ ઇત્યુક્તોઽપિ, `કિમેવં વદસિ પરમ્ ? અપિ પુનઃ પરામૃશ્ય પશ્યસિ ?ઽ fઇતિ પ્રતિવચનદર્શનાન્ન શબ્દમાત્રં રજ્જુસર્પાદિભ્રમનિવર્ત્તકમ્, કિં તુ પ્રત્યક્ષમેવેતિ વાચ્યમ્। પ્રતિવચનસ્થલે ભ્રમપ્રમાદાદિશઙ્કાક્રાન્તત્વેન `નાયં સર્પઃઽ ઇત્યાદેર્દુર્બલતયા ન ભ્રમનિવર્તકત્વમ્। યત્ર તુ તાદૃક્શઙ્કાનાક્રાન્તત્વં તત્ર ભ્રમનિવર્તકતૈવ। અત એવ તાદૃક્શઙ્કાનાક્રાન્તપિત્રાદિવચસિ નેદૃક્પ્રતિવચનં, કિન્તુ સિદ્ધવત્પ્રવૃત્ત્યાદિકમેવ। જ્વાલૈક્યપ્રત્યક્ષમપ્યેવમેવ યુક્તિબાધ્યમ્। ન ચ નિર્વાપિતારોપિતસ્થલે સ્પષ્ટતરભેદપ્રત્યક્ષબાધિતં તદિત્યન્તત્રાપિ દીર્ઘેયં ન હ્રસ્વેતિ ભેદપ્રત્યક્ષમેવ તદ્બાધકમિતિ વાચ્યમ્। નિર્વાપિતારોપિતાતિરિક્તસ્થલે તાવદયં વિચારઃ। તત્ર ચ દીર્ઘેયં ન હ્રસ્વેતિ ભેદપ્રત્યક્ષં વક્તુમશક્યમ્। યૈવ હ્રસ્વા સૈવેદાનીં દીર્ઘેતિ હ્રસ્વત્વદીર્ઘત્વાભ્યામુપસ્થિતયોરભેદસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયમાણત્વાત્। તથા ચ જ્વાલાપ્રત્યભિજ્ઞા યુક્તિબાધ્યૈવ। સર્વદા પિત્તદૂષિતનેત્રસ્ય `ષીતઃ શઙ્ખઃઽ ઇત્ પ્રત્યક્ષે ચન્દ્રપ્રાદેશત્વપ્રત્યક્ષે ચ પરોક્ષાતિરિક્તસ્ય બાધકસ્ય શઙ્કિતુમપ્યશક્યત્વાદ્ યુક્ત્યાદિબાધ્યતૈવ વક્તવ્યા।
નનુ સર્વત્રૈવાત્ર પ્રકારાન્તરેણાસાત્કલ્પે પ્રત્યક્ષે માનાન્તરપ્રવૃત્તિઃ। તથા હિ- દ્વિવિધં જ્ઞાનમ્। દ્વિકોટિકમેકકોટિકં ચ। અન્ત્યમપિ દ્વિવિધં અપ્રામાણ્યશઙ્કાકલઙ્કિતં તદકલઙ્કિતં ચ। તત્રાદ્યૌ સર્વપ્રમાણાવકાશદૌ। અર્થાપરિચ્છેદકત્વાદપ્રામાણ્ય શઙ્કાકલઙ્કિતત્વાચ્ચ। અપ્રામાણ્યધીકલઙ્કિતત્વં ચ દ્વેધા ભવતિ। દુષ્ટકરણકત્વ નિશ્ચયાદર્થાભાવનિશ્ચયાચ્ચ। તથા શૈલાગ્રસ્થિતવિટપિનાં પ્રાદેશિકત્વપ્રતીતિર્દૂરદોષનિબન્ધના દૃષ્ટેતિ દૂરતસ્થસ્ય ચન્દ્રમસઃ પ્રાદેશિકત્વપ્રત્યયો દોષનિબન્ધન એવેતિ નિર્ણીયતે। એવમાકાશે સમીપે નીરુપત્વનિશ્ચયાદ્ દૂરે રૂપવત્ત્વધીર્દૂરદોષજન્યેતિ પ્રાગેવ નિશ્ચિયતે। `પીતઃ શઙ્ખઃઽ ઇત્યાદિ પ્રત્યક્ષં તુ પ્રાથમિકપરીક્ષિતપ્રત્યક્ષેણ `શઙ્ખો ન પીતઃઽ ઇત્યર્થાભાવ નિશ્ચયાદપ્રામાણ્યજ્ઞાનાસ્કન્દિતમેવોત્પદ્યતે। એવં સવિતૃસુષિરાદિપ્રત્યક્ષમપિ । તથા ચ ચન્દ્રાદિપ્રાદેશિકત્વપ્રત્યક્ષં દૂરાદિદોષનિશ્ચયાત્, `પીતઃ સઙ્ખઃઽ ઇત્યદિપ્રત્યક્ષં પ્રાથમિકાર્થાભાવનિશ્ચયાદેવ બાધિતમિતિ પશ્ચાદનુમાનાગમાદિપ્રસર ઇતિ ન તાભ્યાં તદ્વાધઃ। યેન હિ યસ્ય ભ્રમત્વં જ્ઞાયતેઃ, તત્તસ્ય બાધકમિત્યુચ્યતે। ન ચ ચન્દ્રપ્રાદેશિકત્વાદિપ્રત્યક્ષસ્યાગમાદિના ભ્રમત્વં જ્ઞાયતે। ભ્રમત્વજ્ઞાનોત્તરકાલમેવ તત્પ્રવૃત્તેઃ। અપ્રમાણ્યજ્ઞાનાકલઙ્કિતં તુ સ્વાર્થપરિચ્છેદકં નિઃશઙ્કપ્રવૃત્તિજનનયોગ્યમ્। યથા `વહ્નિરુષ્ણ એવઽ,`પ્રસ્તરો યજમાનભિન્ન એવઽ, `ઘટઃ સન્નેવ ઇત્યાદિ તન્નાન્યસ્યાવકાશદં નાન્યેન બાધ્યમ્। ન હ્યત્ર પ્રાગેવ દૂરાદિદોષધીર્વા અર્થાભાવનિશ્ચયો વા કોટ્યન્તરાલમ્બિત્વં વાઽસ્તિ। કિં ચ ક્વચિત્ પ્રત્યક્ષં પ્રત્યક્ષાન્તરગૌરવાદ્યુક્તિબાધ્યં ભવતુ, ક્વચિચ્ચ લિઙ્ગાદિકં શ્રુતિગૌરવાત્ શ્રુત્યનુસારિપ્રકરણાદિબાધ્યં ભવતુ, રાજામાત્ય ઇવ રાજગૌરવેણ રાજભૃત્યબાધ્યઃ, તથાપિ ન યુક્તિમાત્રસ્ય પ્રકરણમાત્રસ્ય વા પ્રત્યક્ષલિઙ્ગાદિબાધકત્વમ્। પ્રત્યક્ષાદ્યનુસારિત્વસ્ય સર્વત્રાભાવાત્। ન હિ પ્રધાનભૂતાચમનાદિપદાર્થવિષયયા `આચામેદુપવીતિ દક્ષિણાચારઃઽ ઇત્યાદિસ્મૃત્યા પદાર્થધર્મભૂતક્રમાદિવિષયા `વેદં કૃત્વા વેદિં કરોતિઽ ઇતિ શ્રુતિર્વેદકરણાનન્તરં ક્ષુતનિમિત્તકાચમનોપનિપાતે બાધ્યત ઇત્યન્યત્રાપિ તથા ભવિતવ્યામિતિ ચેત્, મૈવમ્।યતો યુક્તિરેવૈષા। યદ્ યદ્દૂરસ્થાલ્પપરિમાણજ્ઞાનં,તત્ તદ્દૂરદોષનિબન્ધનમપ્રમા, શૈલાગ્રસ્થવિટપ્યલ્પપરિમાણજ્ઞાનવત્ ઇદમપિ તથેતિ। તથા ચૈવંરૂપયા યુક્ત્યૈવ ચન્દ્રપ્રાદેશિકત્વાદિપ્રત્યક્ષસ્ય બાધં વદન્ યુક્ત્યા ન પ્રત્યક્ષસ્ય બાધ ઇતિ વચનેનાજૈષીઃ પરં મન્દબુદ્ધે ! મન્દાક્ષમ્, ન તુ પરમ્। એવં `પીતઃ શઙ્ખઃઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષેઽપિ પ્રાચીનાર્થાભાવપ્રત્યક્ષં ન બાધકમ્, તસ્યેદાનીમભાવાત્। ન ચ તત્સ્મૃતિર્બાધિકા, તસ્યા અનુભવાદ્ દુર્બલત્વાત્। કેવલં યુક્ત્યુત્પાદન એવ સોપયુજ્યતે। તેન યુક્ત્યાગમાભ્યામેવોદાહૃતસ્થલેષુ બાધઃ।
યત્તુ ક્વચિદ્યુક્ત્યાદેર્બાધકત્વદર્શનમાત્રેણ સર્વત્ર ન બાધકત્વં વક્તું શક્યમ્, યુક્ત્યાદિબાધકતાયા અનુસ્રિયમાણપ્રત્યક્ષગૌરવનિબન્ધનત્વાત્ ઇત્યુક્તમ્। તદનુક્તોપાલમ્ભનમ્। ન હિ મયા ક્વચિદ્ દર્શનમાત્રેણ યુક્તર્બાધકતા સર્વત્રોચ્યતે, અપિ તુ ચન્દ્રપ્રાદેશિકત્વશઙ્ખપીતત્વપ્રત્યક્ષાદૌ યાવદાગમાદેર્બાધકતાપ્રયોજકં દૃષ્ટં તાવત્સત્ત્વેન। ન ચ તત્રાનુસ્રિયમાણં પ્રત્યક્ષમસ્તિ, યદ્ગૌરવેણ બાધકતાયામન્યથાસિદ્ધિં બ્રૂયાઃ। તસ્માચ્ચન્દ્રપ્રાદેશિકત્વપ્રત્યક્ષસ્ય પ્રપઞ્ચસત્ત્વપ્રત્યક્ષસ્ય ચ તુલ્યવદેવ બાધ્યતા। યુક્ત્યાગમયોશ્ચ તુલ્યવદેવ બાધકતેતિ। ન હિ ચન્દ્રપ્રદેશિકત્વપ્રત્યક્ષેઽપિ પ્રાગેવ દુષ્ટકરણકત્વનિશ્ચયઃ। નૈકટ્યસ્યાપિ ક્વચિદ્ દોષત્વેન સર્વત્ર પરિમાણજ્ઞાનાવિશ્વાસપ્રસઙ્ગાત્। કિન્ત્વાગમાદિના બાધાનન્તરમેવ। તદ્વત્ પ્રકૃતેઽપિ મિથ્યાત્વસિદ્ધ્યનન્તરમેવાવિદ્યારૂપદોષનિશ્ચયઃ। તથા ચ સર્વાત્મના સામ્યમ્। યત્તુ દૃષ્ટસ્ય વસ્તુનો બલવદ્દૃષ્ટિં વિના અન્યદ્બાધકં નાસ્તીત્યુક્તં તદ્ દુર્બલશબ્દલિઙ્ગાદિવિષયમ્। યદપ્યુક્તં વિવરણે, `યત્રાવિચારપુરસ્સરમેવ પ્રત્યક્ષાવભાસમપ્યનુમાનાદિના બાધિતમુચ્છિન્નવ્યવહારં ભવતિ। તત્ર તથા ભવતુ। યત્ર પુનર્વિચાર પદવીમુપારૂઢયોર્જ્ઞાનયોર્બલાબલચિન્તયા બાધનિશ્ચયસ્તત્ર નાનુમાનાદિના પ્રત્યક્ષસ્ય મિથ્યાત્વસિદ્ધિઃઽ ઇતિ તદપિ ગૃહીતપ્રામાણ્યકશબ્દતદુપજીવ્યનુમાનાતિરિક્તયુક્તવિવિષયમ્। એકત્ર પ્રામાણ્યનિશ્ચયે બલાબલચિન્તાયા એવાનવકાશાત્॥ ॥ ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્ય લિઙ્ગાદ્યબાધ્યત્વે બાધકમ્॥
[ 1-1-26]
[1-1-27]    27.અથ પ્રત્યક્ષસ્ય ભાવિબાધકશઙ્કા ભઙ્ગઃ।

એવં ચ `ભાવિબાધનિશ્ચયાચ્ચઽ ઇતિ યદુક્તં તદપ્યુપપન્નતરમેવ। પ્રકારાન્તરેણાબાધિતસ્ય ચન્દ્રપ્રાદેશિકત્વપ્રત્યક્ષસ્ય યથા આગમેન બાધઃ તથા પ્રકારાન્તરેણાબાધિતસ્ય `સન્ ઘટઃઽ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષસ્ય મિથ્યાત્વબોધકાગમેન બાધ ઇતિ નિર્ણયાત્। એવં ચ ભાવિબાધશઙ્કામાદાય યત્પરૈર્દૂષણમુક્તં તદનુક્તોપાલમ્ભતયા અપાસ્તમ્। વસ્તુતસ્તુ બાધશઙ્કામાદાયાપિ પ્રત્યક્ષસ્ય બાધકતોદ્ધારઃ સમીચીન એવ। પ્રત્યક્ષશબ્દયોર્બલાબલવિચારાત્ પ્રાક્ કિમયં શબ્દ ઉપચરિતાર્થઃ, આહોસ્વિત્ પ્રત્યક્ષમપ્રમાણમિતિ શઙ્કાયામુભયોરબાધકત્વપ્રાપ્તૌ તાત્પર્યલિઙ્ગૈઃ શ્રૂયમાણાર્થરતયા નિશ્ચિતસ્યાગમસ્યોપચરિતાર્થત્વશઙ્કાવ્યુદાસેન લબ્ધાવકાશત્વ સમ્ભવાત્। ન ચ શબ્દલિઙ્ગયોઃ પ્રત્યક્ષાબાધકતયા પ્રત્યક્ષાન્તરસ્યાપ્રમાણતયા શઙ્ક્યમાનત્વેનાબાધકતયા ચ બાધકસામાન્યાભાવે નિશ્ચિતે બાધશઙ્કા ન યુક્તેતિ વાચ્યમ્। શબ્દલિઙ્ગયોઃ પ્રત્યક્ષબાધકત્વસ્ય વ્યવસ્થાપિતત્વાત્ પ્રત્યેકં વિશેષાભાવનિશ્ચયેઽપિ વિશેષાણામિયત્તાનવધારણદશાયાં સંશયસમ્ભવાત્। પ્રત્યક્ષસ્યાપ્રમાણતયા શઙ્ક્યમાનત્વેન શઙ્કાવિરહોપપાદનસ્યાસમ્ભવદુક્તિકત્વાચ્ચ।
અથૈવં જાગ્રદાદિજ્ઞાનસ્યાપ્રમાત્વે સ્વપ્નદૃષ્ટસ્ય શુક્તિરૂપ્યાદેશ્ચ બાધાસિદ્ધૌ કથં દૃષ્ટાન્તસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન, આરોપ્યસત્તાધિકસત્તાકવિષયત્વેનાઽપેક્ષિકપ્રમાણત્વેનાન્યૂન સત્તાકવિષયત્વેન વા બાધકત્વાત્। અત એવ યદુક્તં બૌદ્ધં પ્રતિ ભટ્ટવાર્તિકે-
`પ્રતિયોગિનિ દૃષ્ટે ચ જાગ્રદ્વોધે મૃષા ભવેત્।
સ્વપ્નાદિદૃષ્ટિરસ્માકં તવ ભેદોઽપિ કિઙ્કૃતઃ॥ઽ
ઇતિ તત્સઙ્ગચ્છતે। નનુ ભ્રમકાલીનાપરોક્ષબુદ્ધ્યવિષયવિશેષવિષયૈવ ધીર્બાધિકા દૃષ્ટા। ન ચ વિશ્વબાધિકા ધીસ્તથેતિ ચેન્ન। અધિષ્ઠાનતત્ત્વજ્ઞાનત્વેનૈવ ભ્રમનિવર્તકત્વાત્। વિશ્વનિવર્તકબ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય તથાત્વાત્। ન ચ સપ્રકારિકૈવ ધીર્ભ્રમનિવર્તિકા, ઇયં તુ નિષ્પ્રકારિકા કથં તથેતિ વાચ્યમ્। નિવર્તકતાયાં સપ્રકારકત્વસ્ય ગૌરવાદપ્રવેશાત્। નનુ આવશ્યકઃ સપ્રકારકત્વનિયમઃ। વ્યાવૃત્તાકારજ્ઞાનત્વેનૈવ ભ્રમનિવર્તકત્વાત્। અન્યથા અનુવૃત્તાકારજ્ઞાનાદપિ તન્નિવૃત્ત્યાપત્તેરિતિ ચેત્। સત્યમ્। વ્યાવૃત્તાકારત્વેન જ્ઞાનસ્ય ભ્રમનિવર્તકતા, ન તુ તત્ર વિશેષપ્રકારકત્વનિયમઃ। તથા હિ- વ્યાવૃત્તાકારતા હિ દ્વેધા ભવતિ। વિશેષણાદ્ ઉપલક્ષણાચ્ચ। તત્રાઽદ્યે સપ્રકારકત્વનિયમઃ। દ્વિતીપેઽપિ ધર્માન્તરસ્ય યદુપલક્ષણં તસ્માદ્ વ્યાવૃત્તાકારત્વે સપ્રકારકતૈવ। યદિ તુ સ્વરૂપોપલક્ષણાદ્ વ્યાવૃત્તાકારાતા તદા નિષ્પ્રકારકતૈવ। ઉપલક્ષણસ્ય તત્રાપ્રવેશાત્। સ્વસ્ય ચ સ્વસ્મિન્નપ્રકારત્વાત્। ન ચ પ્રમેયત્વાદિવત્ સ્વસ્યૈવ સ્વસ્મિન્ પ્રકારત્વમિતિ વાચ્યમ્। ત્વયાપિ કેવલાન્વયિન્યેવાગત્યા તથાઙ્ગીકારાત્। ન તુ સર્વત્ર। અત આકારપ્રકારયોરભેદાદ્ બ્રહ્માકારતૈવ બ્રહ્મબુદ્ધેસ્તત્પ્રકારતેતિ ચેત્। ન વિશિષ્ટબુદ્ધેર્વિશેષ્યાકારત્વેઽપિ તદપ્રકારકત્વાત્, આકારપ્રકારયોર્ભેદાત્। આકારશ્ચ વૃત્તિનિષ્ઠઃ કશ્ચિદ્ધર્મોઽસાધારણવ્યવહારહેતુરિતિ વક્ષ્યતે। તસ્માદ્યથાઽઽકાશપદાચ્છબ્દા શ્રયત્વોપલક્ષિતધર્મિસ્વરૂપમાત્રં જ્ઞાયતે તદ્વદત્રાપિ દ્વિતીયાભાવાદ્યુપલક્ષિતબ્રહ્મસ્વરૂપજ્ઞાનં વ્યાવૃત્તાકારં દ્વૈતનિવર્તકમપરોક્ષમ્। યથા ચ શબ્દાત્તાદૃગ્જ્ઞાનસમ્ભવસ્તથા વક્ષ્યતે। ન ચ બાધકધિયાં ભ્રમતદ્ધેત્વજ્ઞાનદોષાધ્યસ્તદ્રષ્ટ્રાદીનામબાધકત્વં દૃષ્ટમિતિ કથં બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય તદ્બાધકત્વં ઘટતામિતિ વાચ્યમ્। યત્ર હિ સ્વપ્ને દ્રષ્ટારં દુષ્ટકરણવન્તં કલ્પયિત્વા તસ્ય ભ્રમં કલ્પયતિ તત્ર જાગરજ્ઞાનેન સર્વેષાં નિવૃત્તિદર્શનાત્। જાગ્રદ્દશાયામપિ યદા મનુષ્યપ્રતિકૃતૌ ચૈતન્યં કલ્પયિત્વા તત્સમીપવર્તિન્યનાદર્શ એવાદર્શત્વં કલ્પયિત્વા સ્વપ્રતિબિમ્બમયં પશ્યતીતિ કલ્પયતિ તદા નાયં-ચેતનો ન ચાયમાદર્શ ઇતિ પ્રમયા સર્વનિવૃત્તિદર્શનાચ્ચ નેયમદૃષ્ટચરી કલ્પના। તથા ચેયં શુક્તિરિત્યાદ્યધિષ્ઠાનજ્ઞાનં રજ્જ્વાં સર્પભ્રમમિવ દ્રષ્ટ્રાદ્યધ્યાસં મા નિવીવૃતત્ તત્કસ્ય હેતોઃ? તદધિષ્ઠાનસાક્ષાત્કર્તવાભાવાત્। બ્રહ્મજ્ઞાનં ત્વાકાશાદિપ્રપઞ્ચભ્રમમિવ દ્રષ્ટુર્દોષાદિભ્રમમપિ નિવર્તયેદેવ તત્કસ્ય હેતોઃ ? અશેષભ્રમાધિષ્ઠાનતત્ત્વસાક્ષાત્કારત્વાત્। એવં ચ બાધબુદ્ધિત્વં ન દોષાદ્યબાધકત્વે પ્રયોજકમ્, અપિ તુ તદ્ભ્રમાધિષ્ઠાનતત્ત્વસાક્ષાત્કારભિન્નત્વમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્। નનુ કલ્પિતત્વાદુક્તદૃષ્ટાન્તે તદ્ બાધ્યતામ્। ઇહ તુ કથમિતિ ચેત્ ? હન્ત ! બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય સર્વસ્ય કલ્પિતત્વમઙ્ગીકુર્વતામસ્માકમિદમનિષ્ટં મહદાપાદિતં દેવાનામ્પ્રિયેણ।
નનુ સાક્ષિપ્રત્યક્ષં ન બાધ્યમ્, દોષાજન્યત્વાત્। પ્રત્યુત શ્રુતિજનિતાદ્વૈતજ્ઞાનમેવ બાધ્યમ્, તાત્પર્યભ્રમરૂપદોષજન્યત્વાદિતિ ચેત્, ન। ચૈતન્યસ્ય સ્વરૂપતો દોષાજન્યત્વેઽપિ તદવચ્છેદિકાયા અવિદ્યાવૃત્તેર્દોષજન્યત્વાત્। તત્પ્રતિફલિતચૈતન્યસ્યૈવ સાક્ષિપદાર્થત્વાત્। અદ્વૈતતાત્પર્યગ્રહસ્ય ચ પ્રત્યક્ષાદ્યવિરોધેન પ્રમારૂપતયા દોષત્વાભાવાત્ ન તજ્જન્યમદ્વૈતજ્ઞાનં બાધ્યમ્। ભ્રમજન્યત્વસ્ય વિષયબાધાપ્રયોજકત્વાચ્ચ। ન ચ બાધકતુલ્યમાનતાકદ્વૈત શ્રુતિસંવાદિદ્વૈતપ્રત્યક્ષં કથં બાધ્યમિતિ વાચ્યમ્। દ્વૈતસ્ય પ્રત્યક્ષાદિલૌકિકમાનસિદ્ધત્વેન તદ્બોધકશ્રુતેરનુવાદકતયા ફલવદજ્ઞાતસ્વાર્થતાત્પર્યકાદ્વૈતશ્રુતિસામ્યાભાવાત્। નનુ બાધકધીબોધ્યં ન બાધ્યમ્। ભેદશ્ચ બાધકધીબોધ્યઃ। તયા સ્વવિષયસ્ય ભિન્નત્વેનૈવ ગ્રહાત્। નેદ રજતમિતિવદ્ અભિન્નતયોદાસીનતયા વા ગ્રહણે બાધકત્વાયોગાદિતિ ચેત્, ન। બાધકધિયો ભેદવિષયત્વાનભ્યુપગમાત્। ઇયં શુક્તિરિત્યેવબાધબુદ્ધ્યુદયાત્। તસ્યાસ્તુ નેદં રજતમિતિ ભેદબુદ્ધિઃ ફલમ્। વ્યાવૃત્તાકારતૈવ બાધધિય આવશ્યકી। સા ચ સ્વરૂપોપલક્ષણબલાન્નિષ્પ્રકારકબ્રહ્મજ્ઞાનેઽપિ અસ્તીતિ ન બાધકધીબોધ્યત્વં ભેદસ્ય। નનુ સ્વપ્નવિલક્ષણફલપર્યન્તપરીક્ષાયામપિ ચેચ્છઙ્કા સ્યાત્ તદા અદ્વૈતશ્રુતિતત્પ્રત્યક્ષતત્પ્રામાણ્ય શઙ્કાયામદ્વૈતશ્રુતિરપિ ન સિદ્ધ્યેત્। બાધેઽપિ બાધશઙ્કાયામબાધિતબાધપ્રસિદ્ધિરપિ ન સ્યાદ્, બાધિતબાધશઙ્કાયાશ્ચાબાધ્યત્વાવિરોધિત્વાત્। ભાવિબાધેઽપિ બાધશઙ્કાપાતેન સ્વક્રિયાવ્યાઘાતશ્ચ સ્યાત્। શઙ્કાપ્રત્યક્ષેઽપિ શઙ્કાયાં શઙ્કાપિ ન સિદ્ધ્યેત્। એવં સર્વત્ર શઙ્કાપ્રસરાત્ સર્વવિપ્લવાપત્તિરિતિ ચેત્, મૈવં મંસ્થાઃ। યતઃ સમત્વેન પ્રમાણાન્તરે ઉપસ્થિત એવ નિશ્ચિતેઽપિ સત્ત્વાદૌ શઙ્કા ભવતીતિ બ્રૂમઃ, ન તુ નિશ્ચિતમાત્રે શઙ્કા ભવતીતિ। તથા ચ યદુક્તં બૌદ્ધં પ્રતિ ભટ્ટવાર્તિકે-
`દુષ્ટજ્ઞાનગૃહીતાર્થપ્રતિષેધોઽપિ યુજ્યતે।
ગહીતમાત્રબાધે તુ સ્વપક્ષોઽપિ ન સિદ્ધ્યતિ॥ઽ
ઇતિ, તદપિ ન વિરુધ્યતે। ગૃહીતમાત્રબાધસ્ય તચ્છઙ્કાયાશ્ચાનુક્તેઃ।

નનુ સત્ત્વાદિપ્રત્યક્ષે ક્લૃપ્તદૂરાદિદોષાભાવનિશ્ચયે કથં શઙ્કોદયઃ ? ન ચ ક્લૃપ્તાનામભાવનિશ્ચયેઽપ્યક્લૃપ્તસ્ય શઙ્કા સ્યાત્। શબ્દે ક્લૃપ્તવક્તૃનિબન્ધનદોષસ્ય નિત્યત્વેન વેદે અભાવેઽપિ દોષાન્તરશઙ્કાયાઃ સુવચત્વાત્। નચ સ્વાપ્નપ્રત્યક્ષે તદા દૂરાદ્યભાવનિશ્ચયેઽપ્યપ્રમાણ્યદર્શનેન તદ્વદત્રાપિ શઙ્કેતિ વાચ્યમ્। શૂન્યમેવ તત્ત્વમિતિ સ્વાપ્નવેદેઽપિ તદા ભ્રાન્ત્યાદિદોષાભાવનિશ્ચિયેઽપ્યપ્રામાણ્યદર્શનસ્ય વેદેઽપિ સમાનત્વાત્। સ્વપ્નવૈષમ્યાનુભવસ્તૂભયત્રાપિ સમાન ઇતિ ચેત્‌ન। સત્ત્વપ્રત્યક્ષાદ્વૈતાગમયોઃ ક્લૃપ્તદોષાભાવનિશ્ચયસ્ય સમાનત્વેન પ્રામાણ્યશઙ્કાયામપ્રતિબન્ધકત્વાત્। ન હિ સત્પ્રતિપક્ષે ઉભયત્ર દોષાભાવનિશ્ચયઃ કિમત્ર તત્ત્વમિતિ જિજ્ઞાસાં પ્રતિબધ્નાતિ। વિરુદ્ધવિશેષાદર્શનકાલિકસ્યૈવ વિશેષદર્શનસ્ય શઙ્કાપ્રતિબન્ધકત્વાત્। અવચ્છેદકવૃત્ત્ય નિત્યત્વેનચ સાક્ષિપ્રત્યક્ષસ્ય દોષજન્યત્વોક્તેઃ। અત એવ યદુક્તં તાર્કિકૈઃ - `તદેવ હ્યાશઙ્ક્યતેઽ યસ્મિન્નાશઙ્ક્યમાને સ્વક્રિયાવ્યાઘાતાદયો દોષા ન ભવન્તીતિ। ઉક્તં ચ ભટ્ટવાર્તિકે બૌદ્ધં પ્રતિ-
`ઇહં જન્મનિ કેષાઞ્ચિન્ન તાવદુપપદ્યતે
યોગ્યવસ્થાગતાનાં તુ ન વિદ્મઃ કિં ભવિષ્યતિ॥ઽ
ઇતિ। તથા ચ પ્રામાણ્યસ્યોત્પત્તૌ જ્ઞપ્તૌ ચ સ્વતસ્ત્વાદિહ ચોત્પત્તિસ્વતસ્ત્વાપવાદસ્ય દોષસ્ય જ્ઞપ્તિસ્વતસ્ત્વાપવાદસ્ય બાધસ્ય ચાદર્શનાત્, નિર્મૂલશઙ્કાયાશ્ચ સ્વક્રિયાવિરોધેનાનુત્થાનાભ્યુપગમાત્ સુસ્થં પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રામાણ્યમિતિ- તદપિ નિરસ્તમ્। આગમાદિપ્રમાણમૂલકશઙ્કાયા એવ સ્વીકારાત્। રૂપ્યાદિનિષેધસ્ય તુ `નેદં રજતઽ મિત્યાદેરદ્વૈત શ્રુત્યનુગુણત્વેન નાપ્રામાણ્યશઙ્કાસ્કન્દનમ્। અતે ન વૃદ્ધિમિચ્છતો મૂલહાન્યાપત્તિઃ। નાપિ `સન્ ઘટઃઽ ઇત્યાદેઃ `નેદં રજતંઽ ઇત્યનેન સમાનયોગક્ષેમતા; અદ્વૈતશ્રુતિ વિરોધાભ્યાં વિશેષાત્। અત એવ- સૌષુપ્તિકાનન્દાનુભવસ્યાપ્યપ્રામાણ્યે કથમાત્મન આનન્દરૂપતા તાત્ત્વિકી ? આનન્દશ્રુતેરનુભૂતાતાત્ત્વિકાનન્દાનુવાદકત્વોપપત્તેરિતિ અપાસ્તમ્। આનન્દસ્ય બ્રહ્મરૂપત્વેનાદ્વૈતશ્રુતિવિરોધાભાવેન તદપ્રામાણ્યપ્રયોજકાભાવાત્। અત એવ નાનન્દ શ્રુતેરપ્રામાણ્યમ્। તદુક્તં ખણ્ડને-
`અત્યન્તાસત્યપિ જ્ઞાનમર્થે શબ્દઃ કરોતિ હિ।
અબાધાત્તુ પ્રમામત્ર સ્વતઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચલામ્॥ઽ ઇતિ।
ઉક્તં ચ સુરેશ્વરવાર્તિકે-
`અતોઽવબોધકત્વેન દુષ્ટકારણવર્જનાત્।
અબાધાચ્ચ પ્રમાણત્વં વસ્તુન્યક્ષાદિવત્ શ્રુતેઃ॥ઽ ઇતિ।
અત્ર ચાક્ષાદિવદિતિ નિદર્શનં વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યમાત્રેણેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્। એવં ચ તાત્ત્વિકપ્રામાણ્યાભાવેઽપિ પ્રત્યક્ષાદીનાં વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યાભ્યુપગમાત્ ન સ્વક્રિયાવ્યાઘાતઃ।
ન વા,
`પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ શાસ્ત્રં ચ વિવિધાગમમ્।
ત્રયં સુવિદિતં કાર્યં ધર્મશુદ્ધિમભીપ્સતા॥ઽ
ઇત્યાદિ સ્મૃતિવિરોધઃ। તસ્માત્સિદ્ધં બાધનિશ્ચયેન તચ્છઙ્કયા વા પ્રત્યક્ષાદેરદ્વૈત ગમાનુમાનાદ્યવિરોધિત્વમ્। ઇતિ ભાવિબાધોપપત્ત્યા પ્રત્યક્ષબાધોદ્ધારઃ॥
[ 1-1-27]
[1-1-28]    28.અથ પ્રત્યક્ષસ્ય પારમાર્થિકસત્ત્વગ્રાહિત્વવિવરણમ્ ।
[ 1-1-28]
[1-1-29]    29.અથ વિશ્વમિથ્યાત્વસ્યાનુમાનબાધઃ
સ્યાદેતત્- અધ્યક્ષસ્ય ભિન્નવિષયત્વાદિના બાધાક્ષમત્વેઽપિ અનુમાનમેવ બાધકં સ્યાત્। તથા હિ- બ્રહ્મપ્રમાન્યેન, વેદાન્તતાત્પર્યપ્રમિતિજન્યજ્ઞાનાન્યેન વા, મોક્ષહેતુજ્ઞાનાન્યેન વા અબાધ્યત્વે સત્યસત્ત્વાનધિકરણત્વે સતિ બ્રહ્માન્યદ્, વિમતં વા સત્ પરમાર્થસદ્વા, પ્રાતિભાસિકત્વાનધિકરણત્વે સત્યસદ્વિલક્ષણત્વાદ્, બ્રહ્મવદ્, વ્યતિરેકેણ શશશ્રૃઙ્ગવદ્વેતિ ચેન્ન। ત્વન્મતે પ્રાતિભાસિકસ્યાપ્યસત્ત્વેન વ્યર્થવિશેષણતયા વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધેઃ। અસ્માન્મતમાશ્રિત્ય હેતૂકરણે ચ દેહાત્મૈક્યે બ્રહ્મજ્ઞાનેતરાબાધ્યે વ્યભિચારાત્। ન હિ પ્રાતિભાસિકત્વં બ્રહ્મજ્ઞાનેતરબાધ્યત્વાદન્યત્। ત્વયાહિ પ્રાતિભાસિકસ્ય શુક્તિરૂપ્યાદેરપક્ષત્વાય સત્યન્તમાદ્યં વિશેષણત્રયં વિકલ્પેન પક્ષે પ્રક્ષિપ્તમ્। તત્ર બ્રહ્મ વૃત્તિવ્યાપ્યમિતિ મતેનાદ્યમ્। તદનભ્યુપગમે તુ શાબ્દપ્રમાં પ્રતિ તાત્પર્યપ્રમા હેતુરિતિ મતેન દ્વિતીયમ્। અન્યોન્યાશ્રયત્વાત્ ન સા હેતુરિતિ મતેન તૃતીયમ્। તથા ચ પ્રાતિભાસિકસ્યાસત્ત્વાનધિકરણત્વમઙ્ગીકૃતમેવ।
અન્યથા તુચ્છવારકાસત્ત્વાનધિકરણત્વવિશેષણેનૈવ તદ્વ્યાવૃત્તાવેતાવત્પ્રયાસવૈયર્થ્યાપત્તેઃ। એવં ચ દેહાત્મૈક્યસ્યાપિ પક્ષત્વે બાધ એવ। બાધે ચ સતિ પક્ષવિશેષણસ્ય પક્ષત્વસ્યાસિદ્ધ્યાઽઽશ્રયાસિદ્ધિરપિ। અત એવ સ્વબાધકાભિમતાઽબાધ્યદોષજન્યજ્ઞાનાવિષયત્વે સતીતિ વા, સ્વબાધકાભિમતાબાધ્યબાધાવિષયત્વે સતીતિ વા, સ્વસમાનાધિકરણકર્મપ્રાગભાવ સમાનકાલીનજ્ઞાનાવાધ્યત્વે સતીતિ વા વેશેષણપ્રક્ષેપેઽપિ ન નિસ્તારઃ। દેહાત્મૈક્યે પૂર્વોક્તદોષાવ્યાવૃત્તેરેવ।
યત્તુ - પ્રથમે સાધ્યે વ્યાવહારિકસત્ત્વમાદાય સિદ્ધસાધનમ્। દ્વિતીયસાધ્યે તુ વાદિનઃ પરમાર્થત્વવિશેષણં વ્યર્થમ્। વ્યાવર્ત્યાપ્રસિદ્ધેઃ ઇતિ। તન્ન। વ્યાવહારિકસત્ત્વં સત્ત્વેન વ્યવહારમાત્રમિતિ મતેન પ્રથમપ્રયોગાત્। અનુગતં પૃથગ્વ્યાવહારિકં સત્ત્વમિતિ તુ મતે દ્વિતીયઃ પ્રયોગઃ। ન ચ વિશેષણં વ્યર્થમ્। પરાર્થાનુમાને પરં પ્રતિ સિદ્ધસાધનોદ્ધારસ્ય તત્પ્રયોજનત્વાત્। ઈશ્વરાનુમાને જન્યકૃત્યજન્યાનીત્યત્ર મીમાંસકં પ્રતિ જન્યત્વસ્યેવ વિશ્વપરમાર્થત્વવાદિનં પ્રતિ પરમાર્થત્વસ્ય પ્રમેયત્વાદિવદુપરઞ્જકત્વેન વિશેષણત્વોપપત્તેશ્ચ। તસ્માત્ પૂર્વોક્ત એવ દોષઃ। હેતૌ ચ વ્યર્થવિશેષણત્વદોષઃ। યદ્યપિ મતદ્વયેઽપિ અપ્રામાણિકસ્યાપિ નિષેધપ્રતિયોગિત્વાભ્યુપગમાદારોપિતત્વેનોભયસંમતત્વરૂપસ્ય વા, પ્રતિભાસમાત્રશરીરત્વરૂપસ્ય વા, પ્રતિભાસિકત્વસ્ય પ્રસિદ્ધિરસ્તિ। અન્યથા સિદ્ધાન્તેઽપિ મિથ્યાત્વાનુમાને પ્રાતિભાસિકાન્યસ્યૈવ પક્ષીકર્તવ્યત્વાદ્દોષસામ્યં સ્યાત્। તથાપિ હેતૌ પ્રાતિભાસિકત્વવિશેષણં વ્યર્થમ્। અનધિકરણત્વે સત્યસત્ત્વાનધિકરણત્વમાત્રસ્યૈવ પરમાર્થસત્ત્વસાધકત્વોપપત્તેઃ। શુદ્ધમેવ હિ બ્રહ્મ દૃષ્ટાન્તત્વેનાભ્યુપેયમ્। ધર્મવતો દૃષ્ટાન્તત્વે સાધ્યવૈકલ્યાપત્તેઃ। સાધ્યન્તુ બાધાભાવરૂપત્વાદધિકરણસ્વરૂપમેવ ન ધર્મઃ। ધર્મ્યતિરિક્તાભાવાનભ્યુપગમસ્યોક્તત્વાત્। તથા ચ ચક્ષુસ્તૈજસત્વાનુમાને રૂપાદિષુ મધ્ય ઇત્યસ્યાસિદ્ધિવારકસ્યાપિ વ્યાપ્તિગ્રહૌપયિકત્વેન વ્યભિચારવારકવિશેષણતુલ્યતયા યદ્યપિ સાર્થકત્વમ્। વ્યભિચારવારકસ્યાપિ સાર્થકત્વે વ્યાપ્તિગ્રહૌપયિકત્વમાત્રસ્ય તન્ત્રત્વાત્। તથાપિ `ક્ષિત્યાદિકં ન કર્તૃજન્યં શરીરાજન્યત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર શરીરસ્યેવ વ્યાપ્તિગ્રહાનુપયોગિત્વેન પ્રાતિભાસિકત્વસ્ય વૈયર્થ્યમેવ। આકાશાદાવજન્યત્વકર્તૃજન્યત્વાભાવયોરિવ નિર્ધર્મકે બ્રહ્મણ્યનધિકરણત્વપરમાર્થસત્ત્વયોર્વ્યાપ્તિગ્રહોપપત્તેઃ। તથા ચૈકામસિદ્ધિં પરિહરતો દ્વિતીયાસિદ્ધ્યાપત્તિઃ। સ્વરૂપાસિદ્ધિપરિહારાર્થં વિશેષણં પ્રક્ષિપતો વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ। વ્યાપ્તાવનુપયોગસ્ય દર્શિતત્વાત્। કિં ચ વ્યાવહારિકસત્ત્વમાત્રેણૈવોપપત્તેઃ, ઉક્તહેતોર પ્રયોજકત્વમ્। પરમાર્થસત્ત્વે બાધાનુપપત્તિલક્ષણપ્રતિકૂલતર્કપરાઘાતાચ્ચ।

નનુ બ્રહ્મણ્યસત્પ્રતિભાસિકવ્યાવૃત્તિરૂપં હેતું પ્રતિ વ્યાવર્તકતયા પ્રયોજકત્વેન પરમાર્થસત્ત્વં ક્લૃપ્તમ્। અપૃથિવીવ્યાવૃત્તિં પ્રતિ તદ્વિવીત્વસ્યેવારસદ્વ્યાવૃત્તિં પ્રતિ તદ્વિરુદ્ધસત્ત્વસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાત્। જ્ઞાનત્વાનન્દત્વાદિકં તુ ન તત્પ્રયોજકમ્। સાક્ષાદસત્ત્વાવિરોધિત્વાત્। પ્રપઞ્ચે તદભાવાચ્ચ। તથા ચ બ્રહ્મવિશ્વસાધારણં પરમાર્થસત્ત્વમેવ તત્પ્રયોજકમ્। ન ચ વિશ્વમિથ્યાત્વાત્ પરમાર્થસત્ત્વમપિ ન વિશ્વસાધારણં, જ્ઞાનત્વાનન્દત્વાદિવદિતિ વાચ્યમ્, અન્યોઽન્યાશ્રયાપત્તેઃ ઇતિ ચેદ્, અયુક્તમેતત્। ન હિ પ્રાતિભાસિકાસતોરેક વ્યાવૃત્તિરુભયી વા સમવ્યાપ્તા, યેનૈકપ્રયોજકપ્રયોજ્ય ભવેત્। કિન્તુ પ્રાતિભાસિકવ્યાવૃત્તિપ્રયોજકં બ્રહ્મવિશ્વાસત્સાધારણમેવ વક્તવ્યમ્। અસત્યપિ પ્રાતિભાસિકત્વાભાવાત્। એવમસદ્વ્યાવૃત્તાવપિ પ્રયોજકં બ્રહ્મવિશ્વપ્રાતિભાસિકસાધારણમેવ વક્તવ્યમ્। પ્રાતિભાસિકેઽપ્યસત્ત્વાભાવાત્। તથા ચ તત્પ્રયોજકદ્વયસમાવેશાદેવ બ્રહ્મણ્યુભયવ્યાવૃત્ત્યુપપત્તૌ નીલત્વઘટત્વરૂપાવચ્છેદકદ્વય સમાવેશોપપન્નનીલઘટત્વવન્નાતિરિક્તપ્રયોજકકલ્પનાયામસ્તિ કિઞ્ચિન્માનમિતિ કૃતબુદ્ધયઃ એવ વિદાઙ્કુર્વન્તુ। નિત્યત્વં ચોપાધિઃ। તુચ્છપ્રતિભાસિકયોર્નિત્યત્બવ્યતિરેકે સાધ્યવ્યતિરેકદર્શનાત્।
અત એવાનિષેધ્યત્વેન પ્રમાં પ્રતિ સાક્ષાદ્વિષયત્વાદિત્યપિ ન હેતુઃ। કિં ચ પ્રમાત્વં તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વં તત્ત્વાવેદકત્વં વા ? આદ્યે દૃષ્ટાન્‌તસ્ય સાધનવૈકલ્યમ્। ન હિ પરમાર્થસતઃ શુદ્ધસ્ય બ્રહ્મણઃ સપ્રકારકજ્ઞાનવિષયત્વમ્। ન ચ ધર્મવતો દૃષ્ટાન્તતેત્યુક્તમ્। તસ્ય પક્ષકુક્ષિનિક્ષિપ્તત્વેન નિશ્ચિતસાધ્યવત્ત્વાભાવાત્। દ્વિતીયે  તત્ત્વાવેદકત્વસ્યાબાધિત વિષયત્વરૂપત્વેન સાધ્યાવિશેષપર્યવસાનાદ્ધેતુગ્રહે સિદ્ધસાધનમ્। હેત્વગ્રહે તુ સ્વરૂપાસિદ્ધિઃ। યત્તુ- પ્રમાવિષયત્વમાત્રેણૈવ પરમાર્થત્વોપપત્તૌ વિશેષણે વ્યર્થે ઇતિ। તન્ન। પુરોવર્તિનં રજતતયા જાનામીત્યાદ્યનુવ્યવસાયરૂપપ્રમાવિષયે પ્રાતિભાસિકે વ્યભિચારવારકત્વાત્ સાક્ષાત્પદસ્ય। તત્રૈવ ચ મિથ્યાત્વપ્રમિતેઃ સાક્ષાદ્વિષયે વ્યભિચારવારકત્વાદ્ અનિષેધ્યત્વેનેત્યસ્ય। ન હ્યનુવ્યવસાયમિથ્યાત્વપ્રમે ન ભવતઃ।
નાપ્યનિષેધ્યત્વેનેશ્વરં પ્રતિ સાક્ષાદપરોક્ષત્વં હેતુઃ। સત્યત્વસિદ્ધિં વિના અનિષેધ્યત્વેનેત્યંશસ્યાસિદ્ધેઃ। તથા ચાન્યોન્યાશ્રયઃ। ન ચેશ્વરજ્ઞાનવિષયસ્ય પ્રપપ઼ઞ્ચસ્ય મિથ્યાત્વે તસ્ય ભ્રાન્તત્વપ્રસઙ્ગઃ। મિથ્યાભૂતસ્ય મિથ્યાત્વેનૈવ ગ્રહણાદૈન્દ્રજાલિકવદ્ ભ્રાન્તત્વાયોગાત્। અન્યથા સવિષયકભ્રમજ્ઞાતૃત્વેન ભ્રાન્તત્વસ્ય દુર્વારત્વાપત્તેઃ। અથ નિષેધ્યત્વેન જ્ઞાને તત્પાલનાર્થમીશ્વરસ્ય પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ન, ઐન્દ્રજાલિકપ્રવૃત્તિવદીશ્વરપ્રવૃત્તેરપિ તથાવિધત્વાત્।
નાપિ સપ્રકારકબાધ્યાર્થક્રિયાકારિત્વં હેતુઃ। સપ્રકારકજાગ્રદ્વોધાબાધ્ય સ્વપ્નજલાવગાહનપ્રિયાસઙ્ગમાદિવિશેષિતાપ્રમાણીભૂતજ્ઞાનસ્યાર્થક્રિયાકારિત્વદર્શનેન તદ્વિષયે તત્ર વ્યભિચારાત્। અથ તત્ર જ્ઞાનમેવ સુખાદિજનકં, તચ્ચાબાધ્યમેવેતિ મતમ્। તદસત્। જ્ઞાનમાત્રસ્ય હિ તાદૃક્સુખાજનકત્વેન કિઞ્ચિદ્વિશેષિતસ્યૈવ તથાત્વં વાચ્યમ્। જ્ઞાને ચ વિશેષો નાર્થાતિરિક્તઃ। તદુક્તમ્- `અર્થેનૈવ વિશેષો હિ નિરાકારતયા ધિયામ્-ઽ ઇતિ। અર્થેનેત્યર્થ એવેત્યર્થઃ। તથા ચ મિથ્યાભૂતવિશેષિતસ્ય જનકત્વાભ્યુપગમે મિથ્યાભૂતસ્યાપિ જનકત્વાદ્વ્યભિચાર એવ। તથા ચોક્તં શાસ્ત્રદીપિકાયાં બૌદ્ધં પ્રતિ - `અથ સુખજ્ઞાનમેવાર્થક્રિયા તચ્ચવ્યભિચાર્યેવ। ન હિ ક્વચિદપ્યસતિ સુખે સુખજ્ઞાનમસ્તીત્યશઙ્ક્ય સત્યમેતન્ન તુ તેન પૂર્વજ્ઞાનપ્રામાણ્યાધ્યવસાનં યુક્તમ્। અપ્રમાણેનાપિ પ્રિયાસઙ્ગમવિજ્ઞાનેન સ્વપ્નાવસ્થાયાં સુખદર્શનાદ્ઽ ઇતિ। નનુ વિષયવિશેષોપલક્ષિતસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય સુખજનકત્વમસ્તુ। તત્ કુતો વિષયસ્ય જનકત્વમિતિ ચેન્ન। સ્વરૂપાણામનનુગતતયા જ્ઞાનત્વાદેશ્ચાતિપ્રસક્તતયા અનુગતાનતિપ્રસક્તોપલક્ષ્યતાવચ્છેદકાભાવાદુપલક્ષણત્વાસમ્ભવાત્। નનુ વિશેષણત્વમપ્યસમ્ભવિ। અનાગતજ્ઞાનજન્યે તત્કાલાવિદ્યમાનસ્ય વિષયસ્ય પૂર્વભાવિરૂપજનકત્વાસમ્ભવાદ્ ઇતિ ચેન્ન। સ્વવ્યાપારજન્યે વ્યાપારિણોઽસતો જનકત્વવત્ સ્વજ્ઞાનજન્યેઽપ્યસતો જનકત્વસમ્ભવાત્। અતીતાનાગતાવસ્થસ્યાસત્ત્વધર્માશ્રયત્વેનૈવાભ્યુપગમાત્। અન્યથા ધ્વંસપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વ તજ્જ્ઞાનવિષયત્વાદીનામનાશ્રયત્વાપત્તેઃ। પ્રમાણબલાત્ કારણત્વાભ્યુપગમસ્યાત્રાપિ તુલ્યત્વાત્। કિઞ્ચ સ્વરૂપાબાધ્યસ્ય વિષયાબાધ્યત્વદર્શનેન વિષયબાધે સ્વરૂપબાધસ્યાવશ્યકતયા સ્વપ્નાદિજ્ઞાનં સદેવેત્યસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। અનાદિત્વસ્ય વિષમવ્યાપ્તસ્યોપાધિત્વાચ્ચ। ન ચ અર્થક્રિયાકારિત્વં પ્રતિ પરમાર્થત્વસ્ય બ્રહ્મણિ પ્રયોજકત્વેનાવધારણાદકારણકકાર્યોત્પત્તિ રૂપવિપક્ષબાધકતર્કેણ હેતોઃ સાધ્યવ્યાપકતયા તદવ્યાપકતયોપાધેઃ સાધ્યાવ્યાપકત્વમિતિ વાચ્યમ્ પ્રાતિભાસિકરજ્જુસર્પાદૌ ભયકમ્પાદિકાર્યકારિત્વદર્શનેન પ્રાતિભાસિકસાધારણસ્ય તુચ્છવ્યાવૃત્તસ્ય પ્રતીતિકાલસત્ત્વસ્યૈવાર્થક્રિયાકારિત્વં પ્રતિ પ્રયોજકત્વાત્। પ્રાતિભાસિકસ્યાર્થક્રિયાકારિત્વાનભ્યુપગમે સપ્રકારાબાધ્યેતિ હેતુવિશેષણવૈયર્થ્યાપત્તેઃ। કસ્મિન્નપિ દેશે કસ્મિન્નપિ કાલે કેનાપિ પુરુષેણાબાધ્યત્વં હિ પરમાર્થસત્ત્વમ્। તદપેક્ષયા પ્રતીતિકાલસત્ત્વસ્ય લઘુત્વાચ્ચ। કિઞ્ચ શુદ્ધસ્યાર્થક્રિયાકારિત્વાભાવાત્ સાધનવિકલત્વમ્। ઉપહિતસ્ય પક્ષનિક્ષેપાત્ સાધ્યવિકલત્વમ્।
આરોપિતમિથ્યત્વકત્વાદિત્યપિ ન હેતુઃ। આરોપિતત્વં પ્રાતિભાસિકત્વં ચેત્, પ્રપઞ્ચે હેતોરસિદ્ધિઃ। તત્સિદ્ધેઃ પારમાર્થિકસિદ્ધ્યુત્તરકાલીનત્વાત્। વ્યાવહારિકત્વં ચેત્, શુક્તિરૂપ્યાદૌ વ્યભિચારઃ। ઉભયસાધારણ્યેઽપ્યયમેવ દોષઃ।
કલ્પકરહિતત્વાદિત્યપિ ન હેતુઃ। અસતિ વ્યભિચારાત્। યથાશ્રુતસ્યાસુદ્ધેશ્ચ। નનુ નાસિદ્ધિઃ। શુદ્ધં હિ ચૈતન્યં ન કલ્પકમ્, અદુષ્ટત્વાત્। નોપહિતમ્। કલ્પિત્વાદેવાન્યથાનવસ્થાનાત્। તથા ચ યાવદ્વિશેષાભાવે કલ્પકસામાન્યાભાવસિદ્ધિઃ ઇતિ ચેન્ન। શુદ્ધસ્યાપ્યનાદ્યવિદ્યોપધાનવશેન કલ્પકત્વોપપત્તેઃ। કલ્પકત્વં હિ કલ્પનાં પ્રત્યાશ્રયત્વં, વિષયત્વં, ભાસકત્વં વા। તચ્ચ, સર્વં કલ્પનાસમસત્તાકત્વેન શુદ્ધત્વાવ્યાઘાતકમ્। તદુક્તં સઙ્ક્ષેપશારીરકે-
`આશ્રયત્વવિષયત્વભાગિની નિર્વિભાગચિતિરેવ કેવલા।
પૂર્વસિદ્ધતમસો હિ પશ્ચિમો નાશ્રયો ભવતિ નાપિ ગોચરઃ॥ઽ
ઇતિ। અસ્તુ વોપહિતસ્ય કલ્પકત્વમ્। ન ચાનવસ્થા। અવિદ્યાધ્યાસસ્યાધ્યાસાન્તરાનપેક્ષત્વાત્। સ્વપરસાધારણસર્વનિર્વાહકત્વોપપત્તેઃ। અકલ્પિતસ્ય કલ્પકત્વાદર્શનાચ્ચ। કલ્પિતપ્રતિ બિમ્બવિશિષ્ટાદર્શાદેરાદર્શાન્તરે પ્રતિબિમ્બકલ્પકત્વદર્શનાચ્ચ। બિમ્બસ્ય દ્વિતીયાદર્શ સંમુખત્વાભાવેન તત્ર કલ્પકત્વાયોગાત્। અન્યથા અતિપ્રસઙ્ગાત્। વિસ્તરેણ ચૈતદગ્રે વક્ષ્યામઃ। તદેવં નિરાકૃતાઃ પરમાર્થસત્ત્વે સાધ્યે ષડમી હેતવઃ। એવમન્યેઽપિ નિરાકાર્યાઃ। અથ વિમતં, ન સદ્વિલક્ષણમ્, અસદ્વિલક્ષણત્વાદાત્મવદિતિ અનુમાનાન્તરં ભવિષ્યતીતિ મતમ્। તન્ન। પ્રાતિભાસિકે શુક્તિરૂષ્યાદૌ વ્યભિચારાત્। ન ચ તત્રાસદ્વિલક્ષણત્વહેતુરેવ નાસ્તીતિ વાચ્યમ્। અસદ્વિલક્ષણત્વાભાવે હિ અપરોક્ષતયા પ્રતીતિરેવ ન સ્યાત્। નનુ તર્હ્યસદ્વિલક્ષણત્વે તદ્વિરુદ્ધસદ્વિલક્ષણત્વાયોગઃ,તથા ચ સાધ્યસ્યાપિ વિદ્યમાનત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ ચેન્ન। સત્ત્વે સર્વજનસિદ્ધબાધવિરોધાત્। ગજાદૌ ગોવૈલક્ષણ્યેઽપિ તદ્વિરુદ્ધાશ્વવૈલક્ષણ્યયોગવત્ સદ્વૈલક્ષણ્યેઽપ્યસદ્વૈલક્ષણ્યયોગોપપત્તેઃ પ્રથમમિથ્યાત્વ નિરુક્તાવુક્તત્વાત્।

નનુ - વિમતં,ન ચૈતન્યાજ્ઞાનકાર્યં, ન તત્કાર્યધીવિષયઃ, ન તત્કાર્યસત્ત્વવત્, ન તજ્જ્ઞાનબાધ્યસત્ત્વવદ્વા, તસ્મિન્નપરોક્ષેઽપ્યનિષેધ્યત્વેન સાક્ષાદ્ભાસમાનત્વાદ્, યદેવં તદેવમ્, યથા ઘટે અપરોક્ષેઽપ્યનિષેધ્યત્વેન સાક્ષાદ્ભાસમાનઃ પટો ન ઘટાજ્ઞાનકાર્યાદિઃ। વિપક્ષે ચ તદાપરોક્ષ્યે તદજ્ઞાનવ્યાહતિરેવ બાધિકા। ન ચાસિદ્ધિઃ, અધિષ્ઠાનતયા સુખાદિસાક્ષિત્વેન ચેદાનીમપિ ચૈતન્યાપરોક્ષ્યાદ્- ઇતિ ચેન્ન। સામાન્યાકારેણાપરોક્ષ્યેઽપિ શુક્ત્યાદૌ રજતાદેરનિષેધ્યત્વેન સાક્ષાદ્ભાસમાનતયા તન્ન વ્યભિચારાત્। અથ વ્યાવૃત્તાકારેણ યસ્મિન્ ભાસમાને યદનિષેધ્યત્વેન સાક્ષાદ્ ભાસતે, ન તત્તદજ્ઞાનકાર્યાદીતિ વ્યાપ્તિરિતિ મન્યસે, તર્હ્યસિદ્ધિઃ। નહિ ચૈતન્યમિદાનીં ભ્રમનિવર્તકત્વાભિમતવ્યાવૃત્તાકારાપરોક્ષપ્રતીતિવિષયઃ। તથા સત્યધિષ્ઠાનમેવ ન સ્યાત્। યદા તુ વેદાન્તવાક્યજન્યવૃત્તૌ વ્યાવૃત્તાકારતયા અપરોક્ષં તદા અનિષેધ્યત્વેન પ્રપઞ્ચે આપરોક્ષ્યશઙ્કાઽપિ નાસ્તિ। અતઃ પ્રમાણજન્યાસાધારણાકારભાનસ્યૈવાજ્ઞાનવિરોધિત્વાન્નાપરોક્ષતામાત્રેણાજ્ઞાનપરાહતિપ્રસઙ્ગઃ। યત્ત્વજ્ઞાનપદેન જ્ઞાનાભાવોક્તૌ સિદ્ધસાધનમ્; અનિર્વચનીયજ્ઞાનોક્તૌ ચ તસ્ય ખપુષ્પાયમાણત્વેન પ્રતિયોગ્યપ્રસિદ્ધિરિતિ તત્તુચ્છમ્। અસપ્રતિયોગિકાભાવં સ્વીકુર્વતઃ પરાભ્યુપગમમાત્રેણૈવ પ્રતિયોગિપ્રસિદ્ધિસમ્ભવાત્।
નનુ- વિમતં, નાત્મન્યધ્યસ્તમ્; આત્મસાક્ષાત્કારવત્પ્રવૃત્તિવિષયત્વાત્, યદેવં તદેવં, યથા ઘટસાક્ષાત્કારવત્પ્રવૃત્તિવિષયો ઘટો ન તત્રાધ્યસ્તઃ। ન ચાસિદ્ધિઃ, ઈશજીવન્મુક્તયોરાત્મસાક્ષાત્કારવતોરપિ જગદ્રક્ષણભિક્ષાટનાદૌ પ્રવૃત્તેઃ, શઙ્ખે અધ્યસ્તમપિ પીતત્વં ન શઙ્ખશ્વેતત્વસાક્ષાત્કારવત્પ્રવૃત્તિવિષય ઇતિ ન તત્ર વ્યભિચાર -ઇતિ ચેન્ન। પ્રતિબિમ્બે વ્યભિચારાત્। સહિ મુખૈક્યસાક્ષાત્કારવત્પ્રવૃત્તિવિષયો મુખેઽધ્યસ્તઃ। તદ્વ્યતિરેકેણોપલભ્યમાનત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ।
એવં ચ- વિમતં, નેશ્વરમાયાકલ્પિતં, તં પ્રત્યપરોક્ષત્વાત્, યદેવં તદેવં, યથા ચૈત્રં પ્રત્યપરોક્ષો ઘટો ન ચૈત્રમાયાકલ્પિતઃ। વિમતં, ન જીવકલ્પિતં, તસ્મિન્ સુષુપ્તેઽપ્યવસ્થિતત્વાત્, આત્મવત્। ન ચાસિદ્ધિઃ, પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્। અદૃષ્ટાદેરભાવે પુનરુત્થાનાયોગાચ્ચ - ઇત્યપિ નિરસ્તમ્। આદ્યે ઐન્દ્રજાલિકં પ્રત્યપરોક્ષે તન્માયાકલ્પિતે વ્યભિચારાત્। માયાવિદ્યયોરભેદેન દેહાત્મૈક્યભ્રમે વ્યભિચારાચ્ચ। દ્વિતીયે ત્વસદ્ધેઃ। ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞયા પ્રપઞ્ચસ્ય સ્થાયિત્વસિદ્ધેર્નાસિદ્ધિઃ। સુષુપ્તિકાલસ્થાયિત્વાસાધકત્વસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાયા દૃષ્ટિસૃષ્ટિસમર્થને વક્ષ્યમાણત્વાત્, અદૃષ્ટાદેઃ કારણાત્મનાઽવસ્થિતત્વેન પુનરુત્થાનસમ્ભવાચ્ચ॥
મિથ્યાત્વં આત્માન્યસર્વવૃત્તિ ન, મિથ્યામાત્રવૃત્તિત્વાત્, શુક્તિરૂપ્યત્વવદ્ ઇત્યપિ ન। મિથ્યાત્વન્યૂનવૃત્તિત્વસ્યોપધિત્વાત્। મિથ્યાત્વં ચ સદસદ્વિલક્ષણત્વં, સદ્વિલક્ષણત્વમાત્રં વા। આદ્યે સિદ્ધસાધનમ્। તસ્યાત્માન્યસર્વમધ્યપતિતાસદ્વૃત્તિત્વાભાવાત્। દ્વિતીયે તુ હેતૌ મિથ્યાપદસ્ય સદસદ્વૈલક્ષણ્યપરત્વે સ્વરૂપાસિદ્ધિઃ। સદ્વૈલક્ષણ્યરૂપે પક્ષે તુચ્છસાધારણે સદસદ્વિલક્ષણેતરાવૃત્તિત્વરૂપહેત્વભાવાત્। તસ્યાપિ સદ્વૈલક્ષણ્યમાત્રપરત્વે સન્દિગ્ધાનૈકાન્તિકતા। સાધ્યાભાવવત્યાત્મભેદે હેતુસન્દેહાત્। અપ્રયોજકત્વાદિકં ચ પૂર્વોક્તં દૂષણમનુવર્તત એવ।
આત્મા, પરમાર્થસદન્યઃ, પરમાર્થત્વાદનાત્મવત્। ન ચ કલ્પિતાત્મ પ્રતિયોગિકભેદેનાર્થાન્તરમ્। કલ્પિતમિથ્યાત્વેન મિથ્યાત્વાનુમાનેઽપિ સિદ્ધસાધનાપત્તેરિત્યપિ ન। વ્યાવહારિકપદાર્થમાદાય સિદ્ધસાધને અતિપ્રસઙ્ગાભાવાત્। અનાનન્દત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ।
અથ આત્મા, યાવત્સ્વરૂપમનુવર્તમાનાનાત્મવાન્, યાવત્સ્વરૂપમનુવર્તમાન ભાવરૂપાનાત્મવાન્ વા, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યાનાત્મવાન્, સ્વજ્ઞાનાબાધ્યભાવરૂપાનાત્મવાન્વા, પદાર્થત્વાદ્, ભાવત્વાદ્વા ઘટાદિવદ્ ઇતિ। અત્ર પઞ્ચમપ્રકારાવિદ્યાનિવૃત્ત્યભ્યુપગમપક્ષે સિદ્ધસાધનપરિહારાય સાધ્યયોર્ભાવરૂપપદમનાત્મવિશેષણમિત્યપિ મન્દમ્। `યાવત્સ્વરૂપંઽ ઇત્યસ્ય યત્કિઞ્ચિત્સ્વરૂપપરત્વે સિદ્ધસાધનાદ્। આત્મસ્વરૂપપરત્વે સાધ્યાપ્રસિદ્ધેઃ। ન હિ યાવદાત્મસ્વરૂપમનુવર્તમાનોઽનાત્મા પ્રસિદ્ધોઽસ્તિ। તથા સત્યનુમાનવૈયર્થ્યાત્। અથ - સ્વરૂપપદસ્ય સમભિવ્યાહૃતપરત્વાદ્ વ્યાપ્તિગ્રહદશાયાં દૃષ્ટાન્તસ્વરૂપં પક્ષધર્મતાગ્રહદશાયાં ચાત્મસ્વરૂપમેવ પ્રાપ્યત ઇતિ ન સાધ્યાપ્રસિદ્ધિર્ન વા સિદ્ધસાધનમિતિ - ચેન્ન। શબ્દસ્વભાવોપન્યાસસ્યાનુમાને અનુપયોગાત્। સ્વજ્ઞાનાબાધ્યેત્યત્ર સ્વશબ્દેઽપિ તુલ્યોઽયં દોષઃ.
અથ એવ- વિમતા, બન્ધનિવૃત્તિઃ, સ્વપ્રતિયોગિવિષયવિષયકજ્ઞાનાબાધ્યાનાત્મ સમકાલીના, ઉક્તજ્ઞાનાબાધ્યભાવરૂપાનાત્મસમાનકાલીના વા, બન્ધનિવૃત્તિત્વાત્; નિગડબન્ધનિવૃત્તિવદિત્યપિ - નિરસ્તમ્; પક્ષદૃષ્ટાન્તયોર્બન્ધપદાર્થસ્યૈકસ્યાભાવેન સ્વરૂપાસિદ્ધિ સાધનવૈકલ્યાન્યતરાપાતાત્। સ્વપદે ચોક્તઃ સાધ્યાપ્રસિદ્ધિદોષઃ। હેતૌ ચ બન્ધેતિવિશેષણવૈયર્થ્યાદ્ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ। અપ્રયોજકત્વં ચ કસ્યાશ્ચિન્નિવૃત્તેરનાત્મસમાન કાલીનત્વદર્શનં નિવૃત્તિમાત્રસ્ય તથાત્વસાધનેઃ, સંસારકાલીનાયા દુઃખનિવૃત્તેઃ સમાનાધિકરણદુઃખપ્રાગભાવકાલીનત્વદર્શનમિવ દુઃખનિવૃત્તિમાત્રસ્ય તથાત્વસાધને।
નન્વેવં સામાન્યાનુમાનેષુ નિરાકૃતેષુ વિશેષ્યાનુમાનં ભવિષ્યતિ-
1. આત્મધીઃ, ન સ્વવિષયવિષયકધીબાધ્યા, ધીત્વાત્ શુક્તિધીવત્- ઇત્યપિ બાલભાષિતમ્; સ્વવિરોધ્યવિષયક ( પ્રત્યયવિષયક) ત્વસ્યોપાધિત્વાત્। અન્ધોઽયં રૂપજ્ઞાનવાનિત્યન્ધસ્ય રૂપવિષતયા કલ્પિતં યદ્ જ્ઞાનં તસ્ય રૂપં નાન્ધગમ્યમિતિ સ્વવિષયવિષયકપ્રત્યયબાધ્યત્વદર્શનેન વ્યભિચારાત્। કલ્પિતત્વાત્તત્ર તદ્બાધને પ્રકૃતેઽપિ વૃત્તેઃ કલ્પિતત્વં સમમ્। ધીપદેન ચૈતન્યમાત્રવિવક્ષાયાં તુ સિદ્ધસાધનમેવ।
2.આત્માધિષ્ઠાનકભ્રમહેતુઃ, ન સ્વકાર્યભ્રમાધિષ્ઠાનજ્ઞાનબાધ્યઃ, ભ્રમહેતુત્વાદ્, યદેવં તદેવમ્, યથા સુક્ત્યધિષ્ઠાનકભ્રમહેતુકાચાદીઽ ત્યપિ ચ સાધુ। વ્યાવૃત્તાકારાધિષ્ઠાનજ્ઞાનાનવધિત્વસ્ય સ્વકાર્યભ્રમાધિષ્ઠાનાનારોપિતત્વસ્ય વા ઉપાધિત્વાદ્। દૂરાદિદોષાદુપલાદૌ યત્ર ચાકચક્યકલ્પના તેન ચાકચિક્યદોષેણ શુક્તાવિવ રજતકલ્પના, તત્રાધિષ્ઠાનજ્ઞાનેન ચાકચિક્યરૂપ્યયોરુભયોરપિ બાધદર્શનેન વ્યભિચારાચ્ચ।
3. બ્રહ્માન્યદનાદિ, પરમાર્થસત્, અનાદિત્વાત્, બ્રહ્મવદિત્યપિ ન ભદ્રમ્। તત્ર ધ્વંસાપ્રતિયોગિત્વસ્યોપાધિત્વાત્।
4. બ્રહ્મ, દેશકાલસમ્બન્ધં વિના નાવતિષ્ઠતે, પદાર્થત્વાદ્, ઘટવદિત્યપિ ન। કાલસમ્બન્ધં વિના નાવતિષ્ઠત ઇત્યસ્ય યદા બ્રહ્મ તદાવશ્યં કાલસમ્બન્ધ ઇત્યેવંરૂપા વ્યાપ્તિરર્થઃ। તથા ચ સિદ્ધસાધનમ્। ન હિ યસ્મિન્ કાલે બ્રહ્મ તસ્મિન્ કાલે બ્રહ્મણઃ કાલસમ્બન્ધો નાસ્તિ। એવં યત્રાત્મા તત્ર કાલસમ્બન્ધ ઇતિ દૈશિકવ્યાપ્તાવપિ સિદ્ધસાધનમ્। ન હિ દેશકાલાસમ્બન્ધઃ કદાપ્યસ્તિ। પરમમુક્તૌ તુ ન દેશો ન કાલ ઇતિ સુસ્થિરં સિદ્ધસાધનમ્।
5. બ્રહ્માન્યદ્વેદૈકગમ્યં ધર્માદિ, પરમાર્થસત્, શ્રુતિતાત્પર્યવિષયત્વાદ્, બ્રહ્મવાદિત્યપિ ન સાધુ। પરમાર્થિકત્વેન શ્રુતિતાત્પર્યવિષયત્વસ્યોપાધિત્વાત્।

6. સાક્ષિવેદ્યં સુખાદિ, પરમાર્થસત્, અનિષેધ્યત્વેન દોષાજન્યજ્ઞાનં પ્રતિ સાક્ષાદ્વિષયત્વાદ્, આત્મવદિત્યપિ ન; શુક્તિરૂપ્યાદિષુ વ્યભિચારાત્। તેષાં દોષજન્યવૃત્તિવિષયત્વેઽપિ દોષાજન્યસાક્ષિવિષયત્વાત્। શુદ્ધસ્ય વૃત્તિવિષયત્વાનભ્યુપગમે દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધનવિકલત્વાચ્ચ। દોષજન્યજ્ઞાનાવિષયત્વવિવક્ષાયાં ચાઽસિદ્ધો હેતુઃ। સાક્ષ્યવચ્છેદિકાયા અવિદ્યાવૃત્તેર્દોષજન્યત્વાત્। અસદ્ગોચરશાબ્દજ્ઞાનાત્મકવિકલ્પસ્ય દોષાજન્યત્વેનાસતિ વ્યભિચારાચ્ચ। આત્મનો વૃત્તિવિષયત્વાભ્યુપગમે દોષજન્યદેહાત્મૈક્ય ભ્રમવિષયત્વાત્ સાધનવિકલો દૃષ્ટાન્તઃ। તદનભ્યુપગમે તુ અવિષયત્વમાત્રસ્યૈવ પરમાર્થસત્ત્વસાધકત્વોપપત્તૌ દોષજન્યજ્ઞાનેતિ વિશેષણવૈયર્થ્યાદ્વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ। તાવન્માત્રં ચ પક્ષે સ્વરૂપાસિદ્ધમિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ।
7. વિમતં, પરમાર્થસત્, સ્વવિષયજ્ઞાનાત્પૂર્વભાવિત્વાદ્, આત્મવદિત્યપિ ન। દૃષ્ટસૃષ્ટિપક્ષે અસિદ્ધેઃ। વિષમવ્યાપ્તસ્યાનાદિત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ।
8.અન્યોન્યાભાવાતિરિક્તૈતદ્ઘટસમાનાધિકરણૈતદ્ઘટપ્રતિયોગિકાભાવત્વં, એતદ્ઘટ સમાનકાલીનવૃત્તિ, અન્યોન્યાભાવાતિરિક્તૈતદ્ઘટસમાનાધિકરણૈતદ્ઘટપ્રતિયોગિકાભાવમાત્ર વૃત્તિત્વાત્, એતદ્ઘટપ્રાગભાવત્વવદ્, વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નાભાવપક્ષે વ્યધિકરણધર્મા નવચ્છિન્નેત્યપિ વિશેષણીયમ્। અત્ર ચ સ્વસમાનાધિકરણઃ સ્વસમાનકાલીનોયોઽત્યન્તા ભાવસ્તદપ્રતિયોગિત્વલક્ષણસત્ત્વસિદ્ધિરિત્યપિ ન સાધુ। સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્યૈતદ્ઘટપ્રતિ યોગિકજન્યજનકાન્યતરમાત્રવૃત્તિત્વસ્યોપાધિત્વાત્। ન ચ - પક્ષીભૂતધર્મસ્યાત્યન્તા ભાવવૃત્તિત્વસન્દેહે સાધનાવ્યાપકત્વસન્દેહ ઇતિ- વાચ્યમ્, વિપક્ષવાધકતર્કાનવતારદશાયાં સન્દિગ્ધોપાધેરપિ દૂષણત્વસમ્ભવાત્। ઘટાત્યન્તાભાવત્વે ચ વ્યાભિચારાત્। સંયોગસમ્બન્ધેન ઘટવત્યપિ ભૂતલે સમવાય સમ્બન્ધેન ઘટાત્યન્તાભાવસત્ત્વાત્ સાધ્યાભાવવતિ તત્ર હેતોર્વૃત્તેરિત્યલમતિવિસ્તરેણ। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ વિશ્વસત્યત્વાનુમાનભઙ્ગઃ।
અત મિથ્યાત્વે વિશેષાનુમાનમ્

મિથ્યાત્વે ચ વિશેષતોઽનુમાનાનિ - (1)બ્રહ્મજ્ઞાનેતરાબાધ્યબ્રહ્માન્યાસત્ત્વાનધિકરણત્વં પારમાર્થિકસત્ત્વાધિકરણાવૃત્તિ, બ્રહ્માવૃત્તિત્વાત્, શુક્તિરૂપ્યત્વવત્, પરમાર્થસદ્ભેદવચ્ચ। (2) વિમતં મિથ્યા, બ્રહ્માન્યત્વાત્, શુક્તિરૂપ્યવત્। (3)પરમાર્થસત્ત્વં, સ્વસમાનાધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગ્યવૃત્તિ, સદિતરાવૃત્તિત્વાદ્, બ્રહ્મત્વવત્। (4)બ્રહ્મત્વમેકત્વં વા સત્ત્વવ્યાપકમ્, સત્ત્વસમાનાધિકરણત્વાદ્, અસદ્વૈલક્ષણ્યવત્। (5)વ્યાપ્યવૃત્તિઘટાદિઃ, જન્યાભાવાતિરિક્તસ્વસમાનાધિકરણાભાવમાત્રપ્રતિયોગી, અભાવપ્રતિ યોગિત્વાદ્, અભિધેયત્વવત્। અભિધેયત્વં હિ પરમતે કેવલાન્વયિત્વાદન્યોઽન્યા ભાવમાત્રપ્રતિયોગિ। સ ચ સમાનાધિકરણ એવ। અસ્માન્મતે તુ મિથ્યૈવેતિ, નોભયથાપિ સાધ્યવૈકલ્યમ્। (6) અત્યન્તાભાવઃ, પ્રતિયોગ્યશેષાધિકરણવૃત્તિમાત્રવૃત્તિ, પ્રતિયોગ્યવચ્છિન્નવૃત્તિમાત્રવૃત્તિ વા, નિત્યાભાવમાત્રવૃત્તિત્વાદ્, અન્યોન્યાભાવત્વવત્। (8) ઘટાત્યન્તાભાવત્વં (સ્વ) પ્રતિયોગિ જનકાભાવસમાનાધિકરણવૃત્તિ, એતત્કપાલસમાનકાલીનૈતદ્ઘટપ્રતિયોગિકાભાવવૃત્તિત્વાત્, પ્રમેયત્વવત્। (9) એતત્કપાલમેતદ્ઘટાત્યન્તાભાવાધિકરણમાધારત્વાત્પટાદિવત્। (10) બ્રહ્મત્વં ન પરમાર્થસન્નિષ્ઠાન્યોઽન્યાભાવપ્રતિંયોગિતાવચ્છેદકમ્, બ્રહ્મવૃત્તિત્વાદસદ્વૈલક્ષણ્યવત્। (11) પરમાર્થસત્પ્રતિયોગિકો ભેદો ન પરમાર્થસન્નિષ્ઠઃ, પરમાર્થસત્પ્રતિયોગિકત્વાત્, પરમાર્થસત્ત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિકાભાવવત્।(12) ભેદત્વાવચ્છિન્નં સદ્વિલક્ષણપ્રતિયોગ્યધિ કરણાન્યતરવદ્, અભાવત્વાચ્છુક્તિરૂપ્યપ્રતિયોગિકાભાવવત્। (13) પરમાર્થસન્નિષ્ઠો ભેદઃ, ન પરમાર્થસત્પ્રતિયોગિકઃ પરમાર્થસદધિકરણત્વાત્, શુક્તિરૂપ્યપ્રતિયોગિકભેદવત્। (14) મિથ્યાત્વં બ્રહ્મતુચ્છોભયાતિરિક્તત્વવ્યાપકમ્, સકલમિથ્યાવૃત્તિત્વાત્, મિથ્યાત્વસમાવનાધિ કરણાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વાદ્વા, દૃશ્યત્વવત્। (15) દૃશ્યત્વં પરમાર્થસદવૃત્તિ, અભિધેય માત્રવૃત્તિત્વાચ્છુક્તિરૂપ્યત્વવત્। (16) દૃશ્યત્વં પરમાર્થસદ્ભિન્નત્વવ્યાપ્યમ્, દૃશ્યેતરાવૃત્તિ ધર્મત્વાત્, પ્રાતિભાસિકત્વવત્। (17) ઉભયસિદ્ધમસદ્વિલક્ષણં મિથ્યાત્વાસમાનાધિ કરણધર્માનધિકરણમ્, આધારત્વાચ્છુક્તિરૂપ્યવત્। (18) પ્રતિયોગ્યવચ્છિન્નો દેશઃ, અત્યન્તાભાવાશ્રયઃ, આધારત્વાત્કાલવત્। (19)આત્મત્વાવચ્છિન્નં પરમાર્થસત્ત્વાધિ કરણપ્રતિયોગિક ભેદત્વાવચ્છિન્નરહિતં પરમાર્થસત્વાત્, પરમાર્થસત્વાવચ્છિન્નવત્। પરમાર્થસતિ પરમાર્થસદ્ભેદાઙ્ગીકારવાદિમતેઽપિ સ ભેદો ન પરમાર્થસત્ત્વાવચ્છિન્નનિષ્ઠઃ, કિન્તુ ઘટત્વાદ્યવચ્છિન્નનિષ્ઠ એવ। (20) શુક્તિરૂપ્યં મિથ્યાત્વેન પ્રપઞ્ચાન્ન ભિદ્યતે, વ્યવહારવિષયત્વાદ્, બ્રહ્મવત્। સાધ્યસત્ત્વમત્ર ત્રેધા - સ્વસ્યામિથ્યાત્વેનોભયોર્મિથ્યાત્વેનોભયોરમિથ્યાત્વેન વા। તત્રાન્તિમપક્ષસ્યાસમ્ભવાત્ પક્ષે સાધ્યસિદ્ધિપર્યવસાનં મધ્યમપક્ષેણ, દૃષ્ટાન્તે તુ પ્રથમપક્ષેણેતિ વિવેકઃ। (21)વિમતં મિથ્યા, મોક્ષહેતુજ્ઞાનાવિષયત્વે સત્યસદન્યત્વાત્, શુક્તિરૂપ્યવત્। (22) મોક્ષહેતુજ્ઞાનવિષયત્વં પરમાર્થસત્ત્વવ્યાપકમ્, પરમાર્થસત્ત્વસમાનાધિકરણત્વાત્, પારમાર્થિકત્વેન શ્રુતિતાત્પર્યવિષયત્વવત્। (23) એતત્પટાત્યન્તાભાવઃ, એતત્તન્તુનિષ્ઠઃ, એતત્પટાનાદ્યભાવત્વાત્, એતત્પટાન્યોન્યાભાવવત્। તન્તુનાશજન્યપટનાશસ્ય કદાપિ તન્તુવૃત્તિતા નાસ્તીતિ તત્ર વ્યભિચારવારણાયાનાદિપદમ્। યસ્ય પટસ્યાશ્રયવિભાગેન નાશસ્તદત્યન્તાભાવસ્ય પક્ષત્વે ત્વનાદિપદમનાદેયમેવ। અત્ર ચૈતત્પટપ્રતિયોગિકાત્યન્તાભાવત્વાવચ્છિન્નસ્ય પક્ષીકરણાન્ન સમ્બન્ધાન્તરેણાત્યન્તાભાવમાદાયાંશતઃ સિદ્ધસાધનમ્, પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છેદેન સાધ્યસિદ્ધે રુદ્દેશ્યત્વાત્। સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નો વ્યધિકરણધર્માનવચ્છિન્નશ્ચ યઃ એતત્પટાત્યન્તાભાવઃ, સ એવ વા પક્ષઃ। તન્તુશબ્દેન ચ પટોપાદાનકારણમુક્તમ્। તત્ર ચ પ્રાગભાવસ્ય સત્ત્વાન્ન તેન વ્યભિચારઃ। કાર્યકારણયોરભેદેન સિદ્ધસાધનાદિ દૂષણાનિ પ્રાગેવ તત્ત્વપ્રદીપિકાનુમાનોપન્યાસે નિરાકૃતાનિ। (24) યદ્વા સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નોઽયમેતત્પટા ત્યન્તાભાવઃ, એતત્તન્તુનિષ્ઠઃ, એતત્પટપ્રતિયોગિકાત્યન્તાભાવત્વાત્, સમ્બન્ધાન્તરાવચ્છિન્નૈતત્પટા ત્યન્તાભાવવદિતિ વિશિષ્યાનુમાનમ્। (25) અવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાનધિકરણત્વે સત્યુક્તપક્ષ તાવચ્છેદકવત્, સ્વસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિ, અનાત્મત્વાત્, સંયોગવત્। ન ચ વિશ્વાત્યન્તાભાવે વ્યભિચારઃ, તસ્યાધિકરણસ્વરૂપત્વે અનાત્મત્વહેતોરેવાભાવાત્। અતિરિક્તત્વે તસ્ય મિથ્યાત્વેનાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતયા સાધ્યસ્યૈવ સત્ત્વાત્। ન ચ - અત્યન્તાભાવસ્યાત્યન્તાભાવે તત્પ્રતિયોગિત્વલક્ષણમિથ્યાત્વાસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્; અભાવે અભાવપ્રતિયોગિત્વસ્ય ભાવગતાભાવપ્રતિયોગિત્વવિરોધિત્વાત્, પ્રાગભાવસ્યાત્યન્તાભાવ પ્રતિયોગિત્વેઽપિ તત્પ્રતિયોગિત્વસ્ય ઘટાદૌ સર્વસિદ્ધત્વાત્। ઉપપાદિતઞ્ચૈતન્મિથ્યાત્વમિથ્યાત્વે। અત્ર ચાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાનધિકરણશબ્દેનૈકદેશાવચ્છેદેનાવિદ્યામાનત્વં પક્ષવિશેષણં વિવક્ષિતમ્। એતેન- સ્વસમાનધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વોક્તૌ બાધઃ। અવયવવૃત્તિત્વાનધિકરણત્વોક્તૌ ઘટાદીનામપક્ષત્વાપત્તિરિતિ દૂષણદ્વયમપાસ્તમ્। અનાત્મત્વેહેતુસ્તુ જડત્વહેતુવ્યાખ્યાનેનૈવ વ્યાખ્યાતઃ। (26) અત એવ નિત્યદ્રવ્યાન્યદવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાનધિકરણમુક્તપક્ષતાવચ્છેદકવત્, કેવલાન્વય્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિ, પદાર્થત્વાત્, નિત્યદ્રવ્યવદિત્યપિ સાધુ। દૃષ્ટાન્તશ્ચાયં પરરીત્યા, સ્વમતે તુ શુક્તિરૂપ્યવદિત્યેવ। ન ચ - સ્વરૂપેણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વે અત્યન્તાસત્ત્વાપાતઃ, તદ્વૈલક્ષણ્યપ્રયોજકાભાવદિતિ -વાચ્યમ્, ઉત્પત્તિનિવૃત્ત્યોરન્યતરપ્રતિયોગિત્વેન પરિહારાત્। (27) આત્મત્વાવચ્છિન્નધર્મિકો ભેદો ન પરમાર્થસત્પ્રતિયોગિકઃ, આત્માપ્રતિયોગિકત્વાત્, શુક્તિરૂપ્યપ્રતિયોગિકભેદવત્। ન ચ ઘટપટસંયોગે વ્યભિચારઃ, હેતુમત્તયા નિર્ણીતે અઙ્કુરાદાવિવ સાધ્યસન્દેહસ્યાદોષત્વાત્। એવમન્યેઽપિ પ્રયોગા યથોચિતમારચનીયા વિપશ્ચિદ્ભિરિતિ દિક્।
`હેતવોઽભીષ્ટસિદ્ધ્યર્થં સમ્યઞ્ચો બહવશ્ચ નઃ।
અલ્પાઃ પરસ્ય દુષ્ટાશ્ચેત્યત્ર સ્પષ્ટમુદીરિતમ્॥
અભીષ્ટસિદ્ધાવનુકૂલતર્કબલાબલં ચાત્ર પરીક્ષ્ય યત્નાત્।
પ્રવક્ષ્યતે દોષગણઃ પરેષાં ન ખેદનીયં તુ મનોઽધુનૈવ।ઽ
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ વિશ્વમિથ્યાત્વે વિશેષતોઽનુમાનાનિ॥
[ 1-1-29]
[1-1-30]    30.અથ વિશ્વામિથ્યાત્વસ્યાગમાદિબાધઃ॥
નનુ- અસ્તુ શબ્દબાધઃ, તથાહિ - `વિશ્વં સત્યમ્ઽ, `યચ્ચિકેત સત્યમિત્તન્ન મોઘમ્ઽ, `યાથાતથ્યતોઽર્થાન્ વ્યદધાચ્છાશ્વતીભ્યઃ સમાભ્યઃઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ `અસત્યમપ્રતિષ્ઠં તે જગદાહુરનીશ્વરઽ મિત્યદિસ્મૃતિભિઃ `નાભાવ ઉપલબ્ધેઃઽ `વૈધર્મ્યાચ્ચ ન સ્વપ્નાદિવઽ દિત્યાદિસૂત્રેશ્ચ વિશ્વસ્ય સત્યત્વપ્રતિપાદનાદિતિ - ચેન્ન। શ્રુતેસ્તત્પરત્વાભાવાત્। તથા હિ-
`વિશ્વં સત્યં મઘવાના યુવોરિદાપશ્ચન પ્રમિનન્તિ વ્રતં વામ્।
અચ્છેન્દ્રાબ્રહ્મણસ્પતી હવિર્નોઽન્નં યુજેવ વાજિના જિગાતઽ-

મિતિ ઋક્સંહિતાદ્વિતીયાષ્ટકવાક્યસ્યાયમર્થઃ - હે ઇન્દ્રાબ્રહ્મણસ્પતી ! મઘવાના મઘવાનૌ ઘનવન્તૌ મઘમિતિ ધનનામ, મખવન્તાવિતિ વા। વિશ્વં સર્વં સત્યં કર્મ, સદ્ભૂતત્વાત્, ફલસ્યાવશ્યમ્ભાવિત્વાદ્વા। તાદૃશં કર્મ યુવોરિત્ યુવયોઃ ઇત્ ઇત્થમવધારણે વા। યુવામેવોદ્દિશ્ય સર્વાણિ કર્માણ્યનુષ્ઠેયાનીત્યર્થઃ। આપો વ્યાપનશીલા દેવતાઃ, ચનેત્યેતત્પદદ્વયસમુદાયઃ, ઐકપદ્યં ત્વધ્યાપકસમ્પ્રદાયસિદ્ધમ્। વાં યુવયોર્વ્રતં સઙ્કલ્પં કર્મ વા ન પ્રમિનન્તિ ન હિંસન્તિ (મીઙ્હિંસાયાં, ક્રૈયાદિકઃ,)કિન્ત્વનુમોદન્ત ઇતિ યાવત્। નોઽસ્માકં હવિર્દધ્યાદિકં અન્નં ચ પુરોડાશાદિકં ચ। અચ્છ અભિલક્ષ્ય। વાજિના વેગવન્તાવશ્વવિવ। યુજા યુક્તૌ સન્તૌ। જિગાતં દેબયજનમાગચ્છતમ્। (જિગાતિર્ગતિકર્મા જૌહોત્યાદિકઃ) અન્નં ઘાસં પ્રતિ અશ્વાવિવેતિ વા। યદ્વા- હે ઇન્દ્રાબ્રહ્મણસ્પતી ! વિશ્વં સર્વં, સત્યં સત્યત્વેન પરિદૃશ્યમાનં જગત્, યુવોરિત્ યુવયોરેવ, યુવાભ્યામેવ સૃષ્ટમ્। અથવા- યુવયોરેવ વિશ્વં સર્વં સ્તોત્રં, સત્યં યથાર્થમ્, યદ્યત્ ગુણજાતં સ્તુત્યા પ્રતિપાદ્યતે તત્સર્વં યુવયોર્વિદ્યમાનમેવ ન ત્વારોપિતમિત્યર્થઃ। આપો વ્યાપનશીલા દેવતાઃ, અબુપલક્ષિતાનિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ વા। યુવયોર્વ્રતં જગદુત્પાદનાખ્યં કર્મ ન હિંસન્તિ। ઇત્થં મહાનુભાવૌ યુવાં જિગાતમ્। શેષં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્। તથા ચ સ્તુતિપરતયા નાસ્ય વિશ્વસત્યત્વે તાત્પર્યમ્॥
`શાક્મના શાકો અરુણઃ સુપર્ણ આ યો મહઃ શૂરઃ સનાદનીલઃ।
યચ્ચિકેત સત્યમિત્તન્ન મોઘં વસુ સ્પાર્હમુત જેતોત દાતાઽ
ઇત્યસ્યાપિ અષ્ટમાષ્ટકસ્થસ્યેન્દ્રસ્તુતિપરતયા ન વિશ્વસત્યત્વે તાત્પર્પમ્। તથા હિ- શાક્મના શાકૈવ શાક્મા તેન શાક્મના બલેન। શાકઃ શક્તઃ, સ્વશક્ત્યૈવ સર્વં કર્તું શક્ત ઇત્યર્થઃ। ન હીન્દ્રસ્ય સહાયાન્તરાપેક્ષાસ્તિ, ઇન્દ્રત્વાદેવ। અરુણઃ અરુણવર્ણઃ કશ્ચિત્ શોભનપર્ણઃ પક્ષી આ ગચ્છતીત્યધ્યાહારઃ, ઉપસર્ગશ્રુતેઃ। યો મહો મહાન્ શૂરઃ વિક્રાન્તઃ, સનાત્ પુરાણઃ, અનીલઃ અનીડઃ નીડસ્યાકર્તા। ન હીન્દ્રઃ અગ્નિવત્ કુત્રચિદપિ યજ્ઞે નિકેતનં કરોતિ। એવં સુપર્ણ ઇત્યાદિરૂપકેણેન્દ્રમાહ। સ ઇન્દ્ર ઇદમિદાની કર્તવ્યમિતિ યચ્ચિકેત જાનાતિ, તત્સત્યમિત્સત્યમેવ, ન મોઘં ન વ્યર્થમ્। સ્પાર્હં સ્પૃહણીયં વસુ નિવાસાર્હં ધનં જેતા જયતિ શત્રુભ્યઃ સકાશાત્। ઉત અપિ,દાતા દદાતિ ચ સ્તોતૃભ્યઃ। જેતા દાતેતિ તૃન્। તેન `ન લોકેઽ ત્યાદિના ષષ્ઠીપ્રતિષેધઃ। એવમેવાન્યદપિ સત્યત્વપ્રતિપાદકમુન્નેયમ્। `યાથાતથ્યતોઽર્થાન્ વ્યદધાઽ દિત્યપિ વાક્યં ન પ્રપઞ્ચસત્યત્વે પ્રમાણમ્। તસ્ય પૂર્વસૃષ્ટપ્રકારેણ સર્જનમર્થઃ, ન તુ જગત્સત્યત્વં જગત્સર્જનગતસત્યત્વં વા। યત્ર ચ સ્તુત્યાદિપરત્વં નાસ્તિ, તત્રાપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધાનુવાદકતયા `અગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજઽ મિત્યાદિવાક્યવન્ન તત્પરત્વમ્। ન ચ - ત્વન્મતે સર્વત્ર બ્રહ્મસત્ત્વસ્યૈવ સ્ફુરણાત્તદતિરિક્તસ્ય કાલક્ષયાબાધ્યત્વરૂપસ્ય ઘટાદિસત્ત્વસ્ય પ્રત્યક્ષેણાપ્રાપ્તેઃ તદ્વોધકત્વેન શ્રુતેર્નાનુવાદકત્વમિતિ વાચ્યમ્; ઇતરસત્ત્વબાધપુરસ્સરત્વાદ્ બ્રહ્મસત્ત્વસ્ફુરણાભ્યુપગમસ્ય તત્રૈવ સત્યાદિપદપ્રવૃત્તિસ્વીકારેણ તદતિરિક્તવિશ્વસત્યત્વસ્ય શાબ્દબોધાવિષયત્વાત્ તદાદાયાનુવાદ કત્વાપરિહારાત્। અથ - `પૃથિવી ઇતરભિન્ન, `ન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનીઽ ત્યાદૌ ઘટાદાવેકદેશે પ્રત્યક્ષેણ, બ્રાહ્મણાદાવેકદેશે વાક્યાન્તરેણ, વિધેયસિદ્ધાવપિ સર્વત્રાસિદ્ધત્વાદ્ યથા નાનુવાદકત્વં, તથા વિશ્વમાત્રસત્યત્વસ્ય પ્રત્યક્ષેણાપ્રાપ્તત્વત્ નાનુવાદકગત્વમિતિ- મૈવમ્; દૃષ્ટાન્તે હિ પૃથિવીત્વં હિંસાત્વં ચ એકોઽનુગતો ધર્મ ઇતિ તદવચ્છેદેન વિધેયસ્યાપ્રાપ્તત્વેન તત્ર નાનુવાદકત્વં યુક્તમ્, ઇહ તુ વિશ્વત્વં નામ નૈકો ધર્મોઽસ્તિ, કિન્તુ વિશ્વશબ્દઃ સર્વનામત્વાત્તેન તેન રૂપેણ ઘટપટાદીનામુપસ્થાપકઃ। તેષુ ચ પ્રત્યેકં સત્ત્વં ગૃહીતમેવેતિ કથં નાનુવાદકત્વમ્ ? પ્રકારવૈલક્ષણ્યાભાવાત્। ન ચ એકશાખાસ્થવિધિવાક્યૈકાર્થશાખાન્તરસ્થ વિધિવાક્યસ્ય પુરુષાન્તરં પ્રતીવ યેન પુંસા વાદિવિપ્રતિપત્ત્યાદિના ઘટાદિસત્તા પ્રત્યક્ષેણ ન નિર્ણીતા, તં પ્રત્યર્થવત્ત્વેન નાનુવાદકત્વમિતિ- વાચ્યમ્, એવં સત્યનુવાદ સ્થલસ્યૈવાભાવપ્રસઙ્ગાત્। ન ચ સર્વાવિવાદસ્થલમેવોદાહરણમ્, સર્વાવિવાદસ્ય નિશ્ચેતુમશક્યત્વાત્। પુરોવાદપૂર્વકત્વાદનુવાદસ્યાત્રાયં પુરોવાદ ઇત્યસ્યૈવાભાવાત્ ન શાખાન્તરસ્થવાક્યસ્યાનુવાદકત્વપ્રસઙ્ગઃ।

યત્તુ- બૃહદારણ્યકભાષ્યે દેહભિન્નાત્મબોધિકાયાઃ `અસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યઽ ઇત્યાદિશ્રુતેઃ પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તાનુવાદિત્વમાશઙ્ક્ય વાદિવિપ્રતિપત્તિદર્શનાદિત્યાદિના તત્પરિહૃતમ્; તથા ચ પ્રત્યક્ષસિદ્ધસત્ત્વગ્રાહકત્વેઽપિ વાદિવિપ્રતિપત્તિ નિરાસાર્થકત્વેન નાનુવાદકત્વં પ્રકૃતેઽપીત્યુક્તં તદયુક્તમ્। ભાષ્યાર્થાનવબોધાત્। તથાહિ તત્ર વાદિવિપ્રતિપત્તિદર્શનેન દેહવ્યતિરિક્તત્વેનાત્મનઃ પ્રત્યક્ષતૈવ નાસ્તિ। અન્યથા પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યવાદિનશ્ચાર્વા કાદેસ્તત્ર વિપ્રતિપત્તિર્ન સ્યાદિત્યુક્તમ્, ન તુ વાદિવિપ્રતિપત્તિનિરાસેનાસ્તીત્યાદેસ્સાર્થકત્વમ્, અનનુવાદકત્વં વા। તથા ચોક્તં તત્રૈવ- તસ્માજ્જન્માન્તરસમ્બન્ધ્યાત્માસ્તિત્વે જન્માન્તરેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહાવિશેષોપાયે ચ શાસ્ત્રં પ્રવર્તત ઇતિ। નનુ - ચાતુર્માસ્યમધ્યપર્વણોઃ `દ્વયોઃ પ્રણયન્તી ઽ તિ વાક્યસ્ય ચોદકપ્રાપ્તાગ્નિપ્રણયનવ્યતિરિક્તાગ્નિ પ્રણયનવિધાયકત્વાત્ પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તવ્યાવહારિકસત્ત્વ વિલક્ષણત્રિકાલનિષેધાપ્રતિયોગિત્વરૂપસત્ત્વપ્રમાપકત્વં પ્રકૃતેઽસ્ત્વિતિ - ચેન્ન। ત્રૈકાલિકસત્ત્વ નિષેધશ્રુતિવિરોધેન વિશ્વસત્યત્વશ્રુતેસ્ત્રૈકાલિકસત્ત્વપરત્વાભાવાત્। ન ચ - વૈપરીત્યમેવ કિં નસ્યાત્ ? વિનિગમકાભાવાદિતિવાચ્યમ્ ; તાત્પર્યન્યથાનુપપપત્તિગતિસામાન્યાનામેવ વિનિગમકત્વાત્। અદ્વૈતશ્રુતિર્હિ ષડ્વિધતાત્પર્યલિઙ્ગોપેતા। તત્ર ત્રિવિધં તાત્પર્યલિઙ્ગં પ્રામાણ્યશરીરઘટકમર્થનિષ્ઠમ જ્ઞાતત્વમબાધિતત્વં પ્રયોજનવત્ત્વં ચ। ત્રિવિધં તુ શબ્દનિષ્ઠમતિપ્રસઙ્ગવારકમુપક્રમોપ સંહારયોરૈકરૂપ્યમ્ અભ્યાસઃ, અર્થવાદશ્ચેતિ। તત્ર શબ્દનિષ્ઠલિઙ્ગત્રયે તાવન્ન વિવાદઃ। સર્વાસામેવોપનિષદામેવ પ્રવૃત્તત્વાત્। માનાન્તરાસિદ્ધતયા મોક્ષહેતુજ્ઞાનવિષયતયા ચ અજ્ઞાતત્વં સપ્રયોજનત્વં ચ નિર્વિવાદમેવ। અબાધિતત્વમાત્રં સન્દિગ્ધમ્। તચ્ચાન્યથાનુપપત્ત્યા ગતિસામાન્યેન ચ નિર્ણીયતે। ન હિ સર્વપ્રપપ઼ઞ્ચનિષેધરૂપમદ્વૈતં વ્યાવહારિકમ્, યેન તત્ર શ્રુતેર્વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યં સ્યાત્ ; અતસ્તત્ર તાત્ત્વિકમેવ પ્રામાણ્યમ્, દ્વૈતસત્યત્વં તુ વ્યાવહારિકમ્। અતસ્તત્ર ન શ્રુ-તેસ્તાત્ત્વિકં પ્રામાણ્યમ્। પરસ્પરવિરુદ્ધયોર્દ્વયોસ્તાત્ત્વિકત્વાયોગાદ્, વસ્તુનિ ચ વિકલ્પાસમ્ભવાત્, તાત્ત્વિક વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યભેદેન ચ વ્યવસ્થોપપત્તેઃ, અતત્પરત્વેનાવધારિતસ્ય વિશ્વસત્યત્વવાક્યસ્યૈ વાન્યથા વ્યાખ્યાતુમુચિતત્વાત્। તથા હિ - ચતુર્ધા હિ સામાનાધિકરણ્યમ્‌- અધ્યાસે `ઇદં રજતઽ મિત્યાદૌ, બાધાયાં `સ્થાણુઃ પ્રમાનિઽ ત્યેવમાદૌ, વિશેષણવિશેષ્યભાવેન `નીલમુત્પલમિત્યાદૌઽ અભેદેન `તત્ત્વમસીઽત્યેવમાદૌ। અત્ર ચ બાધાયામધ્યાસે વા સામાનાધિકરણ્યોપપત્તેર્ન સત્યત્વબોધકશ્રુતેઃ ષડ્વિધતાત્પર્યલિઙ્ગોપેતાદ્વૈતશ્રુતિબાધકત્વમ્। નનુ આત્મન આનન્દત્વબોધિકા શ્રુતિરપિ `સુખં સુપ્તોઽસ્મીઽ તિ સાક્ષિપ્રત્યક્ષસિદ્ધાનન્દાનુવાદિના સત્ત્વશ્રુતિવદ્ભવેત્ ઇતિ ચેન્ન, સાક્ષિણ ઉપહિતાનન્દવિષયત્વેન શ્રુતેશ્ચ નિરુપાધિકાનન્દવિષયત્વેન ભિન્નવિષયત્વાદનુવાદત્વાયોગાત્। તદા હિ સ્વરૂપાનન્દો ગૃહ્યતે। સ્વરૂપં ચાજ્ઞાનોપહિતમેવ સાક્ષિવિષયઃ। નનુ - `તત્ત્વમસીઽ ત્યાદૌ નવકૃત્વોઽભ્યાસવત્, પિપાસિતસ્ય જલગોચરપ્રમાણસમ્પ્લવવત્, ઐક્યે ષડ્વિધતાત્પર્યલિઙ્ગવત્, ભાવરૂપાજ્ઞાને પ્રત્યક્ષસિદ્ધે `તમઆસીઽ દિત્યાદિશ્રુતિવત્, સત્ત્વશ્રુતિર્દાર્ઢ્યાર્થા- ઇતિ ચેન્ન। અશેષવિશેષગ્રાહિપ્રત્યક્ષપ્રાપ્તે દાર્ઢ્યાર્થમન્યાનપેક્ષણાત્। પિપાસિતસ્ય શબ્દલિઙ્ગનન્તરં જલે પ્રત્યક્ષમપેક્ષિતમ્, ન તુ પ્રત્યક્ષાનન્તરં શબ્દલિઙ્ગેઃ ન ચ તર્હિ `તમ આસીઽ દિત્યાદેઃ ન કિઞ્ચિદવેદિષમિતિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધાજ્ઞાનદાર્ઢ્યાર્થત્વં ન સ્યાદિતિ - વાચ્યમ્, `તમ આસીઽ દિત્યસ્ય સૃષ્ટિપૂર્વકાલસમ્બન્ધિત્વેનાજ્ઞાનગ્રાહિતયા સુષુપ્તિકાલસમ્બન્ધિત્વેનાજ્ઞાનગ્રાહકં પ્રત્યક્ષમપેક્ષ્ય ભિન્નવિષયત્વેનૈવ પ્રામાણ્યસમ્ભવાત્।
નનુ - `ષડ્વિંશતિરસ્ય વઙ્ક્રયઽ ઇતિ મન્ત્રસ્યાશ્વમેધે ચોદકપ્રાપ્તસ્ય `ચતુસ્ત્રિંશદ્વાજિનો દેવબન્ધોઽ રિતિ વૈશેષિકમન્ત્રેણાપોદિતસ્ય ષડ્વિંશતિરિત્યેવ બ્રૂયાદિતિ વચનવત્ પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તજગત્સત્ત્વસ્ય મિથ્યાત્વશ્રુત્યાપાતતોઽપોદિતસ્ય પ્રતિપ્રસવાર્થં સત્ત્વશ્રુતિઃ ઇતિ ચેન્ન, મિથ્યાત્વશ્રુતેઃ પ્રત્યક્ષબાધકત્વાભ્યુપગમે તસ્યાઃ બલવત્ત્વેન તદ્વિરોધાત્ સત્યત્વશ્રુતેરન્યપરત્વાદ્ દેવતાધિકરણન્યાયાસમ્ભવાચ્ચ પ્રતિપ્રસવાર્થત્વસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્।
નનુ સત્ત્વપ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યે તેનૈવ મિથ્યાત્વશ્રુત્યનુમાનાદિબાધઃ, તદપ્રામાણ્યે ન તેન સત્ત્વશ્રુતેરનુવાદકત્વમ્- ઇતિ ચેન્ન, પ્રત્યક્ષાપ્રામાણ્યેઽપિ તત્સિદ્ધબોધકસ્યાનુવાદકત્વસમ્ભવાત્। ન હિ પ્રમિતપ્રમાપકત્વમનુવાદકત્વમ્,કિન્તુ પશ્ચાદ્વાદકત્વમાત્રમ્। પશ્ચાત્વં ચ પ્રમાણાવધિકમપ્રમાણાવધિકં ચેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ। ન ચ શ્રુતેઃ સર્વસિદ્ધપ્રમાણભાવાયાઃ સદર્થત્વાયાનનુવાદકત્વાય ચ પ્રત્યક્ષાપ્રાપ્તતાત્ત્વિકસત્ત્વવિષયત્વમવશ્યં વક્તવ્યમ્। તથા ચાપ્રમાણેન પ્રત્યક્ષેણ કથં શ્રુતેરનુવાદકત્વમિતિ -વાચ્યમ્; સત્ત્વાંશસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વેઽપિ વાક્યાર્થસ્ય ક્રિયાદિસમભિવ્યાહારસિદ્ધસ્યાપૂર્વત્વેન તદ્વિષયતયૈવાનુવાદકત્વોપપત્તાવદ્વૈત શ્રુતિવિરુદ્ધતાત્ત્વિકસત્ત્વકલ્પનાયાસ્તદર્થમયોગાત્। પરમાર્થસદ્વિષયતા તુ સર્વશ્રુતીનાં શુદ્ધબ્રહ્મતાત્પર્યકત્વેનૈવ,અવાન્તરતાત્પર્યમાદાય વ્યાવહારિકસદ્વિષયતેતિ કર્મકાણ્ડપ્રામાણ્યોપ પાદને વક્ષ્યતે। ન ચ પ્રત્યક્ષં સ્વપ્રામાણ્યનિર્ણનાર્થં શ્રુતિસંવાદમપેક્ષત ઇતિ ન તેન શ્રુતેરનુવાદકત્વમ્। અન્યથા `સત્યં જ્ઞાનમ્ઽ `નેહ નાનેઽ ત્યાદિશ્રુતિરપ્યનુવાદિની સ્યાત્, બ્રહ્મસત્ત્વસ્ય લોકતો ભ્રમાધિષ્ટાનત્વેન લિઙ્ગેન ચ મિથ્યાત્વસ્ય દૃશ્યત્વાદ્યનુમાનેના વેદમૂલપ્રવાહાનાદિવિજ્ઞાનવાદાદિના ચ પ્રાપ્તેરિતિ વાચ્યમ્। યદિ હિ દૃષ્ટેઽપ્યર્થે પ્રત્યક્ષં સ્વપ્રામાણ્યનિર્ણયાય શ્રુતિસંવાદમપેક્ષેત તદા શ્રુતિસંવાદવિરહિણિ દૃષ્ટે કુત્રાપિ નિશ્શઙ્કપ્રવૃત્તિઃ ન સ્યાત્। ન સ્યાચ્ચૈવ `મગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજમિત્યાદ્યપિ અનુવાદકમ્। ન ચેષ્ટાપત્તિઃ, માનાન્તરગૃહીતપ્રમાણભાવપ્રત્યક્ષનિર્ણીતે માનાન્તરસ્યાનનુવાદકત્વે જગત્યનુવાદકત્વકથોચ્છેદ પ્રસઙ્ગાત્। ન ચ `સત્યં જ્ઞાનમ્ઽ `નેહ નાનેઽ ત્યાદેરપ્યનુવાદકતાપત્તિઃ। અનુવાદકતા હિ ન તાવત્ પ્રત્યક્ષેણ। બ્રહ્મત્વસામાનાધિકરણ્યે સત્ત્વાદિકં હ્યનેન પ્રતિપાદનીયમ્। પ્રાગેવ નિરાકૃતત્વાત્। નાપિ પ્રવાહાનાદિવિજ્ઞાનવાદિમતેન। તસ્યાપૌરુષેયશ્રુત્યવધિક પૂર્વત્વાભાવાત્।

ન ચ- સત્ત્વશ્રુતેઃ સત્ત્વપ્રત્યક્ષાનપેક્ષત્વાત્ ન સાપેક્ષાનુવાદકત્વમ્। નિરપેક્ષાનુવાદકત્વં તુ ધારાવહનવન્નાપ્રામાણ્યહેતુઃ, ઉક્તં હિ નયવિવેકે- `સાપેક્ષાનુવાદે હિ ન પ્રમિતિઃ, ન તુ દૈવાદનુવાદે, ધારાવહનવદિતિ ઽ ઇતિ -વાચ્યમ્। યતો લાઘવાદનુવાદકત્વમેવાપ્રામાણ્યે પ્રયોજકમ્। ન તુ સાપેક્ષાનુવાદકત્વમ્। અનધિગતાર્થબીધકત્વસ્ય પ્રામાણ્યઘટકત્વસ્ય તાવતૈવ ગતાર્થત્વાત્। ન ચ તર્હિ ધારાવહનબુદ્ધાવપ્રામાણ્યમ્, તસ્યઃ વર્તમાનાર્થગ્રાહકત્વેન તત્તત્ક્ષણવિશિષ્ટગ્રાહકતયા અનુવાદકત્વાભાવાત્। કિં ચ શ્રુતેરતત્પરત્વે પ્રાપ્તત્વમાત્રમેવ પ્રયોજકમ્। અન્યથા વૈફલ્યેન સ્વાધ્યાયવિધિગ્રહણાનુપપત્તેઃ। અપિ ચેયં સત્ત્વશ્રુતિરપિ સત્ત્વપ્રત્યક્ષસાપેક્ષત્વાત્ સાપેક્ષાનુવાદિન્યેવ। ન હિ સત્ત્વપ્રત્યક્ષં વિના તન્મૂલશક્ત્યાદિગ્રહમૂલકશબ્દપ્રવૃત્તિસમ્ભવઃ। અત એવ "યત્ર તુ પ્રમાણાન્તરસંવાદસ્તત્ર પ્રમાણાન્તરાદિવાર્થવાદાદપિ સોઽર્થઃ પ્રસિધ્યતિ, દ્વયોઃ પરસ્પરાનપેક્ષયોઃ પ્રત્યક્ષાનુમાન યોરિવૈકાર્થે પ્રવૃત્તેઃ, પ્રમાત્રપેક્ષયા ત્વનુવાદકત્વમ્। પ્રમાતા હ્યવ્યુત્પન્નઃ પ્રથમં પ્રત્યક્ષાદિભ્યો યથાઽર્થમવગચ્છતિ, ન તથાઽઽમ્નાયતઃ, તત્ર વ્યુત્પત્ત્યપેક્ષત્વાત્" ઇતિ વાચસ્પત્યુક્તમપ્યેતમર્થં સંવદતિ। તેનામ્નાયસ્ય વ્યુત્પત્યપેક્ષત્વેન પ્રત્યક્ષસાપેક્ષત્વસ્યૈવોક્તેઃ। ન ચ વાદિવિપ્રતિપત્તિનિરાસપ્રયોજનવત્વેન ન નિષ્પ્રયોજનાનુવાદકત્વમ્। સપ્રયોજનાનુવાદકત્વં તુ ન સ્વાર્થપરત્વવિરોધિ। વિદ્વદ્વાક્યે સમુદાયદ્વિત્વાપાદનરૂપપ્રયોજનવત્ત્વેનાનુવાદ્યસ્વાર્થપરતાયા દૃષ્ટત્વાત્। અત એવ તત્ર વાક્યૈકવાક્યતોક્તા। અન્યથા અર્થવાદવત્ પદૈકવાક્યતૈવ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। પ્રત્યક્ષસિદ્ધે વાદિવિપ્રતિપત્તિનિરાસરૂપપ્રયોજનવત્ત્વેન પ્રમાણાન્તરસ્ય સપ્રયોજનતયા સ્વાર્થપરત્વોક્તૌ `અગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજઽ મિત્યાદ્યપિ તેનૈવ પ્રયાજનેન સપ્રયોજનં સ્વાર્થપરં ચ સ્યાત્। તથા ચ ન પ્રત્યક્ષસિદ્ધે વાદિવિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમન્યાપેક્ષા। દૃષ્ટાન્તે તુ સમુદાયાનુવાદેન દ્વિત્વસમ્પાદનસ્યોદ્દેશ્યસ્યાન્યતો લબ્ધુમશક્યતયા તેન પ્રયોજનેન સ્વાર્થપરત્વસ્ય વક્તું શક્યત્વાત્। એતદભિપ્રાયં ચ પૂર્વોક્તં નયવિવેકવાક્યમ્। ન ચ અનુવાદત્વેઽપિ નૈષ્ફલ્યમાત્રમ્, ન ત્વપ્રામાણ્યમ્, યાથાર્થ્યમેવ પ્રામાણ્યં, ન ત્વનધિગતાર્થત્વે સતિ યાથાર્થ્યમિતિ વાચ્યમ્। તાત્પર્યવિષયે શબ્દઃ પ્રમાણમ્ `યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઽ ઇત્યભિયુક્તાભ્યુપગમાત્। અન્યથા સ્વાધ્યાયવિધિગ્રહણાનુપપત્તેરુક્તત્વાચ્ચ। ન હ્યન્યતઃ સિદ્ધેઽર્થે શાસ્ત્રતાત્પર્યમ્, અતો ન તત્ર પ્રામાણ્યમ્, યદાહુર્ભટ્ટાચાર્યાઃ `અપ્રાપ્તે શાસ્ત્રમર્થવ ઽ દિતિ।
નનુ અયમનુવાદો ન `વાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતેઽ ત્યાદિવત્ સ્તુત્યર્થઃ। ન વા
`દધ્ના જુહોતીઽ ત્યાદિવદન્યવિધાનાર્થઃ। અનુવાદ્યત્વેઽપિ અન્યવિધાનાય પ્રમાણાનૂદિતસ્ય તાત્ત્વિકત્વનિયમાત્। નહિ `વ્રીહીન્ પ્રોક્ષતીઽ ત્યાદાવારોપિતવ્રીહ્યાદેર્ધીઃ, અનુવાદ્યસ્યાસત્ત્વે હ્યાશ્રયાસિદ્ધૌ ધર્મધર્મિસંસર્ગરૂપાનુમિતિવેદ્ય ઇવાનુવાદ્યવિધેયસંસર્ગરૂપવાક્યાર્થો બાધિતઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેન્ન। અસ્યાનુવાદસ્યાપ્રાપ્તાન્યપ્રાપ્ત્યર્થત્વાત્। ન ચ પ્રમાણાનૂદિતસ્ય તાત્ત્વિકત્વનિયમઃ। સ્વપ્નાધ્યાયે, શુક્તૌ `નેદં રજતઽ મિતિ વાક્યે ન વ્યભિચારાત્। અથ તત્ર જ્ઞાનવિષયતયા નિષેધ્યતયા ચાનુવાદ ઇતિ ન તાત્ત્વિકત્વમ્, તર્હિ પ્રકૃતેઽપિ `નેહ નાનેઽ તિ નિષેધાર્થત્વાદસ્યાનુવાદસ્ય ન તાત્ત્વિકત્વમિતિ ગૃહાણ। અત એવ વાક્યાર્થસ્યાસત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ, તાત્પર્યવિષયસ્ય સત્ત્વાત્।
અથ `કિં ચનેઽ ત્યનેનૈવાનુવાદસ્ય કૃતત્વાત્ કિમધિકેનેતિ ચેન્ન, સામાન્યતો નિષેધસ્ય હિ `કિં ચને ઽ ત્યનેન નિષેધ્યસમર્પણેઽપિ વિશિષ્ય નિષેધે વિશિષ્ય નિષેધ્યસમર્પણસ્યોપયોગાત્। અથ નિષેધવાક્યસ્ય ન નિષેધ્યસમર્પકવાક્યાન્તરાપેક્ષા, અન્યથા `ન કલઞ્જં ભક્ષયે ઽ દિત્યાદાવપિ નિષેધ્યસમર્પણાર્થં `કલઞ્જં ભક્ષયેઽ દિત્યાદિવાક્યાન્તરસાપેક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ ચેન્ન, સર્વત્રાપેક્ષાનિયમાભાવાત્। સતિ સમ્ભવે પ્રકૃતે ત્યાગાયોગાત્। `અતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિઽ `નાતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતીઽ ત્યદૌ વાક્યાન્તરપ્રાપ્તસ્ય નિષેધદર્શનાચ્ચ। ન ચ તદ્વદેવ વિકલ્પાપત્તિઃ, સિદ્ધે વસ્તુનિવિકલ્પાયોગાત્। ષોડશિગ્રહણાગ્રહણવાક્યયોરુભયોરપિ માનાન્તરાપ્રાપ્તવિષયત્વેન તુલ્યબલત્વવદિહ સત્ત્વશ્રુતેર્માનાન્તરપ્રાપ્તવિષયત્વેન નિષેધશ્રુતેશ્ચા પ્રાપ્તવિષયત્વેન તુલ્યબલત્વાભાવાચ્ચ। અત એવ નિષેધવાક્યપ્રાબલ્યાત્તદનુરોધેનેતરન્નીયતે।
અથ -અપ્રાપ્તાન્યપ્રાર્પ્ત્થત્વેઽપ્યલૌકિકસ્ય `આપશ્ચ ન પ્ર મિનન્તીઽ ઇત્યાદિપદાર્થસંસર્ગસ્ય વિધેયસ્ય સત્ત્વાન્ન નિષેધ્યાર્થાનુવાદકત્વમિતિ ચેન્ન, તદન્યપરત્વસ્ય પ્રાગેવોક્તત્વાત્। નનુ `યત્તન્ને ઽ તિ નિષેધાનુવાદલિઙ્ગાભાવાન્નાનુવાદઃ। ન। યત્કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગાભાવેન લૈઙ્ગિકાભાવસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્ નનુ તર્હિ `તત્સત્યમિઽ ત્યાદ્યપિ `ન સત્તન્નાસદુચ્યતઽ ઇતિ, `અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીઽ દિતિ ચ નિષેધાય ` સન્ ઘટઃઽ `સદ્ ઘટજ્ઞાનમ્ઽ `સત્સુખસ્ફુરણઽ મિત્યાદિસિદ્ધબ્રહ્મસત્ત્વાનુવાદિ સ્યાદ્- ઇતિ ચેન્ન। બ્રહ્મત્વસામાનાધિકરણ્યેન સત્ત્વસ્ય પ્રત્યક્ષાદિભ્યોઽપ્રાપ્તેઃ। શૂન્યવાદપ્રસઙ્ગેન તસ્ય નિષેધાયોગાચ્ચ। `ઇદં સર્વં યદયમાત્મેઽ ત્યત્રાનુવાદલિઙ્ગસમ્ભવેન કલ્પનાચ્ચ। એવમાનન્દશ્રુતેરપિ, `અદુઃખમસુખં સમઽ મિતિ નિષેધાય ન પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તાનન્દાનુવાદિત્વમ્, દુઃખસાહચર્યેણ સુખસ્યાપિ વૈષયિકસ્યૈવ ગ્રહણેન તન્નિષેધાય બ્રહ્મરૂપસુખાનુવાદાયોગાત્। એતચ્ચ સર્વમુક્તં વિવરણે- "નિષ્પ્રપઞ્ચાસ્થૂલાદિવાક્યાનુસારેણ `ઇદં સર્વં યદયમાત્મેઽ ત્યાદીનિ નિષેધ્યસમર્પકત્વેનૈકવાક્યતાં પ્રતિપદ્યન્તે, સુષુપ્તૌ નિષ્પ્રપઞ્ચતાયાઃ પુરુષાર્થત્વદર્શનાદ્ " ઇતિ। અથ- નિષ્પ્રપઞ્ચતા ન પુરુષાર્થઃ। મૂર્ચ્છાયાં તત્ત્વાદર્શનાત્, ન ચ તદા તદજ્ઞાનમાત્રં ન તુ તદભાવ ઇતિ વાચ્યમ્, સમં સુષુપ્તાવપીતિ- ચેન્ન। મૂર્ચ્છાયાં સ્વરૂપસુખસ્ફુરણાભાવાત્। તથા ચ સૂત્રમ્- "મુગ્ધેઽર્ધસમ્પત્તિઃ પરિશેષાદ્ " - ઇતિ। સુષુપ્તિમુક્તિકાલીનનિષ્પ્રપઞ્ચતાયાં સ્વરૂપસુખાનુભવેન તસ્યાઃ પુરુષાર્થત્વાત્। તથા ચ શ્રુતિઃ "દ્વિતીયાદ્વૈ ભયં ભવતિ" ઇતિ। અથ `તસ્માદેકાકી ન રમતઽ ઇતિ શ્રુતેઃ સપ્રપઞ્ચતાપિ પુરુષાર્થઃ। ન। તસ્યા દુઃખસાધનત્વેન પુરુષાર્થત્વાયોગાત્। કર્મકાણ્ડવદસ્યાઃ શ્રુતેઃ અવિવેકિપુરુષપરત્વાચ્ચ।

નનુ `પૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા જુષ્ટસ્તતસ્તેનામૃતત્વમેતીઽ તિ ભેદજ્ઞાનસ્ય મોક્ષહેતુત્વશ્રવણાત્ કથં ન સપ્રપઞ્ચતા પુરુષાર્થ ઇતિ ચેન્ન। મતેઃ પૂર્વં મમાપિ પ્રેરકપૃથક્ત્વદૃષ્ટેઃ, સગુણબ્રહ્મજ્ઞાનવત્ પ્રેરકત્વેન બ્રહ્મજ્ઞાનસ્યાપિ પરમ્પરયોપકારકત્વાત્। `એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યઽ- મિત્યાદિવાક્યસ્વારસ્યાદભેદજ્ઞાનસ્યૈવ સાક્ષાત્ મોક્ષહેતુત્વાત્। અત એવ પ્રેરકત્વજ્ઞાનસ્ય જોષહેતુત્વમુક્તમ્। તથોત્તરત્રાપિ `વેદવિદો વિદિત્વા લીના બ્રહ્મણિ તત્પરા યે વિમુક્તાસ્તદાત્મતત્ત્વં પ્રસમીક્ષ્ય દેહી એકઃ કૃતાર્થો ભવતે વીતશોકઽ ઇત્યભેદ એવ શ્રૂયતે। અતો ન ભેદજ્ઞાનસ્ય મોક્ષહેતુત્વમ્। એતેન `નેહ નાનેઽ તિ શ્રુતિરેવ `વિશ્વં સત્યમ્ઽ ઇત્યબાધ્યત્વરૂપબાધનિષેધાય વિજ્ઞાનવાદાદિપ્રાપ્તવિશ્વનિષેધાનુવાદિની કિં ન સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્। ભાવાભાવયોઃ પરસ્પરવિરહરૂપત્વે સમેઽપિ ભાવગ્રહો નિરપેક્ષત્વાત્ નાભાવગ્રહમપેક્ષતે। અભાવગ્રહસ્તુ સપ્રતિયોગિકતયા ભાવગ્રહમપેક્ષતે। અતો `નેતિ નેતિઽ શ્રુતેરેવ સત્ત્વશ્રુત્યપેક્ષા, ન તુ સત્ત્વશ્રુતેર્નેતિ શ્રુત્યપેક્ષા, અન્યથા અન્યોન્‌યાશ્રયાપત્તેઃ।
નનુ ઉત્સર્ગાપવાદન્યાયોઽસ્તુ યથા હિ `ન હિંસ્યાત્ સર્વા ભૂતાનીઽ તિ શ્રુતિરવિશેષપ્રવૃત્તાપિ હિંસાત્વસામાન્યસ્ય પ્રત્યક્ષાદિપ્રાપ્તત્વાન્નિષેધ્યોપસ્થિતૌ નાગ્નીષોમીયવાક્યમપિ નિષેધ્યસમર્પણાયાપેક્ષતે, તથા `નેતિનેઽ ત્યાદિશ્રુતિરવિશેષપ્રવૃત્તાપિ પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તઘટાદિ સત્ત્વરૂપનિષેધ્યમાદાય નિરાકાઙ્ક્ષા સતી ન પ્રત્યક્ષાપ્રાપ્તધર્માધર્માદિસત્યત્વબોધિકાં `વિશ્વંસત્યઽ મિત્યાદિશ્રુતિમપિ નિષેધ્યસમર્પણાયાપેક્ષિતુમર્હતિ। યત્ર તુ માનાન્તરેણ નિષેધ્યસ્યાપ્રાપ્તિસ્તત્ર નિષેધશ્રુતિઃ નિષેધ્યસમર્પણાય શ્રુત્યન્તરમપેક્ષત એવ। યથા ષોડશિગ્રહણાગ્રહણયોઃ માનાન્તરેણ નિષેધ્યોપસ્થિતાવપિ વાક્યાપેક્ષણે અગ્નીષોમીયહિંસાયા અપિ નિષેધ્યત્વેનાધર્મત્વં સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્, મૈવમ્, અગ્નીષોમીયવાક્યસ્ય નિષેધવિષયન્યૂનવિષયત્વેનાનન્યશેષતયા સ્વાર્થતાત્પર્યવત્તવેન ચ ન નિષેધ્યસમર્પણદ્વારેણ નિષેધવાક્યશેષતા। વિશ્વં સત્યઽમિત્યાદેસ્તુ નિષેધવિષયસમવિષયત્વેન સ્વાર્થતાત્પર્યરહિત્ત્વેન ચ નિષેધ્યસમર્પણદ્વારેણ નિષેધવાક્યશેષતોચિતૈવ। અત એવ પ્રત્યક્ષાપ્રાપ્તધર્માદિસત્ત્વોપસ્થાપનેન વાક્યસાફલ્યમપિ। સ્વાર્થતાત્પર્યરહિતત્વેન ચ નાગ્નીષોમીયવાક્યતુલત્યત્વમિત્યુક્તમ્। અતો દૃશ્યત્વાદિહેતોર્ધર્માદ્યંશેઽપિ શ્રુત્યા ન બાધઃ।
અથવા વ્યાવહારિકસત્ત્વપરેયં વિશ્વસત્યત્વશ્રુતિઃ। ન ચ વ્યાવહારિકસત્ત્વે સર્વાવિપ્રતિપત્તેસ્તત્પ્રતિપાદનવૈયર્થ્યમ્। દશાવિશેષે સ્વર્ગનરકાદિસત્ત્વપ્રતિપાદનેન તત્પ્રાપ્તિ પરિહારાર્થં પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરેવ તત્પ્રયોજનત્વાત્। વ્યાવહારિકત્વં ચ બ્રહ્મજ્ઞાનેતરાબાધ્યત્વં ન તુ અબાધ્યત્વમ્, મિથ્યાત્વબોધકશ્રુતિવિરોધાત્। ન ચૈવં દૃઢભ્રાન્તિજનકત્વાદ્ અત્યન્તાપ્રામાણ્યાપત્તિઃ, સ્વપ્નાર્થપ્રતિપાદનવદુપપત્તેઃ। એતાવાનેવ વિશેષઃ - તત્ પ્રાતિભાસિકમ્, ઇદં તુ વ્યાવહારિકમિતિ। નનુ મિથ્યાત્વશ્રુતેર્લક્ષણયા અખણ્ડચિન્માત્રપરત્વેન સત્ત્વબોધનાદ્ અવિરોધિત્વમેવ। ન। અખણ્ડાર્થબોધસ્ય દ્વિતીયાભાવબુદ્ધિદ્વારકત્વેન જગત્સત્યત્વવિરોધિત્વાત્। ન ચ પ્રપઞ્ચસત્યત્વશ્રુતેરપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ, અતત્ત્વાવેદ કત્વસ્યાવાન્તરતાત્પર્યમાદાયેષ્ટત્વાત્। પરમતાત્પર્યેણ તુ તત્ત્વાવેદકત્વં સર્વશ્રુતીનામપિ સમમ્। પ્રાતિભાસિકવ્યાવૃત્તસ્ય વ્યાવહારિકસ્ય તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વાદિરૂપસ્ય નિરાકર્તુમશક્યત્વાત્। આસાં વ્યાવહારિકં પ્રામાણ્યમવ્યાહતમેવ। `અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીઽ દિત્યાદિશ્રુત્યનુરોધેનાપિ `તત્સત્યઽ મિત્યાદિશ્રુતિર્ન બ્રહ્મણિ વ્યાવહારિકસત્ત્વપરા। બ્રહ્મણો વ્યવહારાતીતત્વાત્। તસ્યાપરમાર્થત્વેન ચ નિરધિષ્ઠાનતયા શૂન્યવાદાપત્તેઃ। કિઞ્ચિત્તત્ત્વમગૃહીત્વા ચ બાધાનુપપત્તેઃ। અત એવ સત્યત્વશ્રુતિવિરોધેન મિથ્યાત્વશ્રુતિરેવાન્યપરેત્યપિ ન। ષડ્વિધતાત્પર્યલિઙ્ગોપેતત્વેન મિથ્યાત્વશ્રુતેરનન્યપરતયા પ્રબલત્વાત્। વૈદિકતાત્પર્યવિષયસ્ય ચ તાત્ત્વિકત્વનિયમેન તાત્પર્યજ્ઞાપકાનામપિ લિઙ્ગાનામર્થતથાત્વ એવ પર્યવસાનાત્। સત્ત્વશ્રુતિવાક્યસ્થપદાનાં ચાન્યપરત્વાન્ન સત્ત્વે તાત્પર્યલિઙ્ગાશઙ્કા।
નનુ યદિ સત્ત્વશ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તાર્થત્વાન્ન સ્વાર્થપરા, તર્હિ મિથ્યાત્વશ્રુતિરપિ તદ્વિરુદ્ધાર્થત્વાત્ સ્વાર્થપરા ન સ્યાત્। તત્પ્રાપ્તિતદ્વિરોધયોસ્તાત્પર્યાભાવહેત્વોરુભયત્રાપિ સમત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ન। પ્રત્યક્ષાપેક્ષયા ચન્દ્રાધિકપરિમાણબોધકાગમસ્યેવ મિથ્યાત્વબોધકાગમસ્યાપિ બલવત્વેન પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તાનુવાદિસત્ત્વશ્રુત્યપેક્ષયાપિ બલવત્ત્વાત્ (પ્રાપ્તાર્થાપ્રાપ્તાર્થયોર્વિરોધે પ્રાપ્તાર્થસ્યાપ્રાપ્તવિધ્યર્થત્વેનાન્યશેષત્વનિયમાદપ્રાપ્તાર્થસ્યૈવાનન્યશેષત્વેન બલવત્ત્વાત્।) અન્યથો ભયોરપિ અપ્રામાણ્યાપત્તેઃ। તદુક્તં સઙ્ક્ષેપશારીરકે - `અતત્પરા તત્પરવેદવાક્યૈર્વિરુધ્યમાના ગુણવાદ એવેતિઽ। અત એવાનન્યશેષમિથ્યાત્વશ્રુતિવિરોધાત્ ન પ્રત્યક્ષાગૃહીતત્રિકાલા બાધ્યત્વરૂપસત્યત્વપરા જગત્સત્યત્વશ્રુતિરિત્યુક્તમ્। અદ્વૈતશ્રુતેશ્ચ પ્રાબલ્યે નિરવકાશત્વતાત્પર્ય વત્ત્વાદિકમેવ પ્રયોજકમ્, ન નિષેધવાક્યત્વમ્। એતેન નિષેધવાક્યત્વેન પ્રાબલ્યે કિતિ તદ્ધિતે વૃદ્ધિવિધાયકાત્ `કિતિ ચઽ ઇતિ સૂત્રાત્ સામાન્યતો ગુણવૃદ્ધિનિષેધકં ક્ઙિતિ ચેતિ સૂત્રં બલવત્ સ્યાદ્, અગ્નીષોમીયવાક્યાદહિંસા વાક્યમ્, ષોડશિનો ગ્રહણવાક્યાદગ્રહણવાક્યમ્, `સત્યં જ્ઞાનમનન્તઽ મિત્યાદિવાક્યાદ્‌ `અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીઽ દિત્યાદિવાક્યં ચ બલવત્ સ્યાદિત્યપાસ્તમ્। સામાન્યવિશેષભાવાદિના સાવકાશત્વનિરવકાશત્વાદિરૂપબલવૈપરીત્યાત્। `વિશ્વં સત્યઽ મિત્યાદેસ્તુ વ્યાવહારિક સત્ત્વવિષયતયા અન્યશેષતયા ચ સાવકાશત્વાદેઃ પ્રાગુક્તત્વાત્। તસ્માન્ન સત્ત્વશ્રુતિવિરોધઃ। નાપિ
અસત્યમપ્રતિષ્ઠં તે જગર્દાહુરનીશ્વરમ્।
એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય નષ્ટાત્માનોઽલ્પબુદ્ધયઃ॥ (ગીઓ)
ઇત્યાદિસ્મૃતિવિરોધઃ, સદ્વિવિક્તત્વવાદિનો મમ જગત્યસદ્વૈલક્ષણ્યાઙ્ગીકારેણ તત્પ્રતિપાદકસ્મૃતિ વિરોધાભાવાત્।
નનુ `નાભાવ ઉપલબ્ધેઽ `વૈધર્મ્યાચ્ચ ન સ્વપ્નાદિવઽ દિતિ સૂત્રદ્વયેન જગતઃ પારમાર્થિકસત્ત્વબોધનેન વિરોધઃ। ન ચાનેન શૂન્યવાદિનિરાસાર્થેનાસદ્વૈલક્ષણ્યમાત્રપ્રતિપાદનાન્ન વિરોધઃ। અર્થક્રિયાકારિત્વલક્ષણસ્યાસદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય શૂન્યાવાદિમતેઽપિ સત્ત્વેન તન્મતનિરાસાર્થત્વાનુપપત્તેઃ। નિષેધાપ્રતિયોગિત્વરૂપસ્યાસદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય ત્વયાપ્યનઙ્ગીકારાત્। અસદ્વૈલક્ષણ્યમાત્રસ્ય સાધને સૂત્રે સ્વપ્નવૈલક્ષણ્યોક્ત્યયોગાચ્ચ। વ્યાવહારિકસત્યત્વમાત્રેણ સ્વપ્નવૈલક્ષણ્યસ્ય ત્વયાપ્યઙ્ગીકારાદ્। અસદ્વૈલક્ષણ્યમાત્રસ્ય તન્મતેઽપિ સત્વાચ્ચ। તદુક્તં બૌદ્ધૈઃ- `દ્વે સત્યે સમુપાશ્રિત્ય બુદ્ધાનાં ધર્મદેશનાઽ ઇતિ ચેન્ન। સૂત્રાર્થાનવબોધાત્। તથા હિ - સદ્રૂપાદ્ બ્રહ્મણો જગત્સર્ગં વદતઃ સમન્વયસ્ય સર્વમસદિત્યનુમાનેન વિરોધસન્દેહે
`સન્નાસન્ન સદસન્ન નચાનુભયતત્ત્વકમ્।
વિમતં તર્કપીડ્યત્વાન્મરીચિષુ યથોદકમ્॥ઽ
ઇતિ બ્રહ્મસાધારણ્યાં નિસ્તત્ત્વતાયાં પ્રાપ્તાયાં સૂત્રેણ પરિહારઃ। સતો બ્રહ્મણો નાભાવઃ ન શૂન્યત્વમ્, ઉપલબ્ધેઃ સત્ત્વેન પ્રામાણાત્ પ્રતીતેઃ। તથા ચ કિઞ્ચિત્પરમાર્થસદવશ્યં શૂન્યવાદિનાપિ સ્વીકાર્યમ્, અન્યથા બાધસ્ય નિરવધિકત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ સૂત્રાર્થઃ। સ ચ ન પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વવિરોધી। તથા ચોક્તં -
`બાધિતોઽપહ્નવો માનૈઃ વ્યાવહારિકમાનતા।

માનાનાં તાત્ત્વિકં કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ નાશ્રિત્ય દુર્ભણા॥ઽ ઇતિ।
નાપિ સ્વપ્નવૈધર્મ્યોક્ત્યયોગઃ, તસ્યાઃ `વિમતં નિસ્તત્ત્વં તર્કપીડ્યત્વાત્ મરુમરીચિકાજલવઽ દિત્યનુમાને બાધ્યત્વપ્રમાણા ગમ્યત્વદોષજન્યત્વાદ્યુપાધિપ્રદર્શનપરત્વાત્ વિજ્ઞાનવાદનિરાકરણપરેણાપિ નાનેન સૂત્રેણ વિરોધઃ। રુપાદિરહિતબ્રહ્મજગદુપાદાનત્વપ્રતિ પાદકસમન્વયસ્ય નીલાદ્યાકારં વિજ્ઞાનં સાધયતા અનુમાનેન વિરોધસન્દેહે-
સ્વપ્નધીસામ્યતો બુદ્ધેર્બુધ્યાઽર્થસ્ય સહેક્ષણાત્।
તદ્ભેદેનાનિરુપ્યત્વાત્ જ્ઞાનાકારોઽર્થ ઇષ્યતામ્॥
વિમતા ધીઃ, ન જ્ઞાનવ્યતિરિક્તાલમ્બના, ધીત્વાત્, સ્વપ્નધીવત્। વિપક્ષે ચ જ્ઞાનાભાનેઽપ્યર્થભાનપ્રસઙ્ગો બાધકઃ। નહિ ભિન્નયોરશ્વમહિષયોઃ સહોપલમ્ભનિયમોઽસ્તિ। તસ્માન્ન જ્ઞાનાતિરિક્તં સદિતિ પ્રાપ્તે પરિહાતસૂત્રં `નાભાવ ઉપલબ્ધેઽ રિત્યાદિ।
બાધેન સોપાધિકતાનુમાને ઉપાયાભાવેન સહોપલમ્ભઃ।
સારૂપ્યતો બુદ્ધિતદર્થભેદસ્થૂલાર્થભઙ્ગો ભવતોઽપિ તુલ્યઃ॥
સૂત્રાર્થસ્તુ - નાભાવઃ જ્ઞાનાતિરિક્તસ્યાર્થસ્ય નાસત્વમ્, કિન્તુ વ્યવહારદશાબાધ્યાર્થક્રિયાકારિત્વ રૂપં સત્ત્વમેવ। ઉપલબ્ધેઃ જ્ઞાનાતિરેકેણ પ્રમાણૈરુપલબ્ધેઃ। સ્વપ્નવૈધર્મ્યોક્તિઃ બાધ્યત્વાદ્યુપાધિપ્રદર્શનાય। તેન બાધાત્ સોપાધિકત્વાચ્ચ પૂર્વાનુમાનં દુષ્ટમિત્યર્થઃ। તસ્માન્નૈવમપિ વિરોધશઙ્કા। તદુક્તં તસ્માન્ન જ્ઞાનાકારોઽર્થઃ, કિન્તુ બાહ્યઃષ સ ચાર્થક્રિયાકારિત્વસત્ત્વોપેતોઽપિ અદ્વૈતશ્રુતિવશાદ્ બ્રહ્મણિ કલ્પિતો ન પરમાર્થસન્નિતિ સિદ્ધાન્તસ્ય સુગતમતાદ્ભેદ ઇતિ। ઉક્તં ચાત્મતત્ત્વવિવેકે-
`ન ગ્રાહ્યભેદમવધૂય ધિયોઽસ્તિ વૃત્તિ
સ્તદ્વાધને બલિનિ વેદનયે જયશ્રીઃ।
નો ચેદનિન્દ્યમિદમીદૃશમેવ વિશ્વં
તથ્યં તથાગતમતસ્ય તુ કોઽવકાશઃ॥ઽઇતિ
ધર્મિગ્રાહકમાનબાધશ્ચ પ્રાગેવ પરિહૃત ઇતિ શિવમ્॥ ઇતિ વિશ્વમિથ્યાત્વસ્યાગમાદિબાધોદ્ધારઃ॥
[ 1-1-30]
[1-1-31]    31.અસતઃ સાધકત્વે બાધકવિવરણમ્
નનુ સત્ત્વસાધકાનાં મિથ્યાત્વસાધકાનુમાનેભ્યઃ પ્રાબલ્યમ્। મિથ્યાત્વ સાધકપ્રતિજ્ઞાદ્યુપનીતપક્ષાદીનાં મિથ્યાત્વાબોધને સર્વમિથ્યાત્વાસિદ્ધિઃ, તદ્બોધને પરસ્પરવ્યાહતિરાશ્રયાસિદ્ધ્યાદિકં ચેતિ ચેન્ન। મિથ્યાત્વસાધકપ્રતિજ્ઞાદ્યુપનીતપક્ષાદીનાં મિથ્યાત્વબોધનેઽપિ વ્યાહત્યભાવાત્। પ્રતિજ્ઞાદિભિસ્તેષાં ત્રિકાલાબાધ્યત્વરૂપસત્ત્વાપ્રતિપાદનાત્। નનુ સાધકત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા પરમાર્થસત્ત્વમાયાતિ। પરમાર્થસત એવ સાધકત્વાત્। સાધકતાયાઃ પ્રાક્સત્ત્વઘટિતત્વાત્। ન તુ ધીમાત્રવિષયત્વમ્, અપરોક્ષધીવિષયત્વમ્, સત્ત્વેન તાદૃશધીવિષયત્વં વા સાધકતાપ્રયોજકમ્। તુચ્છે નિત્યાતીન્દ્રિયે ચાતિવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિભ્યામ્। તત્ત્વેન જ્ઞાનમપિ ન તત્ર પ્રયોજકમ્। વહ્નિત્વેનાજ્ઞાતેઽપિ વહ્નૌ દાહકત્વદર્શનાદ્। વહ્નિત્વેન જ્ઞાતેઽપિ ગુઞ્જાપુઞ્જે તદદર્શનાચ્ચ। નાપિ ત્રિચતુરકક્ષ્યાસ્વબાધિતાસત્ત્વપ્રતીતિસ્તન્ત્રમ્। આત્મનો ગૌરત્વેનાનિત્યત્વસ્ય નભસો નૈલ્યેન સ્પર્શવત્ત્વસ્ય ચાપત્તેઃ। ગૌરોઽહં; `નીલં નભઃઽ ઇત્યાદિપ્રતીતાવપિ ત્રિચતુરકક્ષ્યાસ્વબાધાદ્, યૌક્તિકબાધસ્ય ત્વન્મતે પ્રકૃતેઽપિ ભાવાદિતિ ચેન્ન। યાદૃશ્યા બુદ્ધ્યા તવ નભોનૈલ્યાદિધીવ્યાવૃત્તયા ઘટાદૌ સત્ત્વસિદ્ધિઃ તાદૃગ્બુદ્ધિવિષયત્વસ્યૈવ સાધકત્વે તન્ત્રત્વાત્। અત એવ લોકપ્રસિદ્ધિસ્તન્ત્રમિતીષ્ટ સિદ્ધ્યુક્તમપ્યુક્તાભિપ્રાયેણ સમ્યગેવ। એવં ત્રિચતુરકક્ષ્યાસ્વબાધિતા વાદિપ્રતિવાદિપ્રાશ્નિકાદીનાં સત્તવબુદ્ધિસ્તન્ત્રમિત્યુપપન્નમેવ। ગુઞ્જાપુઞ્જસ્ય વહ્નિત્વે, આત્મનો ગૌરત્વે, નભસો નીલત્વે ચ તાદૃગ્બુદ્ધિવિષયત્વસ્ય તવાપ્યસમ્પ્રતિપત્તેઃ। અન્યથા તેષામપિ તત્ર સત્ત્વસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્।
અથ યાદૃશ્યા શબ્દે ક્લૃપ્તદોષરહિતયા બુદ્ધ્યા તવ બ્રહ્મણિ સત્ત્વસિદ્ધિઃ તાદૃશ્યા પ્રત્યક્ષે ક્લૃપ્તદોષરહિતયા મમ જગતિ સત્ત્વસિદ્ધિરસ્તુ, સાધકતુલ્યત્વાદિતિ ચેન્ન। બ્રહ્મસત્ત્વબુદ્ધિવદ્ જગત્સત્ત્વબુદ્ધેરબાધિતત્વાભાવાત્। ત્રિકાલાબાધ્યત્વરૂપસ્ય સત્ત્વસ્ય પ્રત્યક્ષાવિષયતાયા ઉક્તત્વાચ્ચ। ન ચ બુદ્ધિવિષયત્વસ્ય તન્ત્રત્વે વહ્નિત્વેનાજ્ઞાતસ્ય વહ્નેરદાહકત્વપ્રસઙ્ગઃ, અમૃતત્વેન જ્ઞાતસ્ય ચ વિષસ્ય સઞ્જીવકત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્। વહ્નૌ તાદૃગ્બુદ્ધિવિષયત્વસ્યેશ્વરાદિસાધારણસ્ય સત્ત્વાત્। વિષે સઞ્જીવકત્વપ્રસઙ્ગસ્ય નભોનૈલ્યાદિતુલ્યત્વાત્। વસ્તુતસ્તુ જ્ઞાતાજ્ઞાતસાધારણં વ્યાવહારિકં સત્ત્વમેવ સાધકત્વે તન્ત્રમ્। તચ્ચ બ્રહ્મજ્ઞાનેતરબાધ્યત્વમેવ। તચ્ચ ન મિથ્યાત્વઘટિતમ્। અત્યન્તાબાધ્યે બ્રહ્મજ્ઞાનબાધ્યે ચ તુલ્યત્વાત્। અત એવ નેદં પરમાર્થસત્ત્વવ્યાપ્યમ્। એવં ચ પરમાર્થસત્ત્વસ્ય સાધકતાયામતન્ત્રત્વેન તદભાવેઽપિ ન સાધકતાનુપપત્તિઃ।
એતેન- વ્યાવહારિકત્વં બ્રહ્મજ્ઞાનબાધ્યત્વં વા ? વ્યાવહારિકવિષયત્વે સતિ સત્ત્વં વા ? સત્ત્વેન વ્યવહારમાત્રં વા ? નાદ્યઃ। મિથ્યાત્વસિદ્ધેઃ પ્રાક્ તદસિદ્ધ્યા અન્યોન્યાશ્રયાત્। નાપિ દ્વિતીયઃ। તસ્યાસ્માકં મિથ્યાત્વવિરોધિત્વેનેષ્ટત્વાત્। ન તૃતીયઃ। સત્ત્વાભાવે સાધકત્વાનુપપત્તેરિતિ-નિરસ્તમ્। ઉક્તનિરુક્તેરદુષ્ટત્વાત્। ન ચ હેત્વાદીનાં વ્યાવહારિકસત્ત્વે સાધ્યસ્યાપિ વ્યાવહારિકસત્ત્વમેવ સ્યાદનુમિતિવિષયસાધ્યસ્ય પરામર્શવિષયહેતુના સમાનસત્તાકત્વનિયમાદિતિ વાચ્યમ્। દૃશ્યત્વવન્મિથ્યાત્વસ્યાપિ વ્યાવહારિકત્વેન સમાનસત્તાકત્વસ્યેષ્ટત્વાત્। સમાનસત્તાકત્વનિયમાસિદ્ધેશ્ચ। ધૂલીપટલે ધૂમભ્રમાદપિ વહ્ન્યનુમિતિપ્રમાદર્શનાદ્। ગન્ધવ્યાપ્યપૃથિવીત્વપ્રમાતોઽપિ ગન્ધપ્રાગભાવાવચ્છિન્ને ઘટે પક્ષે બાધાસ્ફૂર્તિદશાયામનુમિતિભ્રમદર્શનાચ્ચ। મિથ્યાત્વસ્ય મિથ્યાત્વેઽપિ તત્ત્વાવેદક શ્રુતિવેદ્યત્વોપપત્તિઃ। સત્ત્વેન સત ઇવ મિથ્યાત્વેન મિથ્યાભૂતસ્યાપિ પ્રમાણગમ્યત્વાવિરોધાદ્। એકાંશે તત્ત્વાવેદકત્વાભાવેઽપિ અપરાંશે તત્ત્વાવેદકત્વોપપત્તેઃ।
નનુ વ્યાવહારિકત્વં સાધકતાયામતન્ત્રમ્। અજ્ઞાનાદિસાધકે પરમાર્થસતિ સાક્ષિણિ તદભાવાદિતિ ચેન્ન। બ્રહ્મજ્ઞાનેતરાબાધ્યત્વસ્યાત્યન્તાબાધ્યેઽપિ સત્ત્વસ્યોક્તત્વાત્। ત્રૈવિદ્યવિભાગે પારમાર્થિકવ્યાવૃત્તવ્યાવહારિકત્વનિરુક્તાવપિ જનકતાયાં તત્સાધારણ્યેઽપ્યદોષાત્। વસ્તુતસ્તુ- સાક્ષ્યપ્યજ્ઞાનોપહિત એવાજ્ઞાનાદિસાધકઃ। સ ચ વ્યાવહારિક એવ। અનુપહિતેન પરમાર્થસદાકારેણ તસ્યાસાધકત્વાત્। એવં ચ વ્યાવહારિકસત્ત્વમેવ સર્વત્ર સાધકતાયાં પ્રયોજકમિતિ સ્થિતમ્। યથા ચાજ્ઞાનોપહિતસ્ય સાક્ષિત્વેઽપિ નાત્માશ્રયાદિદોષઃ તથોક્તં દૃશ્યત્વહેતૂપપાદને પ્રાક્। અગ્રે ચ વક્ષ્યતે। યત્ર ચ યત્સાધકં વ્યાવહારિકમ્ તત્ર તદ્ વ્યાવહારિકમ્। યત્ર તુ સાધકં પ્રાતીતિકં, તત્ર ફલમપિ તથૈવ, ન તુ વ્યાવહારિકમિતિ સર્વવિધિપ્રતિષેધાદિવ્યવહારાસઙ્કરઃ। અત એવ લોકસ્યાપિ વ્યતિક્રમે વિચારસ્ય યાદૃચ્છિકવાઙ્માત્રતાપત્તિરિત્યુદયનોક્તમપિ નિરસ્તમ્, વ્યાવહારિકસત્ત્વેન લોકમર્યાદા નતિક્રમાત્। ભટ્ટાચાર્યવચનાનિ વિરુદ્ધત્વેન ભાસમાનાનિ સત્ત્વત્રૈવિધ્યનિરૂપણાયામવિરોધેન વ્યાખ્યાસ્યન્તે। તસ્માત્ પક્ષાદિસર્વમિથ્યાત્વસાધનેઽપિ ન વ્યાહતિઃ॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અસતઃ સાધકત્વોપપત્તિઃ।
[ 1-1-31]
[1-1-32]    32.અસતઃ સાધકત્વાભાવે બાધકોદ્ધારઃ

નનુ સત્ત્વાપેક્ષયા તુચ્છવિલક્ષણત્વાદેર્ગૌરવતરત્વેન સાધકત્વે કથં તન્ત્રત્વમિતિ ચેન્ન। ત્રિકાલબાધવિરહરૂપસ્ય સત્ત્વસ્ય લઘુત્વાભાવાત્। જાત્યાદિરૂપસ્ય તસ્ય મિથ્યાત્વાવિરોધિત્વાદ્। ઉભયસિદ્ધે સદ્વિવિક્તે સાધકત્વદર્શનેન પારમાર્થિકસત્ત્વસ્ય સાધકત્વાપ્રયોજકત્વાચ્ચ। તથા હિ- પ્રતિબિમ્બે બિમ્બસાધકત્વં તાવદસ્તિ। તસ્ય બિમ્બાત્મના સત્ત્વેઽપિ પ્રતિબિમ્બાકારેણાસત્ત્વાત્ પરમાર્થસત્ત્વં ન સાધકત્વે પ્રયોજકમ્। એવં સ્વાપ્નાર્થસ્યાસતોઽપિ ભાવિશુભાશુભસૂચકત્વમ્। યદ્યપિ તત્રત્યદર્શનસ્યૈવ સૂચકત્વમ્। `પુરુષં કૃષ્ણં કૃષ્ણદન્તં પશ્યતિઽ ઇત્યાદિશ્રુતિબલાત્। તથાપિ દર્શનમાત્રસ્યાતિપ્રસક્તત્વેન વિષયોઽપ્યવશ્યમપેક્ષણીય એવ। એવં સ્ફટિકલૌહિત્યસ્ય ઉપાધિસન્નિધાનસાધકત્વં ચ। ન ચ લૌહિત્યં સ્ફટિકે ન મિથ્યા, કિન્તુ ધર્મમાત્રપ્રતિબિમ્બ ઇતિ ન પૃથગુદાહરણમિતિ વાચ્યમ્। ધર્મિભૂતમુખાદિનૈરપેક્ષ્યેણ તદ્ધર્મભૂતરૂપાદિપ્રતિબિમ્બાદર્શનાત્। પ્રતિબિમ્બસ્યા વ્યાપ્યવૃત્તિત્વનિયમેન લૌહિત્યસ્ય સ્ફટિકે વ્યાપ્યવૃત્તિત્વપ્રતીત્યયોગાચ્ચ। લૌહિત્યે સ્ફટિકસ્ય ત્વારોપે તસ્ય પ્રતિબિમ્બત્વમ્, સ્ફટિકે લૌહિત્યારોપે તુ તસ્ય મિથ્યાત્વમિતિ વિવેકઃ। "સ્ફટિકમણેરિવોપધાનનિમિત્તો લોહિતિમા" ઇતિ લોહિતિમનો મિથ્યાત્વં દર્શિતં પ્રતિબિમ્બસત્યત્વવાદિભિઃ પઞ્ચપાદિકાકૃદ્ભિઃ। એવં રેખાતાદાત્મ્યેનારોપિતાનાં વર્ણાનામર્થ સાધકત્વમ્। ન ચ-રેખાસ્મારિતા વર્ણા એવાર્થસાધકા ઇતિ-વાચ્યમ્। આશૈશવમયં કકારોઽયં ગકાર ઇત્યનુભવાદ્, અભેદેનૈવ સ્મરણાદ્। વિવેકે સત્યપિ દૃઢતરસંસ્કારવશાત્ નારોપનિવૃત્તિઃ। અત એવ કકારં પઠતિ લિખતિ ચેતિ સાર્વલૌકિકો વ્યવહારઃ। વર્ણારોપિતદીર્ઘહ્રસ્વત્વાદીદાં ચ નગો નાગ ઇત્યાદાવર્થવિશેષપ્રત્યાયકત્વમ્। ન ચ વર્ણેષ્વનારોપિતધ્વનિસાહિત્યં તદભિવ્યક્તત્વરૂપં વા દૈર્ધ્યં પ્રત્યાયકમ્, એવં હ્રસ્વત્વાદિકમપીતિ વાચ્યમ્। ધ્વનીનામસ્ફુરણેઽપિ દીર્ઘો વર્ણ ઇત્યાદિપ્રત્યયાત્।

નનુ આરોપિતેન વર્ણદૈર્ઘ્યાદિના કથં તાત્ત્વિકાર્થસિદ્ધિઃ ? ન હ્યારોપિતેન ધૂમેન તાત્ત્વિકવહ્નિસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન। સાધકતાવચ્છેદકરૂપવત્ત્વમેવ સાધકતાયાઃ પ્રયોજકમ્, ન ત્વારોપિતત્વમનારોપિતત્વં વા। ધૂમાભાસસ્ય ત્વસાધકત્વમ્ સાધકતાવચ્છેદકરૂપવ્યાપ્ત્યભાવાત્ નાસત્ત્વાદ્। અનાભાસત્વગ્રહશ્ચ તત્ર બહુલોર્ધ્વતાદિગ્રહણવદ્વ્યાપ્તિગ્રહણાર્થમેવાપેક્ષિતઃ। તદુક્તં વાચસ્પતિમિશ્રૈઃ- `યથા સત્યત્વવિશેષેઽપિ ચક્ષુષા રૂપમેવ જ્ઞાપ્યતે ન રસઃ તથૈવાસત્ત્વાવિશેષેઽપિ વર્ણદૈર્ઘ્યાદિના સત્યં જ્ઞાપ્યતે, ન તુ ધૂમાબાસાદિનાઽ ઇતિ। દૃષ્ટં હિ માયાકલ્પિતહસ્ત્યાદેઃ રજ્જુસર્પાદેશ્ચ ભયાદિહેતુત્વં, સવિતૃસુષિરસ્ય ચ મરણસૂચકત્વં, શઙ્કાવિષસ્ય ચ મરણહેતુત્વમ્। `નનુ તત્ર શઙ્કૈવ ભયમુત્પાદ્ય ધાતુવ્યાકુલતામુત્પાદયતીતિ સૈવ મરણહેતુઃ, ન તુ શઙ્કિતં વિષમપિ। એવં સવિતૃસુષિરમાયાકલ્પિતગજાદીનામપિ જ્ઞાનમેવ તત્તદર્થક્રિયાકારિ, ન ત્વર્થોઽપિ। તથા ચ સર્વત્રોદાહૃતસ્થલેષુ જ્ઞાનમેવ હેતુઃ। તચ્ચ સ્વરૂપતઃ સત્યમેવ। અન્વયવ્યતિરેકાવપિ જ્ઞાનસ્યૈવ કારણતાં ગ્રાહયતઃ। ન હિ સન્નિહિતં સર્પમજાનાનો બિભેતિ। ન ચ અર્થાનવચ્છિન્નસ્ય જ્ઞાનસ્ય હેતુત્વેઽતિપ્રસઙ્ગાદર્થાવચ્છિન્નમેવ જ્ઞાનં હેતુઃ। તથા ચાર્થોઽપિ હેતુરેવેતિ વાચ્યમ્, અર્થાવચ્છિન્નસ્ય જ્ઞાનસ્ય હેતુત્વેઽપિ અવચ્છેદકસ્યાર્થસ્ય તાટસ્થ્યેનાહેતુત્વોપપત્તેઃ (1)ઘટાવચ્છિન્નસ્ય તદત્યન્તાભાવતદ્‌ધ્વંસાદેર્ઘટદેશકાલભિન્નદેશકાલાદિત્વેઽપ્યવચ્છેદકસ્ય ઘટસ્ય તદભાવવત્, (2) ઘટેચ્છાબ્રહ્મજ્ઞાનયોર્ઘટજ્ઞાનવેદાન્તસાધ્યત્વેઽપિ ઘટબ્રહ્મણોઃ તદભાવવત્, (3)ઘટપ્રાગભાવસ્ય ઘટં પ્રતિ જનકત્વેઽપિ ઘટસ્યાજનકત્વવત્, (4)વિશેષાદર્શનસ્ય ભ્રમં પ્રતિ જનકત્વેઽપિ વિશેષદર્શનસ્ય તદભાવવત્, (5)વિહિતાકરણસ્ય પ્રત્યવાયજનકત્વેઽપિ વિહિતકરણસ્ય તદભાવવત્, (6)સ્વર્ગ કામનાયાઃ યાગજનકત્વેઽપિ સ્વર્ગસ્ય તદજનકત્વવત્, (7) અતીતાદિસ્મૃત્યાદેર્દુઃ સ્વાદિ જનકત્વેઽપ્યતીતાદેસ્તદજનકત્વવત્, (8)અસદ્વિષયકપરોક્ષજ્ઞાનસ્ય તદ્‌વ્યવહારહેતુત્વેઽપ્ય સતસ્તદભાવવત્, (9) ચિકીર્ષિત ઘટબુદ્ધેર્ઘટહેતુત્વેઽપિ ઘટસ્ય તદહેતુત્વવત્, (10) બ્રહ્મ જ્ઞાનસ્ય તદજ્ઞાનનિવર્તકત્વેઽપ્યુદાસીનસ્વભાવસ્ય બ્રહ્મણસ્તદભાવવત્, (11)બ્રહ્માજ્ઞાનસ્ય જગત્પરિણામિકારણત્વેઽપિ બ્રહ્મણસ્તદભાવવચ્ચ। ન ચ-તથાપિ મિથ્યાર્થે જ્ઞાનવ્યાવર્ત કતાઽસ્તીત્યસતોઽપિ હેતુત્વમિતિ-વાચ્યમ્। ન હિ વ્યાવૃત્તિધીહેતુત્વં વ્યાવર્તકત્વમ્। કિન્તુ વ્યાવૃત્તિધીહેતુધીવિષયત્વમેવ। સત્યપિ દણ્ડે તદજ્ઞાને વ્યાવૃત્ત્યજ્ઞાનાત્। અથાવચ્છેદકસ્ય મિથ્યાત્વે અવચ્છિન્નસ્યાપિ તન્નિયમઃ। ન। તુચ્છજ્ઞાને તુચ્છવૈલક્ષણ્યે ચ તુચ્છત્વસ્ય, પ્રાતિભાસિકાદ્વૈલક્ષણ્યે પ્રાતિભાસિકત્વસ્ય, પઞ્ચમપ્રકારાયામાત્મસ્વરૂપભૂતાયાં વા અનિર્વચનીયાજ્ઞાનસ્ય નિવૃત્તૌ ચતુર્થપ્રકરાનિર્વચનીયત્વસ્ય, પારમાર્થિકાત્મસ્વરૂપે તદ્ભિન્ને વા અનૃતદ્વૈતસ્યાભાવેઽનૃતત્વસ્ય ચાદર્શનાત્ તત્રાવચ્છેદકાનામસદાદીનાં તાટસ્થ્યેઽત્રાપિ તથાસ્ત્વિતિ-ચેત્, અત્રોચ્યતે। યદુક્તં તાટસ્થ્યલક્ષણમુપલક્ષણત્વમેવ સર્વત્રાવચ્છેદસ્યેતિ, તન્ન। વિશેષણત્વે સમ્ભવત્યુપલક્ષણત્વાયોગાત્। વિશેષણબાધપૂર્વકત્વાદુપલક્ષણત્વકલ્પનાયાઃ। અન્યથા, `દણ્ડી પ્રૈષાનન્વાહ ઽ, `લોહિતોષ્ણીષા ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તિઽ ઇત્યાદાવપિ વેદે દણ્ડલૌહિત્યાદેરુપલક્ષણત્વાત્ તદભાવેઽપિ અનુષ્ઠાનપ્રસઙ્ગઃ। `સર્વાદીનિ સર્વનામાનિઽ ઇત્યત્ર સર્વશબ્દસ્ય સર્વનામસંઞ્જ્ઞા ન સ્યાત્। `જન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇત્યત્ર જન્મનો બ્રહ્મલક્ષણત્વં ન સ્યાત્, વિશેષણાર્થત્વેન તદગુણસંવિજ્ઞાનબહુવ્રીહિસમ્ભવેઽપ્યુપલક્ષણાર્થત્વેનાતદ્ ગુણસંવિજ્ઞાનબ્રીહિસ્વીકારપ્રસઙ્ગાત્। એવં `અસિપાણયઃ પ્રવેશ્યન્તામ્ઽ ઇત્યાદિલૌકિક પ્રયોગેઽપિ। પ્રતિબિમ્બાદિજ્ઞાનાનાં જનકત્વે ચ વિશેષણતયા પ્રતિબિમ્બાદીનામપિ જનકત્વે બાધાભાવાત્ નોપલક્ષણત્વપક્ષો યુજ્યતે। ઉદાહૃતસ્થલેષુ સર્વત્ર બાધકમસ્ત્યેવેતિ વિશેષઃ। તથા હિ- પ્રથમે ઘટદેશકાલૌ ગૃહીત્વા તદ્ભિન્નદેશકાલત્વં તદત્યન્તાભાવાદૌ ગ્રાહ્યમ્। ઘટસ્યાપિ તત્સમ્બન્ધે તદ્‌દેશકાલભિન્નદેશકાલત્વમેવ વ્યાહતં સ્યાત્। દ્વિતીયે ત્વિષ્ટાપત્તિઃ। ક્વચિદ્ ઘટજ્ઞાનસ્ય ઘટેચ્છાજનકત્વવદ્ ઘટં પ્રત્યપિ જનકત્વાદ્। બ્રહ્મણો વેદાન્તસાધ્યત્વે તુ નિત્યત્વવિરોધઃ। તૃતીયે પ્રાગભાવવદ્ ઘટસ્ય સ્વજનકત્વે પ્રતિયોગિપ્રાગભાવયોઃ સમાનકાલીનત્વાપત્તિઃ। સ્વાવધિકપૂર્વત્વઘટિતજનકત્વસ્ય સ્વસ્મિન્ વ્યાહતત્વં ચ। ચતુર્થે પઞ્ચમે ચ પ્રતિયોગિતદભાવયોઃ સહાવૃત્ત્યા ભ્રમપ્રત્યવાયયોરનુપપત્તિપ્રસઙ્ગઃ। ષષ્ઠે કામનાવત્ કામનાવિષયસ્ય યાગજનકત્વે તસ્ય પ્રાક્‌સત્તયા તત્કામનૈવ વ્યાહન્યેત, સિદ્ધે ઇચ્છાવિરહાત્। સપ્તમે અતીતસ્ય જનકત્વે કાર્યાવ્યવહિતપૂર્વકાલે સ્વસ્વવ્યાપારાન્યતરસત્ત્વાપત્તિઃ। અષ્ટમે અસતો જનકત્વે નિઃસ્વરૂપત્વવ્યાઘાતઃ। નવમે ચિકીર્ષિતઘટજ્ઞાનવત્ સ્વસ્ય જનકત્વે પૂર્વવદ્ વ્યાઘાતઃ। દશમે ઉદાસીનસ્ય બ્રહ્મણો ન નિવર્તકત્વમ્। સ્વરૂપતઃ ઉપહિતસ્યૈવ વૃત્તિવિષયત્વેન તસ્યાવિષયત્વાદ્। ઉપહિતસ્ય ચ નિવર્તકત્વમસ્ત્યેવ। એકાદશે બ્રહ્માજ્ઞાનસ્ય પરિણામિકારણત્વેઽપિ ન બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વમ્, કાર્યે જડત્વોપલમ્ભાત્। એવંવિધબાધકબલેન તત્રોપલક્ષણત્વસ્વીકારાત્। ન ચ પ્રકૃતે બાધકમસ્તિ। અવ્યવહિતદેશકાલાદિવૃત્તિત્વસ્ય પ્રાતિભાસિકસાધારણત્વાત્। ઇદાનીમત્ર સર્પ ઇત્યાદિપ્રતીત્યવિશેષાત્। ન હિ ક્વચિદ્ બાધકબલેન મુખ્યપરિત્યાગઃ કૃત ઇતિ સર્વત્ર તથૈવ ભવિષ્યતિ। ઉત્કર્ષાદ્યનુવિધાનાચ્ચ। તથા હિ- સ્વપ્ને જાગરે ચોત્કૃષ્ટકલધૌતદર્શનાદ્ ઉત્કૃષ્ટં સુખમ્ ઉત્કૃષ્ટસર્પાદિદર્શનાચ્ચોત્કૃષ્ટં ભયાદિ દૃશ્યતે। વિષયસ્યાકારણત્વે તદુત્કર્ષાનુવિધાનં કાર્યે ન સ્યાત્। ન હ્યકારણોત્કર્ષઃ કાર્યમનુવિધત્તે ઇતિ ન્યાયાત્। ન ચ જ્ઞાનપ્રકર્ષાદેવ તત્પ્રકર્ષઃ, જ્ઞાનેઽપિ વિષયગતપ્નકર્ષં વિહાયાન્યસ્ય પ્રકર્ષસ્યાભાવાત્।

અથ જ્ઞાનગતા જાતિરેવ પ્રકર્ષઃ, ન ચાક્ષુષત્વાદિના સઙ્કરપ્રસઙ્ગાદ્। વિષયપ્રકર્ષેણૈવોપપત્તૌ ચાક્ષુષત્વાદિવ્યાપ્યનાનાજાત્યઙ્ગીકારે ગૌરવાન્માનાભાવાચ્ચ। કિં ચ જ્ઞાનસ્ય ભયાદિજનકત્વે સર્પાદ્યવચ્છિન્નત્વમેવ કારણતાવચ્છેદકમાસ્થેયમ્। જ્ઞાનત્વેન જનકત્વે અતિપ્રસઙ્ગાત્। તથા ચ મિથ્યાત્વાવચ્છિન્નત્વાકારેણ જ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વાદ્ ભ્રમસ્થલે જ્ઞાનમાત્રસ્ય જનકત્વેઽપિ મિથ્યાભૂતસ્ય જનકત્વમાગતમેવ। જનકતાવચ્છેદકરૂપેણ ચ મિથ્યાત્વે રૂપાન્તરેણ ચ મિથ્યાત્વે રૂપાન્તરેણ સત્ત્વમપ્યસત્ત્વાત્ નાતિરિચ્યતે; અનુપયોગાત્। તદુક્તં ખણ્ડનકૃદ્ભિઃ- `અન્યદા સત્ત્વં તુ પાટચ્ચરલુણ્ઠિતવેશ્મનિ યામિકજાગરણ વૃત્તાન્તમનુસરતિઽઇતિ। સ્વરૂપેણાપિ તુ ભ્રમજ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વમસ્ત્યેવ। સ્વરૂપતો બાધાભાવે વિષયતોઽપ્યબાધપ્રસઙ્ગાત્। ન ચ ગુણજન્યત્વમુપાધિઃ, તસ્યાપ્યાપાદ્યત્વેન વહ્ન્યનુમાને વહ્નિસામગ્ર્યા ઇવ સાધનવ્યાપકત્વેનાનુપાધિત્વાદ્। વિષય ઇવ મિથ્યાત્વપ્રયોજકદોષાદિસમવહિતસામગ્ર્યા જ્ઞાનેઽપિ અવિશેષાચ્ચ। તુચ્છજ્ઞાનતદ્વૈલક્ષણ્યાદૌ ચ તુચ્છત્વાદર્શનમબાધકમ્। અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકયોઃ સર્વત્ર સારૂપ્યનિયમાનભ્યુપગમાત્। પ્રકૃતે ચાવચ્છેદક ઇવાવચ્છેદ્યેઽપિ મિથ્યાત્વપ્રયોજકરૂપતુલ્યત્વેન સારૂપ્યોપપત્તેઃ। સર્વસાધારણં ચૈકં કારણત્વમભ્યુપગમ્યૈતદવોચામ। વસ્તુતસ્તુ-દણ્ડતન્ત્વાદિસાધારણમેકં કારણત્વં નાસ્ત્યેવ। યત્ર તવ સત્વમવચ્છેદકં (તત્ર ન) મમ તુચ્છવિલક્ષણત્વાદિકમ્, કિં તુ કાર્યતાવચ્છેદકં ઘટત્વપટત્વાદિ, કારણતાવચ્છેદકં ચ દણ્ડતન્ત્વાદિ। તદ્ભેદાચ્ચ કારણત્વં ભિન્નમ્। યથા ગોગવયસાદૃશ્યમન્યદ્ ભ્રાતૃભગિન્યાદિસાદૃશ્યમન્યત્। તત્ર નૈકમવચ્છેદકમ્, કિન્તુ ગવયત્વભગિનીત્વાદિકમેવ। તદ્વદત્રાપિ દણ્ડત્વાદિકમેવ સત્ત્વાસત્ત્વોદાસીનમવચ્છેદકં વાચ્યમ્। તથા ચ જનકત્વાનુસારેણ ન સત્ત્વાસત્ત્વસિદ્ધિઃ। તદુક્તં ખણ્ડનકૃદ્ભિઃ-
`પૂર્વસમ્બન્ધનિયમે હેતુત્વે તુલ્ય એવ નૌ।
હેતુતત્ત્વબહિર્ભૂતસત્ત્વાસત્ત્વકથા વૃથા॥ઽ ઇતિ
અન્તર્ભાવિતસત્ત્વં ચેત્ કારણં તદસત્તતઃ।
નાન્તર્ભાવિતસત્ત્વં ચેત્ કારણં તદસત્તતઃ॥ ઽઇતિ ચ।
ન ચૈવમ્- અન્તર્ભાવિતસત્ત્વં ચેદધિષ્ઠાનમસત્તતઃ।
નાન્તર્ભાવિતસત્ત્વં ચેદધિષ્ઠાનમસત્તતઃ॥ઽ ઇતિ

ઇતિ તવાપિ સમાનમિતિ-વાચ્યમ્। મમાધિષ્ઠાને સ્વરૂપત એવ સત્તાઙ્ગીકારઃ। તવ તુ કારણે સ્વરૂપાતિરિક્તત્તાઙ્ગીકાર ઇતિ વિશેષાત્। યત્તુ અર્થો ન જ્ઞાનસ્ય જનકતાયામવચ્છેદકોઽપિ। માનાભાવાત્। ન ચાતિપ્રસઙ્ગઃ। વિષયાવચ્છેદમનપેક્ષ્યૈવ સર્પજ્ઞાનસ્યાસર્પજ્ઞાનાદ્વ્યાવૃત્તિસિદ્ધેઃ। તથા હિ- સર્પજ્ઞાનસ્યાસર્પજ્ઞાનાદ્વ્યાવૃત્તિર્વ્યાવર્ત કાધીના। ન ચ વિષયસ્તત્સમ્બન્ધો વા વ્યાવર્તકઃ। સ્વરૂપાતિરિક્તદ્વિષ્ઠસમ્બન્ધાભાવાત્। અસમ્બદ્ધસ્ય ચાવ્યાવર્તકત્વાત્। અથ સમ્બન્ધાન્તરમન્તરેણ વિશિષ્ટવ્યવહારજનનયોગ્યં જ્ઞાનસ્વરૂપમેવ વા જ્ઞાનમાત્રનિષ્ઠઃ કશ્ચિદ્ધર્મો વા સમ્બન્ધઃ તર્હિ વિષયમનન્તર્ભાવ્યૈવ જ્ઞાનાત્તદ્ગતધર્માદ્વા વિશેષસિદ્ધિરિત્યાયાતમ્। કિં ચ સર્પજ્ઞાનમસર્પજ્ઞાનાદ્ધર્મ્યન્તર સમ્બન્ધમનપેક્ષ્ય વિલક્ષણમ્, તજ્જનકવિલક્ષણજન્યત્વાદ્, યવાઙ્કુરાત્ કલમાઙ્કુરવત્, તજ્જન્યવિલક્ષણજનકત્વાદ્વા, યવબીજાત્કલમબીજવત્। ન ચ વિલક્ષણવિષયસમ્બન્ધેનૈવ હેત્વોરુપપત્તાવપ્રયોજકત્વમ્। તથાત્વે હિ યવબીજતદઙ્કુરવિલક્ષણજન્યજનકે કલમાઙ્કુરતદ્વીજેઽપિ યવાઙ્કુરતદ્વીજાઙ્કુરાભ્યાં કલમાઙ્કુર તદ્વીજત્વરૂપસ્વાભાવિકવૈલક્ષણ્યં વિના કદાચિદુપલક્ષણીભૂતચૈત્રાદિસમ્બન્ધિત્વમાત્રેણ વિલક્ષણે સ્યાતામ્। સાક્ષાત્કારોઽપિ પરોક્ષજ્ઞાનાદન્યસમ્બન્ધિતામાત્રેણ વિલક્ષણઃ સ્યાત્। એવં ચ યથા પ્રતિયોગિનમનન્તર્ભાવ્યૈવ ઘટસ્યાભાવોઽભાવાન્તરાદ્, યથા ચ વિષયમનન્તર્ભાવ્યૈવ શિલોદ્ધરણકૃતિર્માષોદ્ધરણકૃતિતઃ, યથા ચાતીતાદિજ્ઞાનમસદ્વિષયકપરોક્ષજ્ઞાનવ્યવહારૌ ચ જ્ઞાનાન્તરાદિતઃ, યથા ચ ઘટસ્મૃતિર્ઘટાનુભવાદ્, યથા ચ ઘટસ્ય પરોક્ષજ્ઞાનં તદપરોક્ષજ્ઞાનાદ્ વિલક્ષણમ્, અન્યથા તત્તત્કાર્યસઙ્કરઃ સ્યાદ્, એવં સર્પજ્ઞાનમપિ રજ્જૌ સર્પજ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વેનાધિકજન્યત્વેઽપિ સર્પજ્ઞાનત્વેન તદ્ધેતુજન્યત્વાત્ સ્વત એવ વા અસર્પજ્ઞાનાદ્વિલક્ષણમિતિ ન કોઽપિ દોષઃ। ન ચાભાવાદાવપિ પ્રતિયોગ્યાદેરવચ્છેદકત્વમ્। ધ્વંસાદેઃ કૃતેરતીતાદિજ્ઞાનસ્ય ચ સત્તાસમયે પ્રતિયોગિવિષયયોરસત્ત્વાદ્ ઇતિ। તન્ન। સર્પજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નસ્યાસર્પજ્ઞાનાદ્ વ્યાવૃત્તૌ પ્રયોજકં ન તત્તત્સ્વરૂપમેવ। સર્વજ્ઞાનસાધારણ્યાભાવાત્। કિન્ત્વનુગતો ધર્મઃ કશ્ચિત્। સોઽપિ સર્પજ્ઞાનમાત્રે ન જાતિરૂપઃ, પ્રત્યક્ષત્વાનુમાનત્વાદિના સઙ્કરપ્રસઙ્ગાત્, કિન્તૂપાધિરૂપઃ। સ ચ સ્વરૂપસમ્બન્ધેનાધ્યાસિકસમ્બન્ધેન વા સમ્બન્ધિભૂતવિષયાદન્યો ન ભવતિ,માનાભાવાત્। અત એવ ધર્મ્યન્તરસમ્બન્ધમનપેક્ષ્ય વિલક્ષણમુત્યુક્તાનુમાનં બાધિતં દ્રષ્ટવ્યં વ્યભિચારિ ચ। તથા હિ-ઘટસંયોગઃ, પટસંયોગાન્ન જાત્યા ભિદ્યતે, તદવૃત્તિજાત્યનધિકરણત્વાત્, કિન્તુ ઘટરૂપોપાધિનૈવેતિ ધર્મ્યન્તરસમ્બન્ધમપેક્ષ્યૈવ વિલક્ષણે ઘટસંયોગત્વાવચ્છિન્ને સાધ્યાભાવવતિ ઉક્તહેતુસત્ત્વાદ્ વ્યભિચારઃ, અપ્રયોજકત્વમ્। ન ચ ઉપલક્ષણીભૂતચૈત્રસમ્બન્ધેનાપિ કલમાઙ્કુરાદેર્વ્યાવૃત્તતાપત્તિઃ, વિપક્ષબાધાયામિષ્ટાપત્તેઃ। ન હિ જાતેર્વ્યાવર્તકત્વે ઉપાધિરવ્યાવર્તકો ભવતિ। એવં શિલોદ્ધરણમાષોદ્ધરણકૃત્યોઃ પરસ્પરં જાત્યા વ્યાવૃત્તાવપિ વિષયરૂપોપાધિનાઽપિ વ્યાવૃત્તિરવિરુદ્ધા। શિલોદ્ધરણો ચ જાતિવિશેષવિશિષ્ટાયાઃ કૃતેર્જનકત્વેન તદ્રહિતાયા માષોદ્ધરણકૃતેસ્તદનિષ્પત્તિરદોષઃ। વ્યાવૃત્તેરન્યતોઽપિ સિદ્ધિસમ્ભવે કાર્યકારણભાવાદિનિર્વાહાય જાતિવિશેષસ્યાપિ કલ્પનાત્। અતીતાસદ્ધિષયકજ્ઞાનવ્યવહારાદૌ ચાતીતાસતોરેવ વ્યાવર્તકત્વમ્। ન હિ વ્યાવૃત્તિધીજનકત્વં તત્, યેન સત્ત્વાભાવે પ્રાક્સત્ત્વશરીરતયા ન સ્યાત્। કિં તુ વ્યાવૃત્તિધીજનક ધીવિષયત્વમિત્યુક્તમ્। તચ્ચાતીતાદૌ સુલભમેવ। અત એવાભાવાદિનિદર્શનમપિ નિરસ્તમ્। ઉક્તરૂપવ્યાવર્તકત્વસ્યાત્યન્તાસત્યપિ સમ્ભવેન કદાચિત્ સતિ સમ્ભવસ્ય કૈમુતિકન્યાયસિદ્ધ। નનુ વિષયસ્ય વ્યાવર્તકત્વેઽપિ સર્વત્ર વિશેષણત્વાસમ્ભવાદ્ ઉપલક્ષણત્વમેવ વાચ્યમ્। ઉપલક્ષણેન ચોપલક્ષ્યગતસ્વસમ્બન્ધવ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિદ્ધર્મ એવોપસ્થાપ્યતે, કાકેનેવ ગૃહસમ્બન્ધિના તદ્ગતસંસ્થાનવિશેષઃ। તથા ચ સ એવ વ્યાવર્તક ઇતિ વિષયસમ્બન્ધમનપેક્ષ્ય સ્વગતેનૈવ ધર્મેણ જ્ઞાનસ્ય વ્યાવૃત્તિસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન। વિષયસ્ય વિશેષણત્વવદુપ લક્ષણત્વસ્યાપ્યનમ્યુપગમાત્। યેન હિ સ્વોપરાગાદ્વિશેષ્યે વ્યાવૃત્તિબુદ્ધિર્જન્યતે તદ્વિશેષણં વ્યાવૃત્તિબુદ્ધિકાલે વિશેષ્યોપરઞ્જકમિત્યર્થઃ, યથા ગોત્વાદિ। યેન ચ સ્વોપરાગમુદાસીનં કુર્વતા વિશેષ્યગતવ્યાવર્તકધર્મોપસ્થાપનેન વ્યાવૃત્તિબુદ્ધિર્જન્યતે તદુપલક્ષણમ્, યથા કાકાદિ। યત્તુ-વિશેષ્યે નોપરઞ્જકમ્, ન વા ધર્માન્તરોપસ્થાપકમ્, અથ ચ વ્યાવર્તકં તદુપાધિઃ। યથા પઙ્કજશબ્દપ્રયોગે પદ્મત્વમ્, યથા વોદ્ભિદાદિશબ્દપ્રયોગે યાગત્વાવાન્તરજાતિવિશેષઃ। અત્ર હિ પદ્મત્વયાગત્વાવાન્તરધર્મૌ પઙ્કજનિકર્તરિ ફલોદ્ભેદનકર્તરિ ચ ન ધર્માન્તરમુપસ્થાપયતઃ, અપ્રતીતેઃ। ન વા સ્વોપરક્તાં બુદ્ધિં જનયતઃ,સમુદાયે શક્ત્યન્તરાનભ્યુપગમાદ્। અથ ચ કુમુદજ્યોતિષ્ટોમાદિભ્યો વ્યાવર્તકાવિત્યુપાધી એવ। ઇદં ચ પ્રાભાકરાણાં ભાટ્ટાનાં ચ સંમતમુદાહરણયુગલમ્। તાર્કિકાણાં ત્વાકાશશબ્દપ્રયોગે શબ્દાશ્રયત્વમુદાહરણમ્। અત એવાવિદ્યાદિકં સાક્ષિત્વાદાવુપાધિરિતિ સિદ્ધાન્તો વેદાન્તિનામ્। અતો યત્ર વિષયસ્ય વિશેષણત્વં ન સમ્ભવતિ, તત્કાલાસત્ત્વાત્, તત્રોપાધિત્વાભ્યુમગમાન્નોપલક્ષણત્વનિબન્ધન દોષાવકાશઃ। સન્દેહે તુ વિશેષણત્વમેવાભ્યર્હિ તત્વાદુપેયતે। તસ્માદ્વિષય એવ સર્વત્ર જ્ઞાને વ્યાવર્તકઃ। એકવિષયકસ્મૃત્યનુભવયોઃ પરોક્ષાપરોક્ષયોશ્ચ વિષયમનપેક્ષ્ય જાત્યા પરસ્પરવ્યાવૃત્તિદર્શનાત્। સર્વત્ર વિષયનિરપેક્ષા જાતિરેવ વ્યાવર્તિકેતિ ન યુક્તમ્ ભિન્નવિષયકે સમાનજાતીયે તદસમ્ભવાત્। ન ચ તત્રાપિ ચાતિરસ્તિ ક્ષીરાદિમાધુર્યવદિતિ વાચ્યમ્। ચાક્ષુષત્વાદિના સઙ્કરસ્યોક્તત્વાત્। ન ચ તવ મતે તત્તદ્‌વૃત્તેસ્તત્તદાકારત્વેન ચૈતન્યસ્ય તત્પ્રતિબિમ્બિતત્વેન તદભિવ્યક્તત્વેન વા મમ તુ તત્તજ્જ્ઞાનસ્ય તત્તદીયસ્વભાવત્વેન તત્તદ્વ્યવહારજનનશક્તત્વેન વા સ્વત એવ વૈલક્ષણ્યમિતિ વાચ્યમ્। વિષયસ્યૈવાકારસમર્પકત્વેન સ્વભાવવ્યવહારયોઃ પરિચાયકત્વેન ચ તન્નૈરપેક્ષ્યેણ વ્યાવર્તકતાયા વક્તુમશક્યત્વાદ્। અસ્માભિશ્ચ તુચ્છે જનકત્વસ્યાનુક્તત્વાત્। વિશેષણત્વોપાધિત્વયોઃ સમ્ભવે ચ નોપલક્ષણત્વમિત્યુક્તમ્। ન ચ `કથમસતઃ સજ્જાયેતઽ ઇતિ શ્રુત્યા `નાસતોઽદૃષ્ટત્વાત્ઽ ઇતિ સૂત્રેણ `શશવિષાણાદિભ્યઃ સદુત્પત્ત્યદર્શનાદ્ઽ- ઇત્યાદિભાષ્યેણ ચ વિરોધઃ। તેષાં તુચ્છે જનકત્વનિષેધપરત્વાદ્। અસ્માભિશ્ચ તુચ્છે જનકત્વસ્યાનુક્તત્વાત્। તસ્માત્ સદ્વિવિક્તત્વં સાધનમિતિ સિદ્ધમ્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અસતઃ સાધકત્વાભાવે બાધકમ્॥
[ 1-1-32]
[1-1-33]           33. દૃગ્દૃશ્યસમ્બન્ધાનુપપત્તિભઙ્ગઃ

નનુ મિથ્યાત્વાનુમાનમપ્રયોજકમ્, સત્યત્વેઽપિ દૃશ્યત્વોપપત્તેરિતિ ચેન્ન। દૃગ્દૃશ્યસમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ। ન હિ જ્ઞાનં જ્ઞેયાસમ્બદ્ધમેવ પ્રકાશકમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્। નાપિ સમ્બદ્ધમ્, આત્મસ્વરૂપસ્ય તદગુણસ્ય વા જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયેન સંયોગસમવાયયોરભાવાત્। અન્યસ્ય ચાનાધ્યાસિકસ્ય સમ્બન્ધસ્યાભાવાત્।નચ વિષયવિષયિભાવઃ સઃ। તસ્ય વિષયત્વવિષયિત્વરૂપસ્ય એકૈકમાત્રનિષ્ઠત્વેન દ્વિષ્ઠસમ્બન્ધાત્મકત્વાસમ્ભવાદ્। દુર્નિરૂપત્વાચ્ચ। તથા હિ (1)વિષયત્વં કિં જ્ઞાનજન્યફલાધારત્વમ્ ? કિં વા (2) જ્ઞાનજન્યહાનાદિબુદ્ધિગોચરત્વમ્ ? ઉત (3)જ્ઞાનકર્મત્વમ્ ?(4) જ્ઞાનાકારાર્પકત્વં વા ?(5)દૃશ્યમાનત્વે સતિ તત્ત્વં વ ?(6) જ્ઞાનજન્યવ્યવહારયોગ્યત્વં વા ? (7) યત્સન્નિકૃષ્ટકરણેન યજ્જ્ઞાનમુત્પાદ્યતે તત્ત્વં વા ? (8)યસ્યાં સંવિદિ યોઽર્થોઽવભાસતે સ તસ્યા વિષયઃ, તથા ચ સંવિદિ ભાસમાનત્વમિતિ વા ? (9) સમ્બન્ધાન્તરમન્તરા જ્ઞાનાવચ્છેદકત્વં વા ? આદ્યે ફલં ન તાવત્ જ્ઞાતતા, અનઙ્ગીકારાદ્, અતીતાદાવભાવાચ્ચ। નાપિ હાનાદિઃ। ગગનાદૌ તદભાવાત્। કલધૌતમલાદેરપિ તજ્જ્ઞાનવિષયત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ। નાપ્યભિજ્ઞાભિલપને, તયોર્જ્ઞેયાવૃત્તિત્વાત્।નચ વિષયવિષયિભાવેન તે તત્ર સ્ય ઇતિ વાચ્યમ્। તસ્યૈવ વિચાર્યમાણત્વાત્। અત એવ ન દ્વિતીયોઽપિ। ન તૃતીયઃ। ઈશ્વરજ્ઞાનસ્યાતીતાદિજ્ઞાનસ્ય ચ કર્મકારકાજન્યત્વેન નિર્વિષયત્વપ્રસઙ્ગાત્।નચતુર્થઃ। જ્ઞાનતદાકારયોરભેદેન સર્વેષાં જ્ઞાનહેતુનાં વિષયત્વાપાતાદ્। અનુમિત્યાદિવિષયે તદભાવાપાતાચ્ચ। ન પપ઼ઞ્ચમઃ। દૃશ્યમાનત્વસ્ય વિષયત્વઘટિતત્વેનાત્માશ્રયાત્। ન ષષ્ઠઃ। યોગ્યાતાયાં યોગ્યતાન્તરાભાવાત્।નચ યોગ્યતા યોગ્યતાં વિનૈવ યોગ્યા, યથા દૃશ્યત્વં દૃશ્યત્વાન્તરં વિનૈવ દૃશ્યમિતિ વાચ્યમ્। અવચ્છેદકરૂપાપિરચયે યોગ્યતાયા એવ ગ્રહીતુમશક્યત્વાત્।નચ જ્ઞાનવિષયત્વં તદવચ્છેદકમ્, આત્માશ્રયાત્। ન સપ્તમઃ। નિત્યેશ્વરજ્ઞાનસ્ય નિર્વિષયત્વપ્રસઙ્ગાત્। નાષ્ટમઃ, સંવિદિતિ ન તાવદધિકરણસપ્તમી। જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયાનધિકરણત્વાત્। નાપિ વિષયસપ્તમી, તસ્યૈવ નિરૂપ્યમાણત્વાત્। સંવિદો વિષયત્વં સંવેદ્યસ્ય ચ વિષયિત્વમિતિ વૈપરીત્યાપાતાચ્ચ। નાપિ સતિ સપ્તમી। ભાસમાનત્વસ્ય વિષયતાઘટિતત્વેનાઽત્માશ્રયાત્। નાપિ નવમઃ। મત્સમવેતં રૂપજ્ઞાનમિત્યત્ર રૂપજ્ઞાનસમવાયસ્ય સમ્બન્ધાન્તરં વિનૈવ રૂપજ્ઞાનાવચ્છેદકસ્ય `ઇદં રૂપમ્ઽ ઇતિ જ્ઞાનેઽપિ વિષયત્વાપાતાત્। નનુ જ્ઞાનવિષય ઇત્યભિયુક્તપ્રયોગ એવ જ્ઞાનવિષયયોઃ સમ્બન્ધઃ। યથા અભિયુક્તસ્ય મન્ત્ર ઇતિ પ્રયોગવિષયત્વમેવ મન્ત્રલક્ષણમ્।નચાન્યોન્યાશ્રયઃ, પૂર્વપૂર્વપ્રયોગમપેક્ષ્યોત્તરોત્તરપ્રયોગાદિતિ- ચેન્ન। એતાવતા હિ જ્ઞેયત્વમાત્રં સામાન્યતઃ સ્યાત્, ન ત્વેતજ્જ્ઞાનવિષયત્વમ્।નચાસ્મિન્ સાદૌ પૂર્વપ્રયોગમપેક્ષ્ય ઉત્તરોત્તરપ્રયોગો વક્તું શક્યતે। તસ્યાનાદિમાત્રવિશ્રાન્તત્વાત્। કિં ચ પ્રયોગોઽપિ સ્વવિષયે સમ્બન્ધ ઇત્યાત્માશ્રયોઽપિ ।
નનુ યજ્જ્ઞાનં યદભિલપનરૂપવ્યવહારકારણં સ તસ્ય વિષયઃ। કરણપાટવાદ્યભાવેન વ્યવહારાનુદયેઽપિ સહકારિવિરહપ્રયુક્તકાર્યાભાવવત્ત્વરૂપં કારણત્વમસ્ત્યેવ।નચ નિર્વિકલ્પકવિષયે અવ્યાપ્તિઃ। તસ્યાનઙ્ગીકારાત્।નચ યત્તદ્ભ્યામનનુગમો દોષઃ। કસ્ય કો વિષય ઇતિ અનનુગતસ્યૈવ પ્રશ્નવિષયત્વેન તસ્યાદોષત્વાત્।નચ ઘટજ્ઞાનાનન્તરં પ્રમાદાદ્યત્ર પટ ઇતિ વ્યવહારસ્તત્ર ઘટજ્ઞાનસ્ય પટાભિલપનરૂપવ્યવહારજનકત્વેન પટવિષયત્વાપત્તિઃ। સમાનવિષયાભિલાપં પ્રત્યેવ જ્ઞાનસ્ય જનકતયા ઘટજ્ઞાનસ્ય ભિન્નવિષયતયા તત્રાજનકત્વાદિતિ ચેન્ન। અભિલપનરૂપવ્યવહારજનનયોગ્યત્વં ન પ્રાતિસ્વિકરૂપેણ નિર્ણેયમ્। અવચ્છેદકત્વસ્ય ફલનિર્ણેયત્વાત્। પ્રતિસ્વં ચ ફલાદર્શનાદ્। અજનિતફલે પ્રાતિસ્વિકયોગ્યતાયાં માનાભાવાત્, કિન્તુ તત્ર તત્રાનુગતતત્તદ્વૃત્તિવિષયત્વેન, તથા ચ આત્માશ્રયઃ। અત એવ જ્ઞાનકર્મત્વં વિષયત્વમ્। કર્મત્વં ચ ન કારકવિશેષઃ, યેનાતીતાદૌ તદભાવો ભવેત્। કિન્તુ ક્રિયાધીનવ્યવહારયોગ્યત્વરૂપાતિશયવત્ત્વમ્। અન્યથા ઘટં કરોતીત્યાદાવસિદ્ધં ઘટાદિ ન જનકં, સિદ્ધં ચ ન કૃતિકર્મેતિ દ્વિતીયાવિભક્તિરનર્થિકા સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્। વ્યવહારયોગ્યત્વં ન વ્યવહારરૂપફલોપહિતત્વમ્। કુત્રચિત્ પ્રતિરુદ્ધે વ્યવહારે અવ્યાપ્તેઃ। નાપિ તત્સ્વરૂપયોગ્યત્વમ્। વિષયત્વાદન્યસ્ય તસ્યાસમ્ભવાદિતિ પૂર્વોક્તદોષાત્। નચ અવચ્છેદકાદ્ ભિન્નં સહકારિવિરહપ્રયુક્તકાર્યાભાવવત્ત્વં તદિતિ વાચ્યમ્। અનુગતાવચ્છેદકધર્મં વિના તસ્યાપિ ગ્રહીતુમશક્યત્વાત્। ઘટં કરોતીત્યત્ર સિદ્ધસ્યૈવ કપાલાદેઃ કૃતિકર્મતા। (વ્યાપાર્યતયાઽસિદ્ધસ્યૈવ કૃતિકર્મતાઙ્ગીકારાત્। અત એવ નિષ્પાદનાવાચિધાતુસમભિવ્યાહૃતકર્મપદે શક્યાવયવે નિરૂઢલક્ષણામાહુરસત્કાર્યવાદિનઃ। સત્કાર્યવાદિનાં તુ પૂર્વે સતોઽપ્યભિવ્યઞ્જનીયતયા ન કારકત્વકૃતિકર્મત્વયોરનુપપત્તિઃ। એતેન- `યસ્યાં સંવિદિઽ ઇત્યાદિ પૂર્વોક્તેઽપિ ન દોષઃ। સંવિદિતિ સતિ સપ્તમી। ભાસમાનત્વં ચ વ્યવહારયોગ્યત્વમ્। તચ્ચ સતિ કારણાન્તરે વ્યવહારાવશ્યમ્ભાવ ઇત્યેતદપિ નિરસ્તમ્।
નનુ યઃ સમ્બન્ધાન્તરમનપેક્ષ્ય યજ્જ્ઞાનાવચ્છેદકો યજ્જ્ઞાનાનવચ્છિન્નસ્વભાવશ્ચ સ તસ્ય વિષયઃ। યદ્યપ્યાત્મા સ્વવિષયજ્ઞાનસમવાયવાન્, તથાપિ ન તસ્ય જ્ઞાનાવચ્છેદે સમવાયાપેક્ષા। જ્ઞાનાસમવાયિનોઽપિ ઘટાદેસ્તદવચ્છેદકત્વદર્શનાત્। યદ્યપિ ચ રૂપજ્ઞાનં મત્સમવેતં, ધ્વસ્તમિષ્ટમિત્યાદૌ રૂપજ્ઞાનાવિષયા અપ્યાત્મસમવાયેચ્છાધ્વંસાદયઃ સમ્બન્ધાન્તરમનપેક્ષ્ય જ્ઞાનાવચ્છેદકાઃ, તથાપિ સમવેતેષ્યમાણપ્રતિયોગ્યાત્મકરૂપજ્ઞાનાવચ્છિન્નસ્વભાવા એવ, સમ્બન્ધેચ્છાદીનાં સમ્બન્ધીષ્યમાણાદ્યવચ્છિન્નસ્વભાવત્વાદિતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। જ્ઞાનવિષયસ્તુ ન જ્ઞાનાવચ્છિન્નસ્વભાવઃ। જ્ઞાનસ્ય ઘટાદ્યવચ્છિન્નસ્વભાવત્વવદ્ ઘટાદેર્જ્ઞાનાવચ્છિન્ન સ્વભાવત્વાદર્શનાત્। યદ્યપિ સ્વગ્રાહકજ્ઞાનવિષયીભૂતં જ્ઞાનવિષયકાનુમિત્યનુવ્યવસાયાદિકં (જ્ઞાનં)જ્ઞાનાવચ્છિન્નસ્વભાવમ્, તથાપિ સ્વયં યજ્જ્ઞાનં પ્રતિ વિષયસ્તદવચ્છિન્નસ્વાભાવં નેતિ નાવ્યાપ્તિરિતિ ચેન્ન। મત્સમવેતં રૂપજ્ઞાનમિત્યાકારકજ્ઞાનસ્યાત્મ સમવાયવિષ કત્વાભાવપ્રસઙ્ગાદ્। આત્મસમવાયસ્ય સમ્બન્ધત્વેન સમ્બન્ધિભૂતસ્વજ્ઞાનાવચ્છિન્નત્વાદ્। ઘટસ્ય જ્ઞાનમિતિ પ્રતીત્યા ઘટાવચ્છિન્નસ્વભાવત્વં યથા જ્ઞાનસ્ય તથા જ્ઞાતો ઘટ ઇતિ પ્રતીત્યા ઘટસ્યાપિ જ્ઞાનાવચ્છિન્નસ્વભાવત્વેનાસમ્ભવાચ્ચ।

અથ યજ્જ્ઞાનં યદીયસ્વભાવં સ તસ્ય વિષયઃ। મત્સમવેતં રૂપજ્ઞાનમિત્યત્ર તુ સમવાય એવ રૂપજ્ઞાનાવચ્છિન્નસ્વભાવો ન તુ રૂપજ્ઞાનં તદવચ્છિન્નસ્વભાવમ્। ઇદં ચ જ્ઞાનસ્યૈવ વિષયત્વમુક્તમ્, ન ત્વિચ્છાદિસાધારણમિતિ નાવ્યાપ્તિરિતિ ચેન્ન। યદીયસ્વાભાવમિતિ તદ્ધિતસ્ય યદ્વિષયકત્વાર્થકત્વે આત્માશ્રયાદ્। અર્થાન્તરસ્ય ચ નિરૂપયિતુમશક્યત્વાદ્। રૂપજ્ઞાનાભાવાભાવસ્ય રૂપજ્ઞાનરૂપત્વેન રૂપજ્ઞાનસ્યાપ્યભાવીયતયા તદ્વિષયત્વાપત્તેઃ। નનુ જ્ઞાનજનકકરણસન્નિકર્ષાશ્રયત્વં તદ્વિષયત્વમ્।નચ રૂપજ્ઞાનકરણમનસ્સન્નિકર્ષાશ્રયસ્યાત્મનસ્તદ્વિષયત્વાપત્તિઃ। કરણપદેનાસાધારણજ્ઞાનકરણસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્। સન્નિકર્ષપદેનાપ્યસાધારણજ્ઞાનજનકસન્નિકર્ષસ્યૈવોક્તત્વાદિતિ ચેન્ન। ચક્ષુર્મનસ્સંયોગસ્યાપિ ચાક્ષુષજ્ઞાનાસાધારણકારણત્વેન મનસોઽપિ ચાક્ષુષજ્ઞાનવિષયત્વાપત્તેઃ। પરોક્ષવિષયે અવ્યાપ્તેશ્ચ।નચ તત્ર લિઙ્ગજ્ઞાનં કરણમ્। તત્ર ચ લિઙ્ગિનઃ તદ્વ્યાપ્તત્વં સમ્બન્ધોઽસ્તીતિ વાચ્યમ્। લિઙ્ગસ્યાપિ સ્વજ્ઞાનસમ્બન્ધિત્વેનાનુમિતિવિષયત્વાપત્તેઃ।નચાનુમિતૌ તદ્વ્યાપ્તતારૂપસમ્બન્ધ એવ વિષયતાનિયામકઃ। વ્યાપકતાવચ્છેદકવ્યાપક સમ્બન્ધાદીનામવિષયત્વાપત્તેઃ।નચ જ્ઞાનકરણસન્નિકર્ષસમાનાધિકરણો જ્ઞાનાવચ્છેદકત્વ સાક્ષાદ્વ્યાપ્યધર્મો વિષયત્વમ્, ઇદં ચ નિત્યપરોક્ષસાધારણમિતિ વાચ્યમ્। વસ્તુત્વાદિકમેવ વિષયત્વમિત્યાપત્તેઃ। જ્ઞાનાવચ્છેદકત્વસ્ય એવ વિષયત્વમિતિ વાચ્યમ્, અસિદ્ધેઃ। તથા હિ - સ્વરૂપસમ્બન્ધ ઇત્યસ્ય સ્વરૂપં સમ્બન્ધ ઇત્યર્થત્વે સંયોગાદાવતિવ્યાપ્તિઃ।નચ તદુભયાન્યત્વં વિશેષણમ્। હિમવદ્વિન્ધ્યયોરપિ સ્વરૂપસમ્બન્ધાપત્તેઃ। સમ્બન્ધાન્તરમન્તરેણ વિશિષ્ટપ્રતીતિજનનયોગ્યત્વં સ્વરૂપસમ્બન્ધં ઇતિ ચેન્ન। આત્માનં જાનામીત્યત્રાવ્યાપ્તેઃ। તત્ર સમ્બન્ધાન્તરસ્ય સમવાયસ્યૈવ સત્ત્વાદ્। અતીન્દ્રિયાભાવાદાવવ્યાપ્તેશ્ચ। નહિ તસ્ય વિશિષ્ટપ્રતીતિજનનયોગ્યત્વે માનમસ્તિ। અન્યથા તેન વિશિષ્ટપ્રત્યયજનનાપત્તેઃ। કિં ચ વિશિષ્ટપ્રતીતિજનનયોગ્યત્વં ધર્મો વા સમ્બન્ધઃ ? તાદૃશં સ્વરૂપદ્વયમેવ વા ? આદ્યે સ્વરૂપસ્ય સમ્બન્ધત્વવ્યાઘાતઃ। પ્રતીતિઘટિતસ્યાસ્ય ચાક્ષુષાદિજ્ઞાનાગોચરત્વપ્રસઙ્ગશ્ચ। ન દ્વિતીયઃ, અનનુગમાત્। કિં ચૈવમભાવભ્રમાનુપપત્તિઃ। તત્રાપિ વિશિષ્ટપ્રતીતિસમ્ભવે સ્વરૂપસમ્બન્ધસ્ય સત્ત્વાત્।નચ પ્રમાત્વઘટિતં તલ્લક્ષણમ્। વાસ્તવસમ્બન્ધસત્ત્વે પ્રમાત્વસ્યાપ્યાપાદ્યત્વાત્। અન્યથા તત્ર તસ્યાપ્રમાત્વે સમ્બન્ધાભાવઃ, તસ્મિંશ્ચ તસ્યાપ્રમાત્વમિત્યન્યોન્યાશ્રયાત્।
નનુ સમ્બન્ધાન્તરમન્તરેણ વિશિષ્ટપ્રતીતિજનનયોગ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસ્વરૂપસ્ય સમ્બન્ધત્વં સંયોગત્વાવચ્છિન્નસ્ય દણ્ડીત્યાદૌ સમ્બન્ધત્વવદ્, વિશિષ્ટબુદ્ધિશ્ચાવચ્છેદકા વિષયિણ્યેવાવચ્છેદ્યવિષયા। અતો ન સ્વરૂપસમ્બન્ધગોચરવિશિષ્ટબુદ્ધેશ્ચાક્ષુષત્વવિરોધઃ।નચ તર્હ્યભાવપ્રમાભ્રમયોઃ સ્વરૂપદ્વયમાત્રવિષયત્વાવિશેષાત્ પ્રમાભ્રમવ્યવસ્થાનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્। ઘટાભાવવતિ ઘટાભાવજ્ઞાનત્વેન તદ્ભિન્નજ્ઞાનત્વેનચ વ્યવસ્થોપપત્તેઃ। નનુ અતિરિક્તાવિષયત્વે તસ્યૈવાનુપપત્તિઃ ન હિ ભવદ્રીત્યા તસ્યોભયાત્મકત્વેન તદુભયસત્ત્વેન વ્યધિકરણપ્રકારત્વ રૂપભ્રમત્વસ્યૈવાભાવે ભ્રમતદન્યત્વાભ્યાં વ્યવસ્થા સમ્ભવતીતિ ચેન્ન। ઘટાભાવાભાવસ્ય ઘટત્વેન તદ્વતિ ઘટાભાવજ્ઞાનસ્ય વ્યધિકરણપ્રકારકત્વસમ્ભવાત્। કિં ચ ભ્રમસ્ય વસ્તુગત્યા યદ્ ઘટવત્ સ વિષયઃ। ન તુ પ્રમાયા ઇત્યતિરિક્તવિષયત્વમસ્ત્યેવ।નચાતીન્દ્રિયાભાવે અવ્યાપ્તિઃ। અત્યન્તાભાવે પ્રતિયોગિદેશાન્યદેશત્વં, પ્રાગભાવાદૌ પ્રતિયોગિદેશત્વે સતિ પ્રતિયોગિકાલાન્યકાલત્વમ્, અન્યોન્યાભાવે પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકદેશાન્યદેશત્વં વિશિષ્ટપ્રત્યય જનનયોગ્યતાવચ્છેદકમ્। તદવચ્છિન્નત્વં ચ વિશિષ્ટપ્રતીત્યજનકેઽપ્યતીન્દ્રિયાભાવે સુલભમ્। ન હ્યરણ્યસ્થો દણ્ડો ન ઘટનનનયોગ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્ન ઇતિ ચેત્, નિત્યસ્યાતીન્દ્રિયસ્યાકાશા ત્યન્તાભાવાદેર્વિશિષ્ટપ્રતીતિજનનયોગ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વે અવશ્યં વિશિષ્ટપ્રત્યયજનકત્વ પ્રસઙ્ગાત્। નિત્યસ્ય સ્વરૂપયોગ્યસ્ય સહકારિસમવધાનનિયમાત્।
કિં ચ વિશિષ્ટસ્ય પ્રત્યય ઇત્યત્ર સ્વરૂપસમ્બન્ધસ્ય ષષ્ઠ્યર્થત્વે આત્માશ્રયઃ। સમ્બન્ધમાત્રસ્ય તદર્થત્વે આત્મત્વાદિવિશિષ્ટાત્મસમ્બન્ધિસમૂહાલમ્બનવિષયે ઘટપટાદાવતિ વ્યાપ્તિઃ। તયોરપિ વિશિષ્ટસમ્બન્ધ્યવિશિષ્ટવિષયજ્ઞાનજનકત્વાત્। જ્ઞાનસ્યાભાવઃ જ્ઞાતોઽભાવ ઇતિ પ્રતીત્યોર્વૈલક્ષણ્યં ન સ્યાત્। જ્ઞાનાભાવયેરુભયોરેવોભયત્ર સ્વરૂપસમ્બન્ધત્વે વિષયકૃતવિશેષાભાવાત્। અત એવ વિશિષ્ટપ્રતીતિજનનયોગ્યત્વં જ્ઞાનજ્ઞેયાદિસ્થલે અતિરિક્તમેવ સમ્બન્ધ ઇતિ નિરસ્તમ્। અતીન્દ્રિયે નિત્યાભાવેઽવ્યાપ્તેઃ। ન હિ તત્ર વિશિષ્ટપ્રતીતિજનનયોગ્યતા, ફલોપધાનાપત્તેઃ। પ્રતીતિઘટિતસ્ય ચાક્ષુષાદિપ્રતીતાવવિષયત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ। તસ્માત્સત્યત્વે સમ્બન્ધાનુપપત્તેરાધ્યસિક એવ દૃગ્દૃશ્યયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ પ્રપઞ્ચસત્યત્વે દૃગ્દૃશ્યસમ્બન્ધભઙ્ગઃ।
સ્યાદેતત્- સર્વસ્યાપિ દૃશ્યસ્ય બ્રહ્માત્મકદૃગધ્યસ્તત્વેઽપિ કસ્યચિત્ કદાચિત્ કઞ્ચિત્ પ્રતિ પ્રકાશાય ત્વયાઽપિ તત્તત્સન્નિકૃષ્ટેન્દ્રિયજન્યતત્તદાકારવૃત્તિદ્વારક એવાનાવૃતદૃક્સમ્બન્ધઃ સ્વીકૃતઃ, તથા ચ સત્યત્વેઽપિ તદ્દ્વારક એવ સમ્બન્ધોઽસ્તુ, કિમાધ્યાસિકસમ્બન્ધદુર્વ્યસનેન ? ન હિ ભવતાં વિજ્ઞાનવાદિનામિવ તત્તજ્જ્ઞાને તત્તદર્થાધ્યાસસ્વીકારઃ, શુદ્ધદૃશઃ સ્વતો ભેદાભાવાદ્ ઉપાધિવિશિષ્ટાયા ભેદેઽપિ ઘટાદિવત્તસ્યા અપિ મિથ્યાત્વેનાધિષ્ઠાનત્વાયોગાદિતિ, - ચેન્ન, પ્રકાશસ્ય સાક્ષાત્ સ્વસંસૃષ્ટપ્રકાશકત્વનિયમેનચૈતન્યસ્ય પરમ્પરાસમ્બન્ધેન વિષયપ્રકાશકત્વાયોગાત્। ન હિ પ્રદીપઃ પરમ્પરાસમ્બદ્ધં પ્રકાશયતિ, અતો વિષયાધિષ્ઠાનચૈતન્યમનાવૃતમેવ પ્રકાશકમ્, આવરણભઙ્ગશ્ચ વૃત્ત્યા, અતો વૃત્તેઃ પૂર્વમાધ્યાસિકસમ્બન્ધે વિદ્યમાનેઽપિ દૃશ્યાઽપ્રતીતિરુપપન્ના। અત એવ- વૃત્તિપ્રતિબિમ્બિત ચૈતન્યસ્ય ઘટપ્રકાશકત્વે આધ્યાસિકસમ્બન્ધસ્યાતન્ત્રતાપાતઃ, ઘટાભિવ્યક્તચેતન્યસ્ય ઘટપ્રકાશકત્વે આવશ્યકેન વૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતચૈતન્યેનૈવ ઘટપ્રકાશોપપત્તૌ તદધિષ્ઠાનચૈતન્યાભિવ્યક્તિકલ્પનાયા યુક્તત્વાત્।નચ - શુદ્ધચૈતન્યસ્ય ચરમસાક્ષાત્કારાત્પૂર્વં નાભિવ્યક્તિઃ, અભિવ્યક્તસ્ય ચ ઘટાદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય ન તદધિષ્ઠાનત્વમ્, આત્માશ્રયાદિતિ- વાચ્યમ્, ચરમસાક્ષાત્કારાત્ પૂર્વમપિ શુદ્ધચૈતન્યસ્યાવિદ્યાવશાદધિષ્ઠાનભૂતસ્ય મૂલાજ્ઞાનનિવૃત્તિલક્ષણાભિવ્યક્ત્યભાવેઽપિ તદવસ્થાવિશેષાદિનિવૃત્તિલક્ષણાભિવ્યક્ત્યા વિષયપ્રકાશકત્વોપપત્તેઃ।નચ - ઘટપ્રકાશિકાયાઃ દૃશો મિથ્યાત્વેનાધિષ્ઠાનત્વં સત્યત્વે દોષાજન્યત્વેન પ્રમાત્વાત્ સત્યં સ્વવિષયં પ્રતિ નાધિષ્ઠાનત્વમિત્યુભયતઃ પાશારજ્જુરિતિ -વાચ્યમ્ યતો દોષાજન્યત્વં ન પ્રમાત્વપ્રયોજકમ્, ચૈતન્યસ્ય સર્વત્ર દોષાજન્યત્વાત્, કિન્તુ દોષાજન્યવૃત્ત્યવચ્છિન્નત્વમ્, પ્રકૃતે ચ તદભાવાત્ ન વિષયસ્ય સત્યત્વમ્, અતો મિથ્યાભૂતવિષયં પ્રત્યાધિષ્ઠાનત્વં સત્યાયા દૃશો યુક્તમ્।

નનુ તાત્ત્વિકસમ્બન્ધાસમ્ભવે આધ્યાસિકસમ્બન્ધકલ્પનમ્ ? સ એવ તુ કુતઃ ? ક્લૃપ્તસંયોગબાધે ગુણગુણિનોઃ સમવાયવત્તદુભયબાધે તૃતીયસ્ય સમ્ભવાત્।નચ તત્ર માનાભાવઃ, સમવાયવદનુમનાધ્યક્ષયોઃ સત્ત્વાત્। તથા હિ - પરસ્પરાસંયુક્તાસમવેત વિશેષણવિશેષ્યકવિશિષ્ટધીર્વિશેષણવિશેષસમ્બલન્ધવિષયા, વિશિષ્ટધીત્વાદ્ દણ્ડીતિ વિશિષ્ટ ધીવદ્;ઉક્તા જન્યપ્રમા, વિશેષણવિશેષ્યસમ્બન્ધનિમિત્તિકા, અબાધિતજન્યવિશિષ્ટધીત્વાત્, સંમતવત્; વિમતા ધીઃ,અબાધિતવિશેષણવિશેષ્યસમ્બન્ધવિષયા, અબાધિતજન્ય વિશિષ્ટધીત્વાદ્દણ્ડીતિ વિશિષ્ટધીવત્। ગોમાંશ્ચૈત્ર ઇત્યાદિબુદ્ધેરપિ પક્ષકુક્ષિનિક્ષેપ એવેતિ ન તત્ર વ્યભિચારશઙ્કા। તથા ચ સંયોગસમવાયાતિરિક્તસમ્બન્ધસિદ્ધિરિતિ -ચેન્ન, પ્રથમે દ્વિતીયે ચાર્થાન્તરમ્, આધ્યાસિકસમ્બન્ધસ્યૈવ વિષયત્વેન નિમિત્તત્વેનચોપપત્તેઃ। દ્વિતીયે પરોક્ષધીષુ વ્યભિચારશ્ચ। તૃતીયેઽપિ બ્રહ્મજ્ઞાનપર્યન્તાબાધિતત્વેન સિદ્ધસાધનમેવ। સર્વથા અબાધિતધીવિષયત્વે સાધ્યે સાધ્યવૈકલ્યમ્।નચ- તાત્ત્વિકસમ્બન્ધબાધે આધ્યાસિકસમ્બન્ધસિદ્ધિઃ, તથા ચ સંયોગસમવાયાતિરિક્તતાત્ત્વિકસમ્બન્ધબાધપર્યન્તં નાધ્યાસિકસમ્બન્ધસમ્ભાવના, તથા ચ             કથમર્થાન્તરસિદ્ધસાધનસાધ્યવૈકલ્યાનીતિ વાચ્યમ્, તાત્ત્વિકસમ્બન્ધસ્ય વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા બાધાત્। તથાહિ- તાત્ત્વિકસમ્બન્ધસ્ય વ્યાપકો દેશકાલવિપ્રકર્ષાભાવઃ। સ ચાતીતાદિવિષયકજ્ઞાનાદીનાં નાસ્ત્યેવેતિ કથં તાત્ત્વિકસ્તેષાં સમ્બન્ધઃ ?નચ- સમવાયવત્ સમ્બન્ધ્યભાવવિપ્રકર્ષાદ્યવિરુદ્ધત્વેનૈવ તત્સિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્, સમવાયસ્યાપિ દેશકાલવિપ્રકૃષ્ટયોઃ સમ્બદ્ધવ્યવહારાપ્રયોજકત્વાત્। ન હિ સમ્બન્ધ્યભાવેઽપિ સન્ સમવાયોઽદ્ય વિનષ્ટં ઘટં શ્વસ્તનેન રૂપેણ વિશિનષ્ટિ।નચાધ્યાસિકત્વે સમ્બન્ધસ્ય સાધ્યે ધર્મિગ્રાહકમાનબાધઃ, વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વેન પ્રથમં તાત્ત્વિકાતાત્વિક સાધારણસમ્બન્ધસ્યૈવ સિદ્ધેઃ।
કિં ચ સમ્બન્ધગ્રાહક એવ તાત્ત્વિકસમ્બન્ધવ્યાપકાનુપલબ્ધિરૂપબાધસહકૃતઃ આધ્યાસિકસમ્બન્ધે પર્યવસ્યતિ। અતો ન ધર્મિગ્રાહકબાધશઙ્કાપિ।નચૈવં - યુતસિદ્ધયોરેવ સંયોગરૂપસમ્બન્ધદર્શનાદયુતસિદ્ધિરપિ સમવાયસ્ય બાધિકા સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, યુતસિદ્ધયોરપિ ક્વચિત્સમ્બન્ધાદર્શનેન યુતસિદ્ધત્વસ્ય સમ્બન્ધાપ્રયોજકત્વાદ્, યસ્મિન્ સત્યવશ્યં સમ્બન્ધઃ, સ એવ સમ્બન્ધસ્ય પ્રયોજક ઇતિ સમવ્યાપ્તત્વાભાવેન યુતસિદ્ધ્યનુપલબ્ધેરબાધકત્વાદ્, યત્ર સમ્બન્ધસ્તત્રાવશ્યં યુતસિદ્ધિરિતિ વિષમવ્યાપ્તિકલ્પનેઽપિ માનાભાવાદ્, અનુકૂલતર્કાદર્શનાત્, દેશકાલીવિપ્રકર્ષાભાવવતાં તુ સર્વેષાં સમ્બન્ધદર્શનેન વિપ્રકર્ષે તદદર્શનેનચ સમવ્યાપ્તતયા પ્રયોજકસ્ય દેશકાલવિપ્રકર્ષાભાવસ્યાનુપલબ્ધેઃ સમ્બન્ધબાધકત્વ સ્યાવશ્યમઙ્ગીકરણીયત્વાત્। ન હિ પ્રયોજકાભાવે પ્રયોજ્યસમ્ભવઃ।
નન્વેવં- ધ્વંસાદરેતીતાદિના, મિથ્યાત્વલક્ષણાન્તર્ગતસ્યાત્યન્તાભાવસ્ય પ્રતિયોગિના,શક્તેઃ શક્યેન અજ્ઞાનસ્યાજ્ઞેયેન,ઇત્છાયા ઇષ્યમાણેન, વ્યવહારસ્ય વ્યવહર્તવ્યેન, વાક્યસ્યાર્થેન વૃત્તિરૂપજ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયેન, સમ્બન્ધો નેતિ ત્વદ્વાક્યોક્તસમ્બન્ધાભાવસ્ય જ્ઞાનેનાસમ્બન્ધાત્ સ્વન્યાયસ્વક્રિયાસ્વવચનવિરોધાઃ સ્યુઃ, ન હિ જ્ઞાને જ્ઞેયમિવ પ્રતિયોગ્યાદિક મભાવાદાવધ્યસ્તમિતિ ચેન્ન, યદ્યપ્યુક્તન્યાયસામ્યેન ધ્વંસાદીનાં સ્વપ્રતિયોગ્યાદિભિસ્તાત્ત્વિકઃ સમ્બન્ધો નાસ્ત્યેવ, અધ્યાસોઽપિ ન જ્ઞાનજ્ઞેયન્યાયેન, ઉભયોરપિ મિથ્યાત્વાત્। તથાપિ પ્રતીયમાનં પ્રતિયોગ્યનુયોગિભાવાદિકં સર્વથા ન નિરાકુર્મઃ, કિન્તુ તાત્ત્વિકાધ્યાસાભ્યાં ભિન્નમેવ જ્ઞેયકુક્ષિનિક્ષિપ્તત્વાત્ મિથ્યાભૂતમઙ્ગીકુર્મઃ। સ ચ સંયોગાદિવદતિરિક્તો વા સ્વરૂપં વા પરાઙ્ગીકૃતપદાર્થાન્તર્ગતો વા તદતિરિક્તો વેત્યસ્યાં કાકદન્તપરીક્ષાયાં ન નો નિર્બન્ધઃ।નચ મિથ્યાત્વસિદ્ધેઃ પ્રાક્ તદસિદ્ધ્યા અન્યોન્યાશ્રયઃ, દૃગ્દૃશ્યસમ્બન્ધાનુપપત્ત્યા જ્ઞેયમાત્રસ્યાધ્યાસિકત્વે સિદ્ધે તન્મધ્યપતિતસ્ય પ્રતિયોગ્યભાવાદિસમ્બન્ધસ્યાપિ મિથ્યાત્વં, ન તુ પ્રતિયોગ્યભાવાદિસમ્બન્ધમિથ્યાત્વસિદ્ધ્યનન્તરં દૃશ્યમિથ્યાત્વસિદ્ધિરિતિ વ્યવહારોપયુક્તસમ્બન્ધસામાન્યસ્યાપ્રતિક્ષેપાત્ ન સ્વવચનાદિવિરોધઃ। તદુક્તં ખણ્ડનકૃદ્ભિઃ-
બાધેઽદૃઢેઽન્યસામ્યાત્ કિં ? દૃઢે તદપિ બાધ્યતામ્।
ક્વ મમત્વં મુમુક્ષૂણામનિર્વચનવાદિનામ્ ઽ॥ઇતિ।
નચાદૃઢત્વં બાધસ્ય વ્યાપકાનુપલબ્ધિરૂપતર્કસ્યોક્તત્વાત્, સ્વક્રિયાદિ વિરોધરૂપપ્રતિકૂલતર્કસ્ય પરિહૃતત્વાચ્ચ। અત એવ ન જાતિવાદિસામ્યમ્, તેન હિ નિયમસાપેક્ષાનિત્યત્વસાધકકૃતકત્વાદૌ નિયમાનપેક્ષેણ દર્શનમાત્રેણ રૂપવત્ત્વાદિકમાપાદ્યતે, ન ત્વસ્માભિસ્તથા નિયમનિરપેક્ષેણ સાહચર્યમાત્રેણ કિઞ્ચિદાપાદ્યતે।નચૈવં જ્ઞાનજ્ઞેયયોરપિ પ્રતિયોગ્યભાવાદિસમકક્ષ્ય એવ સમ્બન્ધોઽસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, પરસ્પરાધ્યાસાત્મકસમ્બન્ધાસમ્ભવેનૈવ સમ્બન્ધાન્તરકલ્પનાત્, તત્સમ્ભવે તસ્યૈવ સમ્બન્ધત્વાત્।નચ અજ્ઞાનવિષયસ્ય બ્રહ્મણો વિષયિણ્યજ્ઞાનેઽનધ્યાસેન વિષયસ્ય વિષયિણ્યધ્યાસનિયમો ન સિદ્ધ ઇતિ વાચ્યમ્, એવં નિયમાનભ્યુપગમાત્, કિં તુ જ્ઞાનાજ્ઞાનયોરધ્યાસ એવ વિષયેણ સમ્બન્ધઃ। સ ચ જ્ઞાને જ્ઞેયસ્યાજ્ઞેયે ચાજ્ઞાનસ્યાધ્યાસાદ્ ઉપપદ્યતે। અત એવાધ્યાસિકસમ્બન્ધવ્યતિરેકપ્રદર્શને અજ્ઞાનસ્યાજ્ઞેયેનેત્યનુદાહરણમ્।
નનુ - શ્રવણાદીનાં ચરમસાક્ષાત્કારાન્તાનાં સ્વવિષયેણ બ્રહ્મણા સમ્બન્ધાનુપપત્તિઃ, ન હિ શ્રવણાદૌ સાક્ષાત્કારે વા બ્રહ્માધ્યસ્તમિતિ ચેન્ન, સાશ્રાત્કારો હિ વૃત્તિર્વા ? તદભિવ્યક્તચૈતન્યં બા ? આદ્યે તસ્યાઃ બ્રહ્મણ્યધ્યસ્યત્વેનાજ્ઞાનાજ્ઞેયયોરિવ સમ્બન્ધોપપત્તેઃ। અત એવ શ્રવણાદિનાપિ માનસક્રિયારૂપેણ ન સમ્બન્ધાનુપપત્તિઃ, દ્વિતીયે તુ અભેદેન તત્સમ્બન્ધાનુપયોગાત્ તત્સમ્બન્ધાનુપપત્તિર્ન દોષાય। અત એવ ચરમસાક્ષાત્કારસ્ય બ્રહ્મણ્યધ્યસ્તત્વાદ્ યદિ તદ્વિષયત્વં, તદા ઘટસાક્ષાત્કારસ્યાપિ બ્રહ્મણ્યધ્યસ્તત્વાત્ તદ્વિષયત્વાપત્તિરિતિ નિરસ્તમ્, ઘટસાક્ષાત્કારસ્ય ઘટાભિવ્યક્તચૈતન્યરૂપત્વે

વૃત્તિરૂપત્વે તસ્યાઃ બ્રહ્મણ્યધ્યાસેઽપિ નાધિષ્ઠાનભૂતસ્ય બ્રહ્મણો વિષયત્વમ્, બ્રહ્મવિષયતાપ્રયોજકસ્યાધ્યાસવિશેષસ્ય તત્રાભાવાત્, તસ્ય ચ ફલબલકલ્પ્યત્વાત્, ન હિ ચરમવૃત્તૌ બ્રહ્માકારતાવદત્રાઽપિ સાઽનુભૂયતે, ઇચ્છેષ્યમાણયોસ્તુ જ્ઞાનદ્વારક એવ સમ્બન્ધ ઇતિ ન પૃથક્સમ્બન્ધાપેક્ષા।નચ જ્ઞાને સન્નિકર્ષાધીનસ્યેવ સ્મૃતાવનુભવાધીનસ્યેવેચ્છાયાં જ્ઞાનાધીનસ્ય વિષયસમ્બન્ધસ્યાનુભવાત્ સન્નિકર્ષાદિભ્યો ભિન્ન ઇવ જ્ઞાનાદ્ ભિન્ન એવ સમ્બન્ધો વક્તવ્ય ઇતિ વાચ્યમ્, સમ્બન્ધાનુભવસ્ય જ્ઞાનદ્વારકસમ્બન્ધેનાપ્યુપપત્તેરતિરિક્તસમ્બન્ધકલ્પને માનાભાવાત્, જ્ઞાનાધીનસમ્બન્ધાન્તરસ્યાનનુભવાત્। જ્ઞાને ત્વિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદિના ન સમ્બન્ધાનુભવોપપત્તિઃ, ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદીનામતીન્દ્રિયત્વેન તેષામનુમિત્યાદિનોપસ્થિતિં વિનૈવ ઘટજ્ઞાનમિત્યાદિ સમ્બન્ધાનુભવાત્। સ્મૃતૌ તુ અનુભવાધીનસમ્બન્ધસ્ય શઙ્કૈવ નાસ્તિ, અનુભવસ્ય તદાનીમસત્ત્વાદ્, ઉભયોરપિ જ્ઞાનત્વેન તુલ્યવદેવ સમ્બન્ધસમ્ભવાચ્ચ।નચ સમૂહાલમ્બનજન્યૈકવિષયેચ્છાયામુભય વિષયત્વાપત્તિઃ, જનકજ્ઞાનસ્યોભયવિષયત્વાદિતિ વાચ્યમ્, અતિરિક્તસમ્બન્ધપક્ષેઽપિ તુલ્યત્વાત્। અથૈકવિષયાવચ્છેદેનૈવ જ્ઞાનસ્ય જનકત્વાત્ નોભયવિષયત્વં, સમં મમાઽપિ, જનકજ્ઞાને જનકતાવચ્છેદકવિષયત્વસ્યૈવ સમ્બન્ધત્વાત્।નચ નિત્યેશ્વરેચ્છાયા વિષયત્વસમ્બન્ધાનુપપત્તિઃ, તસ્યા અસ્માભિરનઙ્ગીકારાત્, તાર્કિકાણામપિ તત્સાધકમાનબલેન વિલક્ષણસમ્બન્ધકલ્પનેઽપિ જન્યજ્ઞાનજન્યેચ્છયોરુક્તપ્રકારેણૈવ વિષયતાભ્યુપગમાત્।નચ - પુત્રાદિધીજન્યસુખાદેઃ પુત્રાદિ વિષયત્વાપત્તિઃષ ઇચ્છાન્યાયાદિતિ વાચ્યમ્, વૈષમ્યાત્। જ્ઞાનસ્ય સમાનત્વેઽપિ ઇચ્છાદાવેવ સવિષયત્વપ્રતીતિઃ, ન તુ સુખાદૌ। વસ્તુસ્વાભાવ્યાત્ ત્વયાપ્યસ્યૈવાર્થસ્ય વક્તવ્યત્વાત્। અન્યથા સ્ફટિકે જપાકુસુમસન્નિધાનાલ્લૌહિત્યવલ્લોષ્ઠેઽપ્યાપદ્યેત।
અથ ધર્મે તાત્પર્યસ્યાનઘ્યાસાત્તાત્પર્યસમ્બન્ધો ન સ્યાત્, ન। તાત્પર્યં હિ તત્પ્રતીત્યુદ્‌દેશ્યકત્વમ્, પ્રતીતેશ્ચ જ્ઞેયાન્તરેણેવ ધર્મેણાઽપિ સમ્બન્ધોઽધ્યસ્ય એવ, પ્રતીતિદ્વારા ચ ધર્મતાત્પર્યયોઃ સમ્બન્ધ ઇત્યનુપપત્ત્યભાવાત્।નચ - જ્ઞાનસ્ય પ્રકાશત્વેન પ્રદીપસામ્યેઽપિ આન્તરત્વેન તદ્વૈલક્ષણ્યમઙ્ગીકર્તવ્યમ્, અત ઇચ્છાદિવદ્વિપ્રકૃષ્ટેનાપિ સમ્બન્ધઃસ્યાદ્, અન્યથા પ્રદીપવદેવાધ્યાસિકસમ્બન્ધોઽપિ ન સ્યાત્, પરોક્ષવૃત્તૌ વિપ્રકૃષ્ટસમ્બન્ધદર્શનાચ્ચેતિ વાચ્યમ્, દેશકાલવિપ્રકર્ષાભાવસ્ય સમ્બન્ધસામાન્યપ્રયોજકત્વે સમ્ભવત્યાન્તરપ્રતિયોગિકસમ્બન્ધભિન્નસમ્બન્ધ એવાસ્ય પ્રયોજકત્વમિતિ કલ્પનાબીજાભાવાત્। ઇચ્છાયાસ્તુ નેષ્યમાણેન સાક્ષાત્સમ્બન્ધઃ, કિં તુ જ્ઞાનદ્વારકઃ પરમ્પરાસમ્બન્ધ એવેત્યુક્તમ્। પરોક્ષસ્થલે તુ યદ્યપ્યધિષ્ઠાનચૈતન્યેન સાક્ષાદેવ સમ્બન્ધઃ, તથાપિ વિષયાકારવૃત્ત્યા સાક્ષાત્સમ્બન્ધાભાવાદ્ વૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યેન વિષયસ્ય પરમ્પરાસમ્બન્ધ એવ। નનુ - તવાપિ મતે જ્ઞેયસ્ય ન સ્વજ્ઞાનેઽધ્યસ્તત્વનિયમઃ, અનધ્યસ્તસ્ય તુચ્છસ્ય પપ઼ઞ્ચમપ્રકારત્વપક્ષે અવિદ્યાનિવૃત્તેર્ભાવાદ્વૈતપક્ષે અભાવસ્ય ચાઽદૃગ્રૂપત્વેઽપિ સ્વજ્ઞાનેઽનધ્યાસાદ્, અપરોક્ષૈકરસે ન્રહ્યણ્યધ્યસ્તસ્ય વ્યાવહારિકસ્યાતીતાદેર્નિત્યાતીન્દ્રિયસ્ય ચ પરોક્ષાનુભવરૂપે સ્વજ્ઞાનેઽનધ્યાસાત્, સ્મર્યમાણસ્ય ચ સ્મૃતિરૂપે સ્વજ્ઞાનેઽધ્યાસાત્, પ્રાતિભાસિકસ્ય ચ પ્રાતિભાસિકે સ્વજ્ઞાનેઽનધ્યાસાત્, ત્વન્મતે ભ્રમરૂપજ્ઞાનસ્યાપિ કલ્પિતત્વાદિતિ ચેત્, મૈવમ્, તુચ્છસ્યાજ્ઞેયત્વેન જ્ઞાને અધ્યાસાભાવાદ્, જ્ઞેયસ્ય હિ જ્ઞાનેઽધ્યાસઃ, તુચ્છસ્ય તુ ન જ્ઞેયતેત્યગ્રે વક્ષ્યતે। પઞ્ચમપ્રકારાવિદ્યાનિવૃત્તેરપિ પ્રતિયોગ્યધિકરણે ધ્વંસસ્યાપિ તત્ર વૃત્તેરવશ્યમ્ભાવાદ્ અધ્યાસ એવ સમ્બન્ધઃ। વસ્તુતસ્ત્વવિદ્યાનિવૃત્તેઃ પઞ્ચમપ્રકારત્વં ચ ભાવાદ્વૈતં ચાનભ્યુપગમપરાહતમ્। યથા ચાવિદ્યાનિવૃત્તેર્બ્રહ્મરૂપત્વં સર્વાદ્વૈતં ચ તથોપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યતે। અપરોક્ષૈકરસે બ્રહ્મણ્યધ્યસ્તસ્યાતીતાદેરનુમિત્યાદિરૂપજ્ઞાને અનધ્યાસેઽપિ યસ્મિંશ્ચૈતન્યે તદધ્યસ્તં તદેવ ચૈતન્યમનુમિત્યાદિરૂપવૃત્ત્યવચ્છિન્નમિતિ નાધ્યાસાનુપપત્તિઃ। અતિપ્રસઙ્ગપરિહારાર્થં ચૈતન્યસ્ય વિષયસમ્બન્ધે વૃત્ત્યુપરાગાપેક્ષાયામપિ નાધિષ્ઠાનત્વેન તદપેક્ષા। એવમેવ નિત્યપરોક્ષસ્થલે સ્મૃતિસ્થલેઽપિ પ્રાતિભાસિકસ્ય પ્રાતિભાસિક્યાં વૃત્તાવનધ્યાસેઽપ્યધિષ્ઠાનવિષયકવૃત્ત્યભિવ્યક્તચૈતન્ય એવાધ્યાસ ઇતિ ન કાપ્યનુપપત્તિઃ।
નચ - રૂપ્યાદિકમિદમંશાવચ્છિન્નચૈતન્યેઽધ્યસ્તમ્, ભાસતે ન અવિદ્યાવૃત્તિપ્રતિબિમ્બિત ચૈતન્યેનેતિ વિષયિણિ જ્ઞાને વિષયસ્યાધ્યાસઃ કથમિતિ-વાચ્યમ્; એકાવચ્છિન્ન એવાપરાવચ્છેદેન નિરપેક્ષોપાધેરિવાત્ર ભેદકત્વાભાવાત્। અત એવ અભિયુક્તૈઃ ફલૈક્યાદૈક્યં જ્ઞાનસ્યોચ્યતે।નચ - રૂપ્યાદેઃ સ્વજ્ઞાનેઽધ્યસ્તત્વે રૂપ્યજ્ઞાનસ્યાજ્ઞાને ભ્રમોત્પત્તિસ્તઞ્જ્ઞાનેન તન્નિવૃત્તિરિતિ ચ સ્યાદ્, અધિષ્ઠાનાજ્ઞાનજ્ઞાનાભ્યામધ્યાસસ્ય જન્મનિવૃત્ત્યોર્નિયતત્વાદ્, જ્ઞાનં રજતમિતિ પ્રતીતિપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ વાચ્યમ્; રજતાકારવૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય રજતભ્રમાધિષ્ઠાનત્વાનભ્યુપગમાદ્, ઇદમંશાવચ્છિન્નચૈતન્યમેવ તુ રજતભ્રમાધિષ્ઠાનમ્। તચ્ચ દૈવાદ્રજતાકારવૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યમપિ, નૈતાવતા ભ્રમાધિષ્ઠાનત્વે તદપેક્ષા। તસ્ય ચ ભ્રમવિરોધિશુક્તિત્વાદ્યાકારેણાજ્ઞાનં ભ્રમકારણમ્। તેનાકારેણ ચ જ્ઞાનં ભ્રમનિવર્તકમ્। અત એવ ન જ્ઞાનં રજતમિતિ ભ્રમાકારાપત્તિઃ, વૃત્ત્યવચ્છિન્નસ્યૈવ જ્ઞાનત્વાત્તસ્ય ચાધિષ્ઠાનત્વાભાવાત્। અધિષ્ઠાનતાદાત્મ્યેનચારોપ્યપ્રતીતિરિતિ ઇદં રજતમિત્યેવ ભ્રમાકારઃ।
નનુ - ઘટાદેઃ સ્વસન્નિકૃષ્ટેન્દ્રિયજન્યસ્વજ્ઞાનાત્ પૂર્વં સત્ત્વેન તત્રાધ્યાસો ન યુક્તઃ।નચ યા ઘટેન્દ્રિયસન્નિકર્ષજા વૃત્તિસ્તયા ઘટો ન પ્રકાશ્યઃ, યેનચ પ્રકાશ્યો ઘટાધિષ્ઠાનચૈતન્યેન ન તત્સન્નિકર્ષજનમિતિ વાચ્યમ્, વૃત્ત્યતિરિક્તજ્ઞાને માનાભાવાત્। અજ્ઞાનનિવૃત્તેરપિ તત એવ ભાવાદિતિ ચેન્ન, વૃત્ત્યુદયાત્ પ્રાગજ્ઞાતાર્થસિદ્ધ્યર્થં વૃત્ત્યતિરિક્તજ્ઞાનસ્યાવશ્યમભ્યુપેયત્વાત્। અન્યથા તસ્ય સાધકાભાવેન શશશ્રૃઙ્ગતુલ્યતયા સન્નિકર્ષતજ્જન્યજ્ઞાનહેતુત્વેન પ્રાક્ સત્ત્વકલ્પના નિષ્પ્રામાણિકી સ્યાત્। તસ્માદ્યાદૃશસ્ય ઘટાદેરિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાશ્રયત્વેન જ્ઞાનકારણત્વમ્, તાદૃશસ્ય સાધકં કિઞ્ચિન્માનમવશ્યમભ્યુપેયમ્, અન્યથાઽન્વયવ્યતિરેકયોરગ્રહેણ કાર્યકારણભાવાગ્રહાત્ સર્વમાનમેયાદિવ્યવસ્થોચ્છિદ્યેત। તચ્ચ માનં ન વૃત્તિરૂપમ્। તદાનીં વૃત્તિકારણાપ્રવૃત્તેરિતિ તદ્વિલક્ષણં નિત્યં સ્વપ્રકાશમેકમેવ લાઘવાદ્, વૃત્તિગતોત્પત્તિવિનાશજડત્વાદિભિસ્તદસંસ્પર્શાત્। તદેવ ચ નાનાવિધોપાધિ સમ્બન્ધાન્નાનાવિધવ્યવહારભાગ્ ભવતિ નભ ઇવ ઘટમણિકમલ્લિકાદ્યુપાધિભેદેન; તચ્ચાજ્ઞાનસાધકત્વાત્સ્વરૂપતો નાજ્ઞાનનિવર્તકં, વૃત્ત્યુપરક્તં ત્વજ્ઞાનનિવર્તકમિતિ ન વૃત્તેરનુપયોગઃ। તથા ચ સર્વાજ્ઞાનસાધકે સાક્ષિચૈતન્યે તસ્મિન્ ઘટાદેરધ્યાસ ઇતિ ન કાઽપ્યનુપપત્તિઃ ? તદુક્તં સુરેશ્વરાચાર્યૈઃ-
સર્વતીર્થદૃશાં સિદ્ધિઃ સ્વાભિપ્રેતસ્ય વસ્તુનઃ।
યદભ્યુપગમાદેવ તત્સિદ્ધિર્વાર્યતે કુતઃ॥ઇતિ।
સર્વતીર્થદૃશાં તાવત્સામાન્યં માનલક્ષણમ્।
અજ્ઞાતાર્થાવગમનં ત્વદુક્તે તન્ન યુજ્યતે॥
સ્વતઃ સિદ્ધોઽથવાસિદ્ધો દેહાદિસ્તે ભવન્ ભવેત્।
પ્રમાણાનાં પ્રમાણત્વં નોભયત્રાપિ લભ્યતે।
પ્રમાણાન્યન્તરેણાપિ દેહાદિશ્ચેત્ પ્રસિધ્યતિ।
વદ પ્રમાણૈઃ કોન્વર્થો ન હિ સિદ્ધસ્ય સાધનમ્॥
સ્વતોઽસિદ્ધેઽપ્રમેયે તુ નાસતો વ્યઞ્જિકા પ્રમા।
નાભિવ્યનક્તિ સવિતા શશશ્રૃઙ્ગં સ્ફુરન્નપિ॥ઇતિ।

નચ `ઘટોઽયમિત્યસાવુક્તિરાભાસસ્ય પ્રસાદતઃ।
વિજ્ઞાતો ઘટ ઇત્યુક્તિર્બ્રહ્માનુભવતો ભવેત્॥ઽ
ઇતિ વદતા વૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતસ્ય ઘટાનધિષ્ઠાનચૈતન્યસ્ય ઘટાનુભવત્વોક્તિવિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્। વૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતચૈતન્યસ્ય ઘટાધિષ્ઠાનચૈતન્યેન સહ ભેદાભાવાત્, ચૈતન્યસ્યૈકત્વાત્। યથા ચૈકસ્યૈવ ચૈતન્યસ્ય સર્વભાવકત્વં તથા વિસ્તરેણોપપાદિતં `નાભાવ ઉપલબ્ધેરિત્યસ્મિન્નધિકરણેઽ ભાષ્યકૃદ્ભિઃ।
નનુ - દૃશ્યત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા મિથ્યાત્વમિત્યર્થાપત્તિર્વિવક્ષિતા ? કિં વા સત્યત્વે દૃશ્યત્વં ન સ્યાદિત્યનુકૂલતર્કમાત્રમ્ ? નાદ્યઃ, તત્સામગ્ર્યભાવાત્। તથા હિ- આક્ષેપ્યસ્યોપપાદકત્વમ્, પ્રમાણાવિરુદ્ધત્વમ્, આક્ષેપકસ્યાનુપપદ્યમાનત્વં, પ્રમિતત્વં ચેત્યર્થાપત્તિસામગ્રી। પ્રકૃતે ચાક્ષેપ્યં સમ્બન્ધિનો મિથ્યાત્વં મિથ્યાત્વં નાક્ષેપકસ્ય સમ્બન્ધસ્યોપપાદકમ્, પ્રત્યુત પ્રતિકૂલમેવ।નચાધ્યસ્તત્વરૂપસમ્બન્ધસ્ય ન તત્પ્રતિકૂલત્વમ્, તસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધેરનાક્ષેપકત્વાત્। પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધં ચેદમાક્ષેપ્યમ્। નાપ્યેકસ્ય દૃશ્યત્વસ્યોપપત્તયે પ્રમિતાનેકસ્ય ત્યાગો યુક્તઃ। આક્ષેપકં ચ ન દૃગધ્યસ્તત્વમ્, તસ્યૈવ ફલત આક્ષેપ્યત્વાત્। નાપિ દૃગ્વિષયત્વરૂપો દૃગ્સમ્બન્ધ, તવાસિદ્ધેઃ। ન દૃગધીનસિદ્ધિકત્વમ્, દૃગ્વિષયત્વાતિરિક્તસ્ય તસ્યાસિદ્ધેઃ। નાન્ત્યઃ, સત્ત્વેઽપ્યુક્તરીત્યા સમ્બન્ધાન્તરેણૈવ દૃશ્યત્વસ્યોપપન્નતયા અનુપપત્તેરેવાભાવાદિતિ ચેન્ન, અનુકૂલતર્કસ્યૈવ પ્રક્રાન્તત્વેનાર્થાપત્તિર્વેત્યાદિવિકલ્પાનવકાશાદ્, ઉભયથાપ્યદોષાચ્ચ। તથા હિ- સત્યત્વે દૃગ્દૃશ્યસમ્બન્ધાનુપપત્તિઃ। મિથ્યાત્વં ચ તદુપપાદકમ્।નચ તત્સમ્બન્ધપ્રતિકૂલમ્, મિથ્યાત્વેઽપિ શુક્તિરૂપ્યસ્યેદમંશેઽધ્યસ્તત્વરૂપસમ્બન્ધદર્શનેન સમ્બન્ધસામાન્યે પ્રતિકૂલત્વાભાવાત્। આક્ષેપકોઽપિ દૃગ્વિષયત્વરૂપો દૃક્સમ્બન્ધ એવ અઘ્યાસરૂપસ્ય દૃગ્વિષયત્વસ્ય મમાઽપિ સમ્પ્રતિપત્તેઃ તાત્ત્વિકસ્યૈવ તસ્ય નિષેધાત્।નચાધ્યસ્તત્વસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધિઃ દૃક્સમ્બન્ધસામાન્યસ્યાક્ષેપકસ્ય પ્રસક્તવિશેષ નિષેધેઽપ્યધ્યસ્તત્વરૂપવિશેષપર્યવસાનેનાસિદ્ધ્યભાવાત્। ન હિ અધ્યસ્તસમ્બન્ધત્વેનાક્ષેપકતા કિં તુ સમ્બન્ધત્વેન। સ ચાધ્યસ્તત્વસમ્બન્ધસમ્ભાવનયાપ્યબાધિત એવેતિ।નચ- ઘટસ્ય જ્ઞાનમિતિ ધીસિદ્ધસમ્બન્ધસામાન્યસ્યાધ્યસ્તત્વં ન વિશેષઃ, ન હિ રૂપ્યસ્ય શુક્તિરિતિ પ્રતીતિરસ્તીતિ વાચ્યમ્, રૂપ્યસ્ય શુક્તિરિતિ પ્રતીત્યભાવેઽપિ રૂપ્યસ્ય શુક્તિરધિષ્ઠાનિમિતિ પ્રતીત્યા અધ્યસ્તત્વસ્ય સમ્બન્ધવિશેષત્વસિદ્ધેઃ, ચૈત્રસ્ય મૈત્ર ઇતિ પ્રતીત્યભાવેઽપિ ચૈત્રસ્ય પિતા મૈત્ર ઇતિ પ્રતીતિવત્। આક્ષેપ્યમપ્યત્ર પ્રમાણાવિરુદ્ધમેવ, અધ્યક્ષાદિવિરોધસ્ય પ્રાગેવ પરિહૃતત્વાત્। આક્ષેપકે ચ પ્રમિતત્વમનપેક્ષિતમેવ, અપ્રમિતેનાપિ પ્રતિબિમ્બેન બિમ્બાક્ષેપદર્શનાત્। તર્કપરતાયામપિ નાપ્રયોજનકતા, સત્યત્વે સમ્બન્ધાનુપપત્તેર્ભવદુક્તન્યાયખણ્ડનેન પ્રથમત એવોપપાદિતત્વાત્। દૃશ્યત્વાભાવસ્યાપાદકમત્ર સત્ત્વમનિર્વાચ્યત્વાભાવે વા, ત્રિકાલાબાધ્યત્વં વા, ઉભયથાઽપિ ન દોષઃ।નચાનિર્વાચ્યત્વાભાવસ્ય તુચ્છે પરોક્ષધીવેદ્યતયા દૃશ્યેઽપિ સત્ત્વેન વ્યભિચારઃ, કારણાસામર્થ્યેન તત્ર તદાકારવૃત્તિસમુલ્લાસેઽપિ દૃક્સમ્બન્ધરૂપસ્ય દૃશ્યત્વસ્ય તુચ્છત્વવિરોધિનસ્તત્રાભાવાત્,તુચ્છાકારતાયા વૃત્તિગતત્વેઽપિ વૃત્તિસમ્બન્ધસ્ય તુચ્છગતત્વાભાવોપપત્તેઃ। નાપિ - યથા સતો બ્રહ્મણઃ સ્વવ્યવહૃત્યા સમ્બન્ધઃ, તથા ઘટાદેરપિ સત એવ સ્વજ્ઞાનેન સમ્બન્ધોઽસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, દૃષ્ટાન્તે બ્રહ્મણ્યધ્યાસસ્યૈવ વ્યવહૃતિસમ્બન્ધત્વાત્। તથા ચ ઉભયસમ્બન્ધિસત્ત્વે વિષયવિષયિભાવાનુપપત્તિઃ નાપ્રયોજકત્વાદિના પરિભૂયતે।
એતેન-અધ્યાસિકઃ સમ્બન્ધો નામ અધ્યસ્તસમ્બન્ધો વા ? અધ્યસ્તત્વમેવ વા ? આદ્યે સમ્બન્ધસ્ય મિથ્યાત્વેઽપિ સમ્બન્ધિનો દૃશ્યસ્ય દૃશ ઇવ મિથ્યાત્વાનુપપત્તિઃ, દ્વિતીયે જ્ઞાનસ્યાપ્યધ્યસ્તત્વેન તત્ર અધ્યાસાનુપપત્તિઃ સ્વસ્વજ્ઞાનપરમ્પરાયામધ્યાસસ્વીકારે અનવસ્થા ચેતિ નિરસ્તમ્, જ્ઞાનં હિ વૃત્ત્યવચ્છિન્નં ચૈતન્યમ્, તત્રાવચ્છેદિકાયા વૃત્તેર્જડાયા અધ્યસ્તત્વેઽપ્યવચ્છેદ્યસ્ય ચૈતન્યસ્ય પ્રકાશરૂપસ્ય અનધ્યસ્તત્વેન તત્ર દૃશ્યસ્યાધ્યાસાદ્ દૃશ્યમિથ્યાત્વેઽપ્યનવસ્થાવિરહસ્યોપપત્તેઃ। અત એવ -શાબ્દવૃત્તિવિષયો બ્રહ્મ ન વૃત્તૌ કલ્પિતમવિદ્યાવિષયો બ્રહ્માવિદ્યાયાં ન કલ્પિતં યથા તથા દૃશ્યં ન દૃશિકલ્પિતમ્, તથા ચ દૃગ્દૃશ્યાદેસ્તાત્ત્વિક એવ સમ્બન્ધઃ, સામાન્યસમ્બન્ધેનૈવાતિપ્રસઙ્ગે નિરસ્તે વિશેષજિજ્ઞાસા વિશેષોક્તિશ્ચ વિશેષજિજ્ઞાસાદિવદનર્થિકૈવેતિ નિરસ્તમ્, વૃત્ત્યવિદ્યયોઃ બ્રહ્મણોઽનધ્યાસેઽપિ તયોરેવ બ્રહ્મણ્યધ્યાસાત્ સમ્બન્ધોપપત્તેઃ, અતસ્તત્ર તાત્ત્વિકસમ્બન્ધાભાવાત્, કથં તદ્‌દૃષ્ટાન્તેન દૃગ્દૃશ્યયોરપિ તાત્ત્વિકસમ્બન્ધ ઇત્યુચ્યતે ? તથા ચ પ્રસિદ્ધવિશેષે બાધિતે સામાન્યસ્યૈવ બાધશઙ્કયા અતિપ્રસઙ્ગે પ્રાપ્તે વિશેષજિજ્ઞાસાયા વિશેષોક્તેશ્ચ સાફલ્યાત્, ન તે નિરર્થિકે। એતેન સમ્બન્ધસ્ય પ્રામાણિકત્વે યથાકથથ઼ઞ્ચન લક્ષણં ભવિષ્યતિ। તથા હિ- સંયોગસમવાયાન્તર્ભાવે તલ્લક્ષણમેવ લક્ષણં ભવિષ્યતિ, તદનન્તર્ભાવે તુ તદુભયભિન્નસમ્બન્ધત્વમેવ લક્ષણમસ્ત્વિતિ નિરસ્તમ્, ઉક્તયુક્ત્યા પ્રામાણિકસમ્બન્ધસ્ય સંયોગસમવાયાન્તર્ભાવસ્ય ચ દૂષિતત્વાત્। તદુભયબહિર્ભૂતસમ્બન્ધત્વં તુ વયમપિ ન નિરકુર્મઃ, કિં તુ તસ્ય પ્રામાણિકત્વમ્। કિં ચ દૃક્દૃશ્યયોઃ ન તાત્ત્વિકસમ્બન્ધઃ, સમ્બન્ધિભિન્નત્વે અનવસ્થાનાત્।નચ દૃશ્યત્વાન્તરહીનસ્ય દૃશ્યત્વાદેરિવ સમ્બન્ધસ્યાપિ સ્વનિર્વાહકત્વં ક્વચિદ્ ભવિષ્યતીતિ વાચ્યમ્, દૃશ્યત્વમપિ દૃક્સમ્બન્ધ એવ। તસ્ય ચ સ્વનિર્વાહકત્વં ન માયિકત્વં વિનેતિ નાસ્માકં પ્રતિકૂલમભ્યધાયિ દેવાનાં પ્રિયેણ, અભિન્નત્વે સમ્બન્ધત્વાયોગાત્।નચૈવમાધ્યાસિકસમ્બન્ધત્વેઽપ્યેતદ્દોષપ્રસઙ્ગઃ, તસ્ય માયિકત્વેન માયાયાશ્ચાઘટિતઘટનાપટીયસ્ત્વેન સર્વાનુપપત્તેર્ભૂષણત્વાત્।નચ -અતિપ્રસઙ્ગનિરાકરણાર્થં દૃગ્દૃશ્યયોઃ સમ્બન્ધનિર્વચનં પ્રકૃતમ્, ન તુ વિષયત્વનિર્વચનમ્, અતો વિષયત્વખણ્ડનમનુક્તોપાલમ્ભનમિતિ વાચ્યમ્; વિષયત્વખણ્ડનેન નિરુચ્યમાનપ્રકૃતસમ્બન્ધસ્યૈવ ખણ્ડનાત્।નચ - વિષયિત્વાનિરુક્તાવપિ વિષયિણઃ સત્યત્વવદ્ વિષયત્વાનિરુક્તાવપિ વિષયઃ સત્યઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, વિષયિત્વાનિરુક્તાવપિ વિષયાધ્યાસેનૈવ તદુપપત્ત્યા વિષયિણઃ સત્યત્વં યુક્તમ્, વિષયત્વાનિરુક્તૌ તુ વિષયસ્ય સત્યત્વં ન યુક્તમ્, વિષયિણોઽનધ્યસ્તત્વેન વિષયાધ્યાસમન્તરેણાન્ય સ્યોપપાદકસ્યાભાવત્। યત્ર તુ વિષયિણ એવાધ્યાસઃ, તત્ર વિષયઃ સત્ય એવ, યથાજ્ઞાનવિષયો બ્રહ્મ।નચોભયાધ્યાસઃ,શૂન્યવાદપ્રસઙ્ગાત્। અન્યતરાધ્યાસે ચ વિનિગમકમનુવૃત્તત્વ વ્યાવૃત્તત્વપ્રકાશત્વજડત્વાદિકમેવ। તસ્માદ્વિષયિણો નિત્યદૃશોઽનધ્યાસાદ્ વિષયસ્યૈ વાત્રાધ્યાસઃ।નચ -`પ્રમાણજ્ઞાનં સ્વવિષયાવરણેઽ ત્યાદ્યુક્ત્વા દૃગ્વિષયત્વરૂપદૃશ્યત્વસ્ય હેતૂકરણેનચ ત્વયાઽપિ વિષયત્વં વિર્વાચ્યમેવેતિ વાચ્યમ્ તત્ત્વતોઽનિર્વાચ્યત્વેઽપિઽપ્યધ્યસ્તત્વેન ઘટાદિસમકક્ષનિર્દાચ્યત્વસ્ય સમ્ભવાત્।
નનુ - કથં પ્રમાણજ્ઞાનવિષયોઽધ્યસ્ત ઇતિ - ચેત્ (ન), પ્રપઞ્ચવિષયકજ્ઞાને તત્ત્વાવેદકત્વલક્ષણપ્રામાણ્યાભાવાદિતિ ગૃહાણ। અત એવ-
યાદૃશં વિષયત્વં તે વૃત્તિં પ્રતિ ચિદાત્મનઃ।
તાદૃશં વિષયત્વં મે દૃશ્યસ્યાપિ દૃશં પ્રતીતિ
નિરસ્તમ્, ચિદાત્મનોઽનધ્યાસેઽપિ વૃત્તેસ્તત્રાધ્યસ્તત્વેન તદ્‌દૃષ્ટાન્તેન પ્રકૃતેઽનધ્યાસસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્।

સ્યાદેતત્ - મિત્યાત્વં નિર્વચતા તત્સાધનં દૃશ્યત્વાદિકં નિર્વક્તવ્યમેવ, ન હિ ઘટપટાદ્યસઙ્કીર્ણાકારજ્ઞાનં વિના તદ્વિલક્ષણવ્યવહારઃ, અથાનિરુક્તાસઙ્કીર્ણાકારજ્ઞાનમાત્રેણ તદુપપત્તિઃ તર્હિ તુલ્યં મમાઽપિ। ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ, યત્ત્વ સ આકારઃ સદ્વિલક્ષણઃ, મમ તુ ત્વન્મતસિદ્ધપ્રાતિભાસિકવૈલક્ષણ્યસાધકમાનસિદ્ધસત્તાકઃ, ન હિ લક્ષણોક્ત્યનુક્તિભ્યાં સદસદ્વૈલક્ષણ્યરૂપાનિર્વચનીયત્વહાનિલાભૌ, બ્રહ્મણ્યપિ શ્રૌતસ્યાપિ જગત્કારણત્વાદિલક્ષણસ્ય કારણત્વખણ્ડનરીત્યા અસમ્ભવાત્, ત્વયૈવ-
`કીદૃક્તત્પ્રત્યગિતિ ચેત્તાદૃગીદૃગિતિ દ્વયમ્।
યત્ર ન પ્રસરત્યેતત્પ્રત્યગિત્યવધારયેઽ તિ
બ્રહ્મણોઽપિ દુર્નિરૂપત્વોક્તેશ્ચ, પ્રપઞ્ચેઽપિ ત્વદુક્તાનિર્વાચ્યત્વસમકક્ષલક્ષણસમ્ભવાચ્ચ, `યત્કઠિનં સાપૃથિવીઽ ત્યાદિશ્રુત્યા પૃથિવ્યાદીનામપિ લક્ષણત્વોક્તેશ્ચ। તસ્માદનિર્વાચ્યત્વં ન સત્ત્વવિરોધિ। સત્ત્વેઽપ્યદ્ભુતત્વાદેવાનિર્વાચ્યત્વોપપત્તેઃ।નચ નિર્વાચ્યત્વમપિ સત્ત્વપ્રયોજકમ્, ન હિ શુક્તિરૂપ્યસ્યાપીતરભેદસાધકં રૂપ્યત્વં પ્રાતીતિકજાતિરૂપતયા સુવચમપિ સત્યમ્। કિં ચ બ્રહ્મણ આનન્દત્વજ્ઞાનત્વસત્યત્વસ્વપ્રકાશત્વાદિ ખણ્ડનોક્તરીત્યા દુર્વચમિતિ બ્રહ્મતત્વતોઽનાનન્દાદ્યાત્મકં સ્યાત્। તસ્માદિક્ષુક્ષીરાદિમાધુર્યવદનિ ર્વાચ્યમપિ વિષયત્વં સદેવેતિ। અત્રોચ્યતે- દૃશ્યત્વાદેરનિર્વચનીયત્વં કિં સત્ત્વેન, ઉત સ્વરૂપેણ। નાદ્યઃ, સત્ત્વેનાનિર્વચનીયત્વેઽપિ તત્તદાભાસલક્ષણાનાલિઙ્ગિતત્વમાત્રેણ હેતુત્વોપપત્તેઃ તન્નિર્વચનાનપેક્ષણાત્। ન દ્વિતીયઃ તાત્ત્વિકાતાત્ત્વિકસાધારણેન દૃક્સમ્બન્ધિત્વાદિના રૂપેણ દૃગ્વિષયત્વસ્ય નિર્વક્તું શક્યત્વાત્। લક્ષણોક્ત્યનુક્ત્યોર્ન સદસદ્વૈલક્ષણ્યરૂપા નિર્વાચ્યત્વહાનિલાભકરત્વમિતિ યદવોચઃ, તદપિ ન, પૂર્વોક્તવ્યાપકાનુપલબ્ધિસહિતાયા લક્ષણાનિરુક્તેઃ ઉક્તરૂપાનિર્વચનીયત્વપ્રયોજકત્વાત્।
યત્ત્વાનન્દત્વાદિના ધર્મેણ કીદૃગિત્યાદિના સ્વરૂપેણ ચ દુર્નિરૂપત્વાદ્ બ્રહ્મણોઽપ્યનિર્વચનીયત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ, તન્ન, આનન્દત્વાદિધર્મવત્તયા દુર્નિરૂપત્વેઽપિ દુઃખપ્રત્યનીકત્વાદ્યુપલક્ષિતસ્વરૂપસ્ય સત્ત્વેન નિર્વક્તું શક્યત્વાત્।નચૈવં પ્રપઞ્ચે સત્ત્વં શક્યનિર્વચનમ્, બાધકસદ્ભાવાત્। અત એવ- કઠિનસ્પર્શવત્ત્વાદિના પૃથિવીત્વાદીનાં નિર્વચનમસ્ત્યેવ, સત્ત્વેઽપ્યદ્ભુતત્વાદિનાનિર્વાચ્યત્વોપપત્તિરિતિ નિરસ્તમ્, ન હિ નિરુક્તિવિરહમાત્રેણાનિર્વાચ્યત્વં બ્રૂમઃ, કિન્તુ સત્ત્વાદિના નિરુક્તિવિરહેણ। સ ચ પ્રપઞ્ચે બાધકાદસ્ત્યેવ।નચ - જ્ઞાને વિષયસ્યાધ્યસ્તત્વેન તદજ્ઞાનજન્યં તજ્જ્ઞાનનિવર્ત્યં ચાધ્યાસં પ્રતિ વિષયત્વં તદનુવિદ્ધતયા પ્રતીત્યભાવશ્ચ ન સમ્ભવાતીતિ વાચ્યમ્, ચૈતન્યમાત્રાજ્ઞાનજન્યત્વાત્, તજ્જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાચ્ચ ઘટાદિપ્રપઞ્ચસ્યેત્યુક્તત્વાત્। સદિતિ પ્રતીયમાનાધિષ્ઠાનચૈતન્યાનુવિદ્ધતયા પ્રતીયમાનત્વમપ્યસ્ત્યેવ। તસ્માત્સત્ત્વે દૃગ્દૃશ્યસમ્બન્ધાનુપપત્તિર્દૃઢૈવ॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વાનુકૂલતર્કનિરૂપણમ્॥
ઇતિ શ્રીમધૂસૂદન સરસ્વતીવિરચિતાયાં અદ્વૈતસિદ્ધૌ પ્રથમપરિચ્છેદે પ્રથમો ભાગઃ
[ 1-1-33]