Language

ENहिગુ
Scripture Library

Advaita Siddhi · Chapter 2

2.1

[1-2-1]
nanu- viśvasyādhyāsikatve prātibhāsikasthala iva viṣayendriyasannikarṣādhīnāyāḥ pratikarmavyavasthāyāḥ anupapattiriti cenna/ vṛttiḥ pūrvameva ghaṭādīnāṃ caitanye'dhyāsena prātibhāsikasthalāpekṣayā vailakṣaṇyāt/ tathā hi- antaḥkaraṇaṃ cakṣurvattejovayavi/ taccendriyadvāreṇa tatsaṃyuktaṃ viṣayaṃ vyāpya tadākāraṃ bhavati/ yathā nadyādyudakaṃ praṇālyā niḥsṛtya kedārādyākāraṃ bhavati/ saiva vṛttirityucyate/ tatra jīvacaitanyamavidyopādhikaṃ sat sarvagataṃ antaḥkaraṇopādhikaṃ sat paricchinnamiti matadvayam/ tatrā'dye viṣayaprakāśakaṃ jīvacaitanyam/ dvitīye brahmacaitanyam/ ādye pakṣe'pi jīvacaitanyamavidyānāvṛtam, āvṛtaṃ ca/ tatrā'dye vṛttirjīvacaitanyasya viṣayoparāgārthā/ dvitīye tvāvaraṇābhibhavārthā/ paricchinnatvapakṣe tu jīvacaitanyasya viṣayaprakāśakatadadhiṣṭhānacaitanyābhedābhivyaktyarthā/ anāvṛtatvapakṣe hyanāvṛtaṃ sarvagatamapi jīvacaitanyaṃ tattadākāravṛttyaivoparajyate, na tu viṣayaiḥ, asaṅgatvāt, yathā gotvaṃ sarvagatamapi sāsnādimadvyaktyā'bhivyajyate, na tu kesarādimadvyaktyā/ yathā vā pradīpaprabhā ākāśagandharasādivyāpinyapi tānaprakāśayantī rūpasaṃsargitayā rūpameva prakāśayati tadvat/ kevalāgnyadāhyasyāpi ayaḥpiṇḍādisamārūḍhāgnidāhyatvavacca kevalacaitanyāprakāśyasyāpi ghaṭādestattadākāravṛttyupārūḍhacaitanyaprakāśyatvaṃ yuktam/ evañcānāvṛtatvapakṣe tattadākāravṛttidvārā caitanyasya tattaduparāge tattadarthaprakāśaḥ/ āvṛtatvapakṣe tattadākāravṛttyā tattadviṣayāvacchinnacaitanyāvaraṇābhibhavena tattadarthaprakāśaḥ/ antaḥkaraṇāvacchinnacaitanyarūpatve jīvasyāvacchedakāntaḥkaraṇatattadviṣayākāravṛttyā tattadviṣayāvacchinnacaitanyābhivyaktau tattatprakāśaḥ/
yadyapi prakāśakamadhiṣṭhanacaitanyaṃ sarvagataṃ jīvacaitanyaṃ cāntaḥkaraṇāvacchinnam, tathāpi caitanyābhedenābhivyaktatvād vyavasthopapattiḥ/
nanu- iyaṃ pratikarmavyavasthā nopapadyate/ tathā hi- svasannikṛṣṭendriyajanyasvajñānāt pūrvaṃ ghaṭādeḥ sattve pratītimātraśarīratvavyāptakālpanikatvāyogaḥ/ na ca kālpanikatvaviśeṣaḥ prātibhāsikatvādireva tadvyāptaḥ, gauravāt/ na ca pratītimātraśarīratvābhāve'pi jñānanivartyatvādinaiva kalpitatvaṃ bhaviṣyati/ pratītimātraśarīratvābhāvena jñānavirtyatvābhāvasyāpyāpādyatvāt/ pratīterviśvasatyatvena vā mithyātve'pi svapnādivadindriyasannikarṣanirapekṣatayaivopapatteḥ/ vyāvahārikatvasyāpi bhrāntidairdhyamātreṇopapatteśceti cet, maivam/ pratītimātraśarīratvasya kalpitatvaṃ na vyāpyam/ dṛgdṛsyasambandhānupapattyādisahakṛtoktānumānāt prapañce kalpitatve siddhe pratyabhijñābalācca sthāyitve tatraiva vyabhicārāt/ na ca śuktirūpyādipratyabhijñāsāmyaṃ prakṛtapratyabhijñāyā iti- vācyam, pratītyaviśeṣe'pi vaṇigvīthīsthaśuktirūpyayoḥ parīkṣitatvāparīkṣitatvābhyāṃ sthāyitvāsthāyitvarūpaviśeṣasambhavāt/ tathāpi parokṣavṛtterivāparokṣavṛtterapi prakāśakatvamastu, kiṃ taduparaktacaitanyeneti cenna/ parokṣasthale'pi parokṣavṛtyuparaktacaitanyasyaiva prakāśakatvāt/ atha tatrāpyaparokṣaikarasacaitanyoparāge viṣayāparokṣyaprasaṅgaḥ, na/ viṣayacaitanyābhivyaktāveva viṣayasyāparokṣyam/ na ca parokṣasthale tadasti/ viṣayendriyasannikarṣābhāvena viṣayaparyantaṃ vṛtteragamanād/ antareva tatra dhīsamullāsāt/ aparokṣasthale tu pramātṛcaitanyābhedābhivyaktādhiṣṭhānacaitanyoparāgo viṣaye'sti/ tatra viṣayasya karmakārakatvāt/ na ca vṛttigataviśeṣādāparokṣyam/ tatra hi viśeṣo viṣayakṛtaścedomiti brūmaḥ/ jātikṛtastu viśeṣo na sambhavati/ so'yamiti pratyabhijñāyāṃ parokṣatvāparokṣatvayoḥ saṅkaraprasaṅgād, avyāpyavṛttitvāt, pramātvādināṃ saṅkaraprasaṅgācca/
kiṃ ca vṛtterjaḍatvādeva na prakāśakatvam/ na ca- vṛttāvantaḥkaraṇāvṛttyapi svaprakāśakatvaṃ jñānatvavaditi vācyam/ svaprakāśātmasambandhenaiva tasyāḥ prakāśatvopapattau tatsvaprakāśatve mānābhāvāt/ kiṃ ca ghaṭaṃ jānāmītyanubhūyamānasakarmakavṛttyanyā saṃvid ghaṭaprakāśarūpā ghaṭaḥ prakāśata ityākārakānubhavasiddhaiva/ na ca karoti yatate calati gacchatītyādāvekārthatve'pi sakarmakākarmakatvasvabhāvatvadarśanād atrāpyekārthatve'pi tathā syāditi vācyam/ tatrāpyekārthatvābhāvāt/ anukūlayatno hi kṛñ‌dhātvarthaḥ/ yatyarthastu yatnamātram/ evaṃ gamyartha uttarasaṃyogaphalakaḥ spandaḥ/ calatyarthastu spandamātram/ tathā caikārthakatve kutrāpi na sakarmakatvākarmakatvavyavasthā/ na ca- tvanmate pariṇaterakarmakatvāt pariṇativiśeṣabhūtāyā vṛtteḥ kathaṃ sakarmakatvamiti vācyam/ ekasya hi sakarmakatvākarmatve ekarūpeṇa viruddhe, na tu rūpāntareṇāpi, mānābhāvāt/ yathā sthiterakarmikāyā api agamanatvena rūpeṇa sakarmakatvam, tathā pariṇatitvena rūpeṇākarmikāyā api vṛtteḥ jñānatvena sakarmakatvaṃ bhaviṣyatītyadoṣaḥ/ nanu tarhyatītaḥ prakāśate iti dhīrna syāt, iṣṭāpatteḥ/ tatrāpi  vṛttipratibimbatacaitanyasattvena prakāśata ityādiprayogasambhavācca/ nanu yathā ajñānavirodhivṛttāvanubhavatvaṃ nāsti, kiṃtu anyatra, tathā dveṣavirodhivṛtteranyatrecchātvamityapi syāditi cenna/ bādhakasattvāsattvābhyāṃ viśeṣāt/ atreva tatra sakarmakākarmakavilakṣaṇakriyānanubhavācca/ yathā ca vṛttyatiriktabhānasiddhistathā svayaṃjyotiṣṭvaprastāve vistareṇa vakṣyāmaḥ/
nanu- astu caitanyasya viṣayaprakāśakatvam, tathāpyantaḥkaraṇasya dehānnirgatiḥ na kalpyā/  parokṣavailakṣaṇyāya viṣayasyābhivyaktāparokṣaciduparāga eva vaktavyaḥ/ ciduparāgādau cāparokṣavṛttestadākāratvameva tantram/ tasya ca tatsaṃśleṣaṃ vināpi parokṣavṛtteriva tatsannikṛṣṭakaraṇajanyatvenaivopapattiḥ, na tu prabhāyā iva vṛttestadāvaraṇanivartakatvādau tatsaṃśleṣastantram/ netrānnirgacchad‌dhruvādyākāravṛttyaiva svasaṃśliṣṭanetrasthakajjalāderdhruvanetramadhyavartinaḥ

paramāṇvādeścāparokṣatvāpātāditi- cet,na/ viṣayeṣvabhivyaktaciduparāge na tadākāratvamātraṃ tantram, parokṣasthale'pi prasaṅgāt, kiṃtu tatsaṃśleṣaḥ/ prabhāyā viṣayasannikṛṣṭatejastvenāvaraṇābhibhāvakatvadarśanāt/ taijasasya manaso'pyajñānarūpāvaraṇābhibhavāya tatsaṃśleṣa āvaśyakaḥ/ dhruvādidehamadhyavartiparamāṇvādāvatiprasaṅgastu tadākāratvaprayojakasāmagrīvirahādeva pariharaṇīyaḥ/ anyathendriyasannikarṣādervidyamānatvāt paramāṇvādyākaratāyā durnivāratvāpatteḥ/ tasmāt prabhāvadaviśeṣānvayavyatirekābhyāṃ yat klṛptaṃ sannikṛṣṭatejastvenāvaraṇābhibhāvakatvaṃ, tasya tadākāratvarūpaviśeṣāpekṣāyāmapi na tyāgaḥ/ na hi pṛthivītvagandhatvādinā kāryakāraṇabhāve āvaśyake anityaguṇatvadravyatvādinā tattyāgaḥ/ ata eva- taditarahetusākalye sati ghaṭacakṣuḥsannikarṣasyaiva ghaṭānubhavajanakatvam, na tu ghaṭamanaḥsannikarṣasya, tadvilambena tadvilambābhāvāditi nirastam/ āvaraṇabhaṅge sannikṛṣṭatejaḥkāraṇatvāvadhāraṇena tasyāpyāvaśyakatvāt/ na ca spārśanapratyakṣe cakṣurādivanniyatagolakadvārābhāvenāntaḥkaraṇanirgatyayogādāvaraṇābhibhavānupapattiriti vācyam/ sarvatra tattadindriyādhiṣṭhānasyaiva dvāratvasambhavāt/ na ca antaḥkaraṇavṛttitvāviśeṣādicchādveṣādirūpavṛttayo'pi dehānnirgatya viṣayasaṃsṛṣṭā bhavantīti kathaṃ na svīkriyata iti vācyam/ āvaraṇābhibhāvakatejastvasya tatpramāpakasya jñānavat tatrābhāvāt/
nanu ghaṭaprakāśakaṃ caitanyamupadeśasāhasryanusāreṇa ghaṭākāradhīsthā cidvā? parāgarthaprameyeṣvityādivārttikoktarītyā dhīpratibimbacaitanyābhedābhivyaktaviṣayādhiṣṭhānacaitanyaṃ vā? nādyaḥ/ ādhyāsikasambandhasyātantratāpātāt/ na dvitīyaḥ/ āvaśyakena viṣayasaṃśliṣṭavṛttipratibimbitacaitanyenaiva tadajñānanivṛttivat tatprakāśasyāpyupapattau kiṃ viṣayādhiṣṭhānacaitanyābhivyaktikalpaneneti cenna/ prakāśakaṃ tāvad adhiṣṭhānacaitanyam/ taccādhyāsena viṣayaiḥ saha sākṣātsambaddham/ prakāśasya ca svayaṃ bhāsamānasya svasambaddhasarvabhāsakatvamapi klṛptameva/ etadanabhyupagame kalpanāntare gauravāpatteḥ/ taccānabhivyaktaṃ nirvikalpakarūpamācchāditadīpavanna prakāśakamiti tadabhivyaktirapekṣitā/ tacca parokṣasthale vṛttyavacchedenaivābhivyajyate/ aparokṣasthale tu vṛttisamparkādāpannajāḍyābhibhave viṣayo'bhivyajyate, vṛtterviṣayaparyantatvāt/ na ca parokṣasthale'pyevaṃ prasaṅgaḥ/ dvārābhāvenāntaḥkaraṇanirgatyabhāvāt/ nanu- vṛttestadākāratvaṃ na tāvattadviṣayatvam/ tvayaiva nirāsāt/ nāpi tasmin caitanyoparāgayogyatāpādakatvaṃ, tadajñānābhibhāvakatvaṃ vā/ ubhayorapi tadākāratvaprayojyatvena tattvāyogāt/ nāpi ghaṭādivat pṛthubudhnodarādyākāratvaṃ, sākāravādāpātāt/ saṃsthānahīnajātiguṇādivṛtternirākāratvaprasaṅgācca/ ghaṭapaṭāviti samūhālasbane viruddhanānākāratvāpatteśceti cenna/ astītyāditadviṣayakavyavahārapratibandhakājñānanivartanayogyatvasya, tatsannikṛṣṭakaraṇajanyatvasya vā tadākāratvarūpatvāt/ tadubhayaṃ ca svakāraṇādhīnasvabhāvaviśeṣāt/ na cātmāśrayaḥ/ nivṛttijananasvarūpayogyatayā phalopadhānasya sādhyatvena svānapekṣaṇāt/
nanu-- dṛśi viṣayādhyāsasvīkarturjīvacaitanyaṃ vā viṣayadṛk? brahmacaitanyaṃ vā? nādyaḥ, jīve avacchinnacitsvarūpe kalpite adhyāsāyogāt/ na ca viṣayadṛk jīvacaitanyameva, adhyāsastu brahmacaitanya iti vācyam/ dṛśyayorevādhyāsikasambandhāpatteḥ, adhyastādhiṣṭhānayorubhayorapi dṛgbhinnatvāt/ ata eva na dvitīyo'pi/ saviśeṣabrahmaṇo'pi kalpitatvena tatrādhyāsāyogācca/ na ca śuddhacaitanyamekameva/ tadevādhiṣṭhānam/ tatrāvacchedakamavidyādikaṃ  nādhiṣṭhānakoṭau praviśati/ tadeva ca jīvaśabdena brahmaśabdena ca vyapadiśyate, upādhiviśeṣāt/ tathā ca jīvacaitanyasya dṛktve'pi dṛśyādhyāso nānupapanna iti vācyam/ śuddhacaitanyasya āsaṃsāramāvṛtatvena jagadāndhyaprasaṅgāditi cenna/ mūlāvidyānivṛttyabhāvena sarvata āvaraṇābhibhavābhāve'pi ghaṭādyavacchedenāvaraṇābhivād āndhyavirahopapatteḥ/ nanu tarhīdānīmapi brahmasphuraṇe caramavṛttivaiyarthyam/ adhikabhāne'pi tasya sphuraṇāt/ na hyakhaṇḍārthavedāntajanyāyāṃ vṛttau bhāvo abhāvo vā viśeṣaṇamupalakṣaṇaṃ vā prakāraḥ prakāśata iti cenna/ upādhyaviṣayakabrahmasphuraṇasya caramapravṛttiprayuktatvena tasyāḥ sāphalyāt/ prakārāsphuraṇaṃ tu tasyāḥ bhūṣaṇameva/ idānīntanasphuraṇasya saprakārakatvenopādhiviṣayatvāt/ `ekadhaivānudraṣṭavyam' ityādiśrutibalāt svasamānaviṣayajñānādeva cājñānanivṛtterakhaṇḍacinmātrajñānasyaiva mokṣahetutvāvadhāraṇāt/ na ca antaḥkaraṇāvacchinnacaitanyasya jīvatve suṣuptidaśāyāṃ tadabhāvena kṛtahānyādyāpattiriti vācyam/ tadā'pyasya kāraṇātmanā'vasthānāt/ sthūlasūkṣmasādhāraṇasyāntaḥkaraṇasyopādhitvāt/ `tadapīteḥ saṃsāravyapadeśāt' ityasmin sūtre cāyamarthaḥ spaṣṭataraḥ/ na ca vṛttyuparaktatvaṃcaitanyasya na tatpratibimbitatvam/ darpaṇe mukhasyevānud‌bhūtarūpe'ntaḥkaraṇe śabdānyapratibimbanopādhitāyā acākṣuṣacaitanyasya pratibimbanāyāścāyogāditi vācyam/ ud‌bhūtarūpavattvaṃ na pratibimbanopādhitāprayojakam/ asvacche'pi loṣṭādau pratibimbāpatteḥ/
kintu svacchatvam/ tacca prakāśasvabhāvatvena manasastatpariṇāmabhūtāyā vṛtteścāstyeva, triguṇātmakasyāpyajñānasya svacchasattvātmakatāyā api sattvena tatrāpi pratibimbanopādhitāyāḥ sattvāt/ nāpi cākṣuṣatvaṃ pratibimbitatvaprayojakam/ acākṣuṣasyāpyākāśādeḥ pratibimbitatvadarśanāt/
nanu- cākṣuṣavṛttyupārūḍhacitaḥ kathaṃ rūpamātraprakāśakatvam? na ca prabhāvanniyamaḥ, vaiṣamyāt/ tathā hi- prabhāyāṃ tamovirodhitvaṃ rūpaṃ pratīva gandhādīn pratyapi samam/ na hi sā gandhadeśasthaṃ tamo na nivartayati/ na ca ajñānavirodhitvalakṣaṇaṃ prakāśakatvaṃ rūpaṃ pratyeva, na tu rasādīn pratīti vācyam/ ajñānanivartakatvasya vṛttibhinne'naṅgīkārāt/ prabhāyā rūpagrāhakacakṣuḥsahakāritvavat gandhādigrāhighrāṇādisahakāritvābhāve'pi cito grāhakāntarāsadṛkāritvena tadvatsahakārivilambena vilambasya vaktumaśakyatvāt/ tathā ca citaḥ sarvagatatvena sarvasambandhādrūpādivad gurutvāderapyāśrayadvārā sākṣādvā sambandhitvāt prakāśāpattiḥ, vṛttyuparaktacitsambandhasyaiva prakāśakatvāt/ `asaṅgo hyayaṃ puruṣaḥ' iti śrutistu (īśvarasya) tatkṛtalepābhāvaparā, na tu sambandhaniṣedhikā/ `sa yattatra yatkiñcitpaśyatyananvāgatastena bhavati' iti pūrvavākyāt, `yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān' ityādismṛteśceti cenna/ prabhāyā rūparasādideśagatatamonāśakatvaṃ tatsambandhādyujyate, caitanyasya tu svabhāvato'sambaddhatvāt tadākāravṛttyā tadekasambandhasyopādānāt kathamanyāvabhāsakatvaprasaṅgaḥ? svabhāvato hyasaṅgatve `asaṅgo hyayaṃ puruṣaḥ' iti śrutiḥ pramāṇam/ na caiṣā lepābhāvaparā/ akartṛtvapratipādanāya sambandhābhāvaparatvāt/ yathā caitattathā vyaktamākare/

evaṃ smṛtirapyetat śrutyanurodhena neyā/ ataḥ sarvaiḥ saha sambandhābhāvāt/ na sarvāvabhāsaḥ, kiṃtu yadākārā vṛttistasyaiva/ ata eva `idaṃ rajatam' iti bhrame idamākāravṛttyavacchinnacaitanyena rajatabhānānupapatteḥ rajatākārā'pyavidyāvṛttirabhyupeyate/ svataścidvimbāgrāhake caitanyasya tadākāratvāyogāt/ svataścidvimbagrāhake tvantaḥkaraṇavṛttyādau na vṛttyapekṣeti nānavasthā/ na ca āśrayasambandhāviśeṣe'pi rūpākārā vṛttirna gandhādyākāreti kuta iti vācyam/ yathā tava cākṣuṣajñāne āśrayasambandhāviśeṣe'pi na gandho viṣayaḥ/ tathā'smākamapi cakṣurdvārakavṛttau na gandhādyākāratvam/ indriyaviṣayasambandhānāṃ svabhāvasya niyāmakasya samānatvāt/ nanu ādhyāsikasambandho vṛtteḥ pūrvamapyastyeva/ anyastūparāgo na dṛśyatve tantramiti kiṃ tadarthayā vṛttyeti cenna/ jīvacaitanyasyādhiṣṭhānacaitanyasya vā'bhedābhivyaktyarthatvād vṛtteḥ/ anyathā mayedaṃ viditamiti sambandhāvabhāso na syāt/
nanu jīvacaitanyasyāsaṅgatve brahmacaitanyaṃ sutirāmasaṅgam/ tathā ca māyopādhikaviṣayoparāgatvāt svataḥ sārvajñyaṃ na syāt/ na ca brahma sarvopādānatvādupādhiṃ vinaiva svasvarūpavatsvābhinnaṃ jagadavabhāsayatīti vācyam/ upādānatvaṃ na tāvadviśiṣṭaniṣṭhaṃ pariṇāmitvam/ ādhyāsikasambandhasyātantratāpatteḥ/ anādyavidyādikaṃ prati tadabhāvācca/ nāpi śuddhaniṣṭhamadhiṣṭhānatvam/ śuddhasya sarvajñatvasarvaśaktitvāderabhāvāditi cenna/ brahmaṇo'saṅgatve'pi sarveṣāṃ tatrādhyāsena māyopādhiṃ vinaiva tasya sarvaprakāśakatayā sārvajñyopapatteḥ/ na ca śuddhaniṣṭhamadhiṣṭhānatvaṃ nopādānatvam sārvajñyābhāvādityuktamiti vācyam/ avidyākalpitānāṃ sarvajñatvādīnāṃ śuddhe sattvāt/ anyathā teṣāṃ taṭasthalakṣaṇatvamapi na syāt/ nanu āvaraṇābhibhavārthatvapakṣo na yuktaḥ/ vivartādhiṣṭhānasya cinmātrasyājñānādisākṣitvena sadā prakāśanāt/ anyasyājñānakalpitasyāvaraṇasyābhāvāditi cenna/ ajñānādisākṣitvena svaprakāśe'pyaśanāyādyatītatvādinā prakāśābhāvādāvaraṇasyāvaśyatvāt/ nanu ajñānasya nayanapaṭalavat puṅgatatve caitrasyājñānanāśe'pi maitrasya tadanāśād aprakāśo yuktaḥ/ viṣayagatatve tu caitrārjitayā vṛttyā ajñāne dīpena tamasīva nāśite maitrasyāpi prakāśaḥ syāditi cenna/ caitrāvaraṇaśakterevājñānagatāyāścaitrārjitavṛttyā nāśitatvena sa paśyati, na maitraḥ tatpratiyogikāvaraṇaśakteranāśād/ āvaraṇaśaktīnāṃ draṣṭṛviṣayabhedābhyāṃ bhinnatvāt/ tamastu na tathetyekānītapradīpenāpyanyāt prati prakāśo yujyate/ etena- ekājñānapakṣe śuktijñānena tadajñānanivṛttau sadya eva mokṣāpātaḥ/ anivṛttau rūpyādeḥ savilāsāvidyānivṛttirūpabādhāyoga iti nirastam/ āvaraṇaśaktināśe'pi mūlājñānanāśābhāvena sadyo mokṣābhāvasya rūpyādau savilāsaśaktimadavidyānivṛttirūpabādhasya copapatteḥ/
nanu ekājñānapakṣe rūpyādeḥ śuktijñānena svakāraṇe pravilayamātraṃ kriyate/ mud‌garaprahāreṇeva ghaṭasya/ na tvajñānaṃ nivartyata iti te mataṃ na yuktam/ yato jñānamajñānasyaiva nivartakamiti vyāptibalāt jñānasyājñānanivṛttidvāraivānyavirodhitvenājñānamanivartya rūpyādinivartakatvāyogāt/ śuktijñānenājñānānivṛttāvabhivyaktacaitanyasambandhābhāvena bhrāntāviva bādhe'pi śukteraprakāśāpatteśceti cenna/ yato jñānamajñānanivartakamiti vyāpterucchedaviṣayatvāt/ svakāraṇe sūkṣmarūpeṇāvasthāne tadanaṅgīkārāt/ śuktijñānasya cānavacchinnacaitanyāvaraṇarūpamūlājñānānivartakatve'pi avacchinnacaitanyāvaraṇarūpatūlājñānanivartakatvenābhivyaktacaitanyasambandhāt bādhadaśāyāṃ rūpyanivṛttiśuktiprakāśayorapyupapatteḥ/ na ca upādeyabhūtayā vṛttyopādānabhūtāvidyābhibhavo na ghaṭate/ upādeyenopādānābhibhavādarśanāditi vācyam/ vṛścikādinā gomayāderupādānasyāpyabhibhavadarśanāt/ ārambhavādānabhyupagamācca na gomayāvayavānāmupādānatvaśaṅkā/
nanu cakṣurādijanyaśuktyādivṛtteḥ saprakārikāyāḥ niṣprakārakaśuddhacaitanyāviṣayatayā tadāvaraṇarūpamūlājñānābhibhavābhāve'pyavacchinnaviṣayayā tayā avacchinnacaitanyāvaraṇarūpatūlājñānābhibhavo yujyata iti te matamayuktam/ avacchinne avidyākalpite aprasaktaprakāśe mūlāvidyāyā iva tadāvaraṇaśakterayogāt/ tvayānabhyupagatatvācca/ jaḍaviśiṣṭātmānaṃ prati tadabhyugame ca viśeṣaṇānāvarakaviśiṣṭāvarakaśaktyabhibhavasya viśeṣyāvarakaśaktyabhibhavaṃ vinā'yogena śuktyākāravṛttyaiva śuddhātmaprakāśāpātāditi cenna/ anavabodhāt/ na hyavidyākalpite'vacchinne asmābhiravidyā vā tacchaktirvābhyupeyate/ kiṃ tu caitanyamātra na hyavidyākalpite'vacchinne asmābhiravidyā vā tatchaktirvābhyupeyate/ kiṃ tu caitanyamātra eva/ tasmiṃstu sarvaṃ jaḍamadhyastamastītyekāśrayāśritatvasambandhāt jaḍāvacchinnacaitanyamāvṛtamiti vyapadeśaḥ/ ghaṭādyākāravṛttyā tu tadadhiṣṭhānacaitanyābhivyaktau tadavacchedenaiva tanniṣṭhāvaraṇābhibhavo jāyata iti na śuddhātmaprakāśāpattiḥ/ taduktaṃ saṃkṣepaśārīrake-
āśrayatvaviṣayatvabhāginī nirvibhāgacitireva kevalā/
pūrvasiddhatamaso hi paścimo nāśrayo bhavati nāpi gocaraḥ//
bahu nigadya kimatra vadāmyahaṃ śṛṇuta saṅagrahamadvayaśāsane/
sakalavāṅmanasātigatā citiḥ sakalavāṅmanasavyavahārabhāk//
iti ca/ tasmādavidyāyāṃ satyāmapi śaktyabhibhavādvā, tūlājñānanāśādvā, avasthāviśeṣapracyavādvā, ekadeśanāśādvā, bhīrubhaṭavadapasaraṇādvā, kaṭavat saṃveṣṭanādvā, āvaraṇabhaṅgānirmokṣabādhānāmupapattiḥ/

nanu avasthāviśeṣāṇāmajñānābhinnatve ekājñānapakṣakṣatiḥ/ ajñānabhinnatve ca sākṣāt jñānena nivṛttiḥ bhramādyupādānatvaṃ ca na syāt/ teṣāmiva rūpyasyaivopādānanāśaṃ vinā nāśaprasaṅgaśca/ śuktyajñānaṃ naṣṭamityanubhavavirodhaśceti cenna/ yato'vasthā tāvadavasthāvato'bhinnaiva/ ajñānaikyaṃ tu sarvāvasthānusyūtaikākāramādāya/ evaṃ cājñānāvasthāyā ajñānatvena na jñānasākṣānnivartyatvādyanupapattiḥ/ yattvavasthāviśeṣāṇāmiva rūpyasyaivopādānanivṛttiṃ vinā nivṛttyāpādanaṃ tadayuktam/ ajñāna eva jñānasya sākṣādvirodhāvadhāraṇenājñānāvasthāyāstadabhinnāyā jñānasākṣānnivartyatvārhatvāt/ na tu rūpyādīnām, anīdṛktvāt/ anekājñānapakṣe tu śaṅkāpi nodeti/ nanvasminpakṣe ekayā vṛttyā sarvatadajñānasya nivṛttiḥ? uta ekatadajñānasya? ādye punaḥ śukteḥ kadā'pyaprakāśo na syāt/ antye vṛttikāle'pi prakāśo na syāt/ ekasyāvaraṇasya nivṛttāvapyāvaraṇāntarānivṛtteriti cenna/ ekayā vṛttyā ekājñānanāśe'pi tayaivāvaraṇāntarāṇāṃ pratiruddhatvād/ yāvat sā tiṣṭhati tāvatprakāśaḥ/ tasyāmapagatāyāṃ punaraprakāśaścopapadyate/ ajñānasya jñānaprāgabhāvasthānīyatvāt/ yathā tava ekaṃ jñānamekameva prāgabhāvaṃ nāśayati, tannāśarūpeṇodayāt prāgabhāvāntaranibandhanamajñātatvādivyavahāraṃ ca pratibaghnāti tathā mamāpyekaṃ jñānamekamevājñānaṃ nivartayati, ajñānāntaranibandhanaṃ ca prayojanaṃ pratibaghnātī ti kimanupapannam? atra ca pratibandhapadena kāryānutpattiprayojakatvaṃ kāraṇābhāvapratibandhakasādhāraṇamabhihitam/ evamavasthāviśeṣapakṣe'pi prakāśāprakāśāvupapādanīyau/ evamamūrtasyājñānasya yadyapi daṇḍādinā gavādīnāmivāpasāraṇaṃ karādinā kaṭādīnāmiva saṃveṣṭanaṃ ca na sambhavati, tathāpi kāryākṣamatvasāmyenāpasāraṇasaṃveṣṭanapakṣau yojanīyau/ yathā hi uttejakābhāvasahakṛtasya maṇeḥ pratibandhakatāyāmuttejakasattve pratibandhakakāryākṣamatvaṃ, tathā vṛttyabhāvasahakṛtasyājñānasya pratibandhakatāyāṃ vṛttau satyāṃ tatkāryānudaya iti draṣṭavyam/
nanu caitanyasya niravayavatvāt tasyaikadeśena prakāśo na yujyate/ athākāśa iva tattadarthāvacchinnatvamekadeśaśabdārthaḥ, tarhi nāgantukapadārthāvacchinnaṃ caitanyamanādyajñānasya viṣayaḥ/ nirviṣayasyāvaraṇasyāyogāt/ prāganavacchinnāvaraṇamevedānīmavacchinnāvaraṇaṃ jātamityapi na/ avacchinnacaitanyajñānenaivānavacchinnāvaraṇanāśāpatteḥ/ etena vyaktitaḥ pūrvaṃ jātiriva viṣayātpūrvamajñānamastīti nirastamiti cenna/ anādyajñānaviṣaye anādicaitanye tattadāgantukapadārthāvacchedābhyupagamād/ `āśrayatvaviṣayatvabhāginī nirvibhāgacitireva kevalā' ityuktatvāt/ yadavacchinnagocarā ca vṛttistadavacchedenaivāvaraṇāpasāraṇāt nānavacchinnacaitanyāvaraṇabhaṅgaprasaṅgaḥ/ ata eva vṛttiviṣayāvacchinnacaitanyāt prāgajñānamastītyabhiprāyeṇa viṣayātprāgajñānamastīti sādhūktam/ tasmādadhiṣṭhānacaitanyaṃ svādhyastaṃ bhāsayatīti siddham/
tadayamatra niṣkarṣaḥ- yadyapi viṣayaprakāśakaṃ viṣayādhiṣṭhānabhūtaṃ prameyacaitanyam/ antaḥkaraṇā-vacchinnacaitanyaṃ tu tasya pramātṛ/ antaḥkaraṇavṛttyavacchinnacaitanyaṃ tu pramāṇam/ tathāpi yadīyāntaḥkaraṇavṛttyā viṣayaparyantaṃ cakṣurādidvārā nissṛtayā yatprakāśakaṃ caitanyaṃ yatpramātṛcaitanyābhedenābhivyajyate tameva sa eva jānāti nānyaṃ nānyo vā/ ata evaikavṛttyupārūḍhatvalakṣaṇaikalolībhāvāpannaṃ pramātṛpramāṇaprameyacaitanyaṃ bhavati/ tatastadavacchedenājñānanivṛttyā bhāsamānaṃ prameyacaitanyamaparokṣaṃ phalamityucyate/ tat svayaṃ bhāsamānaṃ sat svādhyastaṃ ghaṭādyapi bhāsayatīti tat phalavyāpyamityupeyate/ yanniṣṭhā ca yadākārā vṛttirbhavati tanniṣṭhaṃ tadākāramajñānaṃ sā nāśayatīti niyamāt pramātṛprameyobhayavyāpinyaparokṣavṛttiḥ svāvacchedenāvaraṇamapasārayati/ prakāśasya svāvacchedenāvaraṇāpasārakatvadarśanāt/ ataḥ pramātravacchinnasyāsattvāvaraṇasya prameyāvacchinnasyābhānāvaraṇasya cāpasāraṇād ghaṭo'yaṃ me sphuratītyādyaparokṣavyavahāraḥ/ parokṣasthale tu indriyasannikarṣalakṣaṇadvārābhāvādantaḥ- karaṇanissaraṇābhāvena viṣayaparyantaṃ vṛtteragamanādviṣayāvacchinnaprameyacaitanyena saha pramātṛcaitanyasyaikavṛttyupārūḍhatvābhāvenāparokṣatayā'bhivyaktyabhāve'pi pramātṛpramāṇacaitanyayorekalolī bhāvāpattyā pramātravacchinnamasatatvāvaraṇamātraṃ nivartate/ tāvanmātrasya vṛttyavacchinnatvāt/ idameva suṣuptivyāvṛttiśabdena vivaraṇācāryairvyākhyātam/ viṣayāvacchinnābhānāvaraṇatatkāryasadbhāve'pi pramātravacchinnāsattvāvaraṇanivṛttyā anumānādau vyavahāropapattiḥ/ ata eva jānāmyahaṃ parvate vahnisstīti, sa tu kīdṛśa iti me na bhātītyādivyavahāraḥ/ trayāṇāmekalolībhāve aparokṣatvam, dvayorekalolībhāve tu parokṣatvamiti na saṅkaraḥ/ vṛtteśca viṣayeṇa samaṃ sākṣādevāparokṣasthale sambandhaḥ / parokṣasthale tvanumiteranumeyena tadvyāpyajñānajanyatvam/ śābdyāḥ saṃsargeṇa saha tadāśrayavācakapadajanyatvam/ smṛteḥ smartavyena saha tadviṣayānubhavajanyatvam/ evamanyatrāpi paramparāsambandha eveti parokṣāparokṣavibhāgaḥ/ vistareṇa vyutpāditā'smābhiriyaṃ prakriyā siddhāntabindau/ tasmādviṣayasya mithyātve'pi pratikarmavyavasthopapatteriti dik/
ityadvaitasiddhau pratikarmavyavasthopapattiḥ//
[/1-2-1]
[1-2-2]
advaitasiddhiḥ
nanu-- mithyātvānumānaṃ pratikūlatarkaparāhatam/ tathā hi- viśvaṃ yadi kalpitaṃ syāt, sādhiṣṭhānaṃ syāt/ na caivam, sāmānyato jñātatve satyajñātaviśeṣavattvasyādhiṣṭhānatvaprayojakasya nirviśeṣe nissāmānye ca brahmaṇyasambhavāditi cenna/ svarūpeṇa jñātatve sati viśeṣeṇājñātatvasyādhiṣṭhānatvaprayojakatvenājñātaviśeṣavattvasyāprayojakatvāt/ tathā ca nissāmānye nirviśeṣe ca brahmaṇi svaprakāśatvena jñānāt paripūrṇatvānandatvādinā cājñānādadhiṣṭhānatvamupapannam/ vastutastu- kalpitasāmānyaviśeṣavattvaṃ brahmaṇyapi sulabhaveva/ akalpitasāmānyaviśeṣavattvaṃ cāprasiddham/ na ca tatkalpane anyonyāśrayaḥ/ kalpitasāmānyaviśeṣāṇāṃ pravāhānāditvāt/ sattvānandatvādīnāmeva kalpitavyaktibhedena sāmānyatvāt/ paripūrṇānandatvādīnāṃ ca viśeṣatvāt/ ata eva sāmānyākārajñānaṃ vinā saṃskāranudbodhāt kathamadhyāsa iti na vācyam/ sadātmanā svarūpajñānasyaiva sāmānyajñānatvāt/ na hyadhyasanīyaṃ sadātmanā na bhāti/ etāvāneva viśeṣaḥ- yadadhiṣṭhānaṃ svata eva tadātmanā bhāti/ adhyasanīyaṃ tu tatsambandhāt/ nanu- adhiṣṭhānatirodhānaṃ vinā bhramāsambhavaḥ/ prakāśarūpatirodhāne tu tadadhyastāvidyādeḥ prakāśānupapattiriti cet, na/ ekasyaivānandādyātmanā tirohitasya sadātmanā prakāśasambhavāt/ taduktaṃ vārtikakārapādaiḥ--
yatprasādādavidyādi sidhyatīva divāniśam/
tamapyapahnute'vidyā nājñānasyāsti duṣkaram// iti/

na ca bādhakāle'pi sadviśeṣājñānamastīti- vācyam/ paripūrṇānandatvādeḥ sata eva viśeṣatvena tadā tadajñānābhāvāt/ dharmatvamātrasyaiva kalpitatvāt/ yadvā, bhramavirodhijñānābhāva eva tantram/ na tu viśeṣājñānam/ viśvopādānagocarājñānasya śravaṇādijanyamātmamātraviṣayakaṃ vṛttirūpaṃ jñānaṃ virodhi, na tu cidrūpaṃ svataḥsiddhaṃ jñānam/ bhramavirodhinaśca vṛttirūpasya jñānasyedānīmabhāvo'styeva/ nanu- ātmānātmanordṛgdṛśyatvātmānātmatvādinā bhedajñānāt kathamadhyastādhiṣṭhānabhāva iti cenna/ idamanidaṃ na bhavatīti purovarttyapurovartinorbhedagrahe'pīdaṃ rajatamityadhyāsavat san ghaṭa ityādyadhyāso bhaviṣyati/ na hi rūpāntareṇa bhedagraho rūpāntareṇādhyāsavirodhī/ san ghaṭa ityādipratyaye ca sadrūpasyātmano ghaṭādyanuviddhatayā bhānānna tasya ghaṭādyadhyāsādhiṣṭhānatānupapattiḥ/ sadrūpeṇa ca sarvajñānaviṣayatopapatterna rūpādihīnasyāpyātmanaḥ kālasyeva cākṣuṣatvādyanupapattiḥ/
nanu- viśvaṃ yadi kalpitaṃ syāttadā sapradhānaṃ syāt/ na caivaṃ, tasmāt na kalpitamiti cenna/ atrāpi pradhānasya sajātīyasya sattvāt/ pūrvaprapañcasajātīyasyaivottaraprapañcasyādhyasanāt/ adhyāso hi svakāraṇatayā saṃskāramapekṣate/ na tu saṃskāraviṣayasya satyatām, anupayogāt/ na ca- pramājanya eva saṃskāro bhramahetuḥ/ ato viṣayasatyatvamāvaśyakamiti vācyam/ mānābhāvād, viparīte lāghavācca/ ata eva- adhyastasajātīyaṃ pūrvamadhyastāpekṣayā'dhikasattākamapekṣaṇīyamityapi nirastam/ satyatāvadadhikasattāyā apyanupayogāt/ pūrvaṃ tajjñānamātramapekṣyate, taccāstyeva/ nanu- evamadhiṣṭhānasyāpi jñānamātrameva hetuḥ, na tu taditi na sadadhiṣṭhānāpekṣā syāditi śūnyavādāpattiriti cenna/ adhiṣṭhānasya jñānadvārā bhramāhetutve'pyajñānadvārā bhramahetutvena sattvaniyamāt/ bhramopādānājñānaviṣayo hyadhiṣṭhānamityucyate/ tacca satyameva/ asatyasya sarvasyāpyajñānakalpitatvenājñānaviṣayatvāt/ tadasatyatve tajjñānasya bhramābādhakatvaprasaṅgāt/ jagati bhramabādhavyavasthā ca na syāt/ bādhena hi kiñcidviruddhaṃ tattvamupadarśayatā āropitamatattvaṃ bādhanīyam/ ubhayādhyāse tu kiṃ kena bādhyeta? ata eva bhagavatā bhāṣyakāreṇa- "satyānṛte mithunīkṛtya" ityuktam/
nanu etatprapañcāsādhyārthakriyākāriṇaḥ prapaप़ñcāntarasyābhāvena svocitārthakriyākāriṇo'sya na mithyātvamiti cenna, svāpnamāyādau vyabhicārāt/ svocitārthakriyākāritvasya pāramārthikasattvāprayojakatvāt/ nāpi śrutyādisiddhotpattyādimattvaṃ sattve tantram/ svapnaprapañce vyabhicārāt/ tasyāpi "na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavantyatha rathān rathayogān pathassṛjate" ityādiśrutyotpattyādipratipādanāt/ na ca kalpādyabhramāyogaḥ/ kalpāntarīyasaṃskārasya tatra hetutvāt/ na ca janmāntarīyasaṃskārasya kāryajanakatve'tiprasaṅgaḥ/ adṛṣṭādivaśena kvacidudbodhe'pyanyatrānudbodhopapatteḥ/ kāryonneyadharmāṇāṃ yathākāryamunnayanāt/ anyathā jātasya stanyapānādau pravṛttirna syāt/ nanu- caitreṇa maitre saṃskārādhyāse'pi maitrasya bhramādarśanāt jagadbhramahetusaṃskārasya sattvaṃ durvāram/ na ca svenādhyastātsaṃskārādbhramaḥ/ bhramāt pūrvaṃ svasya kāryānumeyasaṃskārādhyāsaniyamābhāvāditi cenna/ śuktirūpyasya kuṇḍalājanakatvavaccaitrādhyastasaṃskārasya maitrabhramājanakatve'pi vaṇigvīthīstharūpyasya kuṇḍalajanakatvavat svenādhyastasya saṃskārasya viyadādyadhyāsajanakatvopapatteḥ/ tatpratītyabhāve'pi tadadhyāsasya pūrvaṃ sattvāt kṛtsnasyāpi vyāvahārikapadārthasyājñātasattvābhyupagamāt/
nanu- prātibhāsikarūpye traikālikaniṣedhasya tvanmate vyāvahārikarūpyaviṣayatvavad vyāhārikaprapañce'pi `neha nānā' iti traikālikaniṣedhasya pāramārthikaprapañcāntaraviṣayatā'vaśyaṃ vācyeti cenna/ bhramabādhavaiyadhikaraṇyāpātenāsya pakṣasyānaṅgīkāraparāhatatvāt/ aṅgīkāre'pi vyāvahārikaniṣedhe pāramārthikaviṣayatvaṃ na sambhavati/ apratītasya niṣedhāyogāt/ pratītyā sahādhyāsātiriktasambandhābhāvena pāramārthike pratītatvābhāvāt/ nanu- pradhānādhiṣṭhānayoḥ sādṛśyābhāvātkathamadhyāsaḥ? atha nirguṇayorapi guṇayoḥ sādṛśyavadatrāpi kiñcitsādṛśyaṃ bhaviṣyatīti, tanna/ nirdharmake brahmaṇi tasyāpyadhyāsādhīnatvenānyonyāśrayāt/ yadyapi sādṛśyaṃ sopādhikādhyāse na kāraṇaṃ, vyabhicārāt/ tathāpi nirupādhikādhyāse'nvayavyatirekābhyāṃ tasyāvaśyamapekṣaṇīyatvāt/ sopādhike'pi `raktaḥ sphaṭikaḥ' dravyatvādinā sādṛśyānapekṣatvād/ antaḥkaraṇādhyāse tvavidyāsambandhitvasyaiva sādṛśyasya vidyamānatvāt/ vastutastuna bhrame sādṛśyāpekṣāniyamaḥ/ nirupādhike'pi `pītaḥ śaṅkhaḥ' ityādau vyabhicārāt/ `raktaḥ sphaṭikaḥ' ityādāvapi dravyatvādinā sādṛśyamastītyapi na/ pradhānamātravṛttitayā prāgavagatamadhyāsasamaye cādhiṣṭhānavṛttitayā gṛhītaṃ yat tadeva hi sādṛśyaṃ viparyayaprayojakamiti tvayāpi vācyam/ na tu prāgeva pradhānādhiṣṭhānobhayavṛttitayā gṛhītam/ tasya saṃśāyakatvāt/ dravyatvādi ca lohitālohitavṛttitayā prāggṛhītamiti na viparyayaprayojakam/ kiṃ ca sādṛśyaṃ na svato bhramakāraṇaṃ, mānābhāvāt/ kiṃ tu saṃskārodbodhena sāmagrīsaṃpādakatayā/ saṃskārodbodhaśca na sādṛśyaikaniyataḥ/ adṛṣṭādinā'pi kiṃ tu saṃskārodbodhena sāmagrīsampādakatayā/ saṃskārodbodhaśca na sādṛśyaikaniyataḥ/ adṛṣṭādinā'pi tatsambhavāt/ taduktam- `sadṛśādṛṣṭacintādyāḥ smṛtibījasya bodhakāḥ' iti/ cintādikaṃ ca praṇidhānasūtre vyākhyātam/ tathā cānyataḥ saṃskārodvodhe sati sādṛśyamanupayogi/ taduktaṃ vivaraṇe `nirupādhikabhramakāryadarśanameva guṇāvayavasāmānyābhāve'pi ketakīgandhasadṛśaḥ sarpagandha itivat sādṛśyāntaraṃ vā, śaṅkhapītimādāviva kāraṇāntaraṃ vā kalpayati' iti/
nanu- doṣaṃ vinā bhramasvīkāre tadaprāmāṇyasya svatastvāpattiḥ, doṣajanyatvasvīkāre tu doṣasyāpyadhyasanīyatvenānavasthāpattiriti- cenna/ anādyavidyādhyāsasya doṣānapekṣatvāt/ sādyadhyāsasya cāvidyādoṣajanyatvāt nāprāmāṇyasya svatastvam/ nāpyanavasthā/ anyathā tārkikāṇāmapyanādipramā guṇaṃ vinā'pīti prāmāṇyaparatastvaṃ bhajyeta/ janyapramāmātrasya guṇajanyatvaṃ tu janyādhyāsamātrasya doṣajanyatvena samam/ nanu- lāghavena prathamopasthitatvena ca pravṛttimātraṃ prati saṃsargadhiya iva dhūmamātraṃ prati vahneriva cādhyāsamātraṃ prati doṣādīnāṃ janakatvādavidyādyāso'pi kathaṃ klṛptakāraṇena vinā bhavatu? anyathā saṃsargadhīrapi pravṛttiviśeṣe, vahnirapi dhūmaviśeṣe heturiti syāt/ tathā cākhyātivādaścānumānamātrocchedaścāpadyeyātām/ kiṃ ca avidyārūpaviṣayasyānāditve'pi tatpratīterdoṣājanyatve prāmāṇyāpātaḥ/ aprāmāṇyaprayojakasya doṣajanyasyābhāvāt/

atha bhedavadavidyākhyadoṣasya svaparanirvāhakatvam, evamapi bhedo bhinna itivad `ajñānamajñātam' iti vyavahāro bhavatu/ pratītimātraśarīrasya svaviṣayadhīhetutvaṃ kuta? svasya svasmāt pūrvavṛttitvāsambhavāditi- cenna/ adhyāsatvasya laghutve'pi prathamopasthitatve'pi na doṣajanyatāyāṃ tantratvam/ doṣasyāpi dṛśyatvenādhyasanīyatayā'navasthāpatteḥ/ yathā nityajñānavādināṃ jñānatvasya na śarīrajanyatāvacchedakatvaṃ, na vā guṇajanyatvasya prāmāṇyaprayojakatvaṃ, bādhakabalāt, tadvat janyādhyāsaṃ pratyevaṃ doṣādīnāṃ kāraṇatvam/ guṇājanyatve'pyabādhitaviṣayathā nityajñānaprāmāṇyavat doṣājanyatve'pi bādhitaviṣayatayā'nādyadhyāsasyāpyaprāmāṇyopapattiḥ/ bādhitaviṣayatve'pi na doṣajanyatvamavacchedakam/ doṣajanyatve'pyavacchedakāntarānveṣaṇe'navasthāpātāt/ bādhitaviṣayatvasya doṣājanyavṛttitve'pi doṣajanyatvasya tadvyāpyatvopapatteḥ/ ata eva śabarasvāminā `yasya duṣṭaṃ karaṇaṃ, yatra ca mithyeti pratyayaḥ sa evāsamīcīno nānyaḥ' iti vadatā duṣṭakaraṇajanyatvamantareṇāpi arthānyathātvamaprāmāṇyaprayojakamuktam/ avidyādhyāsarūpasya sākṣicaitanyasyāvidyājanyatvānabhyupagamāt na pratītimātraśarīratvavyāghātaḥ/ `ahamajñaḥ' ityādyabhilāpakāraṇībhūtavṛttirūpādhyāsaṃ prati tvavidyāyāḥ kāraṇatvamastyeva, ghaṭādīnāmiva svapratyakṣaṃ prati/ vahniviśiṣṭadhiyostu bādhakābhāvāt sāmānyenaiva dhūmapravṛttī prati hetuteti na pūrvoktadoṣāpātaḥ/ nanu- avidyādhyāsasyānāditvena doṣādyanapekṣāvadadhiṣṭhānānapekṣāpi syāditi cenna/ janakatvenādhiṣṭhānānapekṣāyāmapyāśrayatvena tadapekṣāniyamāt/ paramamahattvāderāśrayāpekṣāvad adhyāsasya sādhiṣṭhānakatvaniyamenātrāpi paratantratvasya samatvāt/ bhāsyasyāvidyādhyāsasya bhāsakatayā'pyadhiṣṭhānāpekṣaṇācca/ avidyāvacchinnasya caitanyasyāvidyādisakaladvaitadraṣṭatvāt tasyaiva cāntaḥkaraṇāvacchedena pramātṛtvād bhramaprayamayoḥ sāmānādhikaraṇyopapatterbhramasya samānādhikaraṇapramānivartyatvamupapadyate/
nanu dehendriyādikaṃ vinā kathamantaḥkaraṇādhyāsaḥ? kā'trānupapattiḥ? adhiṣṭhānāparokṣatvaṃ hi aparokṣabhrame kāraṇam/ tad yatrādhiṣṭhānaṃ svato nāparokṣaṃ, yathā śuktyādyavacchinnacaitanyaṃ, tatra tadaparokṣatārthaṃ dehendriyādyapekṣā/ prakṛte cāvidyāvacchinnaṃ caitanyamadhiṣṭhānam/ tatra caitanyasya svaprakāśatvenāvidyāyāśca tadadhyastatvena tenaiva sākṣiṇā aparokṣatvāt kutra dehendriyādyapekṣā? athaivaṃ pralaye dehendriyādyabhāve'pyajñānasadbhāvenāntaḥkaraṇādhyāsaprasaṅgaḥ/ na, tadā dehendriyādisarjanavilambahetunaiva tadvilambasambhavāt/ anyathā tadā dehendriyādikamapi kuto notpadyeta? na ca- doṣādīnāmadhyastatvena tadabhāvasya tāttvikatvād atāttvikena tāttvikakāryapratibandhasyāyuktatvāt, bauddhena duṣṭatayā kalpitasya vedajanyajñānasyeva kalpitadoṣajanyasya dvaitavijñānasya prāmāṇyāpāta iti vācyam/ bauddhakalpitasya prātibhāsikadoṣasya vyāvahārikavedāpekṣayā nyūnasattākatvena tadaprāmāṇyāprayojakatve'pyavidyākhyadoṣadvaitaprapañcayoḥ samasattākatvena kāryakāraṇabhāvaniyamena ca kāraṇībhūtāvidyākhyadoṣābhāve kāryabhūtadvaitaprapañcatadvijñānayorabhāvaniyamena nāvidyāmithyātvena dvaitajñānasatyatāpātaḥ/ kāraṇamithyātve kāryamithyātvasyāvaśyakatvāt/ brahmajñānetarābādhyatvarūpavyāvahārikatvasya bādhyābādhyasādhāraṇasya mithyātvasiddhyanapekṣatvāt na sattvavibhāgāsiddhiḥ/ nanu doṣādīnāṃ rūpyādibhramahetūnāṃ pāramārthikasattvamautsargikaprāmāṇyena siddhamiti paramārthasatāmeva teṣāṃ hetutvamiti cenna/ vyāvahārikaprāmāṇyasya sākṣiṇā grahaṇe'pi trikālābādhyatvarūpatāttvikaprāmāṇyaṃ na kenāpi gṛhyata iti pratyakṣabādhoddhāre prāgevābhihitatvāt/ na ca- rūpyādyadhyāse doṣādīnāmadhiṣṭhāna- samasattākatvaṃ dṛṣṭamiti ihāpi tatheti vācyam/ sādharmyasamajātyuttaratvāt/ vastutastu sarvatra caitantasyaivādhiṣṭhānatvena kutrāpi doṣādīnāmadhiṣṭhānasamasattākatvābhāvāt/ na ca- bādhakaṃ jñānaṃ satyameva vaktavyam, anyathā bādhaparamparayā anavasthāpatteriti vācyam/ vedāntavākyajanyacaramacittavṛtteḥ katakarajonyāyena svaparabādhakatayā'navasthāyā abhāvāt/ dṛśyatvamātreṇa yugapatkṛtsnabādhasambhavāt/ na hi guhāyāṃ na śabda iti śabdaḥ svaṃ na niṣedhati/ anyathā svasya svenāniṣedhe tavāpyanavasthāpattiḥ/ śabdamātraniṣedhānubhavavirodhaśca/ yadyapi bādhakajñānaṃ vṛttyuparaktacaitanyarūpaṃ svataḥ satyameva/ tathāpi tadavacchedikāyā vṛtterdṛśyatvena mithyātvād bādhopapattiḥ/
nanu bandhasyātyantābhāvapratiyogitvarūpamithyātve tadabhāvārthaṃ yatno na syāt/ atyantābhāvasyāsādhyatvāt, ata eva na tatpratītyabhāvārthamapi yatnaḥ/ tasyā api mithyātvād; anyathā mokṣe'pi bandhapratītyā taddaśāyāmapi prātibhāsikabandhāpātāt/ atha pāramārthikatvākāreṇa mithyātvaṃ, svarūpeṇa tu nivṛttireva, na/ tasyāḥ svarūpābādhenāpyupapatteriti cenna/ satyasya brahmaṇo nivṛttyadarśanena svarūpato mithyātvābhāve nivṛttyayogāt mithyātvaṃ nivṛttyanukūlameva/ na ca tadarthaṃ pravṛttyanupapattiḥ, adhiṣṭhānasākṣātkārānantaraṃ tathaiva/ tataḥ pūrvaṃ tu kaṇṭhagatavismṛtacāmīkaraprāptaya iva bhramabādhakajñānotpattaye pravṛttyupapatteḥ/ atyantābhāvādhikaraṇe ca pratiyogivattannivṛttirapyupapāditaiva/ na ca- traikālikaniṣedhapratiyogini tucche nivṛttirna dṛṣṭeti kathaṃ tādṛśi prapañce sā syāditi vācyam/ yathākathaṃcit sajātīye'darśanasyāprayojakatvāt/ anyathā anutpanne nivṛttirna dṛṣṭeti prāgabhāvo'pi na nivarteta/ tasmāt svabhāvaviśeṣa eva tucchanityavilakṣaṇo nivṛttiprayojaka iti vācyam/ sā ca nivṛttiradhikaraṇasvarūpeti pakṣe ghaṭanāśārthaṃ mudgarapātādāviva mananādau pravṛttirūhanīyā/ atirikteti pakṣe tvanirvacanīyā, pañcamaprakārā caramavṛttirūpā vā sā, sarvathā janyaiveti na kā'pyanupapattiḥ/
nanu bandhasya brahmaṇyadhyastatve tannididhyāsanasādhyatatsākṣātkāranivartyatvaṃ śravaṇādiniyamādṛṣṭasāpekṣabrahmajñānanivartyatvaṃ ca na syāt/ na hi devatānididhyāsanasādhyatatsākṣātkāranivartyaṃ duritaṃ tatrādhyastam/ na vā dūragamanādiniyamādṛṣṭasāpekṣasetudarśanavivartyaṃ duritaṃ tatrādhyastamiti cenna/ ātmādhyastagauratvādeḥ, śuktyādyadhyastarūpyādeśca tattatsākṣātkāranivartyatvadarśanena prapañcasyāpi brahmaṇyadhyastatayā tatsākṣātkāranivartyatvasyāvaśyakatvāt/ na hi śuktyādyadhyastaṃ rūpyādi śuktyādijñānaṃ vinā nivartate/ devatādarśanādinā tu prāyaścittasamakakṣyeṇa duritasya kāraṇātmanā'vasthānamātraṃ kriyate, natu śuktijñānena rūpyasveva nivṛttiḥ/ adhiṣṭhānājñānarūpopādānakasyāropitasya tannivṛttiṃ vinā nivṛttyayogāt/ ajñānanivṛttiścādhiṣṭhānajñānādevetyuktaṃ prāk/ śravaṇādiniyamādṛṣṭaṃ ca na muktiṃ prati kāraṇaṃ kintu brahmāparokṣyaṃ prati/

nanu- avaghātasādhyavaituṣyānyāpūrvasyeva śravaṇādisādhyāparokṣyānyamuktereva tatsādhyatvam/ anyathā śravaṇaniyamādṛṣṭasādhye sākṣātkāre śravaṇanirapekṣasyopāyāntarasyāprasaktyā tatprasaktyadhīnaniyamavidhyayogāt/ na ca- parokṣajñānaṃ śravaṇād, aparokṣaṃ tu niyamādṛṣṭāditi yuktam/ vaṇādividhau parokṣajñānapravāharūpanididhyāsanasādhyāparokṣasyaiva dṛśinoddeśāt/ tvanmate parokṣajñāne kāmanāyā ayogena tasyoddeśyatvāyogācceti/ cenna/ tatra kratvarthasya niyamāpūrvasya paramāpūrvasādhakatve'pi puruṣārthahiraṇyadhāraṇādiniyamādṛṣṭasya tadabhāvavat śravaṇādisādhyasākṣātkārānyaphalābhāve'pi tenaiva phalavattvopapatteḥ/ `sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvat' iti nyāyāt, `sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha! jñāne parisamāpyate' iti smṛteśca/ atra sarvākhilapadābhyāṃ karmaśabdavācyāpūrvamātrasya jñāne samāptirdarśitā/ mekṣasyāvidyānivṛttirūpasya jñānātiriktā sādhyatvaniyamācca/ jñāne samāptirdarśitā/ mokṣasyāvidyānivṛttirūpasya jñānātiriktāsādhyatvaniyamācca/ jñāne tvasaṃbhāvanādinivṛttyā pratibandhakaduritanivṛttyā ca dṛṣṭādṛṣṭāṃśopayogaḥ/ sāmānyapuraskāreṇa ca prasaktasya sādhanāntarasya nivṛttiḥ sarvatra niyamavidheḥ phalam/ viśeṣarūpeṇa tvapūrvavidhitvameva/ yathā hi `vrīhīnavahanti' ityādāvapūrvasādhanībhūtavrīhivaituṣye (viśiṣya) avaghātātiriktasādhanāntarāprasaktāvapi vrīhivaituṣyamātre prasaktasya nakhavidalanādernivṛttiḥ, viśiṣya kāryakāraṇabhāvabodhanāt, tathā nirviśeṣabrahmātmābhedasākṣātkārapratibandhanivṛttau śravaṇādyatiriktasādhanāntarāprasaktāvapyātmajñānamātrapratibandhavṛttau sāṅkhyādiśāstrasyāpi prasakteḥ, tannivṛttirviśiṣya vedāntavākyavicāravidhānāditi paramagambhīro'yaṃ granthārthaḥ/
nanu- yadi viśvaṃ kalpitaṃ syāt, tadā `janmādyasya yataḥ' iti sūtre, `yato vā imāni' ityādiśrutau ca janmādyuktiḥ, `īkṣaternāśabdam' iti sūtre, `tadaikṣata' ityādiśrutau ca īśvarasyekṣāpūrvakakartṛtvoktiḥ, `lokavattu līlākaivalyam' iti sūtre, `āptakāmasya kāspṛhā'tyādiśrutau ca prayojanābhāve'pi līlayā sṛṣṭyādyuktiḥ, `vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt' iti sūtre `puṇyena puṇyaṃ lokaṃ nyati' ityādiśrutau ca karmasāpekṣatvenāvaiṣamyoktiḥ, `tejo'tastathā hyāha' iti sūtre, `vāyoragniḥ' ityādiśrūtau ca teja ādervāyvādijanyatvoktiḥ, `viparyayeṇa tu kramo'ta upapadyate ca' iti sūtre, `pṛthivyapsu pralīyate' ityādismṛtau ca pṛthivyādīnāmabādhau layoktirityādyayuktaṃ syāt/ na hi kalpite tattadvirodhaśaṅkā tannirākaraṇaṃ ca yuktamiti cenna/ prapañcasya kalpitasyāpi vyāvahārikasattvābhyupagamena taddaśāyāṃ virodhaśaṅkātatparihārayorucitatvāt/ indrajālādāvadhyaste'pyaindrajālikāderīkṣāpūrvaka sraṣṭratvāderdarśanācca/ yathā ca kalpitasyāpi janmādyupapattistathā'nirvacanīyavāde vakṣyate/ svapne'pi sṛṣṭyādeḥ śrutyā pratipādanācca/ adhyastasyāpi sarpasya bhayakampādijanakatvavat vāyvādīnāṃ tejaādijanakatvamapyupapannam/ `tadabhidhyānādeva tu talliṅgātsaḥ' iti sūtre ca tattadbhāvāpannasya brahmaṇa eva kāraṇatvābhidhānāt/ abādau pṛthivyādilayoktirapi tattadbhāvāpannacaitanye vyākhyeyeti nādhiṣṭhānātirikte layoktiḥ/ vaiṣamyanairghṛṇyaprayojanādiśaṅkhāparihārādikaṃ tūpāsanāvasthāyām/ bhoktāpatteravibhāgaścetsyāllokavat' iti āpātataḥ pariṇāmavādābhyupagamena/ `tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ' iti tu vivartavāde paramasiddhāntadaśāyāṃ na śaṅkā na cottaram/ māyāvina iveśvarasya svapratibimbabhūtajīvabhramayitṛtvena sarvavirodhanirāsopatteḥ/
nanu- īśvarasyāpi saparikarasya jīvenādhyastatvāt kathaṃ bhramayitṛtvam? na avidyopahitacita evānāderīśvaratvenāntaḥkaraṇopahitajīvakalpitatvāyogāt/ jīvakalpitatvapakṣe'pi tādṛgdharmaviśiṣṭatayaiva kalpanena tasya bhramayitṛtvādyupapatteḥ/ `parikalpito'pi maraṇāya bhavedurago yathā na tu nabho malinam' iti nyāyāt/ nanu na jīvānāṃ vāyvādibhyo'gnyādyutpattiriti bhramo'sti, yaḥ svāpnabhrama iva śruterālambanaṃ syāt/ na ca bhrāntiṃ vinā kalpitamasti/ na caitadvākyajabhrāntikalpitameva etadvākyālambanam/ vedasya bhramajanakatvaprasaṅgāt/ anuvāde tu na doṣaḥ/ na ceśvara eva tatkalpakaḥ/ tasya bhrāntatvaprasaṅgāt/ tadabhyupagame'pi na nistāraḥ/ bhrānterdehendriyādikāryatvāt/ teṣāṃ ca pṛthivyādikāryatvāt/ pṛthivyādyutpatteḥ prāk bhrāntyayogāditi cenna/ bhrāntimātre dehendriyādyapekṣāyāḥ prāgeva nirāsāt/ īśvarādhyastavāyvādihetukāgnyādyutpattyālambanatvena vedasya bhramājanakatvād/ adhyastasya cādhyastatvena sphuraṇānna māyāvina iva īśvarasya bhrāntatvaprasaṅgaḥ/ na cādhyastatve utpattyādyanupapattiḥ/ anadhyastasya kvāpyutpattyādyadarśanenādhyastatvasyaiva tadupapādakatvāt/ satkāryavādāsatkāryavādaniṣedhenānirvacanīyakāryavādamātre kāryakāraṇabhāvaparyavasānāt/ tadevaṃ kṛtsnasya prapañcasyādvaite brahmaṇi kalpanopapatterna pratikūlatarkaparāhatiḥ/
ityadvaitasiddhau brahmaṇi pratikalatarkanirākaraṇam//
[/1-2-2]
[1-2-3]

etadanumānam `ekamevādvitīyam' ityādiśrutirapyanugṛhṇāti/ nanu śrutyāsvasvarūpasvaprāmāṇyasvayogyatādermithyātvābodhanena pratyakṣādisiddhatatsattvopajīvanena ca brahmetarasakalamithyātvāsiddhiḥ, `sannipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasye'ti nyāyena pratyakṣādisiddhaghaṭādimithyātvāsiddhiśca, yogyatādimithyātvabodhane ca śrutyarthasyātāttvikatvāpattiḥ, śabdabodhyasya śabdatatprāmāṇyayogyatādinā samasattākatvaniyamāt/ na ca sadarthe svāpnadevatāvākye vyabhicāraḥ āptatvāpauruṣeyatvāyogena tasya śabdatvena prāmāṇyāyogāt, kiṃ tūpaśrutivattādṛśaśabdajñānaṃ liṅgatvena pramāṇamiti cenna nirdoṣaśabdatvena tasya śabdavidhayaiva prāmāṇyasambhād, āptatvāpauruṣeyatvayordoṣābhāva evopakṣayād vyāptyādyupasthitikalpane gauravād, vaktuḥ ktalpitatve'pi tad‌gatadoṣasyārthasaṃvādena kalpayitumaśakyatvācca/ tathā ca śabdasamasattākatvasya vyabhicārād yogyatādisamasattākatvaniyamasiddheraprayojakatvācca, parokṣatvānityatvādyupādhisambhvācca śrutyā yogyatādisakalamithyātvabodhane'pi tadarthasya na mithyātvam, mithyātvaprayojakarūpābhāvāt/ mahābhāṣyoktanyāyodāharaṇamapi na yuktam, viṣayavaiṣamyāt/ tathā hi- `śatāni sahasrāṇī'tyatra sarvanāmasthānasaṃjñakaśisannipātena vihito num `ṣṇāntāṣaḍi'ti ṣaṭsaṃjñādvārā `ṣaḍbhyo lugi'ti śiśvarūpasarvanāmasthānasya pañcetyādāviva luṅ‌nimittaṃ na bhavati, tatsannipātenaiva vihitatvāt, tatsadbhāvaniyamenaiva vihitatvādityarthaḥ/ aluptasyaiva sarvanāmasthānasya numnimittatvāt, `na lumatāṅgasye'ti lumatā lupte'ṅgakāryaniṣedhāt/ tathā cāluptapratyayatvena yatra nimittatā tatra sannipātalakṣaṇanyāyāvatāraḥ/ yatra tu `pratyayalope pratyayalakṣaṇami'ti nyāyena lupte'pi pratyaye kāryaṃ bhavati tatrāluptatvaviśeṣaṇanairapekṣyeṇa pratyayatvamātreṇaiva nimittatvāt na sannipātalakṣaṇanyāyāvatāraḥ pratyayasadbhāvasya tatrānupajīvyatvāt/ evaṃ sthite yadyamithyābhūtatvena pratyakṣādernimittatā syāt tadā pratyayasyāluptatvena nimittatāyāmiva bhavedetannyāyāvatāraḥ/ pratyakṣādestu svarūpeṇaiva nimittatā svapnādyarthasyāpyarthakriyākāritvadarśanena prāgevopapāditā/ ato yad bādhyate tāttvikatvaṃ tannopajīvyam, yaccopajīvyamarthakriyāsāmarthyalakṣaṇavyāvahārikaprāmāṇyaṃ tacca na bādhyata iti kiṃ kena saṅgatam? taduktaṃ ṭīkākṛdbhiḥ- `utpādakāpratidvandvitvā'diti/ ata eva jyotiṣṭomādividherupajīvyāgnividyāvadviṣayatveneva dvaitaniṣedhasyāpi svopajīvyayogyatā dītaraviṣayatvena saṅkocasya vā sṛṣṭyādiśruteriva kalpitaviṣayatvasya vopapattau na tāttvikasarvamithyātvakalpanaṃ yuktamiti apāstam, dṛṣṭānte agnividyāderiva dārṣṭāntike yogyatādestāttvikasyānupajīvyatvāt/ na hi yogyatā tāttvikayogyatātvena nimittam kiṃ tu yogyatātvenaiva/ sakaladvaitābhāvasyādhikaraṇasvarūpatvena tadadhikaraṇasya ca brahmaṇaḥ/ `satyaṃ jñānamanantaṃ brahma', `tatsatyaṃ sa ātme'tyādiśrutyā satyatvapratipādanāt, na sṛṣṭyādiśruteriva kalpitaviṣayatvopapattiḥ/ tasmādyogyatādeḥ mithyātvepi vedānta bodhyaṃ satyameveti sthitam/ yathācāvidyātatkāryasya svarūpato niṣedhe'pi tucchavailakṣaṇyaṃ, pāramārthikatvākāreṇa niṣedhe vā pāramārthikatvadharmaśūnyasyāpi brahmaṇaḥ svarūpeṇa sattvaṃ, tathopapāditamadhastāt/ nanu- tattvamasyādivākyena pratyakṣādyavirodhāya tattvaṃpadalakṣitayoraikyamiva mithyātvaśrutyāpi tadavirodhāya pratyakṣādisiddhādanyasyaiva mithyātvaṃ bodhyam, anyathā pratyakṣādyanugrahāya vyāvahārikamapi sattvaṃ na kalpyeta `neha nāne'tyādiniṣedhenātyantāsattvabodhanād iti cenna, viśiṣṭayoraikya viśeṣaṇayorapyaikyāpātena sarvatra viśiṣṭābhedaparavākyasya lakṣitaviśeṣyaikyaparatvaniyamena `tattvamasī'tyatrāpi tathābhyupagamāt/ taduktam-
aviruddhaviśeṣaṇadvayaprabhavatve'pi viśiṣṭayordvayoḥ/
ghaṭate na yadaikatā tadā natarāṃ tadviparītarūpayoḥ// iti/
mithyātvabodhakaśrutau tu nāsti pratyakṣādivirodhaḥ, tāttvikatvāṃśasyānupajīvyatvād, vyāvahārikasattvasya copajīvyatvānnātyantāsattvakalpanamityasyāpyuktaprāyatvāt/ nanu- śrutestātparyaṃ caitanyamātre vā? dvitīyābhāvaviśiṣṭe vā? tadupalakṣite vā? nādyaḥ viśvamithyātvāsiddheriṣṭāpatteḥ, tasya svaprakāśatayā nityasiddhatvena śrutivaiyarthyācca/ na dvitīyaḥ, akhaṇḍārthatvahānāt/ ata eva na tṛtīyaḥ kākavaditivad dvitīyābhāvavadityanenāpi saprakārakajñānajananenākhaṇḍārthatvāyogāt, cinmātrasya nityasiddhatvena tadanyasya ca mumukṣvajñeyatvena kākena saṃsthānaviśeṣasyeva dvitīyābhāvenopalakṣyasyānyasyābhāvāt tasyopalakṣaṇatvāyogācceti cenna, kākasya saṃsthānaviśeṣa iva dvitīyābhāvasya svarūpamevopalakṣṇatvāyogācceti cenna, kākasya saṃsthānaviśeṣa iva dvitīyābhāvasya svarūpamevopalakṣyamityupalakṣyābhāvanibandhanopalakṣaṇatvānupapatterabhāvāt/ upalakṣaṇatve hi upalakṣyasattvamātraṃ tantram, na tu tasya svarūpātiriktatvamapi, gauravād, upalakṣyatāvacchedakarūpābhāve'pi svatovyāvṛttajātivadupalakṣyatvasambhavāt/ ata eva na saprakārakatvāpattiḥ, kākavadityatrāpyupalakṣaṇasyāprakāratvāt, kiṃ tu svarūpātiriktadharmasya tatropalakṣaṇatvena saprakāratvam, iha tu tanneti vaiṣamyam/ na copalakṣaṇavaiyarthyam, anarthanivṛttihetutvena dvitīyābhāvadvārakasvarūpajñānasyoddeśyatvāt, tasya prāgasiddhatvāt/ na ca mithyātvāsiddhyeṣṭāpattiḥ, avāntaratātparyasya tatrāpi sattvāt, tad‌dvāraiva svarūpacaitanye mahātātparyāt/
ata eva- śrutibodhyasya viśeṣaṇasyopalakṣaṇasya vā dvitīyābhāvasya sattve advaitahāniḥ, asatve cādaṇḍe daṇḍīti vākyavat kākahīne kākavaditi vākyavaccādvaitavākyasyātattvāvedakatvāpattiriti nirastam/ ādye dvitīyābhāvasattvena dvitīyābhāvāsiddhyāpādanasyānucitatvād, abhāvasyādhikaraṇātirekānabhyupagamācca/ dvitīye tu sṛṣṭyādivākyavadupalakṣyasvarūpasatyatvamādāya tattvāvedakatvāt, mukhyatātparyaviṣayasyāsatyatāyāmevātattvāvedakatvābhyupagamāt/ ata eva mahātātparyābhiprāyeṇa caitanyamātre tātparyamityādyapakṣe'pi na doṣaḥ, avāntaratātparyeṇa mithyātvasiddherapi svīkāreṇeṣṭāpatterapyasambhavāt/

nanu dvitīyābhāve mahātātparyābhāvaḥ kiṃ pramāṇāntaraprāptyā, yathā vāyukṣepiṣṭhatvādau? uta tadvirodhitvena yathātmavapotkhananādau? utoddeśyaviśeṣaṇatvādinā yathā grahaikatvādau? nādyaḥ, tvayaiva dvitīyābhāvasya pramāṇāntaraprāptyanabhyupagamāt/ dvitīye'pi virodhimānaṃ na tāvatpratyakṣādi dvaitagrāhi tvanmate tasyaiva śrutibādhyatvāt nādvaitavākyāntaram tasyātmamātraparatve dvitīyābhāvavirodhitvāt, na hi viśeṣyaviṣayaṃ `agnihotraṃ juhotī'ti vākyaṃ viśiṣṭaviṣayeṇa `daghnā juhotī'ti vākyena virudhyate dvaitābhāvaparatve tvekaviṣayatvena sutarāmavirodhāt/ nāpi tṛtīyaḥ, `grahaṃ saṃmārṣṭī'tyatra saṃmārjanasyevākhaṇḍārthapare vākye vidheyāntarasyābhāvena viśeṣyasya śāstragamyasya cinmātrasyāprāptatvenoddeśyatvāyogācca dvitīyābhāvasyoddeśyaviśeṣaṇatvānupapatteḥ, avivakṣāhetoranuvādyatvasyāpyabhāvācceti cenna, svayameva svabodhitamapi dvitīyābhāvaṃ dvitīyatvādeva niṣedhatīti svavirodhādeva śrutestatrātātparyāt/ mānavirodhitvamātrasya tātparyābhāve prayojakatvāt svavirodhe'pi na kṣatiḥ/
nanu- ekenaiva pramāṇenaikasya prāptiniṣedhāvanupapannau na, rūpabhedenāvirodhāt/ dvitīyābhāvasvarūpaṃ hi śāstreṇa prāpyate/ tasya ca prāpyatāvacchedakarūpaṃ dvitīyābhāvatvam tacca na niṣedhyatāvacchedakam kiṃ tu dvitīyatvameva niṣedhyamātrānugatam/ tatra tadanabhyupagame tu na tasya niṣedhyatvam na vā tenātmanaḥ sadvitīyatvāpattiriti na ko'pi doṣaḥ/ yatra tu prāpyatāvacchedakameva niṣedhyatāvacchedakaṃ tatra prāptiniṣedhaśāstrayoratulyaviṣayatve'pi viśeṣaśāstraviṣayaparityāgena sāmānyaśāstrapravṛttiḥ tulyaviṣayatvetvagatyā vikalpa iti na niṣedhasyāsaṅkocena pravṛttiḥ/ yathā `na hiṃsyātsarvā bhūtānī'ti niṣedhaśāstrasya `agnīṣomīyaṃ paśumālabhete'tyādiprāptiśāstraviṣayetaraviṣayatvaṃ, `atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti' `nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātī' tyādiprāptinaṣedhaśāstrayostu vikalpenaikaviṣayatvam, ekasyaiva hiṃsātvasya ṣoḍaśigrahatvasya ca prāptiniṣedhayoravacchedakatvāt tatra niṣedhaśāstrasyāsaṃkucad‌vṛttitve prāptiśāstrasya sarvātmanā vaiyarthyāpattiḥ prakṛte ca dvitīyatvena rūpeṇa niṣedhasyaiva śāstrārthatvānna kasyāpi vaiyarthyaśaṅkā/ ata eva dvitīṃyābhāvaniṣedhe punardvitīyonmajjanāpattiriti nirastam/ upapāditametat mithyātvamithyātvasādhane/ yathā pratiyogyabhāvayorniṣedhyatāvacchedakaikye naikaniṣedhe'parasattvāttiriti/ na ca svenaiva niṣiddhasya dvitīyābhāvasya dvitīyasyaiva viśeṣaṇatvenopalakṣaṇatvena vā punarupādānaṃ na yuktamiti vācyam, abhāvabuddhau niṣiddhasyāpi pratiyoginaḥ `sā śukti' rityatra pratiṣiddhasyāpi pūrvapratītarajatasyopalakṣaṇatayopādānadarśanād, asaṅkīrṇajñānaprayojakatvasya prakṛte'pi tulyatvāt/ tasmāt `ekamevādvitīya' mityādiśrutirviśvamithyātve pramāṇamiti siddham/
ityadvaitasiddhau sāmānyena mithyātvaśrutyupapattiḥ/
[/1-2-3]
[1-2-4]
advaitasiddhiḥ
nanu- āpātapratipanna eva na tāvat śrutyarthaḥ, `kaśchandasāṃ yogamāveda dhīra' iti śrutyā `bibhetyalpaśrutādveda' iti smṛtyā ca vedārthasyātigahanatokteḥ, mīmāṃsāvaiyarthyaprasaṅgācca, kintu mānāntareṇa pūrvottareṇa cāviruddha evārthaḥ, avirodhagrahaṇārthaṃ ca mīmāṃsāsāphalyam, ata eva `ājyaiḥ stuvate' `ākāśādeva samutpadyanta' ityādāvāpātapratītaghṛtagaganādiparityāgenājyākāśādipadānāṃ sāmaparamātmādyarthatvaṃ sthāpitaṃ pūrvottaramīmāṃsayościtrākāśādyadhikaraṇeṣu, anyathā tattatpūrvapakṣābhyupagamāpatteḥ, tathā coktaṃ vārtikakāraiḥ śāstraṃ śabdavijñānādasannikṛṣṭe'rthe vijñānamityatra-
asannikṛṣṭavācā ca dvayamatra jihāsitam/
tādrūpyeṇa paricchedastadviparyayato'pi ca//
viṣayāviṣayau jñātvā tenotsargāpavādayoḥ/
bādhābādhau vivektavyau na tu sāmānyadarśanāt//
anya evaikadeśena śāstrasyārthaḥ pratīyate/
anyastu paripūrṇena samastāṅgopasaṃhṛtau// iti/
anyatrāpyuktam-
viruddhavatpratīyanta āgamā yatra ye mithaḥ/
tatra dṛṣṭānusāreṇa teṣāmarthā vivakṣitāḥ// iti/
tathā ca pratyakṣādivirodhāt pūrvottaravirodhācca nādvaitaparatvamekamevetyādivākyānāmiti cenna/ dvaitapratyakṣasya candraprādeśikatvapratyakṣavat sambhāvitāprāmāṇyatayā advaitaśrutivirodhitvābhāvāt/ yathā ca śrutyā pratyakṣaṃ bādhyate, tathā prapañcitamadhastāt/ kiṃ ca pratyakṣaṃ niyataviṣayam, śrutiḥ sarvaviṣayā, tathā ca yatra pratyakṣeṇa bhedo na gṛhītaḥ, tatraivābhedaśruteravakāśaḥ/ nanu yayoraikyaṃ śrutyā bodhyate tayorbhedaḥ prasakto na vā? nāntyaḥ, aprasaktapratiṣedhāpātāt, nādyaḥ, prasañjakapramāṇavirodhenaikyasya bodhayitumaśakyatvāditi cenna, antyapakṣābhyupagame doṣābhāvāt/ aprasaktapratiṣedha iti ca kimaprasiddhapratiyogitvam? kiṃ vā niṣprayojanatvamiti vivecanīyam/ nādyaḥ, anyatra prasiddhasyaiva bhedasya bhedatvenopasthitasya parasparapratiyogyanuyogibhāvenānyatra niṣedhasambhavāt/ na ca tatraiva prasiddhistantram, niṣedhapramāmātrocchedaprasaṅgāt/ na dvitīyaḥ anarthanivṛttereva prayojanatvāt, `nāntarikṣe'gniścetavya' ityādau stutimātraprayojanenāpyaprasaktaniṣedhadarśanācca/
atha śrutyā yayorabhedo bodhyate tayorupasthitirasti? na vā? nāntyaḥ, anupasthitayorabhedabodhanāyogāt/ ādye sā kiṃ śrutijanyā, pratyakṣādijanyā vā/ nādyaḥ/ śrutermānāntarāgocarābhedamātraparatvena ghaṭādyupasthitestajjanyatvābhāvena sarvādvaitāsiddheḥ, śrutisthakiñcanetyādipadānāmanuvādakatvābhyupagamāt/ dvitīye tu tayorbhedo'pi pratyakṣādisiddha iti kvādvaitaśrutyavakāśaḥ? maivam, yat pratyakṣādinā gṛhyate, tadbhedo'pi tena gṛhyata eveti niyamābhāvāt/ tathā hi- na tāvatpadārthasvarūpajñānameva bhedajñānam, abhedabhramocchedaprasaṅgāt/ svarūpabhedavādināmapi svarūpajñānād ghaṭatvādiprakārakāt bhedatvaprakārakaṃ bhedajñānaṃ vilakṣaṇameva, anyathā bhedāgrahanibandhanavyavahārānudayaprasaṅgāt/ ata eva svarūpajñānottarakālamavaśyaṃ bhedajñānamityapi na, anavasthāprasaṅgācca/ tathā hi- `ghaṭapaṭau bhinnau jānāmī'ti ghaṭapaṭabhedadhīḥ svaprakāśā vā, anuvyavasāyasiddhā vā, sākṣisiddhā, vā, na svapratiyogikabhedaviṣayā, bhedadhiyaḥ pratiyogidhījanyatvaniyamena pratiyogidhīvyaktibhinnavyaktitvāvaśyakatvāt, svasyā eva svajanyatvānupapatteḥ/ jñānāntareṇa ca tadbhedagrahe kvacid bhedadhīdhārāviśrāntiravaśyaṃ vācyā, anyathā suṣuptiviṣayāntarasañcārādikaṃ na syāt/ ataḥ tatrāpi caramabhedadhīrevodāharaṇam/ tathā ca bādhakatvābhimatā yā ghaṭapaṭabhedadhīḥ svabhedāviṣayā bhāsate tayā saha bādhyatvābhimatāyā aikyadhiya aikyaṃ bodhayitvā nirbādhā satī śrutiḥ sarvābhede paryavasyati/ na hyabhede'pi bādhyabādhakabhāva svasyāpi svabādhakatāpatteḥ/ taduktaṃ khaṇḍanakṛdbhiḥ/
sudūradhāvanaśrāntā bādhabuddhiparamparā/
nivṛttāvadvayāmnāyaiḥ pārṣṇigrāhairvijīyate// iti/

na ca- siddhānte ghaṭataddhībhedagrāhiṇā svaprakāśena sākṣiṇā svasminnitarabhedasyāpi grahaṇānnānavasthā, anyathā svasya ghaṭādibhyo'bhedasaṃśayaḥ syāditi vācyam, sākṣiṇaḥ svaprakāśatve'pi svaniṣṭhetarapratiyogikabhedagrahe itarapratiyogyupasthitisāpekṣatvāt/ anyathā svasyāntaḥkaraṇādyabhedabhramo na syāt/ svaprakāśena bhedāgrahe'pi mānāntareṇa bhedagrahāt na ghaṭādyabhedasaṃśayaḥ iti na kiñcidetat/ syādetat- `ghaṭapaṭau bhinnā'viti pratyakṣaṃ svasyādvaitajñānādinā bhedaṃ vinānupapattestamapyākṣipatīti sarvatra bhedasyāpratyakṣatve'pi nādvaitaśruteravakāśaḥ/ atrocyate- ākṣepo hi anumānamarthāpattirvā? tatra vivādādhyāsitā buddhiḥ sarvato bhinneti nānumānaṃ sambhavati, svato'pi bhedasādhane bādhād, dṛṣṭāntasya ca sādhyavikalatvāt/ yataḥkutaścid bhedasādhane tvanumānāviṣaye labdhāvakāśā śrutirabhedaṃ bodhayiṣyati/ na ca svavyatiriktāt sarvato bhinneti sādhyam, advaitavādinaṃ pratyaprasiddhaviśeṣaṇatvāt/ etena- sarvaṃ sarvasmādbhinnamiti vākyamapi nirastam, taduktam-
hetvādyabhāvasārvajñye sarvaṃ pakṣayatā''sthite/
kiñcittu tyajatā dattā saiva dvāradvayaśruteḥ// iti/
nāpyarthāpattiḥ sarvabhedaviṣayā, svāviyatvāt/ yayorhi bhedaṃ vinā yatrānupapattirgṛhītā, tayostatra bhedagrahe'pyanupapattāvanupapattyantarāgrahaṇāt/ sarvatra tad‌grahaṇe tu dhārāviśrāntau caramadhīrudāharaṇam/ tadukm-
ādyadhīvedyabhedīyāpyanyā'nupapannatā/
svajñānāpekṣaṇādante bādhate nādvayaśrutim// iti/
nanu yāvadupapādakaṃ tatsarvamarthāpatteviṣayaḥ, na tu yatkiñcidupapādakam, tathā cārthāpatteritarasmād bhedābhāve tatraivābhedaśruterlabdhāvakāśatvād ghaṭapaṭabhedāsiddhyāpatterarthāpattibhedasyāpi ghaṭapaṭabhedopapādakatvenārthāpattiviṣayatvaṃ vācyam, anyathā dṛgdṛśyasambandhānupapattirjñānanivartyatvānupapaṃttiśca svamithyātvaviṣayā na syāt, `sarvaṃ khalvidaṃ brahme'ti śrutiḥ `neha nāne'ti brahmaṇi bhedamātraniṣedhānupapattiśca svābhedaviṣayā na syāt, tathā ca tatrāpi śrutyantaramarthāpattyantaraṃ vā vācyamiti tavāpyanavasthāpattiḥ iti/ maivaṃ vocaḥ, vastuta upapādakatvaṃ nārthāpattiviṣayatve tantram, kitūpapādakatvena jñātatvam, anyathā arthāpattibhramānupapatteḥ/ tathā ca yena rūpeṇopapādakatvaṃ gṛhītaṃ, tadrūpāvacchinnamupapādakamarthāpatterviṣayaḥ/ tatra yadyarthāpattigatabhedasādhāraṇamupapādakatāvacchedakamekaṃ bhavet tadā so'pi bhāyādeva/ na caivamasti tadanirūpaṇāt/ tathā hi- ghaṭapaṭabhinnatvamupapādyam, tadupapādakaṃ ca na sarvabhinnatvam, svato'pi bhedāpattyā tadasambhavāt/ nāpi svātiriktasarvabhinnatvam; advaitavādinaṃ prati svātirekaviśeṣaṇāsiddheḥ, svatvānanugamācca/ tathā ca tena tena rūpeṇa tattadbhinnatvameva upapādakamupeyam/ ata upapādakatāvacchedakanānātvānna sarvamupapādakamarthāpatterviṣaya iti pṛthakpṛthaganupapattijñānāpekṣāyāṃ sarvatrānupapattijñāne anavasthānāt kvaciddhārāviśrāntau tatraiva labdhāvakāśā śrutiḥ sarvādvaite paryavasyatīti kimanupapannam? dṛṣṭānte ca sarvatra svasādhāraṇamupapādakatāvacchedakamekameveti tadavacchinnatayā svasyāpi bhānamiti vaiṣamyam/ tathā hi- dṛśyatvāvacchinnamithyātvaṃ vinā dṛksambandhānupapattigrahāttadavacchinnamithyātvamarthāpatterviṣaya iti svamithyātvamapi svaviṣayaḥ, evameva jñānanivartyatvānupapatterapi svaviṣayatvam, tatrāpi dṛśyatvāderekasyaivāvacchedakatvāt/ evaṃ ca brahmaṇi sarvābhedabodhikāyāḥ śruterbhedamātraniṣedhānyathānupapatteśca svābhedaviṣayatvamaviruddham/ na hi sarvabhede svabhedāpattiriva sarvābhede svābhede doṣāya/ tasmādadvaitaśrutirbādhyabādhakayoraikyabodhanena nirābādhā sarvādvaitaṃ pratipādayati/
nanu- śabdabuddhikarmaṇāṃ viramya vyāpārābhāvāt kathamādāvalpaviṣayā buddhiḥpaścād bahuviṣayā bhavatītyucyata iti cenna, śrutito drāgeva jātāyāḥ sarvaviṣayāyā advaitabuddheḥ prāmāṇyaṃ vyasthāpayantīnāmasmad‌buddhīnāmeva krameṇa jāyamānatvāt/ ayogyatājñānaṃ ca na śābdabodhe pratibandhakam, na vā yogyatājñānaṃ hetuḥ, yena prathamaṃ sarvādvaitabuddhirna syāt/ taduktam-
atyantāsatyapi jñānamarthe śabdaḥ karoti hi/
abādhāttu pramāmatra svataḥ prāmāṇyaniścalām// iti/
vedāntakalpalatikāyāmasyārthasya prapañco draṣṭavyaḥ/ etena- caramajñānamithyātve'pi na tadviṣayasya mithyātvam, jñānamithyātvasya viṣayamithyātvāsādhakatvāt, advaitajñāne vyabhicārāditi nirastam, śrutyaiva dvaitamātraniṣedhyatvabodhānāt/ advaitajñānaviṣaye ca mithyātvabodhakābhāvādeva satyam, na tu jñānamithyātvāditi na kiñcidetat/ nanu dvaitajñānādvaitajñānayorabhede kathaṃ bādhyabādhakabhāvaḥ? na ca vyāvahārikabhedamātreṇa saḥ,  dvaitajñānasyāpi bādhakatvāpatteḥ iti cenna, vyāvahārikabhedamātrasya bādhakatvāprayojakatvāt/ yadvi parīkṣitapramāṇabhāvatvena balavat, tad‌ bādhakam, yattu sandigdhapramāṇabhāvatvena durbalaṃ tad‌ bādhyamiti vyavasthāyāṃ dvaitajñānasya durbalatvenābādhakatvasyādvaitajñānasya ca balavattvena bādhakatvasya śabdapratyakṣabalābalavicāre darśitatvāt/ yattu- `āpo vā idaṃ sarvaṃ bhūta' mityādiśrutiḥ `vimataṃ jalābhinnaṃ pratītatvāt jalavadi'tyanumānaṃ vā svabādhakasya jalābhedaṃ gṛhītvā nirbādhaṃ sat tvaduktanyāyena sarvasya jalābhedaṃ bodhayed- iti, tanna, jalābhedabodhane'pi bādhyabādhakayoraikyābodhanād bādhakasya bādhakatvopapatteḥ, aikyajñānabhedajñānayorbādyabādhakabhāvasya jalābhedajñānenānapāyāt/ bādhakābhedo hi bādhakatvābhāve prayojakaḥ, bādhakasya svabādhakatvādarśanāt/ ato na bādhyabādhakaikyajñānasya jalābhedajñānasāmyam/ etena- pūrvaṃ sarvasmādbhinnamiti madvākyamadvaitavākyatajjñānatadviṣayāṇāṃ tebhyo bhedamādau gṛhītvā nirbādhaṃ satsarvabhede paryavasyatīti nirastam, bādhyabādhakayorabhede bādhakatvābhāvavat bhede'pi bādhakatvaṃ na syādityatra hetvabhāvāt pūrvoktadoṣācceti dik/
sarvāsattvaṃ sarvamithyātvānnātiricyate, ataḥ `sarvamasadi'ti pratyavasthānamanavakāśam/ nanu śrutyā sarvasya mithyātvaṃ vā bodhyate, brahmābhinnatvaṃ vā/ ādye `sarvaṃ khalvidaṃ brahme'ti sāmānādhikaraṇyaṃ na syāt, satyānṛtayoraikyāyogāt/ dvitīye `idaṃ rajataṃ' `gauro'ha' mityādibhramāṇāṃ pramātvaṃ syāt, ātmani dehādibhedasyānṛtādivyāvṛtteśca bodhakānāṃ vedāntānāṃ `nedaṃ rajata'mityādibādhakasya cāprāmāṇyaṃ syāt, ghaṭajñānenaiva tadabhinnabrahmatadabhedādeḥ sarvasyāpi vastuto jñānatvena sārvajñyam, vedāntānāṃ vaiyarthyam, sadyo mokṣaśca syāt, sukhaduḥkhabandhamokṣabhedā'bhedadūṣaṇabhūṣaṇajayaparājayabhrāntipramāderapi vastuto bhedābhāvena sarvasaṅkarāpattyā svakriyāsvanyāyasvavacanavirodhāśca syuriti cenna, ādye `mṛd ghaṭaḥ' `idaṃ rajata'mityādāviva upādānopādeyabhāvenāpi sāmānādhikaraṇyopapatteḥ/ dvitīye vastuto bhedābhāve'pi āvidyakabhedamādāya sarvavyavasthopapatteḥ/ na ca bhedasyāpyanāvidyakabrahmābhinnatvenāvidyakatvāyoga iti- vācyam āvidyakatvasyāpyāvidyakasyaivāṅgīkāt, athāvidyakatvasyāpi brahmābhinnatvāt kathamāvidyakatvamiti cet, tasminnapi tasya kalpitatvāditi gṛhāṇa/

nanu- muktāvāvidyakasyāpi bhedasyābhāvenānandasya duḥkhābhinnatvenāpuruṣārthatvāpātaḥ, tattadasādhāraṇasvabhāvasya tatra tatrābhāve'pi tattadabhede pāribhāṣiko'yamabhedo bhede paryavasyed, asādhāraṇarūpeṇa bhedamabhyupetya sadrūpeṇa bhedaniṣedhe'pi iṣṭāpattiraprasaktaniṣedhaśceti cenna, ekasyāmeva brahmavyaktau tattadasādhāraṇasvabhāvānāṃ kalpitatvenāsattvāt sarvakalpanāniṣedhakāle kalpitadharmāvacchinnabhedābhedādiprasaktareyogāt/ ata eva nāprasaktapratiṣedha iṣṭāpattirvā, `sad dravyaṃ' `san guṇa' ityādipratītyā prasaktānāṃ tattaddharmāṇāṃ brahmaṇi pratiṣedhāt/ ataḥ sarvadharmaśūnyāyā ekasyā eva sad‌vyakteścidānandarūpāyāḥ pratipādanānna pāribhāṣiko'yamabheda iti siddham/ tadevaṃ `sarvaṃ brahmābhinnami'ti mate mithyābhūtasya brahmabhede'pi sanmātrameva brahmābhinnamiti mate vā na pratyakṣādivirodhaḥ nāpi pūrvottaravirodhaḥ//
ityadvaitaśruterbādhoddhāraḥ/
[/1-2-4]
[1-2-5]
advaitasiddhiḥ
nanu- yadyapi salila eko draṣṭā advaita ityatra salilaśabdasya tatsādṛśyasvacchatvamātraparatvāt tasya ca sarvamalāsaṃsargitvasvarūpasyādvaite'pyupapatteḥ, `sadeva somyedamagra āsī'dityatra cāgrapadasya `tadaikṣata nāmarūpe vyākaro'dityādeśca kālekṣaṇanāmarūpātmakaprapañcaprāpakasyāvidyakadvaitaviṣayakatvena vāstavādvaitavirodhitvābhāvaḥ tathāpi `sadeva sobhyedamagra āsī'dityanena idaṃ śabdoditasya viśvasya sadabhedena sattvamuktvā punaradvitīyapadena tanniṣedhe vyāghātaḥ/ na hi `sadāsī'dityasyāsadāsīdityartha iti cenna, sadvyatirekeṇa nāsīdityarthasyaiva niṣedhārthatvāt/ vivṛtaṃ caitad bhāṣyakārādibhirārambhaṇādhikaraṇe/ na ca- sad‌vyatirekeṇāsattvoktau sadātmanā satyatvamāgacchatīti vācyam/ āgacchatu nāma/ ko hi brahmābhinnasyāsattvasādhanāya pravṛttau yo bibhīyāt/ advaitavākyasya ca ṣaḍ‌vidhatātparyaliṅgavattayā balavattvenāvidyakadvaitapratipādakatvaṃ sṛṣṭyādivākyānāmiti śravaṇasvarūpanirūpaṇe vedāntakalpalatikāyāmabhihitamasmābhiḥ, ihāpyabhidhāsyate ṣaḍ‌vidhatātparyaliṅgāni pradarśayadbhiḥ/ ata ekavijñānena sarvavijñānapratijñayopakramāt `etadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasī'tyupasaṃhārācca advaitasyaiva mahāprākaraṇikatayā tadanusāreṇa tadvākyasthapadānāṃ vyākhyeyatvāvadhāraṇāt, nānārthapadānāmarthāntaropasthāpakatvasambhave'pi prakṛtavākyārthānanvayitayā tatparityāgena prakṛtavākyārthānukūlapadārthopasthitiparatvamevāstheyam/ tatra na dvitīyamadvitīyamiti tatpuruṣābhyupagame na dvitīyam kiṃtu prathamaṃ tṛtīyaṃ vetyarthaḥ syāt, sa ca na sambhavati tayorapi kiñcidapekṣya dvitīyatvād/ ato na vidyate dvitīyaṃ yatreti bahuvrīhirevādaraṇīyaḥ/ na ca ekenaivādvitīyapadena bhedatrayaniṣedhasambhave ekāvadhāraṇapadayorvaiyarthyamiti vācyam/ vijātīyaṃ kiñcidapekṣya dvitīyatvāvacchinnaniṣedhasyādvitīyaśabdārthatvāt/ ayaṃ cātra saṅkoco balīvardapadasannidhānād gopada iva sajātīyasvagatabhedaniṣedhakaikāvadhāraṇapadasannidhiprayukta eva/ taduktam-
vṛkṣasya svagato bhedaḥ patrapuṣpapalādibhiḥ/
vṛkṣāntarātsajātīyo vijātīyaḥ śilāditaḥ//
tathā sadvastuno bhedatrayaṃ prāptaṃ nivāryate/
ekāvadhāraṇadvaitapratiṣedhaistribhiḥ kramāt// iti/
svagatabhedaḥ nānātvarūpajīveśvarabhedaḥ/ sajātīyabhedo'tra dravyatvādinā sajātīyapṛthivyādibhedaḥ/ vijātīyabhedo guṇādibhedaḥ/ athavā jaḍabhedo vijātīyabhedaḥ/ caitanyabhedaḥ sajātīyabhedaḥ/ jñānānandādidharmabhedaḥ svagatabhedaḥ/ yadi ca "asya gordvitīyo'nveṣṭavya ityukte gaureva dvitīyo'nviṣyate, nāśvo na gardabha" iti mahābhāṣyānusārāt samānajātīyadvitīyaparatvaṃ dvitīyaśabdasya tadā advitīyaśabdasya sajātīyabhedaniṣedhaparatvam, vijātīyasvagatabhedaniṣedhaparatvaṃ tu ekāvadhāraṇapadayoryatheṣṭaṃ vyākhyeyam/ athavā advitīyapadenaiva bhedatrayaniṣedhaḥ, ekāvadhāraṇapade tu saṅkocaśaṅkāparihārāya/
yattu kenacit pralapitaṃ- dvitīyaśabdaḥ sahāyavācī, `asidvitīyo'nusasārapāṇḍava'miti prayogāt, `asidvitīyaḥ asisahāyaḥ' iti mahāmāṣyokteśca, tathā cādvitīyamasahāyamityartho'stu, evamekaśabdasyāpi nānārthatvenāviruddhārthamādāyopapattau na mithyātvaparyavasāyitā''stheyā/ tathā ca `eke mukhyānyakevalā' ityamaraḥ, `ekaśabdo'yamanyapradhānāsahāyasaṅkhayāprathamasamānavācī'ti `eko gotra' iti sūtre kaiyaṭaḥ/ `ṣṇāntāṣaḍi'ti sūtre mahābhāṣyakāro'pi ekaśabdo'yaṃ bahvarthaḥ, asti saṅkhayārthaḥ, astyasahāyavācī, astyanyārthaḥ ityādi vyākhyātavān/ tathā ca jīvādibhyo'nyatvaṃ prādhānyaṃ vā ekaśabdārtho'stu/ evamanyānyapi śrutipadāni vyākhyeyāni iti/ tat pūrvoktayuktibhirapāstam/ vistareṇa ca vakṣyate tātparyanirūpaṇe/ tadevaṃ sadrūpe brahmaṇi padatrayeṇa bhedatrayaniṣedhāt tadbhinnamithyātve paryavasitaṃ `ekamevādvitīya'ti vākyam/ evamanyā api śrutayaḥ smṛtayaśca granthavistarabhayānnodāhṛtāḥ/ svayameva sūribhirākāre draṣṭavyāḥ//
ityadvaitasiddhau sarvādvaitaśruteḥ advaitatātparyakatvanirṇayaḥ/
[/1-2-5]
[1-2-17]
advaitasiddhiḥ
`tarati śokamātmavit', `tathā vidvān nāmarūpādvimuktaḥ', `bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ/ kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare//' ityādiśrutismṛtibodhitajñānanivartyatvānyathānupapattirapi bandhamithyātve pramāṇam/ satyatve brahmavadanivartyatvāpatteḥ/ tathā hi- śuktirūpyarajjusarpādau jñānanivartyatve na tāvat tattadrūpavattvaṃ jñānanivartyatāvacchedakam/ ananugamāt/ kintu sarvānugataṃ mithyātvamevājñānakalpitatvāparaparyāyamavacchedakam, evaṃ jñānasyāpi tannivartakatve na/ śuktyādiviṣayatvamacchedakam/ ananugamāt/ kintu sarvānugatamadhiṣṭhānapramātvameva/ tathā ca yatra jñānasyādhiṣṭhānapramātvena nivartakatā, tatra mithyātvenaiva nivartyateti niyamaḥ sidhyati/ etādṛśaniyamānabhyupagame cānantaniyamakalpanāgauravarūpo bādhakastarkaḥ/ tathā hi- yanniṣṭhā yadākārā pramārūpā'ntaḥkaraṇavṛttirudeti, tanniṣṭhaṃ tadākāramajñānaṃ nāśayatīti niyamasya siddhatvāt/ upādānanāśasya copādeyanivartakatvāt śuktyādijñānena tattadākārājñānanāśe tadupādeyānāṃ rajatādīnāṃ nivṛttiraucityāvarjitaiveti niyamāntarākalpanena lāghavamanukūlastarko'smatpakṣe/ ajñānopādeyatvaṃ ca śuktirajatādīnāmanvayavyatirekasiddhamagre sthāsyati/ evaṃ sthite kṛtsnasyāpi prapañcasyātmapramānivartyatve tadajñānakalpitatvameva tatrāvacchedakaṃ kalpyate/ na tvananugatamākāśatvādi/ na vā brahmabhinnatvaṃ sadbhinnatvaṃ vā sarvānugatamapi/ tucche'tiprasakteḥ/ tadvārakaviśeṣaṇaprakṣepe tu sadasadvilakṣaṇatvarūpamithyātvameva nivartyatāprayojakaṃ paryavasitam/ anyathā niyamāntarakalpanāgauravāpatteḥ/ tathā ca śuktyādijñanasya yena rūpeṇa nivartakatvaṃ, tena rūpeṇātmajñānasya nivartakatvam/ rūpyādau yena rūpeṇa nivartyatvaṃ, prapañce tadrūpaṃ vinā'nupapadyamānaṃ svopapādakatayā tatra tat kalpayatīti siddhaṃ mithyātvam/

nanu bhavedetadevam, yadyātmajñānasya prapañce nivartye śuktyādijñānasādhāraṇamadhiṣṭhānapramātvamevāvacchedakamityatra kiñcinmānaṃ bhaved/ rūpāntareṇāpi nivartakatvasambhavāt/ śrutistu dvaitaprapañcasyādvitīyātmajñānaṃ nivartakamityetāvanmātre pramāṇam/ na tvavacchedakaviśeṣe'pi/ na ca jñānanivartyatāmātrānmithyātvasiddhiḥ, setudarśanādinivartyaduritādiṣu vyabhicārāt/ tatra vihitakriyātvādinā nivartakatvānna vyabhicāra iti cet, prakṛte'pi rūpāntaraṃ nāvacchedakamiti kuto niraṇāyi? jñānasya hi svaprāgabhāvaṃ prati pratiyogitvena nivartakatā, pūrvajñānādikaṃ prati tu uttaravirodhiguṇatvena, saṃskāraṃ prati phalatvena, rāgādikaṃ prati viṣayadoṣadarśanatvena, viṣaṃ prati garuḍadhyānatvena, setvādidarśanasya duritaṃ prati vihitakriyātvena/ evaṃ ca mithyātvaṃ vināpi jñānanivartyatvadarśanāt na tanmithyātvasya sādhakam/ udāhṛteṣvapi satyatvāsaṃpratipattyā mithyātvamevāstīti cet, astu vā māstu/ jñānanivartyatvamātraṃ tu na tasya sādhakamiti brūmaḥ/ hetvantareṇa siddhau caitadupanyāso vyarthaḥ/ śuktirūpyādau kathamiti cecchṛṇu/ adhiṣṭhānajñānatvena tatra jñānasya nivartakatvāt/ adhiṣṭhānajñānatvaṃ hi ajñānanāśakajñānatvaṃ vā, ajñānasamānaviṣayakapramātvaṃ veti tena rūpeṇa nivartakatve mānābhāvāt nātmājñānopādānakatvarūpamityātvasiddhiḥ prapañcasyeti prāptam/ atrocyate/ ātmajñānasyāpyadhiṣṭhānajñānatvenaiva prapañcaṃ prati nivartakatvam/ prakārāntarāsambhavāt/ tathā hi- pratiyogitvaṃ tāvannāvacchedakam/ prapañcasya bhāvarūpatvāt/ jñānasya prāgabhāvanivṛttirūpatvena pratiyogitvena prāgabhāvanivartakatvāsiddheśca/ nāpyuttaraguṇatvam/ ākāśāderātmaviśeṣaguṇatvābhāvād/ icchāderapi prapañcanivartakatvāpātācca/ nāpi phalatvam/ saṃskārasya smaraṇajanakatvavadākāśāderātmajñānajanakatvābhāvāt/ saṃskārasya smṛtyanāśyatvenodāharaṇāsiddheśca/ viṣayadoṣadarśasya tu rāgādinivartakatvaṃ rāgādikāraṇībhūtabalavadaniṣṭānanubandhīṣṭasādhanatvabhramarūpatatkāraṇanivartakatveneti na prakṛtodāharaṇādatiricyate/ śuktirūpyatulyatvāt/ garuḍadhyānaṃ tu na pratyudāharaṇam/ dhyānasya rāgāderiva jñānatvānabhyupagamāt/ jñānasyecchānadhīnatvena tadadhīnajñānāpekṣayā vailakṣaṇyāt/ spaṣṭaṃ caitadākare/ jñānatve'pi tasya setudarśanapakṣānnātirekaḥ, śāstravihitatvāviśeṣāt/ kevalaṃ setvādidarśanavadvihitakriyātvamavaśiṣyate/ tacca na sambhavati/ jñānasya kartumakartumaśakyatvena vidheyatvāyogāt/ vistareṇa ca jñāne vidhirākareṣu nirākṛtaḥ/ nirākariṣyate cehāpi/ setudarśane kathamiti cet? viśiṣṭākāreṇa viṣeyatvopapatteḥ/ na hi setudarśanamātrasya duritanāśakatvam/ tatratyamlecchānāmapi duritanāśaprasaṅgāt/ kintu pararāṣṭrādupasthānādipūrvakavratakalāpaviśiṣṭasya/ tathā ca chatrapādukādivarjanadoṣoddhoṣaṇadūradeśagāmitvabhikṣābhojitvādiniyamānāṃ kṛtisādhyatvāt tadviśiṣṭaṃ setudarśanamapi kṛtisādhyamiti viśiṣṭarūpeṇa vidhānopapattiḥ/ ātmajñāne tu nāsti kiñcidviśeṣaṇamapi kṛtisādhyaṃ, yena tadviśiṣṭatvenāpi vidheyatvaṃ syāt/ karmasamuccayasya nirākariṣyamāṇatvād/ bandhasyājñānamātrahetukatvena jñānātiriktanivartakānapekṣaṇācca/ bandhasyājñānahetukatvaṃ ca `māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāt' `ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ' ityādiśrutismṛtinyāyasiddham/ vakṣyate cāgre/ ajñānanivartakajñānasya cotpattimantareṇānyāpekṣā nāstīti śuktyādijñāne dṛṣṭam/ tathā coktaṃ vārtikakṛdbhiḥ/
"tattvamasyādivākyotthasamyagdhījanmamātrataḥ/
avidyā saha kāryeṇa nāsīdasti bhaviṣyati"// iti/
"pratyagyāthātmyadhīreva pratyagajñānahānikṛt/
sā cātmotpattito nānyad dhvāntadhvastāvapekṣate//"
iti ca/ ata eva `yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati/' `yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' ityādiśrutiḥ/
`yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī/
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato munoḥ//'
ityādismṛtiścāvidyāvasthāyāṃ saṃsāropalambhaṃ vidyāvasthāyāṃ ca tadanupalambhaṃ darśayati/ tasmādadhiṣṭhānapramātvenātmajñananivartyatvācchuktirūpyādiṣviva bandhe'pi mithyātvaṃ siddham/
yattvīśvarajñānena satyaṃ ghaṭādi nivartata iti pratyudāharaṇam/ tanna/ īśvarajñānasya tārkikamate'pi upādānagocarāparokṣajñānatvenaiva kāraṇatvād/ abhāvasya ca nirupādānatvād, abhāvaṃ prati kāraṇatve mānābhāvāt/ sopādānatve tu samavetatvena tasyāpi bhāvatvāpatteḥ/ anyantābhāvādivacca tadajanyatve'pi dhvaṃsasya tadviṣayatvopapatteḥ/ na ca tādṛgīśvarajñāne sampratipattirapyanyeṣāmiti na kā'pyanupapattiḥ/ yathā ca śuktyādijñānasyarūpyādinivartakatvamaprāmāṇyajñānavirahamapekṣyaiva, evamātmajñānasyāpi śravaṇādinirvṛttāvasambhāvanādinivṛttirūpāprāmāṇyajñānavirahāpekṣatvamiti na kiñcidapyadhikaṃ kalpitam/ ātmajñānasya sarvasukṛtasādhyatvaṃ śuktyādijñānāpekṣayā vilakṣaṇamiti tu dṛṣṭāntadārṣṭāntikayorvaidharmyamātrodbhāvanād vaidharmyasamā jātiḥ/ ajñānasya ca samānādhikaraṇasamānākārajñānanivartyatvaṃ, jīvanmuktau ca prārabdhakarmapratibandhena bandhanāśavilamba ityādi sarvamupariṣṭādupapādayiṣyate/ satyasya jñānanivartyatve tu āśrayaviṣayobhayasambandhitvādinā atiprasaṅgo vivaraṇakārairvarṇitaḥ/ tasmādadhiṣṭhānajñānatvena jñānanivartyatvaṃ mithyātve pramāṇamiti siddham/
ityadvaitasiddhau jñānanivartyatvānyathānupapattiḥ/
[/1-2-17]
[1-2-19]
advaitasiddhiḥ

śuktirūpyasvapnādivad dṛṣṭidṛṣṭyanyathānupapattyā'pi jagato mithyātvasiddhiḥ/ atha keyaṃ dṛṣṭisṛṣṭiḥ? (1)dṛṣṭireva sṛṣṭiriti vā? (2)dṛṣṭivyatiriktasṛṣṭyabhāvo vā? (3)dṛṣṭivyatirekeṇa sṛjyābhāvo vā? (4)dṛṣṭisāmagrījanyatvaṃ vā? (5)dṛṣṭisamānakālīnasṛṣṭirvā? (6)dṛṣṭisattāsamānasattākasṛṣṭirvā? (7)sadasadvilakṣaṇatvaṃ vā? (8)trividhasattvabahirbhūtatve satyasadvilakṣaṇatvaṃ vā? (9) ajñātasattvābhāvo vā? (10)jñātaikasattvaṃ vā? ādye vṛttirūpā caitanyarūpā vā dṛṣṭirabhimatā? prathame caramavṛttiviṣayabrahmaṇo'pi dṛṣṭisṛṣṭyāpattiḥ/ dvitīye sarvadā'pi sṛṣṭyāpattiḥ/ na dvitīyaḥ/ caitreṇa sṛṣṭo mayā dṛṣṭa iti vailakṣaṇyena vyavahārānupapatteḥ/ na tṛtīyaḥ/ `jñāto ghaṭo na jñānam' iti anubhavavirodhāt/ na caturthaḥ/ ekasāmagrīprasūtatvena ghaṭāderdṛṣṭyabhinnatvenānantaroktadoṣāt/ na pañcamaḥ/ śābdādijñānasamakālotpannaghaṭādau siddhasādhanāt/ tadvadanyatrārthāntaratāpatteśca/ na ṣaṣṭhaḥ/ ubhayasattve'pyupapatteḥ siddhasādhanāt/ na saptamaḥ/ asyaiva mithyātvarūpatvena tatsādhanāyaiva tadupanyāsānupapatteḥ/ nāṣṭamaḥ trividhasattvamadhye prātibhāsikasattvasyāpyantarbhāvena dṛṣṭisṛṣṭipakṣetadvati jagati tadbahirbhāvānupapatteḥ/ na navamaḥ/ tucchasādhāraṇyāt/ na daśamaḥ/ sukhādau siddhasādhanāt, tadvadanyatrārthāntarācceti- cenna/ doṣaprayuktatvanibandhanasya jñātaikasattvasyajñātasattvābhāvasya vā, pratipannopādhidṛṣṭijanyajñātaikasattvasya vā, draṣṭrantarāvedyatve sati jñātaikasattvasya vā vivakṣitatvāt/ tathā ca na sukhādyaṃśe siddhasādhanam, tadvadanyatrārthāntaraṃ vā/
nanu--
jīva īśo viśuddhā cit tathā jīveśayorbhidā/
avidyā taccitoryogaḥ ṣaḍasmākamanādayaḥ//
iti prācāṃ vacanena, bauddhaṃ prati pratyabhijñānādinā viśvasya sthāyitvapratipādakena ca sūtrabhāṣyavārtikavivaraṇādigranthena virodha iti cenna/ anādyatirikte sṛṣṭiviṣaya eva dṛṣṭisṛṣṭisvīkārāt, kāraṇātmanā sthāyitvasvīkārācca/ tāvataiva bauddhābhimatakṣaṇikatvanirākaraṇopapatternākaravirodhaḥ/ pratyutākareṣu bahuśo dṛṣṭisṛṣṭirupapāditaiva/
nanvevaṃ pratītimātraśarīratvena niyatakāraṇājanyatve śrutiṣu svargādyarthaṃ jyotiṣṭomādividherbrahmasākṣātkārārthaṃ śravaṇādividherākāśādervāyvādihetutvasya coktirayukteti cenna/ svāpnakāryakāraṇabhāvabodhakavadupapatteḥ/ na caivaṃ vedāntavākyasya tanmīmāṃsāyāśca svapnavākyatanmīmāṃsātulyatāpattiḥ/ viṣayabādhābādhābhyāṃ viśeṣopapatteḥ/ ata eva tṛptyarthaṃ bhojane parapratyayanārthaṃ śabdādau ca pravṛtterayogena svakriyāvyāghāta iti nirastam/ svāpnavyavaharavadupapatteḥ/
athaivaṃ ghaṭādeḥ svajñānāt pūrvamasattvena pratikarmavyavasthānupapattiḥ/ adhiṣṭhānasyāpi śuktidamaṃśasya rūpyādivad `idaṃ rajatam' iti jñānāt prāgasattvena saṃprayogādihetutraya janyatvarūpādhyāsataṭasthalakṣaṇasya satyasya vastuno mithyāvastu sambhedābhāva ityasya svarūpalakṣaṇasya cāyoga iti cenna/ pratikarmavyavasthāyāḥ saṃprayogādihetutraya janyatvarūpādhyāsataṭasthalakṣaṇasya ca mandādhikāriviṣayatvāt/ satyasya vastuno mithyāvastusambhedāvabhāsa iti svarūpalakṣaṇaṃ tu dṛṣṭisṛṣṭipakṣepyaviruddham/ na hi idamaṃśā vacchinnaṃ caitanyaṃ na vastu, na vā mithyārūpyasya tena saha na sambhedāvabhāsaḥ/ na ca- `idaṃ rūpyam' iti jñānakāle śuktitvāderabhāvenādhyāsasya tadajñānakāryatvādiprakriyāvirodha iti- vācyam/ `idaṃ rūpyam' iti jñānakāle śuktitvasyābhāve'pi tadajñānasthityavirodhāt/ na hi sattākāla iva sattāvirahakāle'pi ajñānaṃ virudhyate/ na ca- `idaṃ rūpyaṃ nedaṃ rūpyam' iti jñānayorbhinnaviṣayatvena bādhyabādhakabhāvānupapattiriti- vācyam/ bhinnaviṣayatve'pi viṣayayoḥ sārūpyāt svapnabādhyabādhakayoriva bādhyabādhakabhāvopapatteḥ/ na ca- rūpyādibādhasyāpi dṛṣṭisṛṣṭitve tena rūpyādermithyātvāsiddhiriti- vācyam/ bādhyānyūnasattākatvameva bādhakatve prayojakam, na tvadhikasattākatvamityasyopapāditatvena vyāvahārikeṇa vyāvahārikabādhavat prātibhāsikena prātibhāsikabādhāvirodhāt/ na ca- suṣuptipralayādau jīvabrahmavibhāgasyāpratītatvenāvidyamānatayā pratisuṣupti pratipralayaṃ ca muktasya punarāvṛttyāpattiriti- vācyam, jīvabrahmavibhāgāderanāditvena dṛṣṭisṛṣṭitvānubhyupagamasyoktatvāt/ na ca suptaṃ prati saṃskārāderapyabhāvena tasya punaḥ prabodhāyogaḥ, kāraṇātmanā saṃskārādeḥ sattvāt/ na ca mokṣasya dṛganyatvena svāpnamokṣavad dṛṣṭisṛṣṭyāpattiḥ/ mokṣasya brahmasvarūpatvena dṛgbhinnatvāsiddheḥ/ na ca- caitanyamātrarūpā dṛṣṭirna sṛṣṭiḥ kintu vṛttiviśiṣṭacaitanyarūpā vā, vṛttirūpā vā dṛṣṭiḥ sṛṣṭiriti vācyam/ tathā ca tasyā api dṛṣṭyantaraṃ sṛṣṭirityanavastheti- vācyam/ caitanyamātrasya dṛṣṭitve yadyapi tatsamānasattākatayā ghaṭādeḥ sadātanatvāpattiḥ,tathāpi vṛttyupahitacaitanyameva dṛṣṭiśabdārthaḥ/ vṛttāvapi vṛttireva svasvarūpā caitanyopādhiriti nānavasthā/ ata eva- doṣājñānadraṣṭṛdehendriyādīnāmabhāve na bhrama iti teṣāmapi dṛṣṭisṛṣṭitve anavastheti- nirastam/ svāpnabhramavad dehendriyādinairapekṣyeṇāpyupapatteḥ/ anvayavyatirekānuvidhānaṃ ca tadvadeva/ na ca- dṛṣṭisṛṣṭerapi dṛṣṭisṛṣṭitvena ghaṭāderadṛṣṭisṛṣṭitvāpattiriti- vācyam/ jñānasya jñeyatve'pi viṣayasyājñeyatvābhāvavat dṛṣṭisṛṣṭerdṛṣṭisṛṣṭitve'pi ghaṭāderapi dṛṣṭisṛṣṭitvopapatteḥ/
nanu aikyapratyabhijñāvirodhaḥ/ pūrvakālapratītasyedānīmabhāvāt/ na caiṣā bhrāntiḥ/ dīpādau pariṇāmabhedasyeveha bādhakasyābhāvāt/ tadabhāve'pi bhrāntitve ghaṭāderapyekasmin kṣaṇe bhedasyātmano'pi pratikṣaṇaṃ bhedasya ca prasaṅga iti cenna/ `neha nānā' ityādiśrutibhiḥ prapañcasya mithyātve'vadhṛte rajjusarpādivat pratibhāsamātraśarīratvameva pratibhāsakālātiriktakālasattve bādhakam/ ato bhinnakālānāmātmabhinnānāṃ pratyabhijñā bhrāntiḥ/ ātmanyekatvapratītirekakālāvacchedena ghaṭādau caikyapratyabhijñā na bhrāntiḥ/ ekakālāvacchinnaghaṭādāvātmani cābhede bādhakābhāvāt/ puruṣāntarapratītena sahaikakālāvacchedenāpi ghaṭādau pratyabhijñānaṃ bhrama eva/ pratibhāsasya bhedāt/ yathā ekasyāmeva rajjavāṃ mandāndhakārartinyāṃ daśānāṃ yugapat sarpabhrameṇa palāyamānānāṃ parasparasaṃvādenaika eva sarpaḥ sarvairanubhūyata iti pratyabhijñā bhramaḥ, anyabhramasiddhasyānyena jñānumaśakyatvāt/

nanu- atra kathamabhedabhramaḥ? tatkāraṇasya sādṛśyādeḥ kasyāpyabhāvāditi cenna, svāpnābhedabhramavad dṛṣṭisṛṣṭisiddhasādṛśyādisambhavāt/ na caivamabheda evotpadyatāmiti vācyam/ iṣṭāpatteḥ/ rajjusarpādivadutpannasyaiva grahaṇaniyamāt/ na ca kvacidutpadyate kvacinnetyatra niyāmakābhāvaḥ/ māyāyā vicitraśaktikatvābhyupagamāt/ na ca `so'yaṃ devadattaḥ' iti dṛṣṭāntena tattvamasyādivākye jahadajahallakṣaṇayaikyaparatvoktayoga iti vācyam/ yadyapi dharmavaddharmyabhedo'pi bādhita eveti jahadajahallakṣaṇāpi na yujyate/ tathāpi yadā dharmābhedo bādhānna gṛhītaḥ, kintu dharmyabheda eva, tadā `so'yam' ityādau jahadajahallakṣaṇāsambhavena dṛṣṭāntatvopapattiḥ/ na cābhedasyāpi dṛṣṭisṛṣṭitvena tajjñānasya bādhakatvāyogaḥ/ ātmābhedasyātmarūpatvena dṛṣṭisṛṣṭitvābhāvāt/ anyūnasattākatvamātreṇa bādhakatvopapatteśca/ na ca sākṣātkārasyāpi dṛṣṭisṛṣṭitvena pramāṇajanyatvābhāvāt tattvajñānatvābhāvena tato muktirna syāditi- vācyam/ abādhitaviṣayatvenaiva tattvajñānatvopapatteḥ/ tasya ca dṛṣṭisṛṣṭitve'pyakṣateḥ/ na ca `dhruvā dyaurdhruvā pṛthivī dhruvāsaḥ parvatā ime/ dhruvaṃ viśvamidaṃ jagat' ityādiśrutivirodhaḥ/ anityatāvādibhirapi dhruvetyasyānyathānayane āvaśyake dṛṣṭisṛṣṭipratipādakaśrutyanurodhena ākalpaṃ santānāvicchedaparatvasyaiva yuktatvāt/ anyathā `dhruvo rājā' ityādāvagateḥ/ dṛṣṭisṛṣṭau ca `evamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve vedāḥ sarvāṇi bhūtāni sarva eta ātmāno vyuccaranti' iti śrutiḥ suptotathitajīvāt prāmādisṛṣṭiṃ pratipādayantī pramāṇam/ na ca suṣuptau prāṇādiprapañcasya sattvātkimarthaṃ punaḥ sṛṣṭiriti vācyam/ `na tu tad‌dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet' ityādinā suṣuptau sakalakāryaprapañcalayaśravaṇāt/ na ca suṣuptau `hitā nāma nāḍya' iti nāḍīsattvapratipādakavākyavirodhaḥ/ kena krameṇa suṣupto bhavatītyapekṣāyāṃ `hitā nāma nāḍyo hṛdayātpurītatamabhipratiṣṭhante tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete' ityādinā suṣuptyavyavahitakāle kramoktaye nāḍīsattvaṃ pratipādyate, na tu suṣuptikāle'pi/ vākyāntaravirodhāt, prāk sattvamātreṇa ca kramābhidhānaparyāpteḥ/
nanu- `yatraiṣa etatsupto'bhūt' iti yacchabdena suptādhāratvenoktasya brahmaṇa evāsmādātmana ityanena parāmarśāttatkartṛkaiva prāṇādisṛṣṭirna tu suptotthitajīvakartṛkā/ anyathā'gryūrṇanābhyādestantuvisphuliṅgādijananoktiratrāpi vākye sarvalokasṛṣṭyuktiścālīkārthā syāt/ na hi dṛṣṭisṛṣṭipakṣe agnyūrṇanābhyādestantvādijanaktavaṃ sarvalokasṛṣṭirvāstīti cet, na/ yatretyasya kālaparatvena yacchabdena brahmaṇo nirdeśābhāvāt/ na ca yatretyasya brahmarūpādhikaraṇaparatvaṃ kālaparatvaṃ vetyatra vinigamanāvirahaḥ/ anantaravākye `kvaiṣa tadābhūt' ityatra kva tadeti padadvayopādānasyaiva vinigamakatvāt, yatretyanena deśanirdeśe kveti deśapraśnānupapatteḥ/ kālānirdeśe ca tadeti pratinirdeśānupapatteḥ/ bhāṣyakārādibhiśca sthūlādhikāriṇaṃ prati tathā vyākhyānāt/ ūrṇanābhyādestantvādijanmoktistu laukikabhramasiddhakāryakāraṇabhāvaprasiddhimanurudhya/ sarvalokādisṛṣṭiśca tattad‌dṛṣṭivyaktimabhipretya/ yadā tat paśyati, tatsamakālaṃ tat sṛjatītyatra tātparyāt/ na cāvidyāsahakṛtajīvakāraṇakatve jagadvaicitryānupapattiḥ/ jagadupādānasyājñānasya vicitraśaktikatvāt/ upapattyantaraṃ cātra siddhāntabindukalpalatikādāvasmābhirabhihitam/ vāsiṣṭhavārtikāmṛtādāvākare ca spaṣṭamevoktam/ yathā-
`avidyāyonayo bhāvāḥ sarve'mī budbudā iva/
kṣaṇamudbhūya gacchanti jñānaikajaladhau layam/'
ityādi/ tasmāt brahmātiriktaṃ kṛtsnaṃ dvaitajātaṃ jñānajñeyarūpamāvidyakameveti prātitikasattvaṃ sarvasyeti siddham/
rajjusarpādivadviśvaṃ nājñātaṃ saditi sthitam/
prabuddhadṛṣṭisṛṣṭatvātsuṣuptau ca layaśruteḥ// ityadvaitasiddhau dṛṣṭisṛṣṭyupapattiḥ/
[/1-2-19]
[1-2-20]
advaitasiddhiḥ
sa ca draṣṭaika eva/ tannānātve mānābhāvāt/ nanu-- kathameka eva jīvaḥ? pratiśarīraṃ `ahaṃ sukhī, ahaṃ duḥkhī, ahaṃ saṃsārī, ahamasya svāmi' ityādyanubhavavirodhāditi cenna/ avidyāvaśād brahmaivaikaṃ saṃsarati/ sa eva jīvaḥ/ tasyaiva pratiśarīramahamityādibuddhiḥ/ svāpnaśarīre `ayaṃ sukhī, ayaṃ duḥkhī' ityeva yatra buddhirna tvahaṃ sukhītyādi, tattu  nirjīvam/ yatra tvahamityādi tat sajīvam/ jāgraccharīrāntare ahamiti pratītyavacchedake sajīvatoktirna dvitīyena jīvena sajīvatvamityabhipretya/ tatra mānābhāvāt/ bandhamokṣādivyavasthānupapattistatra mānamiti cenna/ bandhamokṣaguruśiṣyādivyavasthāyāḥ svapnavadyāvadavidyamupapatteḥ/ na caivaṃ tasminnekasminneva jīve supte samastajagadapratītyāpātaḥ/ samaṣṭyabhimānino mukhyajīvasyāsuptatvāt/ tasmin layakāle prasupte jagadapratīteḥ/ antaḥkaraṇāvacchinne jīvābhāse tu supte tameva prati jagadapratītiḥ/ na tvanyānapi prati/ tapupādhīnāmapralīnatvāt/ saṃskārasya kāraṇātmanā sthiterna suptasya punarutthānānupapattirityuktam/
etena- mama kalpakatve tava mokṣārthaṃ pravṛttyayogaḥ/ tava kalpakatve tvatkalpitāsmadādibodhārthaṃ tava śabdaprayogādyanupapattiḥ/ na ca svapnavat paryanuyogāyogaḥ/ evamaparyanuyojyatve nirmaryādatayā kathānadhikāraprasaṅgāditi nirastam/ caitramaitrādisarvābhimānino jīvasya kalpakatvena tava mametyādivikalpānupapatteḥ/ nāpi svakriyādivirodhaḥ/ svakriyāyāḥ kalpitatvādiniścayavirahakālīnatvena paryanuyogāyogāt/ atha brahmaṇa eva jīvatvena tasyaiva bandhamokṣāviti tasya nityamuktatvādiśrutivirodhaḥ/ na/ mukteḥ svasvarūpatvena bandhasya cā'vidyakatvena tadavirodhaḥ/ na hi mṛgatṛṣṇikākalpitodakena svabhāvaśuṣkā'pi marubhūmirārdrībhavati/
etena kalpitasya jīvasya kalpakaṃ prati pratyaktvāyogaḥ/ tena kalpakena pratyaktvenājñānāt/ anyasyānubhaviturabhāvāt/ tathā'nubhavāpalāpe ekajīvādvaitaśrutyāderapyasiddhiriti nirastam/ anekaśarīraikajīvavādasyāṅgīkārāt/ na ca tarhi tameva prati pratyaktvaparāktvayorayogaḥ/ maitraṃ prati tvamitidhīviṣayasya caitrasya tameva prati ahamitidhīviṣayatvāyogaśceti vācyam/ bhinnabhinnāntaḥkaraṇābhedādhyāsena tattadantaḥkaraṇamādāya pratyaktvaparāktvāhamityādibuddhiviṣayatvavyavasthopapatteḥ/ na ca caitrasukhaduḥkhādīnāṃ maitreṇānusandhānāpattiḥ/ antaḥkaraṇāvacchinnenāvidyāvacchinnena vā? nādyaḥ/ tatra parasparaṃ bhedāt/ na dvitīyaḥ iṣṭāpatteḥ/ ata eva caitrasya śuktisākṣātkāreṇa rajatabhramanivṛttāvanyeṣāmapi tannivṛttiḥ syāditi nirastam/ antaḥkaraṇabhedena vyavasthopapatteḥ/ nanu evaṃ muktāvapi caitrādyanyatamāntaḥkaraṇāvacchedena sākṣātkāre utpanne tadavacchedenaiva saṃsāranivṛttiḥ syāt, na tu taditarāntaḥkaraṇāvacchedenāpīti cenna/ tatsākṣātkārasya savilāsamūlājñānanivṛttirūpatayā tatkāle'ntaḥkaraṇasyābhāvena vaiṣamyāt/

nanu śrutiṣu `avidyāyāmantare vartamānāḥ' ityādāvavidyā, `ramaṇīyacaraṇāḥ' ityādau karmabandhaḥ, `sati sampadya na viduḥ' ityādau suṣuptiḥ, `vedāntavijñānasuniścitārthāḥ' ityādau tattvajñānaṃ, `parāmṛtātparimucyanti sarve' ityādau muktiśca cetanadharmaḥ kathamanekeṣūcyata iti cenna/ `anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate' ityādiśrutisthaikavacanaprāptaikatvavirodhenodāhṛtaśrutīnāmanekatvaparatvābhāvāt/ sarvajanīnabhramasiddhatadanuvādenāvirodhāt/ na codāhṛtaśrutivirodhena `iti sṛṣṭau viniścitāḥ' iti pūrveṇa, `sa pūjyaḥ sarvabhūtānām' ityuttareṇa ca virodhenedamekavacanaṃ `yadā nītiparo rājā,' `svargakāmo yajeta' ityādivannaikatvaparamityeva kiṃ na syāditi vācyam/ pratyaktvaparāktvamahamityādivyavahāraprayojakāntaḥkaraṇābhedādhyāsabalād bahutvasya prāptatvena pūrvottaravākyodāhṛtaśrutyādīnāmatatparatvāt/ na ca muktabahutvaṃ nānyataḥ prāptamiti vācyam/ jīvabahutvasya prāptatvena muktyaṃśa evāprāptatvaparyavasānāt/ na caikasyaiva jīvasya sarvakalpakatve jīvasya kāraṇatvaṃ niṣidhya īśvarakāraṇatvavidhāyakaiḥ śrutyādibhirvirodhaḥ/ avidyāyāḥ cinmātrāśrayatvopapādane nirasiṣyamāṇatvāt/ na cai evaṃ sarvajñatvasarvakartṛtvādibodhakaśrutīnāṃ nirviṣayatvam/ śuddhacaitanye jñattvasyaivābhāvāt/ īśvarasya ca jīvabhinnasyābhāvād, jīve sārvajñyasyānubhavabādhitatvāditi vācyam/ samaṣṭyabhimānino jīvasya sarvajñatvasarvakartṛtvādisvīkārāt/ na cānubhavavirodhaḥ antaḥkaraṇābhedādhyāsabalāttadananubhavatadviparītānubhavayorupapatteḥ/ sarvābhimāninastu sārvajñyānubhavo'styeva/ ata eva `tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ityādyupapadyate/ na ca `ācāryavān puruṣo veda' iti śruterupadeśaṃ vinā jīvasya tattvajñānamanupapannam/ upadeṣṭavyādanyasya caitanyasyābhāvācca nopadeśo yujyata iti vācyam/ svapna ivopadeṣṭuḥ kalpitasya sambhavāt/
nanu upadeṣṭṛtvaṃ na kalpitamātrasya/ kintu tattvavittvena kalpitasya/ tathā copadeśātprāk tattvajñāne tadaiva mokṣāpattiḥ/ upadeśavaiyarthyaṃ ca/ caivaṃ svapne'pi tulyam/ tadā hi śabdaviśeṣavaktṛtvenaiva gurukalpanā, na tūpadeśasādhyajñānaviṣayaviśeṣavittveneti viśeṣāditi cenna/ atrāpi tadvadeva vākyaviśeṣavaktṛtvenaiva tatkalpanasambhavāt/ nanu tarhi `yadeva bhagavānveda tadeva me brūhi' ityādiśrutiḥ, `upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ' ityādismṛtiścāyuktā syāditi cenna/ sāmānyato mokṣopayogijñānaviṣayavittvenājñātatattvavittvena tattvamasyādivākyavaktṛtvena vā kalpitasya upadeṣṭṛtvasambhavena udāhṛtavākyāvirodhāt/ anyathā tavāpi mate tattvavittvena pramita evācāryatvenānusaraṇīya iti prathamata eva tattvajñāne tatkālamokṣāpattyupadeśavaiyarthyādikaṃ ca syāt/ etena `svādhyāyapravacanābhyāṃ na pramaditavyam'  ityādividhirapi bhāvitattvajñānikalpakacetanaṃ pratyeva/ na ca tasya śiṣyaḥ svājñānakalpita iti jānatastanmokṣārthaṃ pravacane pravṛttiryuktā/ na ca svapnavat kalpitatvājñānātpravṛttiḥ/ tattvavidastadajñānānupapatteriti nirastam/ svapnaguruvat kalpitatvena guroraparyanuyojyatvāt/ na ca tattvajñānahetutvena vedasya mīmāṃsyatvavad gurorapi paryanuyojyatvamiti vācyam/ tarkeṇa veda iva tattadrūpakalpanayā gurāvapi tatparihārāt/ na ca kathāsvapi saduttarāparisphūrtāvahaṃ tvalkalpito na paryanuyojya ityuttaraṃ syāditi vācyam/ kathāyāḥ kalpitatvāniścayakālīnatvena samayabandhaviśeṣanibandhanatvena ca tādṛguttarānavakāśāt/ tasmācchiṣyavat gurorapi kalpitatvāt svapnavatsarvavyavasthopapattiḥ/
atha kalpako na niścitādvaitaḥ/ śāstrapraṇayanavaiyarthyāt/ nāpyaniścitādvaitaḥ/ śāstrasya pramāmūlakatvābhāvaprasaṅgāditi cenna/ pramāmūlakatvābhāve'pyabādhitaviṣayatvena śāstraprāmāṇyopapatterantyapakṣābhyupagamāt/ na cāmukaḥ sa ityaniścaye bahvāyāsasādhyamokṣārthaṃ pravṛttyayogaḥ/ pratiśarīramahamahamikayā `baddho'ham' iti niścayasya svānubhavasākṣikatvena pravṛttisambhavāt, ekenaiva jīvena caitrametrādiśarīrāṇāṃ sajīvatvasambhavasya prāgevoktatvāt/ kiṃ ca caitramaitrādiṣu `ko'sau' iti praśnasya kiṃ kenacit kroḍīkṛtaṃ caitanyaṃ viṣayaḥ/ kiṃ vā nirastasamastabhedam/ nādyaḥ/ tasya kalpitatvenākalpakatvāt/ na dvitīyaḥ/ tasyaikatvena tadaniścayāsiddheḥ/ śuddhacita ekatvena vastuto'saṃsāritve'pi āvaraṇavikṣepaśaktidvayaśālisvāśritāvidyāvaśāt saṃsāritvakalpakatvamokṣārthaṃ yatamānatvādyupapattiḥ/
nanvanādau saṃsāre kasyacittatvajñānaṃ muktiścābhūnna vā? ādye idānīṃ saṃsāropalabdhirna syāt/ jīvasyaikatvād/ antye saṃpradāyāsambhavena tattvajñānāsambhava iti cenna/ na hyasāmpradāyikatvamutpattivirodhi/ apūrvajātīyānutpattiprasaṅgāt/ kintu kāraṇāsattvam/ tannedānīm upadeṣṭrādikāraṇasya kalpanāsudṛḍhasya sattvāt/ jīvaikyasya pramāṇāsiddhatvena saṃsāropalambha evātaḥ pūrvaṃ tattvajñānānutpattau pramāṇam/ na ca tattvavittvena śrutyādisiddhānāṃ śukavāmadevādīnāṃ muktirmā bhūt, mama tu bhaviṣyatīti kathaṃ śraddadhyāditi vācyam/ śāstraprāmāṇyadārḍhyāditi gṛhāṇa/ anyatā teṣāṃ mahānubhāvānāṃ muktatve'pi mama bhaviṣyati na veti śaṅkāpiśācyā pravṛttipratibandhāpatteḥ/ nanu tarhi śrutiprāmāṇyabalādeva tatsiddho jīvabhedaḥ, pūrvamapi keṣāṃcinmokṣaścābhyupeyatām/ śrūyate hi `tadyo yo devānāṃ pratyabudhyata sa eva tadabhavattatharṣīṇāṃ tathā manuṣyāṇām,' `ajo hyoko juṣamāṇo'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ', `nityo nityānāṃ cetanaścetanānām' ityādi/ smaryate ca-
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāśritāḥ/
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ//
ityādīti cenna/ uktavākyānāṃ sārvalaukikabhramasiddhabhedānuvādakatvena tatparatvābhāvāt/ jīvaikyabodhakavākyānāṃ ca mānāntarāprāptasvārthaparatvāt/ svapnanyāyena bhedasya kalpitatvopapatteśca/ jñānastutiparāṇi vākyāni nātmabhedaṃ pramātuṃ śaknuvanti/ tātparyavadvākyāvirodhenātātparyavadvākyānāṃ guṇavādatvopapatteḥ/
"atītānāgatāścaiva yāvantaḥ sahitāḥ kṣaṇaḥ/
tato'pyanantaguṇitā jīvānāṃ rāśayaḥ pṛthak//"
ityādismṛtirapi jīvopādhibhedānuvādakatayā vyākhyeyā/ tasmādavidyopādhiko jīva eka eveti siddham/ ityadvaitasiddhau ekajīvājñānakalpitatvopapattiḥ//
[/1-2-20]
[1-2-21]
advaitasiddhiḥ

atha- keyamavidyā? na tāvad (1) anādibhāvarūpatve sati jñānanivartyā seti/ sādiśuktyādyavacchinnacaitanyāvārakājñāne'vyāpteḥ/ tasyānāditvābhāvāt/ abhāvopādānājñāne ca bhāvatvābhāvāttatrāvyāptiḥ/ abhāvasya bhāvopādānakatve asatyasyāpi satyopādānakatvaṃ syād/ ajñānānupādānakatve tasya jñānānnivṛttirna syāditi/ atra brūmaḥ- rūpyopādānājñānamapyanādicaitanyāśritatvādanādyeva/ udīcyaṃ śuktyādikaṃ tu tadavacchedakamiti na tatrāvyāptiḥ/ bhāvatvaṃ cātrābhāvavilakṣaṇatvamātraṃ vivakṣitam/ ata āropitābhāvopādānājñāne'pyabhāvavilakṣaṇatvasvīkārānnāvyāptiḥ/ na ca sajātīyopādānakatvaniyamaḥ, anyathā asatyasyāpi satyamupādānaṃ syāditi vācyam/ sarvathā sājātye sarvathā vaijātye vopādānopādeyabhāvādarśanena tathā sājātyasya vaijātyasya vā āpādayitumaśakyatvāt/ na hi kāryākārakāraṇākārato'pyabhede kāryakāraṇabhāvaḥ/ satyasya tvasatyopādānatve satyasya nivṛttyasambhavena tadupādeyasyāsatyasyāpi nivṛttirna syād/ upādānanivṛttimantareṇopādeyānivṛtteḥ/ ato na satyamasatyasyopādānam/ satyasyāpariṇāmitvācca/ vivartādhiṣṭhānatvaṃ tvabhyupeyata eva/ na ca brahmājñāne brahmaṇo vṛttyavyāpyatvapakṣevyāptiḥ/ tasya jñānānivartyatvāditi vācyam/ svarūpasadupādhimattadviṣayakajñānavivartyasya tanmate'pi bhāvāt/ upapāditaṃ caitad dṛśyatvahetūpapādane/
atha- aupādhikabhramopādānājñāne, brahmasākṣātkārānantaravidyamānajīvanmuktājñāne ca jñānanivartyatvābhāvādavyāptiḥ/ tayorjñānanivartyatve upādhikālajīvanmuktikālayoreva jñānaprāgabhāvavattannivṛttyāpattiriti cenna/ upādhiprārabdhakarmaṇoḥ pratibandhakayorabhāvavilambena nivṛttivilambe'pi tayorjñānanivartyatvānapāyāt/ na hi kvacidavilbena janakasya kvacit pratibandhena vilambe janakatā'paiti/ na ca tarhi jñāte'pi tatrājñāta iti vyavahārāpattiḥ/ tādṛgvyavahāre āvaraṇaśaktimadajñānasya kāraṇatvena tadāvaraṇaśaktyabhāvādeva īdṛgvyavahārānāpatteḥ/ yathā caitattathopapādayiṣyate/ na cāvidyācaitanyasambandhe'tivyāptiḥ/ sākṣājjñānanivartyatvasya vivakṣitatvāt, tasyāpyavidyātmakatvādvā/ na ca viśeṣaṇāntaravaiyarthyam/ anādipadasyottarajñānanivartye pūrvajñāne, bhāvapadasya jñānaprāgabhāve jñānajanyakāryaprāgabhāve cātivyāptivārakatvena sārthakatvāt/ jñānatvena sākṣājjñānanivartyatvaṃ tu bhavati lakṣamāntaram/ nanu- asambhavaḥ kalpitatvena doṣajanyadhīmātraśarīrasyājñānasya jñānanivartyasyābhāvavilakṣaṇasyi ca rūpyavadanāditvāyogāditi cenna/ kalpitatvamātraṃ hi na doṣajanyadhīmātraśarīratve sāditve vā tantram/ kintu pratibhāsakalpakasamānakālīnakalpakavattvaṃ, sādikalpakavattvaṃ, vidyā'nivṛttyaprayuktanivṛttipratiyogitvaṃ, prāgabhāvapratiyogitvaṃ vā tantram/ na ca tat prakṛte'sti/ jñānanivartyatvasamānādhikaraṇābhāvavilakṣaṇatvenāvidyāyāḥ sāditvasādhane `ajāmekām' `anādimāyayā' ityādiśāstravirodhaḥ/ anāditvasādhakena jñānanivartyatve sati bhāvavilakṣaṇatvena satpratipakṣaśca, bhāvatvasyopādhitvaṃ ca/
na ca abhāvavilakṣaṇāvidyādau bhāvavilakṣaṇatvamasambhavi, parasparavirodhāditi vācyam/ bhāvatvābhāvatvayorbādhakasattvena tṛtīyaprakāratvasiddhau parasparavirahavyāpakatvarūpavirodhāsiddheḥ/ parasparavirahavyāpyatvarūpastu virodho naikaviraheṇāparamākṣipati/ na hi gotvaviraho'śvatvamākṣipatītyuktam/ na cātmavadanāderabhāvavilakṣaṇasyānivartyatvam/ ātmatvasyaivopādhitvāt/ na cātyantābhāvānyonyābhāvayoḥ sādhyāvyāptiḥ/ adhikaraṇātiriktasyānivartyasyātyantābhāvāderanabhyupagamāt/ na ca tucche sādhyāvyāptiḥ/ abhāvavilakṣaṇatvarūpasādhanāvacchinnasādhyavyāpakatvopapatteḥ/ kiṃ ca sāditvamanāditvaṃ vā na nivartyatvānivartyatvayoḥ prayojakam/ dhvaṃsaprāgabhāvayostadabhāvāt/ nāpi bhāvatvaviśeṣitaṃ tat tathā/ abhāve tadasattvena bhinnabhinnaprayojakakalpanāpatteḥ/ bhāvanivṛttyanivṛttyoreva tayoḥ prayojakatve ca bhāvavilakṣaṇāvidyādau tābhyāṃ tayoranāpādanāt/ tasmānnāśasāmagrīsannipātāsannipātāveva nivartyatvānivartyatvayoḥ prayojakāviti mantavyam/ tau ca phalabalakalpyāviti na ko'pi doṣaḥ/ api ca yadyavidyāderabhāvavilakṣaṇatvasamānādhikaraṇānāditvenā'tmavadanivartyatvaṃ sādhyate/ tarhi bhāvavilakṣaṇatvena prāgabhāvavannivartyatvameva kiṃ na sādhyate? na ca dhvaṃsātyantānyonyābhāveṣu vyabhicāraḥ/ adhikaraṇātireke teṣāmapi nivartyatvābhyupagamāt/ na ca- ajñānasya yāvatsvaviṣayadhīrūpasākṣisattvamanuvṛttiniyamena nivṛttyayoga iti vācyam/ duḥkhaśuktirūpyādeḥ svabhāsake sākṣiṇi satyeva nivṛttyabhyupagamena sākṣibhāsyānāṃ yāvatsākṣisattvamavasthānaniyamānabhyupagamāt/ kiṃ ca kevalacinmātraṃ na sākṣi, kintvavidyāvṛttyupahitam/ tathā cāsthirāvidyāvṛttyupahitasya sākṣiṇo'pyasthiratvena tatsattvaparyantamavasthāne'pyavidyādernivṛttirupapadyate/ na ca vṛttyanupadhānadaśāyāmavidyādeḥ śuktirūpyavadasattvāpattiḥ/ sādipadārthaṃ evaitādṛṅniyamād/ dhārāvāhikāvidyāvṛttiparamparāyā atisūkṣmāyā abhyupagamādveti śivam/

(2) yadvā bhramopādānatvamajñānalakṣaṇam/ idaṃ ca lakṣaṇaṃ viśvabhramopādānamāyādhiṣṭhānaṃ brahmeti pakṣe/ na tu brahmamātropādānatvapakṣe, brahmasahitāvidyopādānatvapakṣe vā/ ato brahmaṇi nātivyāptiḥ/ itaratra tu pakṣe pariṇāmitvenācetanatvena vā bhramopādānaṃ viśeṣaṇīyamiti na doṣaḥ/ na cābhāvāropanivartakapramānivartye'vyāptiḥ/ tasyāpi bhramopādānatvāt/ nanu- bhrame bhāvavilakṣaṇājñānopādānakatvaṃ na ghaṭate/ bhramasya bhāvavilakṣaṇatve upādeyatvāyogād/ bhāvatve ca bhāvopādānakatvaniyamāditi cenna/ ajñānasya bhramasya ca bhāvavilakṣaṇatve'pyupādānopādeyabhāvopapatteḥ/ na hi bhāvatvamupādānatve upādeyatve vā prayojakam/ ātmani tadadarśanāt, kintvanvayikāraṇatvamupādānatve tantram/ sāditvamupādeyatve/ tadubhayaṃ ca na bhāvatvaniyatam/ ata upādānopādeyabhāvo'pi na bhāvatvaniyataḥ/ na caivaṃ dhvaṃsasyāpyupādeyatvāpattiḥ, iṣṭāpatteḥ/ na caivaṃ jñānaprāgabhāvasyaiva bhramopādānatvamastu, kimabhāvavilakṣaṇājñānopādānakalpaneneti vācyam/ prāgabhāvasya pratiyogimātrajanakatvaniyamena bhramaṃ prati janakatvasyāpyasiddheḥ, tadviśeṣarūpopādānatvasyaiva dūranirastatvāt/ ataḥ sadvilakṣamayorajñānabhramayoryukta upādānopādeyabhāvaḥ/ bhramasya ca sadvilakṣaṇatvamuktam/ vakṣyate ca/ na caivamajñānānuviddhatayā bhramasya pratītyāpattiḥ, mṛdanuviddhatayā ghaṭasyeveti vācyam/ yad yadupādānakaṃ, tat tadanuviddhatayaiva pratīyata iti vyāptyasiddheḥ/ na hi ghaṭopādānakaṃ rūpaṃ ghaṭa iti pratīyate/ prakṛtidvyaṇukādyanuviddhatayā pratīteḥ parairapyanabhyupagamāt/ kenaciddharmeṇa tadanuvedhastu prakṛte'pīṣṭa eva/ na ca yāvanti jñānāni tāvantyajñānānīti pakṣe bhramāpūrvakapramānivartye'jñāne avyāptiḥ/ bhramopādānatāyogyatvasya vivakṣitatvāt/ sahakārivaikalyāt kāryānudaye'pi yogyatānapāyāt/ atha yogyatāvacchedakarūpāparicaye kathaṃ tadgrahaṇam? prathamalakṣaṇasyaiva yogyatāvacchedakatvāt/ ekamevājñānamiti pakṣe tu tatra bhramopādānatvamakṣatameva/ na caivaṃ śuktijñānenaivājñānanāśe mokṣāpattiḥ/ tasyāvasthāviśeṣanāśakatvāṅgīkārāt/ vyutpāditaṃ caitadasmābhiḥ siddhāntabindau/ jñānatvena rūpeṇa sākṣājjñānanivartyatvaṃ vā tallakṣaṇamiti ca prāguktameva/ tasmānnāvidyālakṣaṇāsambhava iti sarvamavadātam/
// ityadvaitasiddhāvavidyālakṣaṇopapattiḥ//
[/1-2-21]
[1-2-22]
advaitasiddhiḥ
tatra cājñāne sāmanyataḥ `ahamajño māmanyaṃ ca na jānāti' iti pratyakṣaṃ, `tvaduktamarthaṃ na jānāmi' iti viśeṣataḥ pratyakṣam, `etāvantaṃ kālaṃ sukhamahamasvāpyasaṃ na kiñcidavediṣam' iti parāmarśasiddhaṃ sauṣuptapratyakṣaṃ ca pramāṇam/ na ca- ahamarthasyājñānānāśrayatvena kathamayaṃ pratyayo bhāvarūpājñānapakṣe upapadyata iti- vācyam/ ajñānāśrayībhūtacaitanye antaḥkaraṇatādātmyādhyāsena ekāśrayatvasaṃbandhenopapatteḥ/ ata eva- jaḍe āvaraṇakṛtyābhāvāt `ghaṭaṃ na jānāmi' ityādipratīterjñānābhāvaviṣayatve prakṛte'pi tathā'stviti- nirastam/ tattadavacchinnacaitanyasyaivājñānāśrayatvena tatrāpi tad‌vyavahāropapatteḥ/ na ca- sākṣivedye sukhaduḥkhājñānādau prātibhāsike ca bhāvarūpājñānābhāvena tatra na jānāmīti pratītiḥ kathamupapadyata iti- vācyam/ svasminvidyamāne sākṣivedye sukhādau svabhramasiddhe rūpyādau ca `na jānāmi' iti vyavahārāsambhavāt, parasukhādau `na jānāmi' iti vyavahārasya parokṣajñānanivartyena pramātṛgatājñānenaivopapatteḥ/ ata eva parokṣajñānena pramātṛgatajñāne nāśite'pi viṣayagatājñānasattvena `na jānāmi' iti vyavahārāpattiriti- nirastam/ pramātṛgatājñānakāryasya `na jānāmi' iti vyavahārasya viṣayagatājñānenāpādayitumaśakyatvāt/
nanu- bhāvarūpājñānaviṣayatvenābhimatasya `ahamajñaḥ' iti pratyapasya `mayi jñānaṃ nāsti' iti jñānābhāvaviṣayāt pratyayāt `aghaṭaṃ bhūtalam' iti pratyayasya `ghaṭo nāsti' iti pratyayādiva viśeṣaṇaviśeṣyabhāvavyatyāsaṃ vinā icchādveṣābhāvajñānayoriva viṣayabhedāpratītiriti- cet, satyam/ dharmipratiyogijñānājñānājñānābhyāṃ jñānasāmānyābhāvajñānasya vyāhatatvena `mayi jñānaṃ nāsti' ityasyāpi bhāvarūpājñānaviṣayatvena viṣayabhedāpratīteryuktatvāt/ tathā hi- `mayi jñānaṃ nāsti' iti pratītiḥ `vāyau rūpaṃ nāsti' iti pratītivadyāvadviśeṣābhāvānyasāmānyābhāvaviṣayā, sāmānyāvacchinnapratiyogitākayāvadviśeṣābhāvaviṣayā vā abhyupeyā/ tathā ca tatkāraṇībhūtadharmipratiyogijñānājñānābhyāṃ kathaṃ na vyāghātaḥ? yatkiñcidviśeṣābhāvasya sāmānyāvacchinnapratiyogitākatvābhāvād/ abhāvajñāne pratiyogyaṃśe prakārībhūtadharmasyaiva pratiyogitāvacchedakatvāt/ anyathā sāmānyābhāvasiddharna syāt/ yāvadviśeṣābhāvānyasāmānyābhāvānabhyupagame'pyayaṃ doṣaḥ/ yatkiñcidviśeṣābhāvasya sāmānyāvacchinnapratiyogitākatve ghaṭavatyapi bhūtale `nirghaṭaṃ bhūtalam' iti pratītiḥ syāt/ `vāyau rūpaṃ nāsti' `puro deśe rajataṃ nāsti' ityādyāptavākyajanyapratītyanantaramapi tattatsaṃśayanivṛttirna syāt/ ekaviśeṣābhāvabodhane'pi viśeṣāntaramādāya saṃśayopapatteḥ/
atha- abhāvabodhe prakārībhūtadharmasyāvacchedakatvaṃ pūrvānupasthitamapi saṃsargamaryādayā śabdābodhe anyatra ca bhāsate/ na hvavacchedakatvasya svarūpasaṃbandhaviśeṣasya grahe anyā sāmagrī klṛptā/ tathā ca tattadviśeṣābhāvānāṃ tattadviśeṣāvacchinnapratiyogitākatvāt, sāmānyāvacchinnapratiyogitākatvaṃ yāvadviśeṣābhāvakūṭe vā vyāsajyavṛttitadatiriktasāmānyābhāve vā pratyekaviśrāntamiti tādṛgabhāvapratīteyoryāvadviśeṣapratītivirodhitvāt kuto viśeṣasaṃśayādiriti cet, satyam/ prakṛte'pi jñānatvasāmānyāvacchinnapratiyogitākābhāvapratītiryāvajjñānaviśeṣavirodhinīti kathaṃ tattatkāraṇatvābhimatajñānaviśeṣe sati sā na vyāhanyate? tathā ca klṛptābhāvapratītivailakṣaṇye'vaśyakalpye lāghavādviṣayasyaivābhāvavailakṣaṇyaṃ kalpayitumucitam/ viṣayāvailakṣaṇye pratītivailakṣaṇyāyogāt/ viṣayajñānamanubhūya ca puruṣastannivṛttyarthaṃ vicāre pravartata iti sarvānubhavasiddham/ yadyapi jñānaviśeṣābhāvo `na jānāmī'ti pratīterviṣayaḥ, tadā jñāte'pi tathā pratītyāpātaḥ/ tadvicārārthaṃ ca pravṛttiḥ syāt/ sāmānyābhāve ca bādhakamuktameva/ tasmādabhāvavilakṣaṇamevājñānaṃ `mayi jñānaṃ nāstyahamajñaḥ' ityādi- dhīviṣaya iti siddham/
nanu abhāvavilakṣaṇamapyajñānaṃ `na jānāmi' iti jñānavirodhitvenaiva bhāsate/ mohādipade'pi pralayādipadavattadanullekhamātram/ uktaṃ ca vivaraṇe- `ajñānamiti dvayasāpekṣajñānaparyudāsenābhidhānād' iti/ anyathā jñānasyājñānavirodhitvamaprāmāṇikaṃ syāt/ tathā ca virodhanirūpakajñānasya jñānājñānābhyāṃ tavāpi kathaṃ na vyāghātaḥ? evaṃ nirviṣayājñānāpratīterviṣayajñānājñānayorapi vyāghāta āpadanīyaḥ/ tathā ca
yatrobhayoḥ samo doṣaḥ parihāro'pi vā samaḥ/
naikaḥ paryanuyoktavyastādṛgarthavicāraṇe//

iti nyāyena ubhayapariharaṇīyasya vyāghātasya jñānābhāvapakṣa evāpādanamanucitamiti- cenna/ pramāṇavṛttinivartyasyāpi bhāvarūpājñānasya sākṣivedyasya virodhanirūpakajñānatadvyāvartakaviṣayagrāhakeṇa sākṣiṇā tatsādhakena tadanāśādvyāhatyanupapatteḥ/ ajñānagrahe viṣayagocarapramāpekṣāyāṃ vyāhatiḥ syādeva, sā ca nāsti/ taduktaṃ vivaraṇe- `sarvaṃ vastu jñātatayā'jñātatayā vā sākṣicaitanyasya viṣaya eva'iti/ na caivaṃ jñānābhāvapakṣe'pi viṣayādijñānaṃ sākṣirūpam/ `na jānāmi' iti dhīstu pramāṇavṛttyabhāvaviṣayeti na vyāhatiriti- vācyam/ bhāvarūpājñānasya sākṣāt sākṣivedyatvena tadavacchedakaviṣayādestad‌dvārā sākṣivedyatvasambhave'pi abhāvasyānupalabdhigamyatvena sākṣāt sākṣivedyatvābhāvāt na  tad‌dvārā tadavacchedakaviṣayādeḥ sākṣivedyatvamiti vaiṣamyāt/ yadyapi jñānaṃ sākṣivedyaṃ, tad‌dvārā tadavacchedako viṣayaśca sākṣivedyaḥ, tathāpi jñānābhāvo na sākṣivedyaḥ, tasyānupalabdhatvāt/ utpannaṃ ca jñānaṃ sākṣāt sākṣivedyam/ tasmiṃścotpanne tadviṣayo'pi sphuratīti kuto jñānābhāvo'pi? ajñānaviśeṣaṇatayā tu anutpannamapi jñānaṃ sākṣivedyamiti na doṣasāmyam/ na ca- avacchedakasya viṣayādeḥ prāgajñāne kathaṃ tadviśiṣṭājñānajñānam? viśeṣaṇajñānādhīnatvādviśiṣṭajñānasyeti- vācyam/ viśeṣaṇajñānasya viśiṣṭajñānajanakatve mānābhāvāt/ pratiyogitvābhāvatvayoḥ pūrvānupasthitayorapi tārkikairabhāvabodhe prakārībhūya bhānābhyupagamāt/ tathāpi- viśeṣaṇatāvacchedakaprakārakajñānaṃ vinā kathaṃ viśiṣṭavaiśiṣṭabuddhiriti- cenna/ viśiṣṭavaiśiṣṭyabuddhitvena viśeṣaṇatāvacchedakaprakārakajñānatvena ca kāryakāraṇabhāve mānābhāvāt/ pratyakṣatvādirūpeṇa pṛthak pṛthak klṛptakāryakāraṇabhāvenaivopapatteḥ viśiṣṭavaiśiṣṭyabuddhitvasyārthasamājasiddhatvāt/ iha ca sāmagrītulyatvena `viśeṣye viśeṣaṇaṃ tatra ca viśeṣaṇāntaram' iti nyāyena viśiṣṭavaiśiṣṭyajñānasambhavāt/ anyathā tārkikāṇāmapīśvarasya bhrāntijñatvaṃ na syāt/ bhramaviṣayasya svātantryeṇa grahe bhrāntatvāpattyā bhramāvacchedakatayaiva tad‌grahaṇaṃ vācyam/ tathā ca kva prāktadavacchedakagrahaniyamaḥ? grahaṇasāmagrītulyatvaṃ ca prakṛte'pi samam/
nanu- śravaṇādisādhyamokṣahetubrahmajñānaprāgabhāvasya sattvena tajjñānaṃ tvayāpi vācyam/ tathā ca tatrāpi vyāhatistulyeti- cenna/ śravaṇādisādhyamokṣahetubrahmajñānarūpasya pratiyogino jñānājñānābhyāṃ vyāhatyabhāvāt/ na hi śravaṇādisādhyatvamokṣahetutvādiprakārakaṃ brahmajñānajñānaṃ brahmajñānamapi sat śravaṇādisādhyam, mokṣaheturvā/ yena tasmin sati tādṛgjñānaprāgabhāvo vyāhanyeta/
nanvevaṃ- `na jānāmi' iti dhiyo jñānābhāvaviṣayatve'pi na pratiyogijñānādinā vyāhatiḥ/ sāmānyato viṣayapratiyogijñāne'pi viśeṣatastadabhāvasambhavāt/ anyathā prāgabhāvadhīrna syāt/ tatpratiyogiviśeṣasya sāmānyadharmaṃ vinā viśeṣato jñātumaśakyatvāditi- cenna/ viśeṣajñānābhāve hi viśeṣajñānatvāvacchinnaṃ pratiyogīti tasya jñāne sa viśeṣo'pi jñāta eveti viśeṣajñānābhāvavyāghātāt/ yatkiñcidviśeṣābhāvaśca na sāmānyāvacchinnapratiyogitāka ityuktam/ pratiyogitāvacchedakaprakārakajñānābhāvena prāgabhāvapratītirasiddhaiva/ nanu- pratiyogitāvacchedakaprakārakajñānaṃ nābhāvajñāne kāraṇam/ kiṃtvabhāvajñāne bhāsamānapratiyogivṛttidharmaprakārakaṃ jñānam/ sāmānyalakṣaṇapratyāsattyabhyupagame tu pratiyogiviṣayatvamapi tasyādhikam/ itarathā tu tadeva iṣṭavṛttisāmānyadharmaprakārakajñānamivāsiddhavyaktiviṣayecchākṛtyoḥ/ na ca- pratiyogitānavacchedakadharmeṇa kathaṃ pratiyogitā gṛhyatāmiti- vācyam/ viśeṣāvacchinnāyā vyāpteriva sāmānyena grahaṇasambhavāt/ tathā hi- `idamabhidheyavat, prameyāt' ityanumāne `yatra prameyaṃ tatrābhidheyam' iti vyāptigrahaṇasamaye vṛttimatprameyatvāvacchedenaiva sāmānādhikaraṇyarūpavyāptisattve'pi tasyāḥ prameyatvarūpeṇaiva grahaṇaṃ, na tu vṛttimatprameyatvena, gauravāt/ vṛttimattvaviśeṣaṇasya vyabhicārāvārakatvena vaiyarthyācca/ avṛttiṣu sādhyasāmānādhikaraṇyarūpavyāptyabhāvavat sādhyābhāvasāmānādhikaraṇyarūpavyabhicārasyāpyabhāvāt/ vyarthaviśeṣaṇatvarahitatve sati vyabhicārivyāvṛttatvamātreṇaiva vyāpyatāvacchedakatvasambhavācca/ tathā ca yathā vṛttimatprameyagatāpi vyāptiḥ prameyatvenaiva gṛhyate, tathā tattannīlādivyaktigatā pratiyogitā nīlatvādirūpeṇa gṛhyata iti na kācidanupapattiḥ/ evaṃ ca `ihedānīṃ' ghaṭo nāsti' iti pratītiriva ghaṭopādānagatatatprāgabhāvaviṣayā `mayi jñānaṃ nāsti' iti pratītirapi pramātṛgatatatprāgabhāvaviṣaye'ti na kāpyanupapattiriti- cenna/ abhāvajñāne pratiyogyaṃśe bhāsamānasya dharmasyaiva pratiyogitāvacchedakatayā yatkiñcidviśeṣābhāvasya sāmānyāvacchinnapratiyogitākatve ghaṭavatyapi bhūtale `nirghaṭa bhūtalam' iti, ghaṭajñānavatyapi svasmin `mayi ghaṭajñānaṃ nāsti' iti ca pratīterāpatteḥ pūrvoktadoṣāt/ yatkiñcid‌ghaṭajñanaṃ ghaṭābhāvajñāne pratibandhakamiti tu jñānajñāne'pi tulyam/ udāhṛtavyāptigrahaṇe tu bādhakābhāvāt sāmānyāvacchede'pi na doṣaḥ/
athaivaṃ prāgabhāvapratītireva na syāt/ na syādeva/ `ghaṭo bhaviṣyati' iti pratīteḥ dhātvarthabhaviṣyattāviṣayatvena prāgabhāvāviṣayatvāt/ anyathā dināntarotpatsyamānaghaṭe etaddinavṛttiprāgabhāvapratiyogitvena `adya ghaṭo bhaviṣyati' iti dhīprasaṅgaḥ/ bhaviṣyattvaṃ ca pratiyogitad‌dhvaṃsānādhārakālasambandhitvam/ dhvaṃsatvaṃ ca prāgabhāvānaṅgīkartṛmate kādācitkābhāvatvameva/ tadaṅgīkartṛmate'pi pratiyogyajanakakādācitkābhāvatvam/ janakatvaṃ ca svarūpasambandhaviśeṣo na prāgabhāvaghaṭitaḥ/ prāgabhāvasyājanakatvāpatteḥ/ anyathātmāśrayāt/ ataḥ prāgabhāvamaṅgīkurvato'pi tatpratyakṣatvaṃ durlabham/ tamanaṅgīkurvatastu na kā'pi hāniḥ/ `ihedānīṃ ghaṭo nāsti' iti pratītistu sāmānyadharmāvacchinnapratiyogitākatatkālāvacchinnayāvadviśeṣabhāvaviṣayā, samayaviśeṣasyāpyabhāvavācchedakatvāt/ anyathā `ādyakṣaṇe ghaṭo nīrūpaḥ' ityādipratītirna syāt/

atha- asminpakṣe sāmānyābhāvo na sidhyediti- cet, prāgabhāvābhyupagame'pi tulyametat/ sāmānyābhāvaprāgabhāvayoḥ sundopasundayoriva parasparaparāhatatvāt/ tathā hi- prāgabhāvasiddhau viśeṣābhāvasyāpi sāmānyāvacchinnapratiyogitākatvāt na tāvanmātrapramāṇakasāmānyābhāvasiddhiḥ/ sāmānyābhāvasiddhau ca viśeṣābhāvasya sāmānyāvacchinnapratiyogitākatvābhāvāt kādācitkābhāvasya ca sāmānyābhāvatvāyogāt na sāmānyadharmāvacchinnapratiyogitākaviśeṣapratītimātraśaraṇaprāgabhāvasiddhiriti na tadubhayamapi vipaścitāṃ cetasi camatkāramāvahati/ nanu- yāvadviśeṣābhāvaniścaye'pi `rūpaṃ vāyuvṛtti na vā', `vāyū rūpavānna vā' iti rūpābhāvasandehāt niścite ca saṃśayāyogādyāvadviśeṣābhāvānyasāmānyābhāvasiddhiḥ/ ata etāvantyeva rūpāṇīti niścayadaśāyāmetādṛśasaṃśayasyānanubhūyamānatvena tadaniścayadaśāyāmevaitādṛśaḥ saṃśayo vācya/ tathā ca `rūpatvaṃ pārthivāpyataijasarūpannitayātiriktavṛtti bhaviṣyati' ityadhikasaṃbhāvanayā aniściteṣveva saṃśayaḥ/ uktasambhāvanāvirahasahakṛtaniścayasyaiva pratibandhakatvāditi- cenna/ evaṃ pratibandhakakalpane mānābhāvād/ uktasambhavanāvirahadaśāyā mapyetādṛśasaṃśayadarśanācca/
nanu-- yathā yāvadviśeṣābhāvebhyo'tiriktaḥ sāmānyābhāvo rūpasya saṃśayakoṭiḥ, tathā rūpasāmānyamapi yāvadviśeṣebhyo'tiriktaṃ saṃśayakoṭirnābhyupagantuṃ śakyate/ tathā ca kathaṃ rūpasya saṃśayakoṭitvam? sarvarūpābhāvaniścayāt/ yadi tu nīlapītādyabhāvatvena niścaye'pi rūpābhāvatvenāniścayādrūpasaṃśaya iti brūṣe, tadā kiṃ sāmānyābhāvena? rūpatvāvacchinnapratiyogitākābhāvatvena saṃśayasambhavāt/ dharmikalpanāto dharmakalpanāyā laghutvena yāvadviśeṣābhāvānāmeva rūpatvāvacchinnapratiyogitākatvakalpanād/ ato na yatkiñcidabhāvamādāya `ghaṭo nīrūpaḥ' iti pratitiprasaṅga iti- cenna/ yāvadviśeṣābhāveṣu yadrūpatvāvacchinnapratiyogitākatvaṃ, tat pratyekaviśrāntaṃ, vyāsajyavṛtti vā? ādye yatkiñcidabhāvamādāya `ghaṭo nīrūpaḥ' iti pratītiprasaṅgaḥ/ dvitīye, tattadrūpatvāvacchinnapratiyogitākatvasyāvyāsajyavṛttisvabhāvatvena tadvyatiriktaṃ rūpatvāvacchinnapratiyogitākatvaṃ vyāsajyavṛtti kalpanīyam/ tadvaraṃ rūpatvāvacchinnapratiyogitāka eka evābhāvaḥ kalpyate/ mamaiko'bhāvaḥ rūpatvāvacchinnapratiyogitākatvaṃ ceti vastudvayaṃ kalpyam/ tava tu rūpatvāvacchinnapratiyogitākatvaṃ tasya ca vyāsajyavṛttitvena bahuṣvabhāveṣu pratyekaṃ saṃbandhā iti bahu kalpyam/ `dharmikalpanāto dharmakalpanāyā laghutvam' iti nyāyastu kalpanīyādhikyāpekṣaḥ/ kiṃ ca ghaṭadvaye yāvadviśeṣābhāvasattve'pi rūpasāmānyābhāvabuddhyanudayād aikādhikaraṇyāvacchedenāpyabhāvā viśeṣaṇīyāḥ/ tathā cātigauravam/ api ca vyāsajyavṛttidharmagrahe yāvadāśrayagrahastadbhedagrahaśca hetuḥ/ agṛhīteṣvabhinnatayā vā gṛhīteṣu vastrādiṣu dvitvādibuddhyanudayāt/ tathā ca yāvadabhāvatadbhedāgrahe prathamata eva nīrūpa iti dhīrna syāt/ vyāsajyavṛttisāmānyapratiyogitākatvasyāgrahaṇāt/ ataḥ sāmānyābhāvasya prāmāṇikatvāt kathaṃ tatparāhatiriti- cet, atra brūmaḥ- evaṃ tarhi sāmānyaprakāreṇa viśeṣābhāvāpratīterjñānaviśeṣaprāgabhāvo na jānāmīti dhiyo jñānatvāvacchinnapratiyogitāko na viṣaya iti siddhaṃ naḥ samīhitam/ na hi prāgābhāvo'pi kaścitsāmānyābhāvo'sti/ yena tatpratiyogitā sāmānyadharmeṇāvacchidyeta, viśeṣābhāvapratiyogitā tu tattad‌ghaṭatvādinā viśeṣeṇāvacchidyate/ na ca tena tena rūpeṇa bhaviṣyaddhaṭādi jñātuṃ śakyam/ tajjanmāntaraṃ tu tattadrūpeṇa tajjñānasambhave'pi na prāgabhāvadhīḥ pratyakṣā syāt/ tadānīṃ prāgabhāvāsattvāt/ pratyakṣasya viṣayajanyatvāt/ sāmānyaprakārakajñānaṃ ca na viśeṣābhāvajñāne heturityuktam/ pratiyogitāvacchedakaprakārakapratiyogijñānasyābhāvatvaprakārakābhāvajñāne hetutvāt/ tasyānumānagamyatve'pi `na jānāmi' iti dhiyo'parokṣāyastadviṣayatvāyogāt/ avyabhicāriliṅgādyabhāvāttadanumānamapi dūranirastameva/ nanu- `idaṃ mā bhūt' itīcchāviṣayatayā tatsiddhiḥ/ na, prāgabhāvasya svarūpato'sādhyatvena pratiyogijanakavighaṭanena tatsaṃbandhasyevātyantābhāvasambandhasyāpi sādhyatvāttenaivānyathāsiddheḥ/
atha- utpannasya dvitīyakṣaṇe punarutpattyabhāvāttatpūrvakṣaṇe sāmāgryabhāvo vācyaḥ/ sa ca prāgabhāvābhāvādeva/ anyahetūnāṃ sattvāditi- cenna/ sāmayikātyantābhāvenaivānyathāsiddheḥ/ utpannasyaiva svotpattivirodhitvācca/ api ca sāmagrī kāryasattve prayojikā, na tu tasyā'dyakālasambandharūpotpattāvapi/ ādyakālasambandho hi svasamānakālīnapadārthadhvaṃsānādhārakālādhāratvam/ tatra sāmagrī kāryasya kālādhāratvāṃśamātre prayojikā, na tu viśeṣaṇāṃśe'pi/ tasya tādṛkpadārthadhvaṃsasāmagrīvirahādeva siddheḥ/ pākajarūpādibhedo'pyagnisaṃyogabhedāt pūrvarūpādidhvaṃsabhedādvā, na tu prāgabhāvabhedāt/ pratiyogibhedaṃ vinā prāgabhāvabhedāyogācca/ nāpyupādānatvavyavasthā tatra mānam/ tantutvādinaiva tatsiddheḥ/ anyathā prāgabhāvasya sambandhiviśeṣo'pi kutaḥ siddhyet? na ca tadatyantābhāvavataḥ kathaṃ tadupādānatvam? sambandhāntareṇa tvayā'pyabhyupagamātsamayāvacchedatadanavacchedābhyāṃ vailakṣaṇyābhyupagamāccetyalamativistareṇa/
evaṃ sāmānyābhāvo'pi gauravaparāhata eva/ tathā hi- sāmānyāvacchinnapratiyogitākatvaṃ, abhāvaḥ, tasya ca tattadadhikaraṇasambandhā iti trayaṃ vā kalpyatām? klṛptattadadhikaraṇasambandhānāmekādhikaraṇavṛttitvāvacchedena siddhānāmabhāvānāṃ sāmānyāvacchinnapratiyogitākatvaṃ, tasya ca vyāsajyavṛttitvamiti dvayaṃ vā kalpyatām/ tatrottaraḥ pakṣa eva prekṣāvadbhyo rocate/ ādyakṣaṇe `ghaṭo nīrūpaḥ' iti pratīteḥ sarvasiddhatvād/ yāvadaśrayatadbhedagrahasya dvitvādigrahe hetutve'pi uktapratiyogitāgrahe hetutvānabhyupagamāt/ kāryonneyadharmāṇāṃ yathākāryamunnayanāt/ na caivaṃ- atilāghavāt klṛptānāmadhikaraṇānāmevābhāvadhīhetutvamastu, kiṃ viśeṣābhāvairapīti- vācyam/ asmākamiṣṭāpatteḥ/ ghaṭābhāvo netyādāvatiriktābhāvasya tvayā'pyanabhyupagamena bhāvasyāpyabhāvatvaprakārakapramāhetutvasyobhayavādisiddhatvāt/

yadapi kaścidāha- pratiyogitāvacchedakabhedasyābhāvabhedaniyāmakatvādviśeṣābhāvānyasāmānyābhāvasiddhiḥ/ anyathā abhāvabhedāsiddheḥ/ pratiyogibhedasyābhāvabhedakatve ekaghaṭapratiyogikasya prāgabhāvādicatuṣṭayasyābhedaprasaṅgad/ avacchedakabhedāttu tadbheda na ko'pi doṣaḥ/ kvacittādātmyasya, kvacitsaṃsargasya, kvacit pūrvāparakālīnatattad‌ghaṭatvādeśca bhedāt- iti/ tanna/ saṃsargapratiyogiviśeṣaṇasādhāraṇasyaikasyāvacchedakatvasya durvacatvāt/ tādātmyādeśca pratiyogitāvacchedakatve mānābhāvāt/ bhedasiddhistu bhāvavadabhāvasyāpi viruddhadharmādhyāsādeva/ avacchedakabhedasyābhāvabhedaniyāmakatvaṃ liṅgavidhayā tajjñāpakatvameva vācyam, na tu tajjanakatvam/ tacca na/ vipakṣabādhakatarkābhāvena sāmānādhikaramyābhāvena ca vyāpterevāsiddheḥ/ ata eva- taditaradharmāvacchinnapratiyogitākatvaṃ tadavacchinnapratiyogikatākānyatvavyāpyamityapi- nirastam/ evaṃ cāvṛttīnāṃ gaganādīnāṃ samaniyatānāṃ cā'nyeṣāṃ dharmāṇāmeka evātyantābhāvaḥ, yugapadvinaṣṭānāmutpannānāṃ vā samānadeśānāmasati bādhake eka eva dhvaṃsaḥ prāgabhāvo vā, vyadhikaraṇadharmāvacchinnapratiyogitāko'pi cedabhāvaḥ prāmāṇikaḥ tadā tasyaikasyaiva pratiyogitāḥ savairaiva vyadhikaraṇaiḥ sarvaiśca samānādhikaraṇaiḥ saṃbandhairevāvacchidyantām/ ākāśābhāva eva vā tathā''stām/ ekenaivopapattāvabhāvabhedakalpane mānābhāvāt/ na ca- evameka eva jagatītale bhavatvabhāvaḥ/ sa eva tattadavacchedakadeśakālādibhedena tattadvyavahārabhedaṃ janayiṣyatīti kimadhikakalpanayeti- vācyam/ upapadyate cedastu/ prakṛte tu na bādhakaṃ kiñcit/ ata eva vaiśeṣikāṇāṃ svābhyupagatakālapadārthasyaiva sarvavyavahārahetutvopapattau na padārthāntarasiddhirityadvaitavādino vadanti/ tadevaṃ `ahamajñaḥ' iti jñānasyābhāvajñānasāmagrīvilakṣaṇasāmagrījanyatvādabhāvavilakṣaṇaviṣayatvaṃ siddham/
evaṃ `tvaduktamarthaṃ na jānāmi' iti pratyakṣasyāpi/ nanu- `sākṣāttvaduktārthaviṣayaṃ pramāṇajñānaṃ mayi nāsti' ityetadviṣayakamudāhṛtajñānam/ tacca na sākṣādarthaviṣayam/ pramāṇajñānāvacchedakatayā'rthasya bhānād, ato na vyāghāta iti- cenna/ sākṣāttvaduktārthamavetya hi tadabhāvo grāhyaḥ/ tajjñānaṃ ca na sākṣiṇā/ svasmiṃstādṛkpramāṇajñānābhāvāt/ anyaniṣṭhaṃ tu śabdādinā grāhyam/ śabdādiśca tvaduktārthaṃ bodhayanneva tadviṣayatvaṃ jñāne bodhayet/ tathā ca prathamatastvaduktārthaviṣayakaṃ sākṣādeva jñānamāgatamiti tanniṣedhe na kuto vyāghātaḥ? ata eva- viśeṣasya svarūpato jñāne'pi viśeṣaprakārakajñānābhāvo na vyāhata- ityapāstam/ karatalāmalakajñāne svaviṣayavyāvartakadharmaviṣayatvaṃ prasiddhamiha niṣidhyata ityapi na/ tvaduktatvasyāpi maduktādvyāvartakatvena sāmānyato vyāvartakadharmaviṣayatvasya niṣeddhumaśakyatvāt/
nanu- avacchedakatayā viśeṣajñāne jāte'pi na vyāhatiḥ/ tathā hi- na hi viśeṣajñānābhāvastvaduktārthaviṣayakajñānābhāvo vā'tra pratīyate/ kiṃ tu tvaduktārthaviśeṣyakaviśeṣaprakārakajñānābhāvaḥ/ tatra ca tvaduktārthaviśeṣyakaviśeṣaprakārakajñānatvena pratiyogijñāne'pi tādṛkprakārakatadviśeṣyakajñānābhāvasambhavaḥ/ asya jñānasya jñāne viśeṣye viśeṣaprakarakatvaprakārakatvāt/ yatrāpi `tvaduktaviśeṣaṃ na jānāmi' ityabhilāpaḥ, tatrāpyevameva vyāhatyabhāvaḥ kathaṃcidunneyaḥ/ na ca yatroktapratiyogyaprasiddhiḥ tatra kathamabhāvapratītiriti- vācyam/ samavetavācyatvaṃ nāstītyatreva viśeṣye viśeṣaṇābhāvaviṣayatvena vyadhikaraṇadharmāvacchinna pratiyogitākābhāvaviṣayatvena vopapatteriti- cenna/ anubhavavirodhād/ viśeṣajñānābhāvasya tvaduktārthajñānābhāvasya vā'nabhyupagame tadviṣayajñānasattvena tadvyavahārāpatteśca/ na caivaṃ dṛśyate/ svataḥprāmāṇyamate tu tatprakārakatve tadviśeṣyakatve ca gṛhyamāṇe tadvattvagrahamasyāvaśyakatayā tadaṃśe tatprakārakatadviśeṣyakatvasya tādṛśapratiyogijñāne sambhavāt spaṣṭa eva vyāghātaḥ/ bhāvarūpājñānapakṣe tu sarvasyāpi sākṣivedyatayā na vyāghāta ityuktam/ tadevaṃ `tvaduktamarthaṃ na jānāmi' iti pratyakṣaṃ bhāvarūpājñānaviṣayamiti siddham/
`evametāvantaṃ kālaṃ na kincindavediṣam' iti parāmarśasiddhaṃ sauṣuptaṃ pratyakṣamapi bhāvarūpājñānaviṣayameva/ nanu- parāmarśaḥ kimanumānaṃ, kiṃ vā smaraṇam? ādye jñānābhāva evānumīyatām, kiṃ bhāvarūpājñānena? tathā hi- saṃpratipannodayāstamayakālavadvivādapadayorapyudayāstamayayorantarālakālamanumāya tatkālamahaṃ jñānābhāvavān, avasthāviśeṣavattvāt, jñānasāmagrīvirahavattvāt, tulyayogakṣema ātmādau smaryamāṇe'pi tadvattayā niyamenāsmaryamāṇatvādveti prayogasambhavāt/ dvitīye tu nāstyupapattiḥ/ saṃskārāsambhavād/ vinaśyadeva hi jñānaṃ saṃskāraṃ janayati, vinā vyāpāraṃ vyavahitakāryajananākṣamatvād/ avinaśyatā tu tena svayameva tatkāryasya janayituṃ śakyatvāt kimiti saṃskāro janyeta? na hi saṃskāro'pi pratyakṣaḥ/ yena kāryānyathānupapattimantareṇāpi abhyupeyeta/ sauṣuptaṃ cānādyajñānoparaktaṃ sākṣicaitanyarūpaṃ jñānaṃ svato vā upādhito vā na vinaśyatīti saṃskāraṃ kathaṃ janayet? tadabhāvāt kathaṃ smaryeta, asmaryamāṇaṃ vā kvathaṃ pramāṇatvenodāhriyeteti- cenna/ na tāvadanumānaṃ tatra sambhavati/ hetoḥ pakṣaviśeṣaṇasya cājñānāt/ na hi jñānābhāvamantareṇāvasthāyāṃ viśeṣo vaktuṃ śakyaḥ/ jñānasāmagrīvirahaśca jñānābhāvānumeyatvenānyonyāśrayagrastaḥ/ na cedānīntanenendriyaprasādena pūrvakālīnaṃ taduparamamanumāya sāmagrīvirahānumānam/ indriyaprasādasya sukhānubhavahetukasya taduparamahetukatvāsiddheḥ/ niyamenāsmaryamāṇatvaṃ ca yathāśrutaṃ vā suṣuptikālāvacchedeneti vā? ādye asiddhiḥ/ dvitīye tūpekṣaṇīyajñānābhāvo na sidhyet/ tatraiva vyabhicāraśca/

na ca- tarhi prātaranubhūtacatvare gajajñānābhāvaṃ kathamiti- vācyam/ jñānānupalabdhyaivetyavehi/ anupalabdhijñānaṃ ca bhāvarūpājñānena liṅgena/ tathā hi- pūrvakāle'haṃ, gajajñānābhāvavān, gajājñānavattvāt, yannaivaṃ tannaivam, yathā gajajñānavānahamiti/ evaṃ sarvatrājñānasya jñānābhāvavyāpyatvena tadanumāpakatvam/ na ca- suṣuptikāle jñānābhāvānumānārthaṃ bhāvarūpājñānamiva rāgābhāvānumārthaṃ dveṣo'pi svīkaraṇīyaḥ tadvirodhipadārthānubhavaṃ vinā tadabhāvānumānāyogāditi- vācyam/ bhāvarūpājñānena jñānābhāvena vā rāgābhāvānumānasambhavāt/ tasyāpi tadvirodhitvāt/ athāparokṣato jñāte tvajñānābhāvāt kathaṃ parokṣajñānābhāvānumānam? sāmagrīvirahādineti gṛhāṇa/ na cātrāpyanyonyāśrayaḥ/ śabdādīnāṃ yogyānāṃ yogyanupalabdhyā abhāvaniścayena parokṣajñānavirahajñānaṃ vinaiva sāmagrīvirahaniścayāt/ suṣuptikāle cendriyādighaṭitasāmagrīvirahasya phalābhāvaṃ vinā jñātumaśakyatvenānyonyāśrayokteḥ/ na ca smaraṇapakṣe saṃskārānupapattiḥ/ ajñānasyājñānavṛttipratibimbitasākṣibhāsyatvena vṛttināśādeva saṃskāropapatteḥ/ ajñānavṛttipratibimbitacaitanyasyaiva sākṣipadārthatvāt/ na ca- jāgare'pyajñānasya vṛttivedyatve vṛttyabhāvadaśāyāṃ saṃśayādyāpattiriti- vācyam/ ajñānaviṣayājñānābhāvena tadayogāt/ saṃśayādestatkāraṇībhūtājñānasamānaviṣayatvaniyamāt/ bhāvatvādinā saṃśaye tviṣṭāpattireva/ bhāvatvādeḥ sākṣivedyatvābhāvenājñānaviṣayatvād/ ajñānasya svarūpeṇaiva sākṣivedyatvāt/ nanu- tadā jñānābhāvo'pi svarūpeṇaiva bhāsatām/ sapratiyogikatvenābhāvajñāna eva pratiyogijñānasya hetutvād/ anyathā `prameyam' iti jñāne'pyabhāvo na bhāseteticenna/ sākṣiṇā tāvanna svarūpeṇābhāvāvagāhanam/ tasya sākṣātsākṣyavedyatvāt/ nāpi śabdādinā/ tadānīṃ teṣāmabhāvāt/ nāpyanupalabdhyā/ tasyāḥ pratiyogijñānanirapekṣāyā ajanakatvāt/ na ca- dṛṣṭābhāvāntaravilakṣaṇasvabhāva evāyamabhāva iti svarūpeṇa sākṣivedyo'stviti- vācyam/ nirvikalpakabuddhivedyatve bhāvatvasyaivaucityād/ anyathā paribhāṣāmātrāpatteḥ/ nanu jñānavirodhitvādestadā'nanubhavena `nāvediṣam' iti tenākāreṇa kathaṃ parāmarśaḥ? na/ draṣṭaryantaḥkaraṇatādātmyenāhamullekhasyeva jñānavirodhitvāderapi tadaivānubhūyamānatvena tadaṃśe parāmarśatvānabhyupagamāt/ suṣuptikālīnasya draṣṭureva marāmṛṣṭatvāt/
nanvajñānavṛttipratibimbatacaitanyarūpasyājñānānubhavasya jāgratyapi vidyamānatvāt kathamajñānasmaraṇam? na hi dhārāvāhikeṣu anubhaveṣu tulyasāmagrīkeṣu smaraṇavyavahāraḥ/ tathā ca dhārāvāhiko'jñānānubhava iti vaktavyam, na tu parāmarśa iti/ satyam/ śuṣuptyākhyāyāstāmasyā ajñānavṛtternāśena jāgrati tadviśiṣṭājñānasya sākṣiṇā'nubhūyamānatvābhāvena saṃskārajanyāvidyāvṛttyaiva suṣuptiviśiṣṭājñānabhānāt parāmarśatvopapatteḥ/ kevalājñānāṃśe tu tulyasāmagrīkatvāddhārāvāhikatvameva/ ata eva kāryopādhivināśasaṃskṛtamajñānamātrameva pralayopamaṃ suṣuptirityabhipretya vārtikakārapādaiḥ sauṣuptājñānasmaraṇamapākṛtam/ tathā coktam-
na suṣuptigavijñānaṃ nājñāsiṣamiti smṛtiḥ/
kālādyavyavadhānatvānna hyātmasthamatītabhāk//
na bhūtakālaspṛkpratyaṅ na cāgāmispṛgīkṣyate/
svārthadeśaḥ parārtho'rtho vikalpastena sa smṛtaḥ //
ityādyavyākṛtaprakriyāyām/ vivaramakāraistu- `abhāvapratyayālambanā vṛttirnidrā' iti yogasūtrānusāreṇa tamoguṇātmakāvaraṇamātrālambanā kācidvṛttiḥ suṣuptirityabhipretya taduparaktacaitanyasya tannāśenaiva nāśāttatkālīnājñānānubhavajanisaṃskāravaśena `na kiñcidavediṣam' iti `smaraṇamabhyupetam' iti vārtikavivaraṇayorepyavirodhaḥ/ ata evoktaṃ vārtikakārairuṣastibrāhmaṇe-
na cedanubhavavyāptiḥ suṣuptasyābhyupeyete/
nāvediṣaṃ suṣupto'hamiti dhīḥ kimbalādbhavet// ityādi/
abhiprāyastu varṇita eva/ sākṣyajñānasukhākārāstisro'vidyāvṛttayaḥ suṣuptyākhyaikaiva vā vṛttirityanyadetat/ nirvikalpakasyāpi smaraṇajanakatvam, ahaṃkāroparāgakālīnatvābhāvena tattānullekha ityādi sarvamupapāditamasmābhiḥ siddhāntabindau/ tasmāt sauṣuptānubhavo'pi bhāvarūpājñānaviṣaya iti siddham/ ityadvaitasiddhau ajñānapratyakṣatvopapattiḥ/
[/1-2-22]
nyāyāmṛtam
advaitasiddhiḥ
[1-2-23]
anumānamapi tatra vivaraṇoktaṃ pramāṇam- `vivādapadaṃ pramāṇajñānam, svaprāgabhāvavyatiriktasvaviṣayāvaraṇasvanivartyasvadeśagatavastvantarapūrvakam, aprakāśitārthaprakāśakatvād, andhakāre prathamotpannapradīpaprabhāvaditi/ atra pramāṇapadaṃ pramāṇavṛttereva pakṣatvena sukhādipramāyāṃ sākṣicaitanyarūpāyāmajñānānivartikāyāṃ bādhavāraṇāya/ dharmyaṃśapramāṇavṛtteridamityākārāyā ajñānānivartikāyāḥ pakṣabahirbhāvāya vivādapadamiti viśeṣaṇam/ viśeṣākārapramāṇavṛttiriti phalito'rthaḥ/ parokṣapramāyā apyasattvāvaraṇarūpapramātṛgatājñānivartakatvāt na tadaṃśe'pi bādhaḥ/ nanvidamiti pramāṇavṛtterajñānānivartakatve ajñātajñāpakatvarūpapramātvena vyavahāro na syāt, na idamākārabhramasaṃśayādarśanena tadgocarājñānakalpane mānābhāvena tatra sukhādijñānavadyathārthatvamātreṇa pramātvavyavahāropapatteḥ/ yathāhuḥ- `dharmyaṃśe sarvamabhrāntaṃ prakāre tu viparyaya' iti/ yadi tu bhramasaṃśayājanakamapi tadākāramajñānamanubhavabalādāsthīyeta, tarhi sāpi pakṣe'ntarbhavatu, pramāṇavṛttitvāvacchedenaivājñānanivartakatvānapāyāt, tadā ca vivādapadamiti viśeṣaṇamanādeyam/ etasmin pakṣe bhramopādānatvayogyatvamavidyālakṣaṇaṃ draṣṭavyam, bhramopādānatvasya dharmyaṃśajñāna nivartyājñāne'vyāpterityavadheyam/ dhārāvāhikabuddhīnāṃ ca tattatkālāvacchinnārthaviṣayatvenājñātajñāpakatvamastyeva; kālasya sarvapramāṇavedyatvābhyupagamāt/ anātmākārapramāṇavṛttīnāṃ ca tattadavacchinnacaitanyaviṣayatvena svaviṣayāvaraṇanivartakatvamastyeva, cittvenaiva prakāśaprasakteḥ, na tvanavacchinnacittvena, gauravāt, `etāvantaṃ kālaṃ mayā na jñāto'yamidānīṃ jñāta' ityanubhavācca/ rūpādihīnasyāpi tattadavacchinnacaitanyasya pratyakṣādiviṣayatvamuktaṃ prāk/ pratikarmavyavasthāmabhyupagamya cedamanumānam, na tu dṛṣṭisṛṣṭipakṣa iti dhyeyam/ sādhye cādyaṃ viśeṣaṇaṃ' pratiyogyatiriktā prāgabhāvanivṛttiriti mate prāgabhāvenārthāntaravāraṇāya/ tadudīcyadhvaṃsādikamādāya nārthāntaraprasaktiḥ, kintu pūrvavarttyabhāvamādāyeti vastugatimanurudhya prākpadam/ avaiyarthyaṃ ca pratiyogiviśeṣaṇatvenākhaṇḍābhāvasampādakatayā/
etena- yato jñānamajñānasyaiva nivartakamiti niyamāt svanivartyapadenaiva prāgabhāvavyudāse kimādyaviśeṣaṇeneti- nirastam; pramātvena jñānanivartyatvamanyeṣāṃ netyatra tātparyāt/ na ca svaviṣayāvaraṇapadenaiva tadvyudāsaḥ, `asti prakāśata' iti vyavahāravirodhitvarūpasyāvaraṇatvasya bhāvābhāvasādhāraṇatvāt/ vṛttijanakādṛṣṭenārthāntaravāraṇāya tu viśeṣaṇamidam/ na cāvaraṇapadenaiva tadvyudāse svaviṣayeti vyartham, yadadṛṣṭaṃ svaviṣayajñānajanakaṃ viṣayāntarajñānapratibandhakatayā tadāvarakaṃ, tādṛśādṛṣṭapūrvakatvenārthāntaravārakatvāt/

na ca jaḍe ajñānasyānaṅgīkārāccitaścājñānādisākṣitayā bhāsamānatvāt kvāvaraṇamitivācyam, ajñānādisākṣitayā citaḥ prakāśamānatve'pi `asti prakāśata' iti vyavahārābhāvena tadaṃśe'jñānāvaraṇasyāvaśyakatvāt/ vakṣyate caitat/ svanivartyeti ca viśeṣaṇaṃ vṛttipratibandhakādṛṣṭenārthāntaravāraṇāya/ na ca- caramasākṣātkārotpattipratibandhakādṛṣṭasya tadanivartyatve mithyātvāsiddhiḥ tannivartyatve tadvyudasanamaśakyamiti- vācyam, pratibandhakādṛṣṭe vidyamāne na jñānotpattiriti prathamaṃ tannivṛtteḥ kāraṇātmanā sthitasya tasya jñānanivartyatvācca mithyātvam/ na caivamapi svanivartyatvamavyāhatam, svanivartyasvarūpatve tātparyāt/ andhakāreṇārthāntaravāraṇārthamidamiti- kecit/ tanna, svadeśagatetyanenaiva tadvyudāsāt/ yathā ca vṛttipratibimvitacaitanyasya viṣayāvacchinnacaitanyena sahaikalolībhāvādajñānanivartakatvaṃ, tathoktaṃ prāk/ svadeśagateti ca viśeṣaṇaṃ viṣayagatājñātatvenārthāntaravāṇāya/ yadyapyavidyāviṣayatvarūpamajñātatvamasiddham, jñātatvābhāvarūpaṃ tu prathamaviśeṣaṇenaiva parāstam, tathāpi prathamena prāgabhāvavyudāsādatyantābhāvavyudāsāya caturthamiti draṣṭavyam/
nanu- kathaṃ jñānāśrayagatatvamajñānasya? vṛttyādirūpasya jñānasyājñānāśrayacidanāśritatvāditi cenna; antaḥkaraṇasya cidāśritatvena tad‌vṛttestatpratiphalitacaitanyasya vā jñānasya cidāśritatvasambhavāt, kiñcidavacchinnatadāśritasyāpi tadāśritatvānapāyāt, karṇaśaṣkulyavacchinnākāśāśritasya śabdasyākāśāśritatvavat/ evaṃ ca bhāvābhāvasādhāraṇamāvaraṇamiti matena sādhyamupapāditam/ abhāvo nāvāraka iti siddhānte tu sādhyadvaye tātparyam- svaprāgabhāvātiriktasvanivartyasvadeśagatavastvantarapūrvakamityekam/ svaviṣayāvaraṇa (svanivartyasvadeśagatavastvantara) pūrvakamityaparamiti na kiñcidasamañjasam/
hetau ca prakāśakatvaṃ prakāśakapadavācyatvaṃ, aprakāśavirodhitvaṃ vā jñānālokayoḥ sādhāraṇam/ yadyapi prakāśakapadavācyatvaṃ nāmakaraṇavaśāt kasmiṃścit puruṣe'pyasti, tathāpi prakāśakaśabdena śāstre sarvadeśakālayorvā vyavahriyamāṇatvaṃ tadvivakṣitam/ athavā'stu sādhāraṇam/ aprakāśitārthagocareti viśeṣaṇād vyabhicāra vyudāsaḥ/
aprakāśitatvaṃ ca `na prakāśata' iti vyavahāragocaratvam, tacca svaprakāśacaitanye'pyastītyupapāditam/ evaṃ niruktāprakāśavirodhitvamapi jñānālokayoḥ pratyakṣasiddham/ uktaṃ ca vivaraṇe- `jñānaprakāśyatvādajñānavirodhitvādanyadeva ālokaprakāśyatvaṃ tamovirodhitvaṃ nāmeti/ ata ubhayoreva sākṣādaprakāśavirodhitvasambhavānnendriyasannikarṣādau vyabhicāraḥ/ evaṃ cāprakāśitārthagocaratve sati prakāśaśabdavācyatvād aprakāśavirodhiprakāśatvāditi vā hetuḥ paryavasitaḥ/ viparyayaviṣayastu nājñātaḥ, viparyayānyakālāsattvena tasyānirvacanīyasya mānagocaratvābhāvena prakāśaprākkālasattvaghaṭitāprakāśitatvāsambhavād, ata eva sa nāprakāśavirodhī, svaviṣaye aprakāśābhāvād, adhiṣṭhānāprakāśastu tasya janaka eva/ smareṇa ca vyabhicārābhāvaḥ spaṣṭaḥ/ anukūlatarkaśca `tvaduktamarthaṃ na jānāmīti pratītyanyathānupapattyādirūpaḥ prāgukta eva/ etena gośabdavācyatvena pṛthivyā api śṛṅgitvānumānāpāto'pāstaḥ, tatrānukūlatarkābhāvāt/ ajñānasya svarūpeṇājñānāviṣayatve'pi tadbhāvatvādikamajñānaviṣayo bhavatyeva, tasyājñānagrāhakasākṣyagrāhyatvāt/ anyathā tatra vivādo na syāt/ evaṃ pramāyā svaviṣayāvaraṇābhāvapūrvakatvamapi na pramāsvarūpagrāhakasākṣigrāhyam/ tathā ca tad‌grāhikāyā etasyā anumiteḥ sādhyasādhanobhayādhikaraṇatvāt na ko'pi doṣaḥ dṛṣṭante cāndhakārāvyavahitotpattikatvaṃ viśeṣaṇam/ tena na prathamapadavaiyarthyaṃ na vā dvitīyādiprabhāyāṃ sādhyasādhananaikalpyam vistareṇa cānyatra vyutpāditamidamasmābhiḥ/
nanu- anāditve sati bhāvatvamabhāvavilakṣaṇatvaṃ vā, na nivartyaniṣṭham, anādibhāvamātravṛttidharmatvād, anādyabhāva vilakṣaṇamātravṛttitvādvā, ātmatvavat/ nivartyatvaṃ vā, nānādibhāvaniṣṭham, anādyabhāvavilakṣaṇaniṣṭhaṃ neti vā, nivartyamātravṛttitvāt, prāgabhāvatvavat/ anāditvaṃ vā, nāvaraṇaniṣṭham, anādimātravṛttitvāt, prāgabhāvatvavat/ pramāṇajñānaṃ vā anādyabhāvānyānādyanivartakam,, jñānatvād, bhramavadityādinā satpratipakṣatā, kṛtyabhāvamātreṇākṛtasya kṛtivat pūrvaprakāśābhāvamātreṇāprakāśitasya prakāśopapatteraprayojakatvaṃ ceti- cenna, anukūlatarkābhāvenāprayojakatvāt, siddhāntihetoścānukūlatarkasadbhāvena sādhyavyāpyatve niścite satpratipakṣāprayojakatvādīnāmanavakāśāt/ anādibhāvatvasya nivartyāvṛttitve'pyavidyāyā bhāvavilakṣaṇāyā nivartyatvopapatterādyānumānenāvirodhaśca/ dvitīye tvanāśritamātravṛttitvamupādhiḥ/ tṛtīyacaturthayoḥ sakalanivartyāvṛttitvamupadhiḥ/ paścame sakalānādyavṛttitvamupādhiḥ/ ṣaṣṭhe pratiyogyaprasiddhyā sādhyāprasiddhiriti ca dūṣaṇāni/
tattvapradīpikoktaṃ ca- caitrapramā, caitragatapramāprāgabhāvātiriktānādinivartikā, pramātvānmaitrapramāvat/ vigīto vibhramaḥ, etajjanakābādhyātiriktopādānakaḥ, vibhramatvāt, sammatavaditi/ atrādye sukhādijñāneṣu na bādhaḥ, antaḥkaraṇavṛttereva pramāpadenokteḥ/ caitragatatvaṃ ca nānāderviśeṣaṇam, maitrapramāyāścaitraniṣṭhānādinivartakatvābhāvena dṛṣṭānte sādhyavaikalyāpātāt, kintu pramātadabhāvayoranyatarasya/ pramāyāścātmagatatvaṃ prāgvyākhyātam/ sādhye tu pramāpadamuparañjakameva/ yadi tvabhāve prāgiti viśeṣaṇaṃ nāsti, `tadā bhāvarūpājñānasyāpi svābhāvābhāvatvena tadatiriktānādinivartakatve bādhavāraṇāya/ caitrāsamavetatvaṃ caitrānyasamavetatvaṃ ca nopādhiḥ, caitrasukhādau vyabhicāreṇa sādhyāvyāpakatvāt/'
na ca caitrapramā caitragatasyābhāvātiriktasyānādernivartikā na, pramātvāt, maitrapramādivaditi satpratipakṣaḥ, pratiyogiprasaddhyaprasiddhibhyāṃ vyāhateḥ/ caitragatapramābhāvātiriktābhāvanivartakatvaṃ tu nopādhiḥ, caitragatapramābhāvātiriktasya svajanyavyavahāraprāgabhāvasya nivartakatayā pakṣe sādhanavyāpakatvāt/ vipakṣabādhakasattvācca nābhāsasāmyam/ ata eva dvitīyānumānamapi samyak/ na ca- vigīto vibhramaḥ, etajjñānajanakabādhyātiriktopādānakaḥ, vibhramatvāt, sammatavaditi satpratipakṣa iti- vācyam, bādhyasya tvanmate'janakatvāt, sādhyāprasiddheḥ, brahmāvidyobhayopādānakatvenāvirodhācca/
navyāstu vimatā pramā, pramābhāvātiriktasyānādernivartikā, kāryatvād, ghaṭavad/ bhramānuttarapramā, svābhāvātiriktasvavirodhinivartikā, pramātvāt, bhramottarapramāvat/ jñānatvaṃ, svaviṣayāvaraṇanivartakaniṣṭham, aprakāśitārthaprakāśavṛttitvād ālokatvavat/ anityajñānam, abhāvatvānadhikaraṇasvavirodhisamānādhikaraṇam, prayatnānyatve sati saviṣayatve satyanityatvād, anityecchāvat/ sā hi tādṛgdveṣasamānādhikaraṇā/ na caiteṣu aprayojakatvaśaṅkā, vipakṣabādhakatarkasyoktatvāt/ evamanyadapyūhanīyam/ jñānavirodhitvaṃ, anādibhāvatvasamānādhikaraṇam, sakalajñānavirodhivṛttitvād, dṛśyatvavat/ yadvā- anādyabhāvavilakṣaṇatvam, jñānavirodhivṛtti, anādyabhāvavilakṣaṇamātravṛttitvād, abhidheyatvavaditi/ evamabhāvavilakṣaṇājñāne anumānānyūhanīyāni/

ityadvaitasiddhāvavidyānumānopapattiḥ/
[/1-2-23]
[1-2-24]
advaitasiddhiḥ
evaṃ śrutayaśca/ tatra chāndogye aṣṭamādhyāye- `tadyathāpi hiraṇyaṃ nidhinihitamakṣetrajñā uparyupari sañcaranto na vindeyurevamevemāḥ sarvāḥ prajā aharahargacchantya etaṃ brahmalokaṃ na vindantyanṛtena pratyūḍhā' iti śrutirbrahmajñānapratibandhakatvenānṛtaṃ bruvāṇā tādṛgajñāne pramāṇam/ na ca ṛtaśabdasya `ṛtaṃ pibantā'vityatra satkarmaṇi prayogadarśanād `ṛtaṃ satyaṃ tathā dharma' iti smṛteśca ṛtaśabdasya satkarmapratvādanṛtaśabdasya duṣkarmaparatvamiti vācyam/ uttaratra `ya ātmā'pahatapāpme'tyādinā ātmano'pahatapāpmatvapratipādanena duṣkarmapratyūḍhatvaviridhāt/ suṣuptau karmamātranāśe duṣkarmaṇo'pyabhāvāt/ kāraṇātmanā'vasthāne cājñānasyāvaśyakatvāt/ karmaṇa āvaraṇatvānupapatteśca/ brahmavedanapratibandhakatayā hyanādibrahmāvarakaṃ jñānanivartyaṃ vācyam/ tathā ca karmeva pradhānamapi nānṛtapadābhidheyam/ tayorjñānānivartyatvāt/ jñānanivartyatve ca `bhūyaścānte viśvamāyānivṛtti'rityādiśrutirmānam/ na ca atra nivṛttistaraṇamātram/ `māyāmetāṃ taranti te' iti smṛteriti vācyam/ jñānahetukataraṇasya nivṛttyatiriktasyāsambhavena ubhayornāśamātrārthatvāt/ na ca `tama āsī'dityasya sattvapratipādakasya bādhakaṃ vinā pāramārthikasattvaparatvena kathamāvaraṇasyānṛtatvamiti vācyam/ `nāsatadāsīnno sadāsī'dityanena pāramārthikatvatucchatvayorniṣedhena vyāvahārikasattvaparatvāt/ na ca anena māyā pratipādyate, māyāśabdārthaśca nājñānam, māyino brahmaṇo'jñānitve sarvajñatvaniravadyatvādiśrutivirodhāditi vācyam/ upādheḥ pratibimbapakṣapātitveneśvarāsārvajñyādyāpādanāyogāt/ sārvajñyādyaiśvaryasya māyānibandhanatvācca/ na ca `maya jñāna' iti dhātvarthānusārāt māyā kathamajñānamiti vācyam/ `evamevaiṣā māyā svāvyatiriktāni paripūrṇāni kṣetrāṇi darśayitvā jīveśāvābhāsīkaroti māyā cāvidyā ca svayameva bhavatī'ti śrutyā māyā'vidyayoraikyapratipādanānmāyā ajñānameva/ ghaṭa ceṣṭāyā'miti dhātujasyāpi ghaṭaśabdasya ceṣṭāvācakatvābhāvavādatrāpi jñānavācakatvābhāvāt/ `māyā prajñā vayunamiti' jñānaparyāye nighaṇṭukāravacanaṃ ca jñānākārapariṇāmitvādajñānasyopapannam/ vṛttijñānasyājñānābhinnatvād ajñānasyaivānirvacanīyavicitraśaktiyogān na vicitraśaktimati māyāśabdaprayogānupapattiḥ/ kvacin maṇimantrādau tatprayogastūpacārāt/ na ca śuktirūpyādau māyāśabdāprayogāt na mṛṣārtho'yamiti vācyam/ vajrādau pṛthivītvādivyavahārābhāve'pi pṛthivītvavat vyavahārābhāve'pi māyātvānapāyād/ aindrajālikādau bahuśo māyāśabdaprayogadarśanācca/ māyāyā ajñānānyatve jñānanivartyatvavirodhācca/ nīhāratamaḥśabdāvapyasminmate ajñānasyāvārakatvādyujyete, nānyamate/ anṛtanīhārādiśabdānāṃ duṣkarmaparatve śrutyantaroktajīveśabhedakatvopādānatvādivirodhaśca/ tasmā `danṛtena pratyūḍhāḥ', `nīhāreṇa prāvṛtāḥ',`tama āsīt', `māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyād', `ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇām', `avidyāyāmantare vartamānāḥ', `bhūyaścānte viśvamāyānivṛtti'rityādyāḥ śrutayo varṇitā ajñāne pramāṇamiti sthitam//
ityadvaitasiddhāvavidyāpratipādakaśrutyupapattiḥ//
[/1-2-24]
[1-2-25]
advaitasiddhiḥ
jīvasyānavacchinnabrahmānandāprakāśānyathānupapattiśca tatra mānam/ na ca jīvasya brahmabhedenaiva tādṛgaprakāśopapattiḥ, jīvabrahmabhedasyāgre nirasiṣyamāṇatvāt/ na cānavacchinnānandasyāpi prakāśamānapratyaṅmātratvenāprakāśamānatvānupapattiḥ, śarīrapratiyogikasyātmani svarūpabhedasyātmākāreṇa prakāśamānatve'pi bhedākāreṇāprakāśamānatvavadrūpāntareṇa brahmaṇaḥ prakāśamānatve'pi uktākāreṇāvidyāvaśādaprakāśamānatvopapatteruktatvāt/
bhramasya sopādānatvānyathānupapattirapi avidyāyāṃ pramāṇam/ na cāntaḥkaraṇamupādānam, antaḥkaraṇasya jñānajanane pramāṇavyāpārasāpekṣatvena pramāṇāviṣaye śuktirūpyādau jñānājanakatvāt, sāditvenānādibhramaparamparānupādānatvācca/ na ca brahmaivopādānam, tasyāpariṇāmitvāt/ na ca vivartādhiṣṭhānatvena śuktyāderivopādānatvam, avidyāmantareṇātāttvikānyathābāvalakṣaṇasya vivartasyaivāsambhavāt, śuktyāderadhiṣṭhānāvacchedakatayā vivartādhiṣṭhānatvābhāvāt/ na ca- upādānāpekṣasya vivartasya tāttvikātiriktopādānakalpanavadavidyāderāśrayasāpekṣasya brahmātiriktamatāttvikamadhikaraṇaṃ kalpyaṃ syāditi- vācyam, brahmaṇi eva vikāritve anityatvādiprasaktivad brahmaṇa evādhiṣṭhānatve bādhakābhāvena dvitīyasyādhikaraṇasyākalpanāt/ na ca- asatyasya satyarūpāntarāpattilakṣaṇapariṇāmyanapekṣatvena pariṇāmitvenāpi nāvidyākalpanamiti- vācyam, pariṇāmisattāsamānasattākatvaniyamenāsatyatvasyaivābhāvāt/ na ca- ghaṭādau svasamānasattākopādānakatvadarśanena prapañce'pi tādṛśopādānakalpane ghaṭādeḥ svādhikasattākopādānānapekṣatvavad viyadāderapi brahmānupādānakatvaṃ syāditi- vācyam, `tadabhidhyānādeva tu talliṅgātsa'ityanena nyāyena ghaṭāderapi mṛdavasthacaitanyopādānakatayā tādṛśopādānānapekṣatvāsiddheḥ/ ata eva- rūpye'pi svasamānasattākasya nimittasyāpi kalpanāpattiriti- nirastam, nimittamātre vā iyaṃ kalpanā? viśeṣe vā? nādyaḥ, adhiṣṭhānarūpanimittasya sarvatrādhikasattākatvāt/ dvitīye tūttarottarabhrame pūrvapūrvabhramasya nimittatveneṣṭāpatteḥ/ na ca triguṇātmakaṃ pradhānamupādānamiti vācyam, tasyāsatyatve avidyānatirekāt/ satyatve'pi sāvayavam? niravayavaṃ vā? ādye anāditvabhaṅgaḥ/ dvitīye pariṇāmitvāyogo brahmavat/ na cāvidyāpakṣe'pi samaḥ paryanuyogaḥ, tasyāḥ kālpanikatvena paryanuyogāyogāt/ tasmādarthāpattiravidyāyāṃ pramāṇam/ ityadvaitasiddhāvavidyāyāmarthāpattiḥ/
[/1-2-25]
[1-2-27]
advaitasiddhiḥ
sā cāvidyā sākṣivedyā, na tu śuddhacitprakāśyā/ sākṣī cāvidyāvṛttipratibimbitacaitanyam/ tena nirdoṣacitprakāśyatvenājñānasya pāramārthikatvāpattiḥ, mokṣe'pi tatprakāśāpattiḥ, na ca tadānīmavidyāyā nivṛttatvāt tatprakāśābhāvaḥ, pratītimātraśarīrasya pratītyavṛttau nivṛttyayogādityādidoṣānavakāśaḥ/ ata evocyate rāhuvat svāvṛtacaitanyaprakāśyā'vidyeti/ na caivaṃ kadācidavidyāyā apratītyāpattiḥ, iṣṭāpatteḥ, samādhau tathābhyupagamāt/ na cāvidyāvṛtterdoṣajanyatvādatra kathamavidyāvṛttiḥ? avidyāyā eva doṣatvāt/ na ca vṛtterapi vṛttyantarapratibimbitacidbhāsyatve anavasthā, svasyā eva svabhānopādhitvāt/
nanu- pramāṇāgamyāyāmavidyāyāṃ pramāṇopanyāsavaiyarthyam, na ca pramāṇairasadvyāvṛttimātraṃ bodhyata iti vācyam, ajñānamagṛhṇatāṃ tatrāsadvyāvṛttibodhe'pyasāmarthyāditi- cenna, pramāṇopanītāsadvyāvṛttiviśiṣṭājñānaṃ hi sākṣiṇā gṛhyate/ tathācāsadvyāvṛttyupanayane pramāṇānāṃ caritārthatvāt na kāpyanupapattiḥ/
ityadvaitasiddhāvavidyāpratītyupapattiḥ//
[/1-2-27]
[1-2-28]
advaitasiddhiḥ
avidyāyā āśrayastu śuddhaṃ brahmaiva/ taduktam-
āśrayatvaviṣayatvabhāginī nirvibhāgacitireva kevalā/

pūrvasiddhatamaso hi paścimo nāśrayo bhavati nāpi gocaraḥ//
darpaṇasya mukhamātrasambandhe'pi pratimukhe mālinyavat pratibimbe jīve saṃsāraḥ, na bimbe brahmaṇi, upādheḥ pratibimbapakṣapātitvāt/ nanu kathaṃ caitanyamajñānāśrayaḥ? tasya prakāśasvarūpatvāt, tayośca tamaḥprakāśavadviruddhasvabhāvatvāditi- cenna, ajñānavirodhi jñānaṃ hi na caitanyamātram, kintu vṛttipratibimbitam, tacca nāvidyāśrayaḥ, yaccāvidyāśrayaḥ, tacca nājñānavirodhi/ na ca tarhi śuddhacito'jñānavirodhitvābhāve ghaṭādivadaprakāśatvāpattiḥ, vṛttyavacchedena tasyā evājñānavirodhitvāt, svatastṛṇatūlādibhāsakasya saurālokasya sūryakāntāvacchedena svabhāsyatṛṇatūlādidāhakatvavat svato'vidyātatkāryabhāsakasya caitanyasya vṛttyavacchedena naddāhakatvāt/ nanu ahamajña iti dharmigrāhakeṇi sākṣiṇā ahaṅkārāśritatvenājñānasya grahaṇād bādhaḥ, na ca sthaulyāśrayadehaikyādhyāsādahaṃ sthūla iti vadajñānāśrayacidaikyādhyāsād dagdhṛtvāyasorekāgnisambandhādayo dahatī'tivadajñānāhaṅkārayorekacidaikyādhyāsādvā `ahamajña'iti dhīrbhrānteti vācyam, cito'jñānāśrayatvāsiddhyā anyonyāśrayāditi cenna, ahaṅkārasyāvidyādhīnatvena tadanāśrayatayā cita evājñānāśrayatve siddhe `ahamajña' iti pratīteraikyādhyāsanibandhanatvenābādhakatvāt/ na ca avidyāśrayatvādevāhaṅkāro'kalpito'stu, kalpita eva vā tadāśrayatvamastu avidyāyāmanupapatteralaṅkāratvāditi vācyam, ahamarthasya jñānanivartyatvena dṛśyatvenākalpitatvāyogāt, cinmātrāśritatvaṃ vinātad‌gocaracaramavṛttyanivartyatvāpātāt, svakalpitasya svāśritatvena svāśrayatvāyogāt/ na cāvidyāyāmanupapattiralaṅkāraḥ, anupapattimātraṃ nālaṅkāraḥ, kintu sattvādiprāpakayuktāvanupapattiḥ, anyathā vādivacaso'navakāśāpatteḥ/ nanu- `niraniṣṭo niravadyaḥ śokaṃ mohamatyeti nityamukta' iti śrutivirodhāt na śuddhacito'vidyāśrayatvam, na hi mauḍhyaṃ na doṣaḥ, nāpi bandhakājñānāśrayo muktaḥ/ na ca tāttvikāvidyādereva niṣedhaḥ, tvanmate tasyāprasakteḥ, jīve'pi tadabhāvena jīvabrahmaṇoḥ sāvadyatvaniravadyatvavyavasthāśrutivirodha iti cenna, avadyasya citi kāryakāritvābhāvena kāryakaratvākaryakāratvābhyāmeva sāvadyatvaniravadyatvavyavasthopapatteḥ, upādheḥ pratibimbapakṣapātitvāt/ na ca cinmātrasyāvidyāśrayatve pramāṇābhāvaḥ, jīvāśritatve ca pramāṇamastīti vācyam, `māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvara'miti śrutereva pramāṇatvāt/ na ca `jñājñāvīśānīśā'viti jīvājñānapratipādakaśrutivirodhaḥ, tadāśrayatvābhāve'pi tatkāryayogitayā ajñatvavyapadeśopapatteḥ/ na ca brahmaṇo'pi jīvāśritājñānaviṣayatvena māyitvopapattiriti vācyam, jīvatvasyāśrayatāvacchedakatve parasparāśrayaprasaṅgāt/
nanu- śuktyādyajñānavat jñāturarthāprakāśarūpamidamapyajñānaṃ svakāryeṇa bhrāntyādinā svanivartakena tattvajñānādinā svasamānayogakṣemeṇa jñānaprāgabhāvena ca sāmānādhikaraṇyāya jñātrātmaniṣṭham, na tu caitanyarūpajñānamātrāśritamiti cet, na, caitanyasyaiva jñātṛtvena jñāturarthāprakāśarūpatvasya samyak jñānāśrayatvasya bhrāntyādisāmānādhikaraṇyasya copapatteḥ/ na caivaṃ jñātṛtve satyavidyāśrayatvam, avidyāyāṃ ca jñātṛtvamityanyonyāśraya iti vācyam, avidyāyā jñātṛtvānapekṣatvenānyonyāśrayābhāvāt/ na hi sāmānādhikaraṇyamastītyetāvataiva tadapekṣayā anayā bhavitavyam/ na ca- śarīre'pi jñātṛtvādhyasasambhavena tatrāpyajñānāśrayatvāpattiriti vācyam, na hi jñātṛtvādhyāso ajñānāśrayatve prayojakaḥ, yena tanmātreṇa tadāpadyeta, kintu prasaktaprakāśatvaṃ ajñānānaśritatvaṃ ca/ na caivaṃ avidyāśrayasya jñātṛtvabhoktṛtvādimattve jīvāśritājñānapakṣapraveśa iti- vācyam, avidyāvacchinnasya hi jñātṛtvam, avidyā ca nāvidyāvacchedena, sāmānādhikaraṇyaṃ cāvacchedyāṃśaikyamādāya/ yathopādhisambanadho mukhamātra eva, aupādhikamālinyasambandhastu upādhyavacchinne, bimbapratibimbayoraikyāt, tathā sāmānādhikaraṇyamapi/ yathā pratibimbo na vastvantaraṃ, tathā vakṣyate/ nanu- śuktyajñānamapi śuktyavacchinnacaitanyagataṃ vācyam, tathā ca `ahaṃ jānāmīcchāmī'tivad `ahaṃ na jānāmīti jñātṛsthatvānubhavavirodha iti cenna, ajñānadvaividhyāt/ ekaṃ hi śuktyavacchinnacaitanyāśritaṃ tad‌gatāparokṣabhramajanakaṃ tadviṣayāparokṣapramānāśyam, aparaṃ ca parokṣabhramajanakaṃ tadviṣayapramāmātranāśyam pramātṛtvaprayojakopādhyavacchinnacaitanyāśritamityuktaṃ prāk/ tatra pramātṛtvaprayojakopādhyavacchinnacaitanyagatājñānaviṣayako'yamanubhavaḥ/ tena pramātṛtiṣṭhatvaviṣayatāsya na virudhyate/ ata eva viṣayagatā'jñāne vidyamāne'pi pramātṛgatājñānanāśena na jānāmīti vyavahārābhāvaḥ/'
nanu- upādheḥ pratibimbapakṣapātitvānna brahmaṇaḥ saṃsāritvamityuktaṃ, tadayuktam, bimbapratibimbabhāvasyaivāsambhavāt/ tathā hi- acākṣuṣasya caitanyasya gandharasādivat pratibimbanānarhatvāt, pratibimbatve jīvasya sāditvāpātācca, sūryasya sarijjala iva marīcikājaleṣvapratiphalanena cidasamānasattākasyājñānasya citaṃ pratyupādhitvāyogād, asvacchasyājñānasya pratibimbanopādhitvāyogācca, avidyāyāścinmātrābhimukhyāsambhivācca, ajñānasyākāśādyātmanā pariṇāme pratibimbāpāyāpātācceti cenna, rūpavataḥ eva pratibimba ityasyā vyāpteḥ rūpādau vyabhicārād yathā bhaṅgaḥ, evamākāśādau vyabhicārāccākṣuṣasyaiva pratibimba ityasyā api vyāpterbhaṅgaḥ/ vastutastu- śrutibalāccitaḥ pratibimbe siddhe tatraiva vyabhicārānneyaṃ vyāptiḥ, tathā ca rasādivyāvṛttaṃ phalaikonneyaṃ pratibimbaprayojakam/ nāpi jīvasya sāditvāpattiḥ, upādhibimbasambandhānāditvenānāditvopapatteḥ/ vistarastu siddhāntabindau/ yattūktaṃ marīcikājale sūryapratibimbādarśanād bimbasamānasattākatvaṃ pratibimbod‌grāhitve prayojakamiti/ tanna, adhyastasya sphaṭikalauhityasya darpaṇe pratibimbadarśanāt/ tasmānmarīcikājalavyāvṛttaṃ svacchatvaṃ phalaikonneyaṃ ananugatameva pratibimbod‌grāhitve prayojakam, tacca prakṛte'pyasti/ ata evājñānasyāsvacchatvānna pratibimbopādhitvamiti nirastam/
yaccoktaṃ- cinmātrābhimukhyābhāvāditi, tatkiṃ sarvātmanā cidābhimukhyābhāvādvā? ābhimukhyamātrābhāvādvā? nādyaḥ, caitanyavadvibhutvapakṣe sarvātmanāpi sambhavāt/ nyūnaparimāṇatve'pi na doṣaḥ, nyūnaparimāṇasyāpi adhikaparimāṇākāśādipratibimbod‌grāhitvadarśanāt/ na dvitīyaḥ, caitanyasya sarvato'pi prasṛtatvena vyavadhānābhāvena ca ābhimukhyasya sadbhāvāt/ na cākāśādyātmanā pariṇāme pratibimbāpāyāpattiḥ, pratibimbaprayojakarūpāvirodhipariṇāmasya pratibimbāvirodhitvena pratibimbānapāyāt/ na ca- mukhapratimukhānugatamukhatvātiriktamukhamātratvarūpavyaktyantarasyeva jīvabrahmānugatacittvātiriktacinmātratvarūpasyājñānāśrayatvayogyavyaktyantara syābhāvānmukhamātrasambandhyādarśavacchinmātrasambandhyajñānamiti katham iti vācyam, aparāmṛṣṭabhedasya mukhādermātrāparthatvenānugatadharmyatirekasambhavāt/

nanu- upādhiḥ pratibimbapakṣapātīti sāmānyavyāpterajñānaṃ svāśraya eva bhrāntyādiheturiti viśeṣavyāptyā bādha iti cenna, viśeṣavyāptigrāhakasahacāradarśanasya vivādaviṣayātirikte'sambhavena viśeṣavyāptyasambhavāt/ na ca bandhasya cinmātrāśritamokṣasāmānādhikaraṇyānupapattiḥ, avacchedyāṃśamādāya sāmānādhikaraṇyasyoktatvāt/
nanu- upādheḥ pratibimbapakṣapātitvaṃ tatra svadharmapratibhāsakatvaṃ vā? svakāryapratibhāsakatvaṃ vā? svakāryaniṣṭhadharmapratibhāsakatvaṃ vā? pratibimbaṃ prati svaviṣayācchādakatvaṃ vā? nādyaḥ, suṣuptyādyanuvṛttasyāvidyārūpasyāvidyāvacchinnatvarūpasya vā, tatpratibimbitatvasya vā,suṣuptyādāvananuvṛttasya kartṛtvapramātṛtvādirūpasya vā saṃsārasyājñānaniṣṭhatvābhāvāt/ jñānakriyāsaṃskārādīnāṃ tvanmate ajñānaniṣṭhatve'pi nityātīndriyāṇāṃ teṣāmātmani kadāpyapratiteḥ/ `avidyāstamayo mokṣaḥ sā ca bandha udāhṛtaḥ/' iti tvanmate'pi avidyā bandhikā bandho vā, na tu baddhā, yena svaniṣṭhabandharūpadharmasaṃkrāmakatvaṃ syāt/ na dvitīyaḥ, vicchedāderupādhikāryasya bimbe mahākāśe ca darśanāt, mukhasya bimbatvāderbrahmasthasārvajñyādeścānaupādhikatvāpātācca/ nāpi tṛtīyacaturthau, darpaṇaghaṭādāvadṛṣṭeḥ/ evaṃ buddhirūpopādhirapi na pratibimbapakṣapātīti cenna, atiśayena kāryakaratvameva tatpakṣapātitvam/ tathā ca vicchedādirūpakāryakaratvasāmye'pi sthaulyādyavabhāsarūpakāryakaratvena darpaṇādeḥ pratibimbapakṣapātitvavat kartṛtvabhoktṛtvādisaṃsārarūpakāryakaratvenāvidyāyāmapi pratibimbapakṣapātitvopapatteḥ/
yattūktaṃ mukhādigataṃ bimbatvaṃ brahmagataṃ sārvajñyādikaṃ cānaupādhikaṃ syāditi/ tanna, upādhau bimbakāryakaratvameva netīti na brūmaḥ kintu pratibimbe atiśayeneti/ yadapi buddhirūpopādherapi na prabimbapakṣapātitvam, tasya pratibimbāpakṣapātijapākusumasthānīyatvena tatpakṣapātyādarśasthānoyatvābhāvāditi/ tanna, svaniṣṭhasthaulyāvabhāsakatvenādarśasyevāsyāpi svaniṣṭhadharmāvabhāsakatvena tadvat pakṣa pātitvasambhavāt/ tasmādavidyākṛtavicchedena brahmaṇyeva nityamuktatvasaṃsāritvasarvajñatvakiñcijjñatvādivyavasthopapattiḥ/ etena asarvajñatvādinānubhavasiddhājjīvāt anyasya cetanasyābhāvena sārvajñyādiśrutirniviṣayā syāt, ekajīvavāde saṃsāryasaṃsārivyavasthā'yogād `dvā suparṇā' `ya ātmani tiṣṭhan ityādiśrutibhiḥ `anyaśca paramo rājan tathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ/' `tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha paraṃtapa' ityādismṛtibhiḥ `śārīraścobhaye'pi hi bhedenainamadhīyate' `bhedavyapadeśācca' ityādisūtraiḥ `tasmācchārīrādanya eveśvaraḥ/ ātmānau tāvetau cetanau, ekaḥ kartā bhoktā anyastadviparīto'pahatapāpmatvādiguṇa' ityādibhāṣyaiḥ `tattvajñānasaṃsaraṇe cāvadātatvaśyāmatvādivat netaretaratrāvatiṣṭhete' ityādivivaraṇagranthaiśca virodha iti nirastam/ nanu cinmātrasyājñānaṃ svābhāvikam? aupādhikaṃ vā? nādyaḥ, ātmavadanivṛttiprasaṅgāt/ nāntyaḥ, svasyaivopādhitve ātmāśrayād, etadapekṣyānyāpekṣatve anyonyāśrayāt, tadanyānyāpekṣatve cānavasthānāditi- cenna, svasyaivāśrayatvopādhitvāt/ na cātmāśrayaḥ, bhedasya svabhedakatvavadupapatteḥ, svābhāvikasyāpi ghaṭarūpasya tatpragabhāvasya ca nivṛttidarśanāt/
ityadvaitasiddhau ajñānasya cinmātrāśrayatvopapattiḥ/
[/1-2-28]
[1-2-29]
advaitasiddhiḥ
nanu- śuddhabrahmaṇaḥ cinmātrasyājñānāśrayatve sārvajñyavirodhaḥ/ na ca viśiṣṭa eva sārvajñyam, `turīyaṃ sarvadṛksadā' iti śuddhasyaiva sarvajñatvokteriti cenna, sarvadṛkpadena sarveṣāṃ dṛgbhūtaṃ caitanyamityucyate, na tu sarvajñaṃ turīyam, tasmādviśiṣṭa eva sārvajñyam/ taccāvidyāṃ vinā na sambhavatītyavidyāsiddhiḥ/ tathā hi- sarvajño hi pramāṇataḥ, svarūpajñaptyā vā/ tatra pramāṇasya bhrānteścāvidyāmūlatvād, asaṅgasvarūpajñapteścāvidyāṃ vinā viṣayāsaṅgateḥ/ taduktam-
svarūpataḥ pramāṇairvā sarvajñatvaṃ dvidhā sthitam/
taccobhayaṃ vinā'vidyāsambhandhaṃ naiva sidhyati// iti/
na ca- svarūpajñapteḥ svataḥ kālādyasambandhe'sattvāpātena svataḥ sambandhābhāve'sarvagatatvāpātena cāvidyayeva svata evānyena sambandho vaktavya iti vācyam, avidyāsambandhasyāpyāvidyakatvenāvidyayeveti dṛṣṭāntānupapatteḥ/ svataḥ parato vā kālādisambandhena sarvasambandhena cāsadvailakṣaṇyasarvagatatvayorupapatterna tayorarthe svataḥ kālasambandhasarvasambandhāpekṣā/ asaṅgatvaśrutirapi svataḥ saṅgābhāvaviṣayatvenopapadyate/ ata eva `ajñatā'khilasaṃvetturghaṭate na kutaścane'ti- nirastam/ tasmāccinmātrāśritaivāvidyā/ ityajñānavāde sarvajñasyāvidyāśrayatvopapattiḥ/
[/1-2-29]
[1-2-31]
advaitasiddhiḥ
vācaspatimiśraistu jīvāśritaivā'vidyā nigadyate/ nanu- jīvāśritā'vidyā tatpratibimbatacaitanyaṃ vā, tadavacchinnacaitanyaṃ vā, tatkalpitabhedaṃ jīvaḥ, tathā cānyonyāśrayaiti cenna, kimayamanyo'nyāśraya utpattau? jñaptau? sthitau vā? nādyaḥ, anāditvādubhayoḥ/ na dvitīyaḥ, ajñānasya cidbhāsyatve'pi citeḥ svaprakāśatvena tadabhāsyatvāt/ na tṛtīyaḥ/ sa kiṃ parasparāśritatvena vā, parasparasāpekṣasthitikatvena vā syāt/ tanna, ubhayasyāpyasiddheḥ, ajñānasya cidāśrayatve cidadhīnasthitikatve'pi citi avidyāśritatvatadadhīnasthitikatvayorabhāvāt/ na caivamanyonyādhīnatākṣatiḥ, sāmānakālīnayorapyavacchedyāvacchedakabhāvamātreṇa tadupapatteḥ, ghaṭatadavacchinnākāśayoriva pramāṇaprameyayoriva ca/ taduktam-
svenaiva kalpite deśe vyomni yadvad ghaṭādikam/
tathā jīvāśrayāvidyāṃ manyante jñānakovidāḥ// iti/
etena- yadyutpattijñaptimāṃtrapratibandhakatvenānyo'nyāpekṣatāyā adoṣatvam, tadā caitramaitrāderanyonyārohaṇādyāpattiriti nirastam, parasparamāśrayāśrayibhāvasyānaṅgīkārāt/ na ceśvarajīvayorīśvarajīvakalpitatve ātmāśrayaḥ, jīveśakalpitatve cānyonyāśrayaḥ, na ca śuddhā cit kalpikā, tasyā ajñānābhāvāditi- vācyam, jīvāśritāyā avidyāyā eva jīveśakalpakatvenaitadvikalpānavakāśāt/ tasmājjīvāśrayatve'pyadoṣaḥ/ ityadvaitasiddhau ajñānasya jīvāśrayatvopapattiḥ//
[/1-2-31]
[1-2-32]
advaitasiddhiḥ

avidyāyā viṣayo'pi suvacaḥ/ tathā hi- cinmātramevāvidyāviṣayaḥ, tasyākalpitatvenānyo'nyāśrayādidoṣāprasakteḥ, svaprakāśatvena prasaktaprakāśe tasmin āvaraṇakṛtyasambhavācca, nānyat, tasyājñānakalpitatvād, aprasaktaprakāśatvenāvaraṇakṛtyābhāvācca/ nanu- kimāvaraṇakṛtyaṃ (1) siddhaprakāśalopo vā? (2) asiddhaprakāśānutpattirvā? (3) sataḥ prakāśasya viṣayāsambandho vā (4) prākāṭyākhyakāryapratibandho vā? (5) nāsti na prakāśata iti vyāvahāro vā? (6) asti prakāśata iti vyavahārābhāvo vā? (7) nāstītyādivyavahārayogyatvaṃ vā? (8) astītyādivyavahārāyogyatvaṃ vā? nādyadvitīyau, svarūpaprakāśasya nityasiddhatvena tallopānutpattyorasambhavāt, tadanyasya ca svaprakāśe tasminnanapekṣitatvāt/ na tṛtīyaḥ, jñānasya viṣayasambandhaikasvabhāvatvāt, svayaṃjñānarūpatvena tvanmate sambandhānapekṣaṇācca/ nāpi caturthaḥ, tvanmate caitanyātiriktasya tasyābhāvāt/ nāpi pañcamaḥ, suṣuptau vyavahārābhāvenānāvaraṇāpātāt/ nāpi ṣaṣṭhaḥ, vyavahārasyābhijñātve svarūpābhijñāyā idānīmapi sattvād, vṛtteśca mokṣe'pyasattvāt/ abhilapanarūpatve mokṣe'pyāvaraṇaprasaṅgāt/ nāpi saptamāṣṭamau, tayorapyāropitatvenāvaraṇaṃ vināyogāditi- cenna/ nāsti na prakāśata iti vyavahāra evābhijñādisādhāraṇaḥ, asti prakāśata ityetad‌vyavahārābhāvo vā āvaraṇakṛtyam/ āvaraṇaṃ ca tadyogyatā ajñānasambandharūpā suṣuptyādisādhāraṇī ābrahmajñānamavatiṣṭhate/ tena suṣuptikāle nānāvaraṇam, mokṣakāle ca nāvaraṇam/
yaduktamasyāpyāropitatvenāvaraṇasāpekṣatvamiti/ tanna, ajñānasambandharūpasyāvaraṇasyānāditvena citprakāśyatvena ca utpattau jñaptau sthitau vā svānapekṣaṇāt/ nanu- advitīyatvādiviśiṣṭe tathā vyavahāre'pi avasthātraye'pyasandigdhāviparyastatvena prakāśamānātmarūpe adhyāsādhiṣṭhāne sukhādijñānarūpe cinmātre tadabhāvena tatkalpyayoryogyatvāyogyatvayorabhāva iti- cenna, śuddharūpāyāścitaḥ prakāśamānatve'pi tasyā eva paripūrṇādyākāreṇāprakāśamānatvāt, tadarthaṃ tasyā evāvaraṇakalpanāt, paripūrṇādyākārasya mokṣadaśānuvṛttatvena śuddhacinmātratvāt/ na ca- nirvibhāgacitaḥ kathamevaṃ ghaṭata iti vācyam, āvaraṇamahimnaiva paripūrṇaṃ brahma nāsti na prakāśata iti vyavahāraḥ, asti prakāśata iti vyavahārapratibandhaśca, adhyāsādhiṣṭhānatvādinā prakāśamānatā cāviruddheti//
ata eva- avedyatve satyaparokṣavyavahārayogyatvarūpasvaprakāśatvaviruddhe yogyatvāyogyatve kathamidānīmapi brahmaṇi syātām? na ca- ajñānādimattvenāparokṣavyavahārayogyatvaṃ svarūpeṇa ca tadayogyatvamityavirodha iti- vācyam, svarūpasyāprakāśatvāditi- nirastam, paripūrṇādyākāreṇa idānīṃ vyavahārābhāve'pi aparokṣavyavahārayogyatvānapāyāt/ na caivaṃ- sukhāderajñānāvacchinnacitprakāśyatve `sukhādikaṃ na prakāśata' ityanubhavāpātena sukhādikaṃ prakāśata ityanubhavārthaṃ cito'jñānānavacchedena prakāśo'ṅgīkaraṇīya iti- vācyam, iṣṭāpatteḥ, anuktopālambhanatvāt/ na hyajñānāvacchedena cit prakāśata iti brūmaḥ/ ata eva ca- nityātīndriye'pyajñānāvacchedakatayā aparokṣavyavahāreṇa tatrāpi svaprakāśāpattiriti- nirastam, ajñānānavacchedena tādṛśasya vyavahārasyokteḥ/
nanu- pradīpāvārakaghaṭādivaccaitanyāvārakāvidyā caitanyasyānyasambandhaṃ pratibaghnātu anyaṃ prati caitanyamācchādayatu, na tu caitanyaṃ pratyeva caitanye uktayogyatvarūpaprakāśavirodhinī sā, na hi dīpo ghaṭāvṛto'pi svayaṃ na prakāśate, tamaḥsambandhāpātāt/ na ca- kalpitabhedaṃ jīvacaitanyaṃ prati śuddhacaitanyamācchādayatīti- vācyam, āvaraṇaṃ vinā bhedakalpanasyaivāyogāt/ yo mokṣe bhāvī cinmātrasyaiva cinmātraṃ prati prakāśaḥ, tadabhāvasyaivedānīmajñānena sādhanīyatvācceti- cenna, kalpitabhedaṃ jīvaṃ prati śuddhacaitanyasyābṛtatvāt/ na ca- bhedakalpanasyāvaraṇottarakālīnatvādidamayuktamiti- vācyam, bhedāvaraṇayorubhayorapyanāditvena parasparānantaryābhāvāt/ yaccoktaṃ- yo mokṣe bhāvī caitanyaṃ prati prakāśaḥ, tadabhāva idānīmajñānasādhya- iti/ tanna, mokṣe janyasya caitanaprakāśasyābhāvāt, kalpitabhedāpagame śuddhacaitanyaṃ pratyeva prakāśasya jīvaṃ pratyapi sambhavāt/
yaccoktaṃ- prakāśasvarūpe caitanye kathamajñānam? na hyāloke tamaḥ- iti/ tanna, ajñānatamasorvirodhitāyāmanubhavasiddhaviśeṣāt/ tathā hi- `tvaduktamarthaṃ na jānāmī'ti prakāśamāne vastuni ajñānasyānubhavāt svarūpacaitanyaṃ sākṣī vā nājñānavirodhi, tamasastu āloke satyananubhavād, ālokamātraṃ tadvirodhi/ vastutastu- avatamase viṣayaprakāśakālokasahabhāvadarśanena tamasyapi nālokamātraṃ virodhi/ na ca- `tvaduktārtho na prakāśata' ityanubhavādastu tatra bhāsamāne ajñānam, sukhādisphuraṇe bhāsamāne na prakāśata ityananubhavāt kathaṃ tatrājñānamiti- vācyam, sukhādisphuraṇaṃ na prakāśata ityanubhavābhāve'pi anavacchinnākāreṇa na prakāśata ityanubhavād, āvarakājñānasya tatrāpyāvaśyakatvāt/ yadapi- `tvaduktamarthaṃ na jānāmī'tyatra bhāsamāne nājñānam, kintu guhāsthaṃ tamaśchannamitivat tvaduktaṃ na jānāmītyanāvṛtasāmānyāvacchedenaiva viśeṣājñānamanubhūyate, na hi paricittasthamajñānaṃ prātisvikarūpeṇānūdyate, evaṃ ca tadviśeṣasaṃśayaṃ prati tatsāmānyaniścaya iva tadviśeṣāvacchinnājñānajñānaṃ prati tatsamānyajñānameva hetuḥ, tathā darśanāt, na hi viśeṣe jñāte tadajñānadhīrdṛṣṭā, avacchedakajñānasya hyavacchinnajñānahetutāpi darśanādeva kalpyā, na cātiprasaṅgaḥ, sāmānyaviśeṣabhāvasyaiva niyamakatvād- iti/ tanna, ajñānaṃ hi viśeṣāvacchinnatayā bhāsate? sāmānyāvacchinnatayā vā? ādye viśeṣe bhāsamānatvamāgatameva/ na hi viśeṣamabhāsayanviśeṣājñānamityavabhāsayati/ tathā ca sāmānyaniścayajanito'pi saṃśayo viśeṣamavagāhate yathā, tathā sāmānyajñānajanito'pyajñānapratyayo viśeṣaṃ viṣayīkariṣyatīti kuto bhāsamāne nājñānamiti/ na dvitīyaḥ, sāmānyajñānena tadavacchinnatayaiva gṛhītasyājñānasya viśeṣasambandhitve mānābhāvena bhāsamāne sāmānya evājñānamavagatam/ vastutaḥ pratītipramāṇakatvāt/ tathā ca paracittasthaṃ yathā anūdyate, tathā jñānaṃ tathaivājñānaṃ ceti siddham/

nanu- yathā dveṣasyeṣṭatve'pi dviṣṭasya neṣṭatvam, īśvarasya bhrāntijñatve'pi na bhramaviṣayajñatvam, asmadādīnāmīśvarasārvajñyajñāne'pi na sarvajñatvam, evamajñātajñānābhāve'pi ajñānajñānamiti- cenna, dṛṣṭāntāsampratipatteḥ/ tathā hi- icchā tāvajjñānasamānaviṣayā, jñānaṃ cāvacchedakatayā dviṣṭamapi viṣayīkarotīti icchāyā apyavacchedakatayā tadviṣayatvāt/ na hīcchā iṣṭatāvacchedakāviṣayā bhavati/ etāvāneva viśeṣaḥ- kiñcit sādhyatayā viṣayīkaroti, kiñcit avacchedakatayā/ īśvaro'pi bhramaviṣayamagṛhītvā bhramaṃ na gṛhṇāti/ bhramo hi bhramatvena grāhyaḥ/ bhramatvaṃ ca rajatābhāvavati rajatakhyātitvaṃ vā, asatkhyātitvaṃ vā, anirvacanīyakhyātitvaṃ vā/ tasmin gṛhmamāṇe sarvathā viṣayagrahaḥ/ iyāṃstu viśeṣaḥ/ yad bhrāntaḥ svātantryeṇa gṛhṇāti, īśvarastu tajjñānāvacchedakatayeti, īśvarasārvajñyajñānamasmākaṃ tu sarvajñapadena/ tatra sarvapadapratipādyaṃ jānannevāsmadādistatra jñānasambandhaṃ gṛhṇātīti īdṛśaṃ sārvajñyamiṣṭameva/ viśeṣastvīśvarasya na kutrāpyajñānam, asmādṛśāṃ tu viśeṣeṣvajñānamiti kṛtvā/ evaṃ ca jñāta eva viśeṣe ajñānajñānamiti/ na ca- ghaṭāderajñānāvacchedakatayā bhāne'pi ghaṭādyajñānanivṛttiṃ vinā tadavacchinnasaṃyogādijñānādarśanena prakṛte'pi viṣayāvacchinnājñānajñānārthaṃ tadavacchedakaviṣayājñānanivṛtterapi vaktavyatvenājñānāvirodhijñānavad ajñānāvirodhinī ajñānanivṛttirapi svīkāryā syāditi vācyam, saṃyogādisattvasyāvacchedakaghaṭādisattvasāpekṣatve'pi yathā abhāve na svādhikaraṇīyapratiyogirūpāvacchedakasattvāpekṣā, virodhāt, tathā ajñānajñānasyāpi na svaviṣayājñānanivṛttyapekṣā, virodhāt/ na caivaṃ- tadviṣayakajñānāpekṣāpi māstu, virodhasya samānatvād avirodhakalpanābījasya jñāna ivājñānanivṛttāvapi samānatvāt, tathā ca viṣaye ajñāta evājñānaṃ jñāyate, viṣayaviśeṣāvacchinnabuddhistu tamasīva viśeṣajñānānantaraṃ `etāvatkālamamumarthaṃ nājñāsiṣamityevaṃrūpā jāyata iti- vācyam, hantaivamabhāvasvabhāvavirodhipratiyogijñānanirapekṣajñānaviṣayatvamabhāvavailakṣaṇyasādhakamajñāne upapāditamāyuṣmatā/ kiñca yadyajñānaṃ svakāle viṣayāvacchinnatayā na bhāsayet, tadā tu `tvaduktamarthaṃ na jānāmī'ti viṣayāvacchinnājñānasya vartamānārthapratyayo viruddhyeta/ tasmāt viṣayājñānasādhakatvāt sākṣirūpaviṣayaprakāśo'pi nājñānavirodhī, kintu pramāṇavṛttiḥ/ ekaviṣayatve'pi pramāṇavṛttitadatiriktavṛttyorajñānavirodhitvāvirodhitve ghaṭaviṣayakayoḥ saurālokajñānayoḥ sauracākṣuṣaprakāśayorvā tamovirodhitvāvirodhitvavadupapadyete/ na ca- vṛttiścaitanyasya viṣayoparāgārtheti mate asyā ajñānanivartakatvābhāvād idamayuktamiti- vācyam, ajñānanivartakatvena nivṛttiprayojakatvasyaiva uktatvāt/ tacca sambandhasampādanadvārā'sminpakṣe'pi astyeva/ na ca- ajñānasya svavirodhijñānābhāvavyāpakatvena mokṣe'pyajñānāpāta iti- vācyam/ mokṣadaśāyāmajñānanivṛttiśravaṇena svavirodhijñānaprāgabhāvamātravyāpakatvāt/ na ca- kathaṃ pramāṇavṛttimātravirodhitve ajñānamātra virodhitvenaiva na jānāmītyākāreṇa pratyayaḥ? iti- vācyam, ghaṭādimātravirodhino ghaṭābhāvādeḥ bhāvasāmānyavirodhitvenābhāvatvena pratītivat jñānaviśeṣavirodhino'pyajñānasya jñānasāmānyavirodhitvena pratītisambhavāt/ na hyabhāvapadādinābhāvapratītau ghaṭābhāvona bhāsate/ atha sā virodhitā tatra viśeṣamātraparyavasannā, samaṃ prakṛte'pi, anyatrābhiniveśāt/ na ca- `na jānāmī'ti jñaptivirodhitvasyaivānubhavāt kathaṃ vṛttivirodhitvam? tvanmate caitanyasyaiva jñaptitvāt, caitanyajñānayoravirodhe jñānatvājñānatvāyogāditi- vācyam/ manmate vṛttipratibimbitacaitanyaṃ jānāmīti vyavahāraviṣayaḥ/ tathā ca na jānāmītyanena vṛtticitorubhayorapyajñānabirodhitvaṃ viṣayīkriyate/ evaṃ ca na caitanye'jñānavirodhitvam, nāpi vṛttau, vṛttyupārūḍhacita evārthaprakāśakatvena tathātvāt/
nanu- vṛtterapyarthaprakāśakatvaṃ vinā jātiviśeṣeṇaivājñānatatkāryanivartakatve icchādi nivartyadveṣādivat sattvāpattyā śuktyādijñānavadarthaprakāśakatvena tannivartakatve vaktavye caitanyasyāpi tatsattvena tannivartakatvāvaśyambhāvena tannivṛttyāpātaḥ, nityātīndriye parokṣavṛttau satyāmapyajñānānivṛttyā sukhādāvaparokṣavṛttyabhāve'pi sphuraṇamātreṇājñānādarśanena cānvayavyatirekābhyāṃ sphuraṇasyaivājñānavirodhitvād- iti cenna, pramāṇavṛttyupārūḍhaprakāśatvena nivartakatvaṃ brūmaḥ, na tu jātiviśeṣeṇa, prakāśatvamātreṇa vā/ ato necchādinivartyadveṣādivadetannivartyānāṃ sattvāpattiḥ, na vā caitanyamātrasya nivartakatvāpattiḥ/ ata eva- śābdādivṛttau satyāmapi ajñānānivṛttyā sukhādau pramāṇavṛttyabhāve sphuraṇamātreṇājñānādarśanenanānvayavyatirekābhyāṃ sphuraṇasyaivājñānādau virodhitvamiti- nirastam, parokṣavṛtterviṣayaparyantatvābhāvena na viṣayagatājñānanivartakatvam, sukhādau ca jñātaikasattvādajñānanivṛttiṃ vinaivājñānādarśanam/ ato'nvayavyatirekayoranyathāsiddhyā sphuraṇamātraṃ nājñānavirodhi/ na cātmano'jñānāśrayaviṣayatve svasattāyāmaprakāśāvidhuratvena svaprakāśatvasādhanāyogaḥ, paripūrṇatvādinā aprakāśavidhuratvābhāve'pyadhyāsādhiṣṭhānatvādinā prakāśamānatayā'prakāśavidhuratvasambhavāt/
na ca- vṛtticitorvaiṣamyoktirayuktā, vṛttivatsākṣiṇo'pi samānaviṣayatayā ajñānavirodhitvānubhavād, anyathā sākṣivedye caitrecchāsukhādau maitrasyeva caitrasyāpyajñānaṃ syāt, no cenmaitrasyāpyajñānaṃ na syāditi- vācyam, sākṣiṇi yadajñānavirodhitvamanubhūyate tannājñānanivartakatvanibandhanam, kintu svaviṣaya icchādau yāvatsattvaṃ prakāśādajñānāprasaktinibandhanam/ vṛtteśca svaviṣaye prasaktājñānanivṛttinibandhanamevetyubhayorvaiṣamyoktiryuktaiva/ ajñānāprasaktereva caitrecchādau caitrasya nājñānavyavahāraḥ, maitrasya tu pramātrajñānādeva tad‌vyavahāraḥ/ na ca- tarhyātmanyapi tata eva tadaprasaktiriti- vācyam, dattottaratvāt/ kiṃ ca sākṣivedyatvaṃ tadaprasaktau tantram, ātmā tu na tadvedyaḥ, cidrūpatvāt prakāśa eveti/ na ca- tarhi sutarāmajñānānupapattiḥ tejasīva tamasaḥ, anyathā ghaṭādirālokamivātmāpi svavyavahāre jñānāntaramapekṣeteti- vācyam, ajñānāvṛtatvād ghaṭavadajñānanivartakāntarāpekṣā cettarhīṣṭāpattiḥ, vṛtterevāpekṣaṇāt, prakāśāntarāpekṣāyāṃ jaḍatvasyopādhitvāt prakāśatve'pyajñānāvirodhitvasyopapāditatvāt/ ata eva sarvaṃ vastu jñātatayājñātatayā ca sākṣicaitanyasya viṣayaḥ, jñānājñānayoḥ svaviṣayāvacchinnayoreva bhānāt/ etena- andhakārāvṛtavat jñānābhāvavācchedakaviṣayavaccājñānāvṛtasyāpyaprakāśena sākṣivedyatvāyoga iti nirastam; viṣayāvacchedenānubhavavirodhāt/

nanu- vṛtterajñānavirodhitve'pyātmaviṣayā vṛttiridānīmapyastyeveti kathaṃ tatrājñānam? kiṃ ca tvanmate ghaṭādyaparokṣavṛtterapi ghaṭādyavacchinnacidviṣayatvena sutarāṃ cityajñānāsambhavaḥ/ na ca- viśiṣṭacaitanyarūpajīvaviṣayā vā ghaṭāvacchinnacaitanyaviṣayā vā vṛttirajñānaviṣayībhūtakevalacidaviṣayatvādajñānavirodhinī na syāditi- vācyam, `daṇḍī caitra' iti vṛttyā caitrājñānānabhibhavāpātāt/ ghaṭākāśajñāne mahākāśājñānasya mahattvājñāne paryavasānam/ ata evākāśo jñāta iti pratītiḥ/ na ca śravaṇādijanyaiva vṛttirajñānavirodhinī, bhramakālīnāparokṣajñānānadhikaviṣayajñānena kāraṇāntarajanyenāpi ajñānānivṛttāvatiprasaṅgād, anadhikaviṣayatve śravaṇādivaiyarthyāt, satyatvāpātācceti- cenna, yāvanti jñānāni tāvantyajñānānīti mate ajñānaviśeṣaḥ evajñānapakṣe avasthāviśeṣaḥ śaktiviśeṣo vā avidyāgato viśiṣṭagocaravṛttyā nivartata eva/ prapañcanidānabhūtaṃ tattvamasyādivākyajanyākhaṇḍārthagocaravṛttinivartyamajñānaṃ paramavaśiṣyate, bhedabhramasyānubhūyamānatvāt/ yathā ayamiti jñānāttatrājñāne nivṛtte'pi so'yamityabhedagocaravṛttinivartyājñānamavaśiṣyate/ tathā ca viṣayakṛtaviśeṣābhāve'pi kāraṇaviśeṣajanyatvena viśeṣeṇa nivartakatve śravaṇavaiyarthyaṃ satyatāpattiśca nirastā, anyathā so'yamityatrāpyagateḥ/ kiṃ ca jīvaviṣayā vṛttiravidyāvṛttiḥ, na tu pramāṇavṛttiḥ, tasyā evājñānavirodhitvāt/ taduktaṃ vivaraṇe- `jīvākārāhaṃvṛttipariṇatāntaḥkaraṇena jīvobhivyajyata' iti/ asyārthaḥ- jīvākārāhaṃtvaprakārikāvidyāvṛttiḥ, tayā pariṇatāntakaraṇenāntaḥkaraṇapariṇāmabhūtajñānarūpavṛttisaṃsargeṇa jīvo'bhivyajyata iti/
na ca- `ghaṭo'ya'miti jñānena caramavṛttinivartyājñānamapi nivartatāmiti- vācyam, tadavacchinnājñātatvaprayojakājñānaviśeṣādereva tadavacchinnajñānanivartyatvasya phalabalena svīkārāt/ avatamasa iva viṣayaprakāśakālokasya sarvatamo'nivartakatve'pi kiñcittamonivartakatvam/ tasmātsiddhamāśrayatvaviṣayatvabhāginī śuddhaciditi/
etena- dehādibhedo vā abhoktṛtvādyabhedo vā brahmābhedo vā advitīyamātrābhedo vā tadviśiṣṭātmā vā na tadviṣayaḥ, teṣāmātmaṃmātratve uktadoṣād, bhinnatve advaitakṣateḥ, āvidyakatve anyonyāśrayāditi anuktopālambhanam- apāstam/ brahmābhedāderātmamātratāpakṣe tasyājñānaviṣayatvameva, doṣasya parihṛtatvāt/ yattu prasaṅgāduktam- dvitīyābhāvopalakṣitātmano'jñānaviṣayatve tādṛśa syaiva caramavṛttiviṣayavatvaṃ vācyam, tathā ca vedāntānāmapyupalakṣaṇarūpaprakārayuktoktātmaparatve akhaṇḍārthatāhāniḥ, akāke kākavadityasyevāsyāpyaprāmāṇyāpattiḥ, upalakṣaṇasya mithyātvād- iti/ tatrākhaṇḍārthavāde vakṣyāmaḥ/
na ca- nyūnāpyaṅguliradhikamācchādayati, aviṣayasambandhinī kathamadhikamācchādayeditivācyam, dattottaratvāt/ tasmādavidyā svarūpata āśrayato viṣayataśca sunirūpā/
ityadvaitasiddhāvavidyāyā viṣayopapattiḥ/
[/1-2-32]
[1-2-33]
advaitasiddhiḥ
tataścāhaṅkārādisṛṣṭiḥ/ nanu- ahamartha ātmaiva, tasya kathamavidyātaḥ sṛṣṭiḥ? na ca- suṣuptau svayaṃ prakāśamānasyātmanaḥ sambhave'pyanevaṃvidhasyāhamarthasyābhāvaḥ, yadi ca suṣuptāvahamarthaḥ prakāśeta, tarhi smaryeta hyastana ivāhaṅkāraḥ, anubhūte smaraṇaniyamābhāve'pi smarthamāṇātmamātratvāditi- vācyam, hetorasiddheḥ, tarke iṣṭāpatteḥ/ na hyadyāpi svaprakāśātmānyatvamahamarthe siddhamasti/ ātmānyatvenāprakāśatvasādhane tena ca tadanyatvasādhane anyonyāśrayaḥ/ na cāhamarthasyāparāmarśaḥ, sukhamahamasvāpsaṃ na kiñcidavediṣamiti tasyaiva parāmarśāditi- cenna, ahaṅkārastāvadicchādiviśiṣṭatayaiva gṛhyata ityāvayoḥ samam/ suṣuptau ca necchādaya iti kathaṃ tadā'hamarthānubhavaḥ? na ca- icchādiguṇaviśiṣṭa evāhamartho gṛhyata ityatra na naḥ sampratipattiriti- vācyam, guṇigrahaṇasya guṇagrahaṇavyāptatvād, anyathā rūpādihīno'pi ghaṭaḥ pratheta/ na ca- rūpādirahitānāṃ teṣāmasattvaṃ tatra bījamitivācyam, pūrvarūpanāśāgrimarūpānutpattikṣaṇādyakṣaṇādau tadvināpi sattvāt/ evaṃ ca guṇagrahaṇe kathaṃ guṇigrahaṇam? tathā ca nirguṇa evātmā gṛhyata iti svīkartavyam/ anubhavābhāve ca na tasya jāgare parāmarśaḥ/ tathā cājñānāśrayatvena suṣuptāvanubhayamānādātmano'haṅkāro bhinnaḥ/ evamevātmānyatve siddhe asvaprakāśatvasādhane nānyonyāśrayaḥ/ na ca tarhi `ahamasvāpsa'mityahamarthasya parāmarśānupraveśānupapattiḥ, tadaṃśe parāmarśatvāsiddheḥ/ evaṃ satyapi yathā'jñānāṃśe tasya parāmarśatvaṃ, tathopapāditamadhastāt/ yadyapyahamasvāpsamityādijñānānnānya ātmaparāmarśaḥ, tathāpyahamarthasya suṣuptikālānanubhūtatvena tatkāle ajñānāśrayatvena cānubhūtātmanyeva parāmarśatvaparyavasānam/ ata eva cidasvapīt svayamasvapīditi parāmarśākāratāpattirnirastā, tatkālānubhūtāntaḥkaraṇasaṃsargeṇa ahamityākāropapatteḥ/ yattūktaṃ vivaraṇe- `antaḥkaraṇaviśiṣṭa evātmani pratyabhijñānaṃ brūmaḥ, na niṣkalaṅkacaitanye, tasya mokṣāvasthāyinaḥ śāstraikasamadhigamyatvād'iti/ tadatra na virodhāya, mokṣāvasthāyinaḥ śāstraikasamadhigamyatvāditi hetūktyā na niṣkalaṅka iti upādhimātravirahiṇi pratyabhijñānaniṣedhena cāntaḥkaraṇapadasya upādhimātraparatvāt/ tathā ca suṣuptāvapyajñānopahita evātmā gṛhyate/ kiṃ cāntaḥkaraṇaviśiṣṭe pratyabhijñānaniṣedho nābhijñānaṣedho'pīti na virodhaḥ, suṣuptāvabhijñāyā evoktatvāt/ na ca yadyahamartho na parāmṛśyeta, tarhi etāvantaṃ kālaṃ supto'hamanyo veti' saṃśayaḥ syāt, na tvahameveti niścaya iti vācyam, suṣuptikālānubhūtātmaikyādhyāsāditi gṛhāṇa/ yathā pūrvadinānubhūtadevadattādabhinnatayānubhūte caitre so'yaṃ na veti na saṃśayaḥ, kintu sa eveti niścayaḥ/ kiñca niścaye sati saṃśayābhāvaniyamaḥ, na tu niścayābhāve saṃśayaniyamaḥ/ taduktam- `ārope sati nimittānusaraṇam, na tu nimittamastītyāropaḥ' iti/ na ca- etāvantaṃ kālamahaṃ svapnaṃ paśyannāsaṃ jāgradāsamityatrevāhamasvāpsamityatrāpi ahamaṃśe parāmarśatvānubhavāt kathaṃ tatrāparāmarśatvamiti- vācyam, parāmṛśyamānātmaikyāropāttadbhanāṃśe parāmarśatvābhimānāt/
na ca- aparāmarśe parāmarśatvāropo na dṛṣṭa iti- vācyam, tadbhinne tattvenānubhūyamāne parāmarśatvāropadarśanāt/

ata eva- ahamarthasyātmānyatve yaḥ pūrvaṃ duḥkhī, so'dhunā sukhī jāta itivad yaḥ pūrvaṃ madanyaḥ suṣuptaḥ so'dhunā ahaṃ jāta iti dhīḥ syāditi- nirastam, yathā duḥkhitvena prāk jñānaṃ, tathā madanyatvena prāk jñānābhāvāt/ suṣuptāvahamarthāprakāśavat tadanyatvasyāpyaprakāśa eva/ evaṃ ca prāgasattvāgrahaṇāt pūrvakālagṛhītenābhinnatayā gṛhyamāṇatvācca nāhaṅkāre janmapratyayaḥ vivekināṃ caitādṛgbuddhāviṣṭāpatteḥ/ na ca- siddhe ahamarthasyātmānyatve parāmṛśyamānātmaikyāropaḥ, siddhe ca tasmin suptāvaprakāśenāhamarthasyātmānyatvasiddhirityanyonyāśraya iti- vācyam, ātmānyatvasiddheḥ prāgevāhamarthāparāmarśasya sādhanād, ahamasvāpsamityasyaivātmaparāmarśatvāṅgīkāreṇa na dṛṣṭahānādṛṣṭakalpanāpattiḥ/ ata eva ca suṣuptāvahamarthaprakāśe hyastana iva smaryetetyatra neṣṭāpattyavakāśaḥ/ kiṃ ca `etāvantaṃ kālamahamityabhimanyamāna āsa'miti parāmarśaḥ syāt/ na ca- ahamarthaprakāśe tadabhimānāpādanaṃ karṇasparśe kaṭicālanamiti- vācyam, tavaiva hi tat/ ahamarthamātrasāpekṣatayā tadabhimānaprakāśayorubhayoḥ samavyāptatayā parasparaprakāśena parasparaparāmarśāpādanasyāvyadhikaraṇatvāt/ na ca tavāpi `ātmetyabhimanyamāna āsa'miti parāmarśāpattiḥ, ahaṅkārasya tatra tantratayā tadabhāve tadāpādayitumaśakyatvāt/ yattu- suṣuptāvahamartho bhāsata eva/ `na kiñcidahamavediṣa'miti ajñānaparāmarśasyātmādyajñānādanyadivāhamarthājñānādanyadevājñānaṃ viṣayaḥ, anyathā virodhād- iti/ tadajñānavijṛmbhitam, na hi sākṣivedanamajñānavirodhi/ suṣuptau ca yathāhamarthānavabhāsaḥ tathoktam/ na vijānātyayamahamastīti śrutirapi tadānīṃtanāhamarthājñāne pramāṇam/ na ceyaṃ śrutirnātmānaṃ na parāṃśceti suṣuptāvātmājñānaśrutivadviśeṣājñānaparā, `aharaharbrahma gacchanti sati saṃpadya na vidu'rityātmavedanabodhakaśrutivirodhena viśeṣājñānaparatvaṃ yuktam/ na ca prakṛte tathā, virodhābhāvāt/
yattu- ahamarthastāvat smartā/ sa cāvidyāvacchinnacaitanyaṃ vā? antaḥkaraṇāvacchinnacaitanyaṃ vā? ādye yo'hamakārṣaṃ so'haṃ sauṣuptikājñānādi smarāmītyanubhavavirodhaḥ/ antye tvahamarthasyaiva tadanubhavitṛtvaṃ vācyam, smṛtisaṃskārānubhavānāmekāśrayāṇāmeva kāryakāraṇabhāvād, yo'hamanvabhūvaṃ so'haṃ smarāmī'ti pratyabhijñānācca iti/ tanna, dattottaratvāt/ uktaṃ hyavidyāvacchinnacaitanyamanubhavitṛ, tadeva cāntaḥkaraṇāvacchedenānubhūyamānaṃ smartriti na tayorvairūpyam/ na ca- avidyāvacchinnacito'pi naikyamasti, antaḥkaraṇarūpopādhibhedena bhedāditi- vācyam, avidyāvacchinna evāntaḥkaraṇāvacchedāt/ na ca- tathāpyavidyāntaḥkaraṇarūpopādhibhedena maṭhākāśatadantaḥsthaghaṭākāśayoriva upahitabhedaḥ syāditi vācyam, dṛṣṭāntāsampratipatteḥ/ tayorevopādhyoḥ parasparamupahitabhedakatvam, yau parasparānupahitamupadhattaḥ/ anyathā kambvacchinnagrīvāvacchinnākāśādanya eva ghaṭākāśaḥ syāt/ na caivaṃ suṣuptāvahamarthābhāve ahaṃ nirduḥkhaḥ syāmitīcchayā suṣuptyarthaṃ pravṛttyayogaḥ, `kṛśo'haṃ sthūlo bhavāmī'tivat pravṛttyupapatteḥ/ na ca- tatra kārśyādiniṣkṛṣṭasya śarīrasyaiva sthaulyādhikaraṇatayā vivekināmud‌deśyatvamiti- vācyam, prakṛte'pyantaḥkaraṇādiniṣkṛṣṭasyaiva tadud‌deśaviṣayatvāt/
nanu- `yo'haṃ suptaḥ sohaṃ jāgarmi' `yo'haṃ pūrvedyurakārṣaṃ so'hamadya karomī'ti pratyabhijñānupapattiḥ, ahamarthasya bhedāt/ kṛtahānākṛtābhyāgamaprasaṅgaśca, karturbhoktuścāhamarthasya bhinnatvād, abhinne caitanye kartṛtvādyabhāvāt, tadāropasyāpyabhāvād, dehādāvatiprasaṅgācceti- cenna, suṣuptau kāraṇātmanā sthitasyaiva utpattyaṅgīkāreṇa sarvopapatteḥ/ na ca- `atha haitatpuruṣaḥ svapitī'tyārabhya `gṛhītaṃ cakṣurgṛhītaṃ śrotraṃ gṛhītaṃ mana' ityādiśrutau manaādīnāmevoparamokternāhaṅkāroparama iti- vācyam, manasa uparame tenaivāhaṃkāroparamasyāpi prāpteḥ/ ahaṅkāro hi anubhavāmītyātmānubandhyanubhavasyāhaṃ kartetyacidanubandhikartṛtvādeścāśrayaḥ cidacitsaṃvalanātmakatvādadhyasya/ tasya cācito'ntaḥkaraṇasyoparame uparatiḥ/ `athāto'haṅkārādeśaḥ athāta ātmādeśa' iti śrutirapi pṛthagupadeśena pārthakye pramāṇam/

nanu- ātmanastvanmate `sa evādhastā'dityupadiṣṭena bhūmnevāhaṅkāreṇāpyaikye'pi pṛthagupadeśo yuktaḥ/ na ca- bhūmātmanorbhinnatvena pratyakṣasiddhayoḥ pṛthagupadeśa aikyārthaḥ, dvayoḥ sārvātmyāyogād, ahaṅkārasya tu ātmaikatvena pratyakṣasiddhasya pṛthagupadeśo bhedārtha iti vācyam, ahamarthādanyasyātmano bhūmākhyabrahmabhinnatvena pratyakṣāsiddhatvāttayorapyupadeśo bhedārthaḥ, ahamarthasya tu brahmabhinnatvena pratyakṣasiddhatvāt tayorupadeśa aikyārtha eva kiṃ na syāt- iti cenna, ahaṅkārād bhinnātmano bhūmarūpabrahmabhinnatvasya pratyakṣāsiddhatve'pi tadabhinnatvasyāpi tadasiddhatayā ubhayoḥ sārvātmyopadeśānupapattisahakāreṇāsyāḥ śrutestayorabhedaparatvamucitam, prakṛte cābhedaparatve virodhaḥ, jaḍājaḍayoraikyāyogāt/ na ca- tvanmate bhūmāhaṅkārātmanāṃ bimbapratibimbamukhasthānīyāvidyopādhikabrahmajīvacinmātratvasambhavenāhaṅkārasya jīvāt pārthakyāsiddhiriti- vācyam, `yatra nānyat paśyati' `sa evādhastā'dityādinā bhūmasvarūpottyanantaraṃ yatretyadhikaraṇādhikartavyanirdeśātsa iti pārokṣyanirdeśāca draṣṭarjīvādanyatvaprasaktau tadvāraṇārthaṃ `athāto'haṅkārādeśa ityahaṅkāreṇa bhūmni nirdiṣṭe ahaṅkārasya dehādisaṅghāte avivekiprayogadarśanāt tadabhedaprasaktau niṣkṛṣṭāhaṅkārakevalātmasvarūpamādāya `athāta ātmādeśa'iti draṣṭṛbheda ucyata ityetādṛśārthaparatvena bimbapratibimbakalpanāyā atrāsambhavāt/ sambhave vā avidyopādhikajīvasyāhaṅkāratvoktiḥ sthūlārundhatīnyāyena/ ata eva- `sa evedaṃ sarvam' `ahamevedaṃ sarvam' `ātmaivedaṃ sarva' mityādyupasaṃhārāṇāṃ `sa evādhastādahamevādhastādātmaivādhastā'dityupakramaiḥ `sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarva' ityādismṛtibhiśca sarvagatatvaparatvena na sārvātmyaparatvam, yenāhaṃpadasya niṣkṛṣṭāhaṅkāracaitanyaparatvaṃ syāt/ sarvagatatvaṃ cānekeṣvapi sambhavatyeva/ bhūmātmopadeśābhyāmeva brahmātmaikyasiddhyā madhye ahaṅkāropadeśavaiyarthyaṃ ceti- nirastam/ `sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita' iti praśnānantaraṃ kiṃ kvacidadhiṣṭhānatvamātraṃ pṛṣṭaṃ? paramārthataḥ kvacidadhiṣṭhitatvaṃ vā? ādye sve mahimnītyuktvā dvitīye bhūmātiriktameva nāstītyetadarthapara- `anyo hyanyasmin pratiṣṭhita' iti pūrvavākyānusāreṇa `sa evādhastā'dityāderapi sārvātmyaparatve niścite ekatraiva vākye upakramādikalpanenārthāntarākalpanāt, kalpyamānasya ca prakṛtārthānupapādakatvāt, sarvagatā jātiriti pakṣe vyāpakajāteriva bhūmno'pi anyādhiṣṭhitatvasambhavāt, `sarvaṃ samāpnoṣī'tyādismṛteḥ sārvātmyaparatvasya upapāditatvāt/ nāpi madhye ahaṅkāropadeśavaiyarthyam, brahmaṇa āparokṣyāya ahaṅkāraikyokteḥ/ na ca- tvanmate pratyagartharūpasyātmana evāparokṣaikarasattvena tadaikyoktyaivāparokṣyasiddhyā ahaṅkāre avidyamānasārvātmyoktyayoga iti- vācyam, ātmasambandhenaivāhaṅkāro'pyaparokṣa ityātmaikyādevāparokṣyaṃ yadyapi siddhaṃ, tathāpyahaṅkāre āparokṣyasya suprasiddhatvādahaṅkāroktirnāyuktā/ yattu-
`bhūmā nārāyaṇākhyaḥ syāt sa evāhaṅkṛtiḥ smṛtaḥ/
jīvasthastvaniruddho yaḥ so'haṅkāra itīritaḥ/
aṇurūpo'pi bhagavān vāsudevaḥ paro vibhuḥ/
ātmetyuktaḥ sa ca vyāpī'
ityādismṛtyā śruteḥ sārvātmyaṃ nārthaḥ, kiṃ tu sarvagatatvam- iti/ tanna, śrutivirodhena smṛtereva sārvātmyaparatvam, na tu smṛtyā śruteranyathā nayanam/ na ca- mokṣadharme-
aniruddho hi lokeṣu mahānātmā parātparaḥ/
yo'sau vyaktatvamāpanno nirmame ca pitāmaham//
so'haṅkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ/
ityanena `saiva hi satyādaya' iti sūtreṇa cāhaṅkārasyātmatvam, anyathā vyāptyuktirayuktā syāditi- vācyam, `ahaṅkāraścāhaṅkartavyaṃ ce'ti śruteḥ `mahābhūtānyahaṅkāra' iti smṛteḥ ahaṅkārasya vyāpakatvāsambhavād `ahaṃ manurabhavamityādāvivāhampadasya niṣkṛṣṭāhaṅkāracaitanyaparatvāt/ nanu- anayoḥ śrutismṛtyormahattattvakāryaṃ manaādīnāṃ kāraṇaṃ vaikārikādibhedena trividhamahaṅkārādipadavācyaṃ viṣayaḥ, na tvahamarthaḥ, tathā ca smṛtiḥ-
mahattatvādvikurvāṇādbhagavadvīryacoditāt/
kriyāśaktirahaṅkārastrividhaḥ samapadyata//
ityāderaviruddhārthamādāyopapatteḥ/ viruddhārthatvakalpanāyāṃ `buddhiravyaktameva ce'tyatra kṣetre pratyuktabuddhiśabdena saṃvida uktau saṃvido'pi kṣetratvāpattiḥ/ na ca- buddhiśabdasya nānārthatvam, na tvahaṅkārasyātmātiriktārthakatvamiti- vācyam`dambhāhaṅkārasaṃyuktā' ityādau dehe ahambuddhau garve ca prayogeṇa `garvo'bhimāno'haṅkāra' ityabhidhānena cāhamarthavācitvaniyamābhāvāt, tathā cātmavācyahaṃśabdo'smacchabdasiddhaḥ, ahaṅkāraśabdo'nātmavācī/ tatparyāyastvahaṃśabdo māntāvyayamiti- cenna, māntadāntatvabhedenārthabhedakalpanamayuktam/ sarveṣāmeva teṣāṃ `aha'miti pratīyamānāhaṅkāraviṣayatvameva, paryāyatayaiva prayogadarśanāt/ ahaṅkārātiriktātmani prayogastu lakṣaṇayā, māntadāntatvenānirdhāritāhaṃśabdasyāhaṅkāre prayogadarśanasya niyāmakatvāt/ yathā-
aniruddho hi lokeṣu mahānātmā parātparaḥ/
yo'sau vyaktatvamāpanno nirmame ca pitāmaham// iti/
so'haṅkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ/
ityatra lakṣaṇayā'haṅkāraśabdaḥ ātmanīti/ yattu ahamarthe ātmānātmadharmadarśanamasiddham, kartṛtvāderātmadharmatvād- iti/ tatra kartṛtvāderanātmadharmatvaṃ yathā tathā vakṣyāmaḥ/ nanu- anātmadharmatve'pi kartṛtvādestadāśrayasyābhāne'pi kartṛtvādikamātmani bhāsatām, `gauro'ha'mityatra śarīragatagauratvamiveti cenna, dṛṣṭāntāsampratipatteḥ, tatrāpi dehatvenābhāne'pi gauratvamanuṣyatvādinā tatpratīteḥ/
anumānaṃ ca- ahamarthaḥ, anātmā, ahaṃpratyayaviṣayatvāt, śarīravat/ na cāhamarthāntargatādhiṣṭhānabhūtacito'pi tatpratyayaviṣayatvāt tatra vyabhicāraḥ, yena rupeṇāhampratyayaviṣayatā, tena rūpeṇa tasyāpyanātmatvāt svarūpeṇāhampratyayaviṣayatvābhāvānna vyabhicāraḥ/ ahamarthaḥ, ātmānyaḥ, ahaṃśabdābhidheyatvāt, ahaṃkāraśabdābhidheyavat/ na cātrāsiddhiḥ, paryāyatāyā darśitatvāt/ na ca- tvayāpyātmano gauro'hamityanātmāropādhiṣṭhānatvaṃ, mā na bhūvaṃ bhūyāsamityādinā paramapremāspadatvaṃ, ahamarthasya svasattāyāṃ prakāśāvyabhicāreṇātmanaḥ svaprakāśatvaṃ coktam, tatsarvamahamarthasyānātmatve na yuktaṃ syāditi- vācyam, idama ivādhiṣṭhānāvacchedakatvenādhiṣṭhānatvokteḥ/ paramapremāspadatvamahamarthe ātmaikyāropāt/ na caivamanyonyāśrayaḥ, suṣuptikālīnaprakāśāprakāśābhyāṃ vaidharmyeṇa bhedasādhanāt/ na cāhamarthapremṇo'nyasya premṇo'nanubhavaḥ, parāmarśasiddhasuṣuptikālīnatādṛśapremānubhavasya sattvāt/ na ca ahite hitabuddhyā premotpattidarśane'pi apremāspade pramāspadatāropo na dṛṣṭa iti- vācyam, ahamarthe ātmaikyāropanibandhanaṃ premāspadatvam, na tu svābhāvikamiti brūmaḥ, na tu premāspadatvāropam/ ahamarthātmanorbhede'pi ahamarthasya prakāśāvyabhicāraḥ svaprakāśātmasambandhaṃ vinā na ghaṭata iti so'pi tatra pramāṇamiti nāyuktileśo'pi/ na ca-
samāropyasya rūpeṇa viṣayo rūpavān bhavet/
viṣayasya tu rūpeṇa samāropyaṃ na rūpavat//

iti vācaspatyukterantaḥkaraṇagatāpremāspadatvasyaivātmani pratītyāpattiriti- vācyam, kimadhiṣṭhānagatadharmasyāropye'bhānamāpādyate? āropyagatadharmasyādhiṣṭhāne bhānaṃ vā? nādyaḥ, yaddharmavattayā jñāyamāne adhiṣṭhāne āropyanivṛttistasyaivāropye'bhānaniyamena prakṛte tadabhāvāt/ na dvitīyaḥ, adhiṣṭhānagatadharmapratītyavirodhinaḥ āropyagatasyādhiṣṭhāne bhāne'pi prakṛte avirodhāt/ ātmaikyādhyāsakāla eva premāspadatvasambhavenāropye'pi apremāspadatvāpratīteḥ kuto viṣaye tatpratītiḥ? yathā idamiti rajatādhyāsakāla eva rajate anidantvāpratītiḥ/ yattu- kaiścit parihriyate- sukhānubhavarūpasyātmano ahamarthāt bhedenaiva sukhamanubhavāmītyādau pratītiḥ- iti, tanna, vaiṣayikasukhānubhavasyātmānyatvāt/ na ca- mokṣe ahamarthābhāvenātmanāśo mokṣa iti bāhyamatāpattiḥ, premāspadasyāhamarthasya tvanmate'pi nāśāt, tadanyasya śūnyasya tanmate'pyanāśāditi- vācyam; aupādhikapremāspadanāśena bāhyamatapraveśāpattau śarīranāśe'pi tadāpatteḥ/ etāvatāhamarthasya muktyananvaye'pi `māmamṛtaṃ kṛdhi' `jyotirahaṃ virajā vipāpmā bhūyāsamiti śrutirapi caitanyagatamevāmṛtatvaṃ viṣayīkaroti, `ahaṃ puṣṭaḥ syā'mitīccheva svasamayavidyamānaśarīravṛttipuṣṭim/ na ca- `śarīraṃ puṣṭaṃ syā'diti śarīramātre puṣṭīcchāvad `ātmamātraṃ muktaṃ syā'ditīcchāyā adarśanena mukteraniṣṭatvāpattiriti- vācyam; icchāsamaye antaḥkaraṇādhyāsasambhavena yadyapi nātmamātragatamuktīcchā, tathāpi viśiṣṭagatamuktīcchāyā eva vivakṣitavivekena viśeṣyamātragatamuktiviṣayatvaparyavasānāt tasyāmiṣṭatvopapatteḥ/ na cāhamarthasyāntaḥkaraṇagranthitve `mama mana iti dhīrna syāt; cidacid‌granthirahaṅkāraḥ, acinmātramantaḥkaraṇam iti bhedena ṣaṣṭhyupapatteḥ/ na caivaṃ- `manaḥ sphurati mano'stī' tyādijñānādahamiti jñānasya vaiṣamyānubhavo na syāt, cidacitsambalanaviṣayatvāviśeṣāditi- vācyam, saṃvalanaṃ hi na sambandhamātram, kintu tādātmyena pratibhāsaḥ/ sa ca tatra nāstīti viśeṣāt/
nanu- sarvāpi bhrāntirdvyaṃśaviṣayā; anyathā niradhiṣṭhānakabhramāpatteḥ, na ca `aha'miti buddheḥ dvyaṃśatvamanubhūyate/ kalpyate cet, ātmeti buddherapi dvyaṃśatvaṃ kalpyatāmiti- cenna, kimidaṃ dvyaṃśaviṣayatvam? adhiṣṭhānāropyaviṣayatvaṃ cettarhīṣṭāpattiḥ, ahamarthamithyātvasyaiva dvitīyāṃśaviṣayatve pramāṇatvāt/ ātmetyatra tu dvyaṃśaviṣayatve naivaṃ pramāṇamasti, yena tathā kalpyate/ na ca dvyaṃśaviṣayatvaṃ bhinnabhinnaprakārāvacchinnāropyaviṣayatvam, rajatatvasaṃsargāropanibandhanedaṃrajatamiti pratītau vyabhicārāt/ na hi rajatatve'pi tatra kaścana prakāro bhāsate, rajatādestatra prakāratvakalpane mānābhāvāt, tatkalpanāṃ vinaivopapatteḥ, tathā kalpanāyāmatiprasaṅgādaprayojakatvācca/ yadvā- atrāpi `ahaṃ sphurāmi' `ahamasmī'ti dvyaṃśatā bhātyeva `rūpyaṃ sphurati' `rūpyamastītyatreva/ iyāṃstu viśeṣaḥ- yattatra idaṃtvāvacchinnasphuraṇamadhiṣṭhānamiti idaṃ rūpyamiti dhīḥ, iha tu sphuraṇamātramadhiṣṭhānamiti sphurāmītyeva buddhiḥ/ na ca bhramasyāpyadhyastatvenādhiṣṭhānatvāyogaḥ, bhrānto'si, sphuraṇaṃ caitanyaṃ brūmaḥ, na tvavidyāvṛttyādikam/ evaṃ ca na pratyakṣamahamarthasyātmatve pramāṇam/
nāpyanumānam/ tathā hi- ahamartho, mokṣānvayī, tatsādhanakṛtyāśrayatvāt, sammatavad- ityatra viśeṣavyāptau dṛṣṭāntābhāvaḥ/ na hi kṛtyāśraye mokṣānvayitvaṃ kvacit sampratipannamasti/ sāmānyavyāpteḥ svargasādhanakṛtyāśraye ṛtviji svargānanvayena vyabhicārāt/ ahamarthaḥ, anarthanivṛttyāśrayaḥ, anarthāśrayatvāt, sammatavadityatra śarīre vyabhicāraḥ/ na ca tatrānarthāśrayatvamasiddham, `ahamajña' iti pratītyā ahamīva `sthūlo'hamajña' iti pratītyā śarīre'pi tatsattvād, anyathā asiddhiprasaṅgāt/ anātmatvaṃ, nāhamarthavṛtti, anātmamātravṛttitvād, ghaṭatvavadityatra kṛtyāśrayāvṛttitvamupādhiḥ,/ nāpi `kasminnvahamutkrānte utkrānto bhaviṣyāmi kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmi' `sa prāṇamasṛjata hantāhamimāstisro devatā' ityādau jagatkāraṇe sati prāṇamanaḥsṛṣṭeḥ pūrvamahaṃtvokteḥ, `tadātmānamevāved ahaṃ brahmāsmītyavadhāraṇena śuddhātmano'hantvokteḥ, anavadyasya brahmaṇo'hamullekhokteḥ, `ahamityeva yo vedyaḥ sa jīva iti kīrtitaḥ/ sa duḥkhī sa sukhī caiva sa pātraṃ bandhamokṣayoḥ//' ityādau mokṣānvayokteścaitāḥ śrutayaḥ pramāṇam, viśiṣṭavācakasyaivāhampadasya lakṣaṇayā niṣkṛṣṭāhaṅkāracaitanye prayogāt/ lakṣaṇābījabhūtā'nupapattiruktā/ etena- `māmeva ye prapadyante' ityādismṛtayo'pi- vyākhyātāḥ/ ata eva `tadyo'haṃ so'sā' vityādāvapi lakṣaṇā''śrayaṇīyā, viśiṣṭavācakatvena klṛptasya viśeṣye lakṣaṇāyā āvaśyakatvāt/
// ityadvaitasiddhāvahamarthasyānātmatvopapattiḥ //
[/1-2-33]
[1-2-34]
advaitasiddhiḥ
nanu- kartṛtvaṃ yadyanātmadharmaḥ syāt, kathamātmani bhāseta? na ca- japākusumasthaṃ lauhityaṃ sphaṭika ivāntaḥkaraṇagataṃ kartṛtvamātmanyadhyastaṃ, na tu tāttvikam, nirvikāratvaśrutivirodhāt, suṣuptau buddhyabhāve'kartṛtvadarśanācceti- vācyam, evaṃ hi `raktaṃ kusuma'mitivat kadācid manaḥ kartriti pratyakṣapramā `lohitaḥ sphaṭika' itivat caitanyaṃ kartriti bhramaśca syāditi cenna, kartṛtvaviśiṣṭāntaḥkaraṇasya caitanyātmanādhyāsena na tathā pratītiḥ, kusumasya tu sphaṭikātmanā nādhyāsa iti vaiṣamyāt/ na ca- adhiṣṭhānātmanā'nadhyastajapākusumasthānīyamupādhiṃ vinā bhīṣaṇatvādiyuktasarpasya rajjvātmaneva kartṛtvādiyuktabuddheścidātmanādhyāse rajjau bhīṣaṇatvāntarasyevātmani kartṛtvāntarasyānadhyāsena sopādhikatvaṃ na syāditi- vācyam, ātmani kartṛtvāntarasyaivādhyāsāt/ na ca tarhi kartṛtvadvayasya vivicya pratītiḥ syāt, ātmāntaḥkaraṇayoraikyādhyāsāt/ rajjusarpādau adhyasyamānakrūratvādiviśiṣṭasarpāpekṣayā adhikasattākasya sarpāntarasya sambhavena nāyamupādhiḥ, ato nirupādhikatvam/ atra tvadhyasyamānāntaḥkaraṇāpekṣayā kartṛtvādidharmaviśiṣṭamanyadadhikasattākaṃ nāstyeveti antaḥkaraṇamatropādhiriti na sopādhikatvānupapattiḥ/ na ca evamapi mano na sphuraṇam, kintu sphuratīti tayorbhedadhīdaśāyāṃ pratyekaṃ `raktaṃ kusumaṃ' `sphaṭiko raktaḥ' itivat `manaḥ kartṛ' `caitanyaṃ kartri'ti pratītyāpattiriti- vācyam, tādātmyāropavirodhibhedagrahasyaiva tatprayojakatvāt, prakṛte ca tadabhāvāt/ yattvabhedagrahadaśāyāmapi `ayaṃ bhīṣaṇaḥ sarpo bhīṣaṇaḥ, ahaṃ gauraḥ śarīraṃ gaurami'tivat `manaḥ kartṛ' `caitanyaṃ kartri'ti pratītiḥ syāditi, tanna, tādātmyagrahasyaiva pratibandhakasya sattvena dṛṣṭāntasyaivāsampratipatteḥ/

yadapi sopādhikatve tantratvenādhiṣṭhānasamasattākatvamupādheḥ taddharmasya vā, adhyasyamānāpekṣayādhikasattākatvaṃ vā tayoriti pakṣadvayamudbhāvya prakṛte taddvayaṃ na sambhavatīti dūṣaṇābhidhānam, tadanuktopālambhanam, yadanvayavyatirekānuvidhāyitayā yatpratīyate tadapekṣayā adhikasattākataddharmāśrayāntarābhāvasyaiva sopādhikatve tantratvāt/ na caivaṃ kṣīrasampraktanīraikyādhyāsanibandhanakṣīradharmapratītiḥ sopādhikī syāt, tasyāḥ sopādhikatve iṣṭāpatteḥ/ nanu- buddhigataṃ kartṛtvaṃ kimahamarthe, ahamarthagataṃ vātmani adhyasyate/ ādye āropitasyāpyanarthasyātmanyabhāve tasya bandhamokṣānadhikaraṇatvāpattiḥ, dvitīye anadhyāsenaiva `ahaṃ karte'ti pratīttyupapattau kimadhyāseneti cenna, ahaṅkārastu cidacid‌granthirūpatayā dvyaṃśaḥ/ tatrācidaṃśe buddhau kartṛtvasattve'pi tadviśiṣṭāyā buddheścityaikyādhyāsaṃ vinā `ahaṃ karte'ti pratīterayogenādhyāsasyāvaśyakatvāt/ etena- āropitakartṛtvasyāpyabhāve ātmano bandhamokṣānadhikaraṇatvaṃ syāditi- nirastam/
na ca `kartā śāstrārthavattvādi'tyadhikaraṇe tvayā'pi sāṅkhyarītyā buddheḥ kartṛtve prāpte, jīvasyaiveti siddhāntitatvena virodhaḥ/ na cāvivekanibandhanaṃ jīvaniṣṭhatvam, avivekasya sāṅkhyamate'pi sattvāditi- vācyam, buddhereva kartṛtvam, bhoktṛtvaṃ caitanyasyeti pūrvapakṣaṃ kṛtvā kartṛtvabhoktṛtvayoraikādhikaraṇyaniyamena bhoktṛtvavat kartṛtvamapyaṅgīkartavyamityuktam, na tu buddheḥ akartṛtvaṃ ātmano vā svābhāvikaṃ kartṛtvaṃmiti/ `yathā ca takṣobhayathā' ityuttarādhikaraṇe pūrvādhikaraṇoktasyātmakartṛtvasya svābhāvikatvapūrvapakṣe aupādhikatvasya sthāpitatvāt/ ato na tadadhikaraṇavirodhaḥ/
yadapi buddheḥ kartṛtve karaṇatvaṃ kathamiti? tadapyayuktam, anyatra kartryā eva buddherupalabdhiṃ prati karaṇatvopapatteḥ/ na ca kartṛtvādyanartharūpabandhasya buddhigatatvena mokṣasyāpi tadanvayāpattiḥ, anarthatannivṛttyoraikādhikaraṇyaniyamāditi- vācyam, kartṛtvādeścetanagatatayaivānarthatayā buddheranarthānāśrayatvāt/ na ca caitanyagatasyānarthatve caitanyasyāpyanarthakoṭau niveśāpattiḥ, ātmasabandhitvenaivānarthasya heyatvenātmano'pi heyatvaṃ sarvamate'pi syāt/ āropitatvapuraskāreṇānarthatvābhāvāt nānyonyāśrayaḥ/ na ca- śuddhātmanaḥ kadāpi nānarthāśrayatvena pratītiḥ, bhramakāle ahaṃ bhoktā pramākāle buddhirbhoktrīti pratīteriti- vācyam, śuddhasya bhoktṛtvādyanarthānāśrayatve'pi upahitasya śuddhātsvābhāvikabhedābhāvena bandhamokṣasāmānādhikaraṇyopapatteḥ/ etena- buddhiḥ śravaṇādikartrīti tasyā eva phalaṃ mokṣo'pi syāditi vācyam, `śāstraphalaṃ prayoktarī'ti nyāyād, anyathā'tiprasaṅgāditi- nirastam,jāteṣṭipitṛyajñayorvyabhicārāt/ na ca pūtaputrakatvaṃ svargabhāgipitṛkatvaṃ vā kartṛgatameva phalam, tasya phalatvenāśravaṇāt/ na ca tādṛkputrakatvaṃ phalena sambandhaḥ, na tu phalamiti- vācyam, evaṃ hi saṃyuktasamavāyādinā pitranyasyāpi tatphalaṃ syāt, aśāstrīyatvāviśeṣāt/ na ca- pitrarthaputragataṃ pūtatvādikaṃ tadanuṣṭhātuḥ pitureva phalam, tena taduddeśāt, na cehātmā antaḥkaraṇārthaḥ yenātmagato mokṣaḥ tasyoddeśyaḥ syāditi- vācyam, ātmā yadyapi nāntaḥkaraṇārthaḥ, ahamarthagatatayā tathāpi phalasyoddeśyatvānubhavād ahamarthasya cātmānātmarūpatvenātmanyapi phale uddesyagatatvānapāyāt/ yadvā- āropitānāropitasādhāraṇaṃ kartṛtvameva phalabhāktve prayojakam, taccātmanyastyeva/ na ca śarīre'pyāropitakartṛtvena phalabhāktvāpattiḥ, phalaparyantamasattvena phalabhāktvāsambhavāt/ na hi kartuḥ phalabhāktvaniyamaṃ brūmaḥ kintu phalabhājaḥ kartṛtvaniyamam, ajanitaphalakarmakartari vyabhicārāt, aprayojaketvācca/
nanu- manasaḥ kartṛtvaṃ na ghaṭate, kṛtikarmatvasya karaṇatvasya ca tadvirodhinaḥ śrutyādisiddhatvād, buddhyabhāve'pi kartṛtvasya śrūyamāṇatvācca/ tathā hi- `tanmano'kurute'tyādau manasaḥ kṛtikarmatvam, `śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvāṃśo manase'tyādiśrutau `śarīravāṅmanobhiryat karma prārabhate nara' ityādismṛtau ca karaṇatvam, `mana udakrāmanmīlita ivāśnan pibannāstaive'tyādiśrutau manautkramaṇe'pyātmanaḥ kartṛtvam, tathā `paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa tatra paryeti jakṣan krīḍan ramamāṇa' ityādau svarūpāvirbhāvarūpaparamamuktāvapi kartṛtvaṃ `kartā vijñānātmā yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā' `ānandabhuktyā prājña' ityādiśrutitaśca kartṛtvam, tathā ca buddhirna kartrīti- cenna, `vijñānaṃ yajñaṃ tanute' ityādiśrutyā manasaḥ kartṛtvena svakṛtikarmatvavirodhe'pi tatreśvarakṛtikarmatvasya upalabdhiṃ prati karaṇatvasya cāvirodhād, īśvare avidyāvṛttirūpajñānecchāvat tadrūpakṛtisambhavāt/

na ca- vijñānapadaṃ brahmaparam, `vijñānaṃ brahma cedveda, tasmāccenna pramādyati, śarīre pāpmano hitvā sarvān kāmān samaśnute/' ityādivākyaśeṣāditi- vācyam, vākyaśeṣoktamumukṣujñeyaśuddhabrahmaṇo yajñakartṛtvāsambhavena kartṛtvena pratipādyamāne vijñāne tato'rthāntaratvaniścayād, `annaṃ brahmetyupāsta' ityetadvākyasamānayogakṣematvācca/ `tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ/ paśyatyakṛtabuddhitvāt na sa paśyatī'tyādi smṛteḥ `prakṛteḥ kriyamāṇānī'tyādismṛteśca/ na cātmani svātantryeṇa kartṛtvaniṣedhabodhakatvamanayoḥ, sāmānyato niṣedhe bādhakābhāvāt/ ata eva `dhyāyatīva lelāyatīve'tyādāvivaśabdaḥ/ na cevaśabdaḥ paratantraprabhau prabhurivetivat jīvakartṛtve paratantratāmātraparaḥ tadvadatra bādhakābhāvāt/ na ca- buddhyabhāve'pi ātmanaḥ kartṛtvaśravaṇād buddheḥ kartṛtvāsambhava iti- vācyam; buddheḥ kartṛtve janakatvamātre vā sarvathā tasyā jīvaniṣṭhatvenābhimatāyāṃ kṛtāvapekṣaṇīyatvena tadabhāve kartṛtvabodhakasya tavāpi mate upacaritārthatvāt, nirdharmakatvanirvikāratvaniṣkriyatvādibodhakaśrutivirodhācca/ na ca- nirdharmakatvarūpadharmabhāvābhāvābhyāṃ vyāghātāt jñānatvasākṣitvādivat satyasyāsatyasya vā jñātṛtvāderapyātmanyeva sambhavācca nirdharmakatvaśrutirna śrūyamāṇārthapareti- vācyam, nirdharmakatvasya dharmābhāvarūpasya brahmasvarūpānatirekeṇa dharmatvābhāvena vyāhatyabhāvāt/ yattvasatyasya satyasya vā jñātṛtvasyātmanyapi sambhava ityuktaṃ/ tadiṣṭameva/ na hyāropitamapi kartṛtvamātmani pratiṣedhāmaḥ/ na ca- nirvikāratvaṃ dravyāntararūpatayā pariṇāmābhāvaparam, na tu viśeṣākārābhāvaparam,taccātmanaḥ kartṛtvādisattve'pyaviruddhamiti- vācyam, dravyāntararūpatayā pariṇāmaniṣedhakamapīdaṃ vākyaṃ nirdharmakaśrutyanusāreṇa viśeṣākāramātrasyaiva niṣedhaparam, sāmānyaniṣedhenaiva viśeṣaniṣedhaprāpteḥ/ nāpi- niṣkriyatve kriyā parispando vā? dhātvartho vā? ādye iṣṭāpattiḥ, dvitīye ātmanyapi astyādidhātvartharūpasattādeḥ sattvenāsiddhiriti vācyam, brahmaṇa eva sadrūpatvena tatra sattāderapyabhāvāt, kriyāpadasya kṛtiparatvācca/ ata eva manaso'bhāve suṣuptau kartṛtvādyadarśanam/ na ca- tadāpi śvāsādikartatvaṃ dṛśyata eva, suṣuptau `bhūrbhūrityeva praśvasitī'ti śruteritivācyam, `na tudvitīyamastī'tyādi śrutyā taṃ prati śvāsasyaivābhāvena tatkartṛtvasya sutarāmasambhavāt/ yadvā- kriyāśaktiprādhānyena prāṇātmakasyāntaḥkaraṇasya tadāpi sattvena tadupādhikakartṛtvasya tadāpi sattvāt/ tathā ca śrutiranyaparā/ darśanaṃ ca draṣṭravidyākalpitaśvāsādiviṣayam/ idaṃ ca dṛṣṭisṛṣṭivāda eva samarthitam/ `kāmaḥ saṃkalpaḥ' ityārabhya `hrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eve'tyantā śrutirapi manasaḥ kartṛtvaparā, na tu manaso nimittatvaparā/ na ca- `manasā vā agre saṃkalpayatī'tyādiśrutyā `ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇa' ityādi śrutyā ca manasaḥ karaṇatvamiti vācyam, manovyatiriktasya saṃkalpānāśrayatvena `manasā vā' iti śruterupacaritārthatvāt/
nāpi(1) ātmā mokṣasādhanaviṣayakṛtimān, tatphalānvayitvāt, sammatavat, (2) ajñānaṃ jñānasamānādhikaraṇam, jñānanivartyatvāt jñānaprāgabhāvavat, (3) dukhādibhogaḥ mokṣasamānādhikaraṇaḥ bandhatvāt, sammatavadityādyanumānairātmanaḥ kartṛtva siddhiriti- vācyam, ādyānumāne āropitānāropitasādhāraṇakṛtimattvaṃ vā sādhyam? anāropitakṛtimattvaṃ vā? ādye iṣṭāpattiḥ/ dvitīye jāteṣṭipitṛyajñajanyaphalānvayini vyabhicāraḥ/ dvitīyānumāne'pi āropitānāropitasādhāraṇajñānādhikaraṇavṛttitvaṃ vā? anāropitajñānādhikaraṇavṛttitvaṃ vā? atrāpyādye iṣṭāpattiḥ/ dvitīye anādibhāvabhinnatvasyopādhitvam/ tṛtīyānumāne āropitānāropitasādhāraṇasambandhena mokṣasāmānādhikaraṇye iṣṭāpattiḥ/ anāropitasambandhena sāmānādhikaraṇye sādhyāprasiddhiḥ/ tasmāt siddhaṃ manasaḥ kartṛtvamātmanyāropyata iti//
ityadvaitasiddhau kartṛtvādhyāsopapattiḥ//
[/1-2-34]
[1-2-35]
advaitasiddhiḥ
nanu- `ahamarthasyānātmatve brāhmaṇo'haṃ kāṇa' ityādipratyakṣaṃ dehendriyādau ātmaikyādhyāse pramāṇaṃ na syād, aikyabuddhāvātmano'viṣayatvāditi- cenna, ahamityasya dvyaṃśatvena cidaṃśe kartṛtvādiviśiṣṭāntaḥkaraṇaikyādhyāsavad brāhmaṇatvakāṇatvādiviśiṣṭadehendriyādyaikyādhyāsenātmaikyaviṣayatvasambhavāt/ tathā cātmani dehendriyādyaikyādhyāso yujyata eva/ naca- evaṃ dehātmaikyasya pratyakṣatve tadvirodhyanumānāgamayoraprāmāṇyaprasaṅgaḥ vahniśaityānumānavat, śrūyamāṇārthe `yajamānaḥ prastara' ityāgamavacca/ tathāca na dehātmanorbhedasiddhiḥ syāditivācyam, candraparimāṇapratyakṣavirodhyanumānāgamādidṛṣṭāntena pratyakṣavirodhinaḥ parīkṣitāgamānumānādeḥ prāmāṇyasya vyavasthāpitatvena tathāpi tayorbhedasiddhisambhavāt/ na ca- parasparabhinnatvena niścitānāṃ dehendriyādīnāṃ yugapadekātmaikyādhyāsāyogaḥ, na hi bhinnatvena niścitayo rajataraṅgayorekadaikaśuktikāyāmaikyādhyāsa iti- vācyam, `dehādindriyamanyad, indriyād deho'nya' iti bhedabud‌dhyā `deho'hamindriyamityaikyādhyāsāsambhave'pi brāhmaṇādanya kāṇaḥ kāṇādanyaḥ brāhmaṇa iti bhedabuddhyabhāvena brāhmaṇo'haṃ kāṇa ityekadā aikyādhyāsasambhavāt, samānaprakārakabhedadhiya eva virodhitvāt/
nanu- bhedamātrasyāpyadhyastatvavādinastava dehātmanorbhedasyāpyadhyastatvena jīvabrahmaṇoriva tadabhedastāttvikaḥ syāt/ mithyātvaṃ hi adhiṣṭhānajñānāvādhyātyantābhāvapratiyogitvam/ tadvādhyātyantābhāvapratiyogatvasya sattve'pi asambhavāt/ abhedaśca bhedātyantābhāva iti kathaṃ bhedamithyātve abhedaḥ satyo na syāt? na ca- dehasyāpyadhyastatvena tena sahātmano na bhedo nāpyabheda iti- vācyam, adhyastādapi rūpyācchukteḥ svajñānābādhyabhedadarśanāditicenna, bhedasya mithyātve'pi abhedo na tāttvikaḥ, bhāvābhāvayorubhayorapi mithyātvasya prāgevopapāditatvāt/ iyāṃstu viśeṣaḥ- yadatrābhedo vyavahārakālīnena parīkṣitapramāṇabhāvenānumānādinā bādhyate, bhedastu dehātmanorna tena, kintu caramavṛttyeti/ na ca- evaṃ gehītivad `dehī'ti pratīti'rna syāt, kintu deho'hamiti- vācyam, dehatvena bhedagrahād brāhmaṇatvādinā bhedāgrahācca brāhmaṇo'haṃ dehyahamityubhayapratītyupapatteḥ/ devadattād yajñadatto'nya iti bhedabuddhāvapi tattvenopasthitād devadattādyajñadatte `so'ya'mityabhedabhramadarśanāt/
nanu- brāhmaṇo'haṃ manuṣyo'hamiti kathamadhyāsarūpam? manuṣyatvabrāhmaṇatvādeḥ śarīraviśiṣṭātmavṛttitvena pramātvasyaiva sambhavāt/ taduktam-
brāhmaṇo'haṃ manuṣyo'hamityādistu pramaiva naḥ/
dehabhedayuto yasmād brāhmaṇādipadoditaḥ//

iti- cenna, manuṣyatvāderdehaviśiṣṭātmavṛttitve cakṣurādigamyatvaṃ na syād, dehaviśiṣṭātmanaścakṣuragamyatvāt/ na ca- ekadeśasya cakṣurgamyatvād viśiṣṭagatajātiḥ cakṣuṣā gṛhyata iti- vācyam, vyāsajyavṛtterubhayayogyatāyāmeva yogyatvaniyamāt/ anyathā aindriyakānaindriyakavṛttisaṃyogadvitvādeḥ pratyakṣatā syāt/ vyāsajyavṛttitvasya jātāvadṛṣṭacaratvāt pṛthivītvādinā saṅkarāpatteḥ, tava mate ātmano'ṇutvena tad‌vṛttitve'tīndriyatvaprasaṅgāt/ na caivaṃ `deho brāhmaṇo manuṣya' ityādipratītyāpattiḥ, ahaṃtvasāmānādhikaraṇyabhramajanakadoṣasyaiva tādṛkpratītipratibandhakatvāt/ uktabādhakairdaihavṛttitve ananyagatikatvena tathā kalpanāt, `kṛśo'haṃ sthūlo'ha'mityādau kārśyādiviśiṣṭaikyādhyāsasyāvaśyakatvācca/ na ca- ayamaupacārikaprayogaḥ putre kṛśe ahaṃ kṛśa itivat, taduktaṃ-
kṛśo'haṃ kṛṣṇa ityādau kārśyādirdehasaṃsthitaḥ/
putrādisthitakārśyādivadātmanyupacaryate//
iti- vācyam, evaṃ sati dehādibhinnātmāstitvapratipādikāyā `astītyevopalabdhavya' iti śruteranuvādakatāpatteḥ, mama deha ityanaupacārikaḥ, ahaṃ gaura ityādyaupacārika ityatra vinigamakābhāvācca/
nanu- idaṃ vinigamakam, jātamātrasya paśvādeḥ pravṛttyādihetoriṣṭasādhanatādyanumiterheturyatstanyapānam, tadiṣṭasādhanam, yathā pūrvadehīyaṃ stanyapānamityādivyāptismṛtistāvanna dehāntarāsmṛtau yuktā/ na ca `mama prāk dehāntaramabhūdi'ti smaratastasyaikyadhīḥ sambhavatī/ kiṃtvanekamaṇyanusyūtasūtramivānekadeheṣvanusyūtamātmānaṃ paśyataḥ svato bhedadhīratreti- cennaḥ, pūrvadehasmṛtiṃ vināpi anumitihetuvyāptismṛteḥ sambhavāt/ na hi vyāptyanubhava iva vyāptismaraṇasamaye'pi dṛṣṭāntajñānāpekṣā, yena tadarthaṃ tad‌dehasmṛtirapekṣyeta/
na ca- tathāpi `yo'haṃ bālye pitarāvanvabhūvaṃ so'haṃ sthāvire praṇaptṝnanubhavāmi, yo'haṃ svapne vyāghradehaḥ, so'hamidānīṃ manuṣyadeha iti dehabhedadhīpūrvakaṃ svasyaikyamanusandadhānaḥ kathaṃ tato bhedaṃ na jānīyāditi- vācyam; viruddhadharmarūpaliṅgadhījanyabhedadhīsambhave'pi aparokṣābhedabhrame avirodhāt/ na ca- pratyakṣe dharmiṇi bhedakasākṣātkāro bhedasākṣātkāravyāptaḥ, iha ca vyāvṛttatvena buddhisthadehādito bhedakasyānuvṛttatvasyātmani pratyabhijñāpratyakṣasiddhatvād vyāvartakasākṣātkārasyaivaikyāparokṣabhramavirodhitvāt nirupādhikatvena viśeṣadarśanāpratibadhyatvasya vaktumaśakyatvāt kathamaikyabhrama iti- vācyam, bhedakasākṣātkārasya bhedasākṣātkāreṇa vyāpteraikyāropeṇa saha virodhasya cāsiddheḥ/ nīlā balāketyatra nīlād bhedakasya balākātvasya grahe'pi nīlabhedasākṣātkārābhāvasya tadabhedasākṣātkārasya ca darśanāt/ na ca tatra doṣaprābalyāt tathā, prakṛte'pi doṣaprābalyānneti kena tubhyamabhyadhāyi?
evaṃ `brāhmaṇo yajete'tyādiśrutirapi brāhmaṇatvāśrayaśarīrasya jaḍatvenāniyojyatayā tadaikyādhyāsāpannamātmānaṃ niyuñjānā tatra pramāṇam/ na ca brāhmaṇatvāyadeddena sambandhāntaramādāyaiva niyojyatvopapattiḥ, tasyānatiprasaktasya vaktumaśakyatvāt/ tathā hi- na tāvatsaṃyogaḥ, ātmano vibhutvena sarvadehasādhāraṇyāt/ nāpi svasvāmibhāvaḥ sambandhaḥ, paśvādisādhāraṇatvāt/ nāpi sākṣāt svasvāmibhāvaḥ sambandhaḥ, paśvādivyāvṛttasya dehādigatasvasvāmibhāve sākṣāttvasya vaktumaśakyatvāt/ nāpīcchānuvidhāyitvam, āmavātajaḍīkṛte tadabhāvāt/ nāpi tadindriyāśrayatvam, taddhi tatsambaddhendriyāśrayatvaṃ vā? tajjñānajanakendriyāśrayatvaṃ vā? nādyaḥ, atiprasaṅgāt/ na dvitīyaḥ, jñānapadena svarūpacaitanyoktāvasambhavaḥ, antaḥkaraṇavṛttyuktau tenāpi sambandhārthamadhyāsasyāvaśyakatvāt/ tadvaraṃ dehasyaivādhyāsikaḥ sambandha ityucyatām/ ata eva- sākṣāt prayatnajanyakriyāśrayatvaṃ vā, tadbhogāyatanatvaṃ vā, tatkarmārjitatvaṃ vā sambandha iti- nirastam, tatkarmārjitatvasya putrādisādhāraṇatvācca/ na ca- tatrādṛṣṭena svatvamevotpādyate, na tu putrādiriti- vācyam, grāmādivat putrasya siddhatvābhāvena svatvotpādanārthamapi tadutpādanasyāvaśyakatvāt/ anyathā svadehasukhādiṣvapyasyādṛṣṭena svatvamevotpādyate, na tu svadehādirityapi syāt/ tathā ca pūrvānutpannamadṛṣṭena svatvasahitamevātpādyate/ pūrvotpanne tu svatvamātramiti vibhāgaḥ/
etena- śrutisthaṃ brāhmaṇapadaṃ kiṃ lakṣaṇayā dehaviśeṣaikyādhyāsavatparam? dehaviśeṣasambandhaparaṃ vā? sambandhastu anyasyābhāvādaikyādhyāsa eva/ yadvā dehaviśeṣaparam? ātmā tadaikyādhyāsātpravartata iti/ nādyaḥ, vidhau lakṣaṇāyā ayogāt, putramitrādiṣu vikaleṣu sakaleṣu vā ahameva vikalaḥ sakalo veti adhyāsasvīkāreṇa brāhmaṇamitrasya śūdrasyādhikāraprasaṅgāt, śūdramitrasya brāhmaṇasyānadhikāraprasaṅgācca/ na dvitīyaḥ, tadindriyāśrayatvādeḥ sambandhāntarasyaiva sambhavāt/ na tṛtīyaḥ tasya jaḍatvena niyojyatvāsambhavāditi- nirastam, caramapakṣe dūṣaṇamanuktopālambhanam, prathamadvitīyapakṣayoreva kṣodasahatvenāṅgīkāraviṣayatvād, vidhau lakṣaṇāyāḥ `gobhiḥ śrīṇīta matsara'mityādau darśanāt svīyatvādyapratisandhānanibandhanasya putramitrādivyāvṛttasyaiva sarvānubhavasākṣikasyādhyāsasya prayojakatayā noktasthale atiprasaṅgāprasaṅgau/ kādācitkasya tādṛśādhyāsasyaiva brāhmaṇapadaprayoganimittatvena brāhmaṇo na hantavya ityādeḥ suṣuptaviṣayatvādikamapi saṅgacchate/ tathā jīvanmuktaviṣayatvamapi/ tasyāvaraṇaśaktinibandhanādhyāsābhāve'pi vikṣepaśaktinibandhanādhyāsasambhavāt/ na caivaṃ kadācidadhyāsasya prayojakatve mahāpātakena naṣṭabrāhmaṇyasyāpyadhikāraprasaṅgaḥ, tatra mahāpātakasyaivānadhikāraprayojakatvam, na tu brāhmaṇyābhāvasya, `patito brāhmaṇa'iti vyavahāreṇa tadabhāvasyaivābhāvāt/ tathā coktaṃ bhāṣye- `sarvāṇi vidhiniṣedhaśāstrāṇyadhyāsamūlānī'ti/
pramātṛtvādyanyathānupapattirapyadhyāse mānam/ kadācidadhyāsasyaiva prayojakatvena suṣuptau tadabhāve'pi jñātṛtvasya ghaṭādipranākāle tadabhāve'pi pramātṛtvasya darśanāt kathamaikyādhyāsaḥ tatra prayojaka iti nirastam/ taduktaṃ bhāṣye- pramātṛtvādikamadhyāsamūlamiti/ ata eva cārvākādīnāmanabhisaṃhitaprabalāgamānumānādīnāṃ deha evātmeti pravādaḥ/ anyathā pratyakṣaprāmāṇyavādinastasya tādṛśavyavahārānupapatteḥ/ na ca- cārvākāderanumānābhāsājjāte dehātmaikyabhrame pratyakṣatvābhimāna iti- vācyam, pratyakṣeṇa bhede gṛhīte anumānābhāsādinā'bhedasya bodhayitumaśakyatvāt/ tathā ca pratyakṣa evāyamaikyabhramaḥ/ ata evāṅgulyā dehaṃ pradarśya vadatyayamahamiti/ ata eva dehātmaikyaniṣedhakaśrutirapyupapadyate, anyathā tasyāprasaktapratiṣedhakatāpatteḥ/ na ca kusamayaprāptaniṣedhikā sā, pratyakṣaviruddhakusamayasyāpyanavakāśāt/ tasmādābhīrasādhāraṇād `ahaṃ gaura' ityādipratyayādātmanyantaḥkaraṇaikyādhyāsād dehataddharmādhyāso'pīti siddham/
ityadvaitasiddhau dehātmaikyādhyāsopapattiḥ//
[/1-2-35]
[1-2-36]
advaitasiddhiḥ

nanu evamavidyāyāṃ tannibandhanādhyāse na siddhe'pi na tasyāmanirvacanīyatvasiddhiḥ, lakṣaṇapramāṇayorabhāvāt/ tathā hi- kimidamanirvācyatvam? (1) na tāvanniruktivirahaḥ, (2) tannimittajñānaviraho vā, (3) tannimittārthaviraho vā, (4) tannimittasāmānyaviraho vā/ ādye anirvācya ityanenaiva niruktyā `idaṃ rūpya'miti niruktyā ca vyāghātāt/ dvitīye niruktirūpaphalasattvena tannimittavirahasya vaktumaśakyatvāt/ ata eva na tṛtīyaḥ, arthasya niruktāvanimittatvācca/ phalasattvādeva na caturthaḥ/ nāpi (5) sadvilakṣaṇatve satyasadvilakṣaṇatvam, sadasadrūpatve'pyupapatteḥ/ ata eva (6)na sattvarāhitye satyasattvavirahaḥ, tathā ca lakṣaṇāsambhava iti- cenna, (1) sadvilakṣaṇatve sati asadvilakṣaṇatve sati sadasadvilakṣaṇatvam, (2) sattvāsattvābhyāṃ vicārāsahatve sati sadasattvena vicārāsahatvaṃ vā, (3) pratipannopādhau bādhyatvaṃ vā ityādilakṣaṇe niravadyatvasambhavāt/ na ca ādye sato'pi sadantaravilakṣaṇatvāt siddhasādhanamiti- vācyam, sattvāvacchinnabhedasya sanneti pratītiprayojakasya sadvailakṣaṇyapadārthatvāt/ na hi sati sadantarabhede'pi sanneti pratītiḥ, ato na siddhasādhanam/ evaṃ ca sattvarahitatve sati asattvarahitatve sati sadasattvarahitatvamapi sādhu/
syādetat- sattvaṃ tāvat(1) sattājātirvā? arthakriyākāritvaṃ vā? (3) abādhyatvaṃ vā? (4) prāmāṇikatvaṃ vā? (5) aśūnyatvaṃ vā? (6) brahmatvaṃ vā? (7) parāṅgīkṛtaṃ vā? nādyadvitīyau, śuddhātmani sadvailakṣaṇyasya prapañce sadvailakṣaṇyābhāvasya cāpātāt/ na tṛtīyaḥ, tvanmate tucchasyāpyabādhyatvena tatra sadvailakṣaṇyasyānirvācyatvasya bādhyatvenāsadvailakṣaṇyasya cāyogāt/ na caturthaḥ, pramā hyantaḥkaraṇavṛttiḥ, tadviṣayatvasya prapañce'pi sattvena sadvailakṣaṇyasya tatrāsattvaprasaṅgāt/ na pañcamaḥ, tasya prapañce'pi vidyamānatvena tadvailakṣaṇyābhāvaprasaṅgāt/ na ṣaṣṭhaḥ, tadvailakṣaṇyasya jagati sattveneṣṭāpatteḥ/ na saptamaḥ, parābhyupagatasya sattvasyāsattvaviraharūpatvena ubhayavailakṣaṇyoktyayogāt/ ata eva- eteṣāṃ virahasyāsattvarūpatvaṃ- nirastam/ athāsattvaṃ nirupākhyatvam? niḥsvarūpatvaṃ vā? nādyaḥ, asadādipadenaiva khyāyamānatvāt, na dvitīyaḥ svarūpeṇa niṣedhapakṣe śuktirūpyāderapi niḥsvarūpatvenāsadvailakṣaṇyānupapatteriti- cenna, parābhimatasattvāsattve eva vivakṣite, na tu pāribhāṣike ato na tādṛksadasadvailakṣaṇyoktāviṣṭāpattiḥ nāpi- tayoḥ parasparaviruddhatvena ekaniṣedhasyāparavidhiparyavasannatayā ekatrobhayavailakṣaṇyaṃ vyāhatamiti- vācyam, niṣedhasamuccayasyātāttvikatvāṅgīkārāt na vyāhatiḥ, na hyatāttvikarajatena śuktervirodhaḥ/ na ca tarhi sadādivailakṣaṇyoktiḥ katham? tattatpratiyogidurnirūpatāmātraprakaṭanāya/ na hi svarūpato durnirūpasya kiñcidapi rūpaṃ vāstavaṃ sambhavati/
nanu- sattvādirāhityasyātāttvikatve'pi sattvāderdurnirūpatvamātreṇānirvācyatve pañcamaprakārāvidyānivṛttau `nānirvācyo'pi tatkṣaya' iti anirvācyatvaniṣedhāyogaḥ, sattvādivattadrāhityasyāpyatāttvikatve sattvādau pramāṇanirāsena tadrāhitye taduktyayogaḥ/ avirodhāya vidhisamuccayasyaivātāttvikatvasvīkāraśceti- cenna, pañcamaprakārāvidyānivṛttipakṣe naitattratayavilakṣaṇatvamātramanirvācyatvam, kintu muktikālānavasthāyitvasahitam/ tathā ca muktikālāvasthāyinyāmavidyānivṛttau anirvācyatvaniṣedho yujyate/ sattvādirāhitye tu abādhitārthaviṣayakapramāṇoktirnāstyeva/ jñāpakamātroktistadaṃśe'sādhāraṇī/ ato vādivipratipattinirāsārthā/ atāttvikavidhisamuccayāpattistviṣṭaiva/ na hyatāttvikasattvāsattve niṣedhasamuccaye'pi virudhyete/ yattu vidhisamuccayasyātāttvikatvapakṣe bhrāntibādhavyavasthā na syādityuktam, tanna, atāttvikatvādeva bhrānterbādhasya sattvapratiṣedhasyāpratikṣepāt sattvasyātāttvikatvācca tadupapatteḥ/
nanu- niṣedhasamuccayasyātāttvikatvaṃ kimubhayātāttvikatvādvā? ekaikātāttvikatvādvā? nādyaḥ, ubhayatāttvikatvavadubhayātāttvikatvasyāpi viruddhatvāt, vidhisamuccayasya tāttvikatvāpātācca/ ekaikapratiyogitāttvikatvāpattereva na dvitīyo'pi, tāttvikātyantābhāvapratiyogina eva atāttvikatvāditi- cenna, ubhayātāttvikatvādeva niṣedhasamuccayasyātāttvikatvam/ na cobhayatāttvikatvavadubhayātāttvikatvamapyekatra viruddham, valmīkādāvekatra sthāṇutvapuruṣatvayoratāttvikatvadarśanāt/ na ca paraspara viraharūpayorekatrobhayoratāttvikatvaṃ viruddham, ekatra tantvādau ghaṭatatprāgabhāvayorubhayorapi atāttvikatvadarśanāt/ na ca pratiyogitadatyantābhāvayorevāyaṃ niyamaḥ, niyāmakābhāvādasmākamasampratipatteḥ/ vastutastu- sattvāsattvayorna parasparaviraharūpatvam, kintu parasparavirahavyāpyatāmātram/ na ca- tādṛśapāribhāṣikasadasadvailakṣaṇyoktau nāsmākamaniṣṭam iti- vācyam, sattvamabādhyatvam, asattvaṃ sattvena pratītyanarhatvam, tadubhayavailakṣaṇyaṃ ca tava jagatyasampratipannamiti kathamiṣṭāpattyavakāśaḥ? iṣṭāpattau ca kathaṃ na matakṣatiḥ? ata eva dhvaṃsānupalakṣitatadupalakṣitasattāyogitvarūpanityatvānityatvayoḥ sattāhīne sāmānyādāvabhāvavaduttarāvadhirāhityaṃ nityatvaṃ, bhāvānyanivṛttimattvaṃ cānityatvam, tadubhayābhāvaḥ prāgabhāva iva kvacidrūpyādau mithyābhūte sattvāsattvayorabhāvaḥ/ syādityāhuḥ, uktasattvāsattvayoḥ parasparavirahavyāpyatve'pi parasparavirahānātmakatvāt/ uktanityatvānityatvavat/

nanu- idaṃ nityatvānityatvayormilitayorvyatirekaḥ sāmānye prāgabhāve cāstītyuktam, tadayuktam, nityatvasya sāmānyānugatadhvaṃsāpratiyogitvarūpatvād, anityatvasya ca prāgbhāvānugatatatpratiyogitvarūpatvāt prāgabhāvasyāpi pratiyogyeva dhvaṃsaḥ, bhāvasyaivābhāvo nivṛttiḥ, abhāvasya tu bhāva eveti svīkārāt/ dhvaṃsopalakṣitānupalakṣitasattārāhityarūpanityatvānityatvayoḥ sāmānyādau bhāvavadekatra sattvāsattve syātāmityapi syāditi- cenna, na hi vayaṃ dṛṣṭāntamātreṇa sattvāsattvavyatirekayorekatra sthitiṃ brūmaḥ yena dhvaṃsopalakṣitānupalakṣitasattārāhityarūpapāribhāṣikanityatvānityatvayorekatra sāmānyādau sadbhāvanidarśanena sattvāsattvayārekatra sattvamucyate, kintu pramāṇaiḥ siddhe niṣedhasamuccaye sāmānyādivyāvṛttanityatvānityatvayorniṣedhasamuccayaṃ dṛṣṭāntayāmaḥ/ evaṃ ca sāmānyādyanugatatvaduktanityatvā- nityatvayorniṣedhasamuccayasyādṛṣṭāntatve'pi na kṣatiḥ/ ata evoktamadhyaste nityatvānityatvayoriva sattvāsattvayorapyabhāvau na viruddhau, dharmiṇa eva kalpitatvena viruddhayorapi dharmayorabhāvād, iti/ na caivaṃ kalpitasyānityatvābhyupagamavirodhaḥ, tāttvikānityatvābhāve'pi  dharmisamasattākānityatvasattvenābhyupagame virodhābhāvāt/ na ca- kalpitatvahetorviruddhadharmābhāvarūpasādhyasya ca bhāvābhāvābhyāṃ vyāghāta iti- vācyam, atāttvikahetusadbhāvena tāttvikadharmābhāvasya sādhanena vyāghātābhāvāt/ ata eva svarūpato durnirūpasya na kiñcidapi rūpaṃ vāstavaṃ sambhavatīti prācāmuktirapi saṅgacchate, vyāvahārikeṇaiva durnirūpatvena hetunā vyāvahārikavāstavarūpābhāvasya sādhanāt/ ata eva- durnirūpatvarūpahetorvāstavarūpābhāvasādhyasya cātāttvikatve'siddhibādhau tāttvikatve vyāghāta iti- nirastam, dharmisamasattākahetusādhyādisattvenāsiddhyādyabhāvāt, tāttvikahetvādyabhāvācca na vyāghātaḥ/ svarūpato durnirūpatvaṃ ca kalpitatvameva/
etena- kimidaṃ svarūpato durnirūpatvaṃ kenāpi prakāreṇa vā? kenāpi durnirūpatvamityetadanyaprakāreṇa vā? sattvāsattvābhyāṃ vā? kenāpi durnirūpatvamityetadanyaprakāreṇa vā? sattvāsattvābhyāṃ vā? nādyaḥ, kenāpi prakāreṇa durnirūpatvamityanena prakāreṇa durnirūpatvādurnirūpatvābhyāṃ vyāghātāt/ ata eva na dvitīyaḥ, kenāpi prakāreṇa durnirūpatvādurnirūpatvābhyāṃ vyāghātāt/ ata eva na dvitīyaḥ, kenāpi prakāreṇa durnirūpatvamityetadanyaprakāreṇa durnirūpatvasya kenāpi prakāreṇa durnirūpatvānyatvāt, mithyātvādinā kalpitasya sunirūpatvācca/ na tṛtīyaḥ, tasya sadasadvailakṣaṇyāvāstavatvāhetutvāditi- nirastam, tṛtīyapakṣasya kṣodasahatvācca/ tathā hi- sattvāsattvābhyāṃ durnirūpatvaṃ hi bādhitatad‌dvayakatvam/ tacca dharmaviśiṣṭadharmyatāttvikatve hetuḥ/ tathā ca sadasadvailakṣaṇyamapi dharmastadatāttvikatve kathaṃ na hetuḥ syāt? na ca- evaṃ kalpitasya dṛśyādṛśyabādhyābādhyadurnirūpasunirūpatvādibahirbhāvo'pi syāditi vācyam, tāttvikadṛśyatvādyaśeṣadharmabahirbhāvasya kalpite iṣṭatvāt, atāttvikasya dṛśyatvādervyāvahārikapramāṇairyathāyathamaṅgīkṛtasyaivamapyavirodhāt/ adṛśyatvādikaṃ tu vyāvahārikaṃ nāstyeva/ prātibhāsikaṃ caitadapyaṅgīkurma eva/ evaṃ ca tārkikamate saṃyogatadabhāvayoriva bhaṭṭamate bhedābhedayoriva sattvāsattvābhāvayorapyavirodha eva/  ca- evaṃ sattvāsattvayorapi tadvadevāvirodhaḥ syāditivācyam, atāttvikayoravirodhe iṣṭāpatteḥ, niṣedhasamuccayasyāpi tātvikasyānaṅgīkāreṇa tatsāmyena vidhisamuccayasya tāttvikasyāpādayitumaśakyatvāt/ na ca tāttvikasaṃyogatadabhāvanidarśanabalāttadāpādanāyam, dṛṣṭānte'pi tāttvikatvāsampratipatteḥ/
nanu anirvācyatvaṃ sattvāsattvādinā vicārāsahatvam/ tacca na tāvat sattvādyanadhikaraṇatvam, asato brahmaṇaśca nidharmakatvena tatrātivyāpteḥ/ na ca- kalpitasattvādhikaraṇatvaṃ brahmaṇyapīti- vācyam, tasya jagatyapi vidyamānatvena tatrāvyāpteḥ/ nāpi sattvādyatyantābhāvādhikaraṇatvam, nirdharmakabrahmaṇaḥ sattvavattadatyantābhāvasyāpyabhāvena tucche'pyasattvavattadatyantābhāvasyāpyabhāvena kathaṃcidativyāptinirāse'pi tucchabrahmaṇornirdharmakatvena dharmavattvāderevānirvācyatvalakṣaṇatvāpātāt, nirviśeṣaśrutyāpi vyāghātena dharmamātraniṣedhāyogena brahmaṇi sattvarāhitye tadatyantābhāvasya durvāratvāt/ nāpi sadrūpatvādyabhāvaḥ, brahmaṇaḥ sattvābhāve sadrūpatvābhāvena tatrātivyāpteḥ/ nāpi sattvādinā pramāṇāgocaratvam, akhaṇḍārthaniṣṭhavedāntaikavedyabrahmaṇo'pi sattvādiprakārakapramāṇāgocaratvāditi- cenna, sattvādinā vicārāsahatvaṃ sattvādyatyantābhāvādhikaraṇatvam/ na cātivyāptiḥ, brahmaṇi sattvavattadatyantābhāvasyāpyabhāvād, anyathā nirviśeṣatvādiśrutivirodhāpatteḥ/ na ca nirviśeṣatvarūpaviśeṣasattvāsattvābhyāṃ vyāghātena śrutiranyaparā, viśeṣasya kalpitatvena tadabhāvāsattvena tatsattvābhāvena vyāghātābhāvāt svāpnagajatadabhāvavat/ ata eva- sattvarāhitye'pi tadatyantābhāva āvaśyaka- ityapāstam/
nanu- evaṃ viśeṣavattvam, dharmavattvaṃ vā anirvācyatvamastviti- cenna, āstāṃ tāvadayaṃ suhṛdupadeśaḥ/ uktalakṣaṇasya niṣpannatvāt/ yadvā- sattvādinā vicārāsahatvaṃ sadrūpatvādyabhāvaḥ/ sattvarūpadharmābhāve'pi yathā brahmaṇaḥ sadrūpatvaṃ tathopapāditamadhastād, ato na tatrātivyāptiḥ/ na ca- evaṃ sadātmake brahmaṇi śrautasatpadādau lākṣaṇikatvaṃ na syāditi- vācyam, sattvadharmaviśiṣṭavācakasya tasya nirdharmake lakṣaṇāyā āvaśyakatvāt/ na hi nirdharmakasvarūpavācakatvaṃ kasyacidapi padasyāsti/ nanu- sattvādirāhityamatāttvikamapi na tāvat prātibhāsikam, rūpyaprapañcayorbrahmavat pāramārthikatvāpatteḥ, nāpi dharmisamasattākam, bādhabodhyasya bhrāntisiddhena sāmyāyogāt/ nāpi vyāvahārikam, jagati vyāvahārikatve rūpye prātibhāsikatve coktadoṣāt, rūpye vyāvahārikatve ca jagati pāramārthikatvāpātenādvaitahāniriti- cenna, dharmisamasattākasyaiva sattvādivirahasyeṣṭatvāt/ na ca bādhabodhyasya bhrāntisiddhena sāmyāyogaḥ, bādhasyādhiṣṭhānamātragocaratvena rūpyavattatsattvavirahasyāpi sākṣisiddhatayā bādhabodhyatvābhāvāt/ na caivaṃ sattvapratītivirodhaḥ, atāttvikasya tasyāpyaṅgīkārāt/ na ca- evaṃ tāttvikasattvavirahasyaiva lakṣaṇatvaparyavasānam, tāttvikatvaṃ cābādhyatvam, tathā ca bādhyatvameva lakṣaṇamastviti- vācyam, bādhyatvasyānyaviśeṣaṇatvenopāttasya lakṣyedharmiṇyananvayena tanmātramupādāyetaravaiyarthyasya vaktumaśakyatvāt/ na ca- śrutyā yuktyā ca bhedaṃ nirākurvatā kathaṃ sadasadbhinnatvarūpaṃ tadvyāptaṃ vā'nirvācyatvaṃ samarthyata iti- vācyam, mā viṣīda, atāttvikasyaiva tasya samarthanāt, bādhyatvaṃ tu mithyātvanirūpaṇasamaya eva nirūpitam/ tasmānna śuktirūpyaprapañcasādhāraṇānirvācyatvalakṣaṇānupapattiḥ//
// ityadvaitasiddhau anirvācyatvalakṣaṇam//
[/1-2-36]
[1-2-37]
advaitasiddhiḥ

pramāṇaṃ ca pratyakṣānumānāgamārthāpattayaḥ (1) pratyakṣaṃ tāvanmithyaiva rajatamabhādityādi/ na ca mithyāśabdo'satparyāyaḥ, vakṣyamāṇayuktyā nṛśṛṅgādisādhāraṇāsattvasya khyāyamānarūpyādau vaktumaśakyatvāt/ na caitāvantaṃ kālamasadeva rajatamabhādityanubhavavirodhaḥ, anirvācyatvaikadeśasattvavyatirekaviṣayatvenaivopapatteḥ/ na caivaṃ `satyaṃ jñānamanantaṃ brahme'tyatrāpi satyamityasyāsattvavyatirekaviṣayatayaivopapattiḥ, brahmaṇi sadrūpatāyāḥ prāgupapāditatvena tasyāsattvavyatirekaviṣayatvakalpanāyā anucitatvāt/ tathā ca brahmaṇi satpratyayasya rūpye asatpratyayasya ca sattvāsattvayorbādhakāsattvatatsattvābhyāṃ viśeṣeṇa na prasaṅgasāmyam/
(2) anumānaṃ ca- `vimataṃ sattvarahitatve sati asattvarahitatve sati sattvāsattvarahitam, bādhyatvād doṣaprayuktabhānatvādvā, yannaivaṃ tannaivam, yathā brahma/ na cāprasiddhaviśeṣaṇatvam, `sattvāsattve, samānādhikaraṇātyantābhāvapratiyoginī, dharmatvādrūparasavat, sattvamasattvānadhikaraṇāniṣṭham, asattvaṃ vā, sattvānadhikaraṇāniṣṭham, dharmatvādrūpavad' iti sāmānyatastatsiddheḥ/ na ca sādhyaikadeśasiddhyā aṃśataḥ siddhasādhanam, guṇādikaṃ guṇyādinā bhinnābhinnam, samānādhikṛtatvādityatreva siṣādhayiṣābalena siddhasādhanavirahasyopapāditatvāt/ na ca sattvāsattvayoḥ parasparaviraharūpatayā sādhyaṃ vyāhatamiti vācyam, atāttvikatvena parasparavirahānātmakatvena ca samāhitatvāt/ bhedasya tāttvikasyaiva nirasiṣyamāṇatvena na tena virodhaḥ/ na ca brahmavat sattvarāhitye'pi sadrūpatvenānirvācyatvābhāvopapattyā arthāntaram, sattvarahitasya prapañcasya sadrūpatve mānābhāvena bādhāt/ brahmaṇi ca śūnyatāpattireva sadrūpatve pramāṇam/ na ca vimataṃ sadasadātmakam, bādhyatvād vyatirekeṇa brahmavadityābhāsasāmyaṃ, vimatamasat sattvānadhikaraṇatvāt, nṛśṛṅgavaditi satpratipakṣaśceti vācyam,khyātibādhānyathānupapattilakṣaṇavipakṣabādhakatarkasya vakṣyamāṇatvenābhāsasāmyasatpratipakṣayorabhāvāt/ na cāsadeva rajatamabhāditi pratyakṣabādhaḥ, asadityasya sattvābhāvaviṣayakatvasyoktatvād, anyathā khyātyanupapatteḥ/ ata eva mithyāśabdo'pyasatparyāya iti nirastam/ na caivaṃ brahmaṇyapi sattvābhāvenāsaditi buddhiḥ syāt, nirdharmake sattvarūpadharmābhāvaviṣayakapratīteriṣṭatvāt, tucchatvaviṣayakapratīterāpādakābhāvāt/ na caivamasattvābhāvena jagati saditi pratītyāpattiḥ, iṣṭāpatteḥ/ na ca nṛśṛṅgāsattvabuddhito nāsyā vailakṣaṇyamanubhūyata iti vācyam, etāvatā tasyā api sattvarāhityaviṣayakatvamastu na tu tadanurodhena etasyāstucchatvaviṣayakatvam, tucchatve atra bādhakasattvāt, samānākārapratītyorapi vicitraviṣayakatvasya prāgeva darśitatvācca/
yattu- sattvāsattvavikalpeṣu ādyadvitīyayorjagati sattvarāhityāṃśe rūpyādāvasattvarāhityāṃśe, tṛtīyacaturthayoḥ ubhayatrāpyasattvarāhityāṃśe, pañcame tūbhayatra sattvarāhityāṃśe, saptame'pyuktanyāyena ubhayatrāpyasattvarāhityāṃśe, evamevābādhyatvaśūnyatve, prāṇāṇikatvaśūnyatve ca pakṣe bādhaḥ, ṣaṣṭhe tvabādhyatvarūpasattvenāpyupapattyā arthāntaram iti tanna, pūrvoktāsattvamādāyāṃśato bādhasiddhasādhanādeḥ parihṛtatvāt/ evaṃ sāmānyato anirvācyatvasādhakamapyetadarthaparatayā neyam/ vyāghātādiparihāro'pyevameva/
nanu sādhyaprasiddhyarthānumāne sattvāsattve, `samānādhikaraṇātyantābhāvapratiyoginī na bhavataḥ, parasparātyantābhāvatvāt, ghaṭatvāghaṭatvavat/ asattvaṃ, sattvānadhikaraṇāniṣṭhaṃ na, tatpratiṣedharūpatvāt, yathā anityatvaṃ, nityatvānadhikaraṇāniṣṭhaṃ na, evaṃ sattvamapi pakṣīkṛtya prayoktavyam- iti satpratipakṣatā, parasparavirahānātmakatvaṃ copādhiriti cenna, sattvāsattvayoḥ parasparavirahānātmakatvasyoktatvena hetorasiddhatvād, upādheḥ sādhanavyāpakatvācca, khyātibādhānyathānupapattyā vipakṣabādhakatarkeṇa upādhisatpratipakṣayoranavakāśāt/
yattu- nityānityatvadṛṣṭānte sādhanavaikalyamuktaṃ, tadayuktam, parema dhvaṃsāpratiyogitvatatprayogitvayoḥ parasparaviraharūpayoḥ nityatvānityatvayoḥ savidha evokteḥ/ yattu ghaṭatvāghaṭatve, samānādhikaraṇātyantābhāvapratiyoginī, dharmatvād rūparasavat, kalpitatvamakalpitatvānadhikaraṇāniṣṭham, dharmatvādrūpavaditi cābhāsasāmyam/ sadvilakṣaṇatvāsadvilakṣaṇatvakalpitatvākalpitatvānadhikaraṇāniṣṭham, dharmatvādūpavaditi cābhāsasāmyam/
sadvilakṣaṇatvāsadvilakṣaṇatvakalpitatvākalpitatvadṛśyatvādṛśyatvadurnirūpatvādurnirūpatvādau prathamasya dvitīyatṛtīyayoryathākramamasadvailakṣaṇye sadvailakṣaṇye ca triṣvapi jñeyatvavyavahāryatvādau vyabhicāraśca iti, tanna, kṣitiḥ, sakartṛkā, kāryatvāt, ghaṭavadityanumāne aṅkuraḥ sakartṛkaḥ kāryatvādityābhāsasāmyaṃ aṅkurādau vyabhicāro vā yathā na doṣaḥ, tathā dharmatvena hetunā samānādhikaraṇābhāvapratiyogitvaṃ sādhayato mama ghaṭatvāghaṭatvādau sādhyasattvena vyabhicārābhāvād hetoścānābhāsatvāt/ na hyaviruddhadharmatvādikaṃ tādṛksādhyasattve prayojakam, kintu dharmatvamātram/ na hi dṛśyatvādidharmāṇāṃ kutrāpyabhāvāsambhavaḥ/ taduktaṃ- `na hi svarūpato durnirūpasya kiñcidapi rūpaṃ vāstavaṃ sambhavatī'ti/ ata evātyantābhāvapratiyogitve'pi na vyabhicāraḥ/ na cātmaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvenārthāntaram, ātmano nirdharmakatvenātyantābhāvasyāpyabhāvād, anātmaniṣṭhatvena viśeṣaṇādvā/ na caivaṃ kalpitatvamakalpitatvānadhikaraṇānātmaniṣṭhātyantābhāvapratiyogi, anātmaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvād, akalpitatvavadityābhāsasāmyam, asyāḥ prasakteriṣṭatvāt/ mithyātve yathā mithyātvasādhakadṛśyatvāderna vyabhicāraḥ, tathāsyāpi vādiviśeṣaṃ prati ekadeśasādhanena sādhyāprasiddhiśaṅkāpi/ tathā hi- satkhyātivādinaṃ prati asadvilakṣaṇaṃ vimataṃ sadvilakṣaṇam, bādhyatvāt, śuktirajatasaṃsargavat/ asatkhyātivādinaṃ prati sadvilakṣaṇaṃ vimatam, asadvilakṣaṇam, aparokṣadhīviṣayatvād, ghaṭavat/ pakṣadharmatābalādanirvacanīyatvasiddhiḥ/ yathā ca siddhasādhanavyāghātādikaṃ, tathoktamadhastāt/ evaṃ prapañcaniṣṭhavyatirekapratiyogitvaṃ, sattvāsattvobhayavṛtti, prapañcaniṣṭhavyatirekapratiyogimātravṛttitvād, vyavahāryatvavat/ sadasadubhayavṛttitvaṃ, prapañcaniṣṭhavyatireka- pratiyogitvavṛtti, sattvāsattvobhayavadvṛttyaśeṣavṛttitvāt, bhedapratiyogitvavat/ aprayojakatva- manukūlatarkoktyā nirasiṣyate/ tasmādanumānamatra mānam//
ityadvaitasiddhau anirvācyatvasādhakānumānam//
[/1-2-37]
[1-2-38]
advaitasiddhiḥ

%khyātibādhānyathānupapattisamarthanam% :- arthāpattirapi khyātibādhānyathānupapattyādirūpā tatra pramāṇam/ tathā hi- vimataṃ rūpyādi saccenna bādhyeta, asaccenna pratīyeta, bādhyate pratīyate'pi, tasmāt sadasadvilakṣaṇatvādanivacanīyam/ nanu- sattājātyarthakriyākāritvādikamanaṅgīkāraparāhataṃ tvanmate vyabhicāri ca/ na ca vyavahāradāśābādhyatvamāpādyam, tathā sati `neha nāne'ti śrautaniṣedhena vyavahāradaśāyāmabādhyasya jagato'nirvacanīyatvāsiddhiprasaṅgād, yauktikabādhasya vyavahāradaśāyāmapi daśanācca/ abādhyatvarūpaṃ sattvamāpādyāviśiṣṭam, pramāṇikatvaṃ tu brahmaniṣṭhānirviśeṣatvādau tattvāvedakaśrutivedye brahmabhinnatayā bādhye vyabhicārīti sattvāniruktiḥ- iti/ maivam, sattvaṃ hyatra prāmāṇikatvam, prāmāṇatvaṃ ca tattvāvedakatvam, tacca lakṣaṇayā śuddhabrahmabodhakavedāntavākye na tu nirviśeṣatvādidharmapratipādake ato na tatra vyabhicāraḥ/ na ca svataḥ prakāśamāne brahmaṇi cinmātre vaiyarthyena pramāṇāpravṛttyā prāmāṇikatvābādhyatvayorvyāptigraho na syāt, pratyuta brahmabhinna eva prāmāṇikatvasattvena tasya bādhyatvenaiva saha vyāptiḥ syāditi- vācyam, brahmaṇaḥ svaprakāśatve'pi vyavahārapratibandhakājñānanivṛttyarthaṃ pramāṇapravṛtteḥ saphalatvāt/ ata eva na bādhyatvena saha prāmāṇikatvasya vyāptiḥ, brahmaṇi vyabhicārādvirodhācca/ na hi tattvamāvedayatā vedyamatattvaṃ nāma/
nanu- rūpyādibādhakasya tattvāvedakatve advaitahāniḥ atattvāvedakatve tannibandhanaṃ rūpyāderaprāmāṇikatvaṃ na syāditi cenna bādhakasyātattvāvedakatve'pi rūpyādyāpramāṇikatve prayojakataiva bādhyānyūnasattākatvasyaiva bādhakatve tantratvāt/ ata eva atattvāvedakavyāvahārikapramāṇabādhitasyāpi rūpyāderadvaitavat svataḥ prāmāṇyaprayuktapāramārthikatvamastu/ na cāsya tattvāvedakādvaitaśrutibādhaḥ, tasyāḥ bhedaśrutivat pratyakṣaprāptavyāvahārikarūpyaniṣedhānuvāditayopapatteriti nirastam, adhikaraṇānātmakatvapakṣe dvaitaniṣedhasyāpi vyavahārikatvopapādanācca/
kecittu- sadityasata eva vilakṣaṇamiha vivakṣitam/ na ca- asata evetyavadhāraṇasya sadasadvilakṣaṇaṃ na cedityarthaparyavasānena pratiyogyaprasiddhyā āpādakāprasiddhiriti vācyam, pratiyogiprasiddheranumānena prāgeva sādhitatvāt/ na ca sadasadvilakṣaṇaṃ na cedityatra sat kimiti pūrvavikalpaprasaraḥ, prāmāṇikatvarūpasattve doṣānavakāśāt/ na ca bādhenavānirvācyatvasiddhyā khyātyuktyayogaḥ, tasyā arthāpattyantaratvāt, ākare ekatvoktistu prayojanavākyāditi kaṇṭhatastātparyataśceti- āhuḥ
yadvā- abādhyatvameva sattvam, na ca- tarhyāpādyāvaiśiṣṭyam, abādhyatvaṃ hi traikālikaniṣedhāpratiyogitvam/ tena ca viparītapramāviṣayatvābhāva āpādyata iti nāpādyāvaiśiṣṭyam/ vyavahārasyāpādyatvena vā nāpādyāvaiśiṣṭyam/ na ca bādhyatvenaivāsadvyāvṛtterapi siddhyā anirvacanīyatvasiddhiparyavasānena śeṣavaiyarthyam, na pratīyetetyatra viparyaye dṛśyatvenaiva sadvailakṣaṇyasiddhyā na bādhyetetyuktirapyayukteti vācyam, bādhyatvadṛśyatvayorekaikasya sadasadvyāvṛttyubhayasādhakatvaṃ yadyapi sambhavati tathāpyekaikasya ekaikadeśavyāpyatvagrahadaśāyāmubhayoḥ sāphalyād, ubhayavyāpyamapyekaikamekadeśasādhakatvenopanyasyataḥ prati ekaikasādhakatvasya doṣāvahatvābhāvāt/ arthāpattidvayaṃ vaitat, ekatvoktistu asato bādhyatvaṃ sato'pyātmano dṛśyatvamaṅgīkurvataḥ parasya mate ekaikena ubhayasādhanāsambhavanibandhanā/
nanu- na bādhyetetyatra bādhaḥ kiṃ bādhakajñānena nivṛttiḥ? traikālikaniṣedho vā? nādya iṣṭāpattiḥ/ dvitīye asadvilakṣaṇatvapakṣeṇa bādhyate ceti viparyayāparyavasānamiti- cenna, ubhayathāpyadoṣāt/ na cādya iṣṭāpattiḥ, jñānanivartyatve śrutyādisammateruktatvāt/ dvitīye'pi nāsadvilakṣaṇatvena viparyayāparyavasānam, pratipannopādhisthaniṣedhapratiyogitvasyāsatyasambhavenāsadvailakṣaṇyasyaiva viparyayaparyavasānaprayojakatvāt/
asaccedityatrāpi yadyapyasattvaṃ na sattājātirāhityam, sattāhīne sāmānyādau vyabhicārāt/ yattvātmani vyabhicārādityuktaṃ paraiḥ/ tanna, tanmate ātmani sattāyāḥ sattvenāpādakasyaivābhāvād, asmanmate ca tatra dṛśyatvasyaivābhāvenāpādyasyaivābhāvāt/ nāpi bādhyatvam, śuktirūpyādau vyabhicārāpatteḥ, tathāpi nirūpākhyatvaṃ niḥsvarūpatvaṃ vā asattvam/ na ca- nirupākhyatvaṃ khyātyabhāvaḥ tathā cāpādyāvaiśiṣṭyamiti vācyam, nirupākhyatvasya padavṛttyaviṣayatvarūpatvāt/ nanu- niḥsvarūpatvaṃ svarūpeṇa niṣedhapratiyogitvam, tacca prapañcasādhāraṇamiti tatra vyabhicāraḥ, na va pāramārthikatvākāreṇa niṣedho na svarūpataḥ prapañcasyeti vācyam, nirdhamakabrahmaṇyapi tena rūpeṇa niṣedhāttasyāpi mithyātvāpatteriti cenna/ mithyātvalakṣaṇe pratipannopādhāviti viśeṣaṇabalāttatra nātivyāptirityuktatvāt/ yasminnapi pakṣe prapañcasya svarūpeṇa niṣedhaḥ, tadā apratipannopādhikatve sati svarūpeṇa niṣedhapratiyogitvaṃ niḥsvarūpatvam/ na caitat prapañce'sti, yena tasmādasanna bhavatīti viparyayapayavasānaṃ na syāt/
nanu na pratiyetetyatra pratītisāmānyavirahastāvadāpādyate, tadayuktam, asannṛśṛṅgamityādivākyādasato'pi pratiteḥ, anyathā asadvailakṣaṇyajñānāyogaḥ, asatpratītinirāsāyogaśca, asatpadasya anarthakatve prayuktapadānāṃ sambhūya kāryakāritvāyoge bodhakatvānupapattiḥ, asato'sattvenāpratītau asadvyavahārānupapattiḥ, taduktam-
asadvilakṣaṇajñaptau jñātavyamasadeva hi/
tasmādasatpratītiśca kathaṃ tena nivāryate//
iti- cenna, pratītyabhāve'pi asato asannṛśṛṅgamiti vikalpamātreṇaiva sarvopapatteḥ/ taduktam- `śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpa' iti/ na ca- vikalpa icchādivat jñānānyavṛttirvā? jñānaviśeṣo vā? ādye anubhavavirodhapratītyayogau, dvitīye asataḥ pratītirāgataiva/ vastuśūnya ityatrāpi kimapi nollikhatīti vā? asadavollikhatīti vā? ādye anubhavavirodhaḥ, dvitīye iṣṭāpattiriti vācyam, vikalpasya jñānānyavṛttitve bādhakābhāvāt, śaśaviṣāṇamanubhavāmītyapratyayācca/ vastuśūnyatā ca sopākhyadharmānullekhitvam, ato na ko'pi doṣaḥ/ vikalpasya jñānatve tu tadanyajñānaviṣayatvābhāva āpādyaḥ/ śuktirūpyāderasattve ca pratītiviṣayatvaṃ vikalpānyapratīti viṣayatvaṃ vānupapannamityanirvācyatvasiddhiḥ/ yadvā- sattvena pratītyabhāva evāpādyaḥ/

nanu- pramārūpatādṛkpratyayābhāvāpādanamiṣṭameva/ na hyasataḥ sattvena pratītiḥ kena cit pramocyate/ na ca tādṛgbhrāntivirahaḥ tādṛkpratītisāmānyaviraho vā''pādyaḥ yena puṃsā śaśe śṛṅgābhāvo nāvagataḥ, tasya gośṛṅgamastīti vākyādiva śaśaśṛṅgamastīti vākyādapi bhrāntidarśanāt, na hi ghaḍhadhaṣādiśabdavadatra padārthānupasthāpakatvam, na vā kuṇḍamajājinamityādivadanvayābodhakatvam, ayogyatājñānābhāvasya yogyatābhramasya vā ākāṅkṣādisāmagrīsadhrīcīnasya sattvād, anyathā pratītyādyabhāvāprasaṅga iti cenna, `idaṃ rajata'miti prātyakṣikabhramavad asyāpyanirvācyaviṣayatvāt/ na ca asyāpyanirvācyatve rūpyāt bhedo na syāditi vācyam, ko hi anirvācyādanirvācyaṃ bhettumadhyavasitaḥ? yamevamākṣipasi, kintu niḥsvarūpāt/ yathā ca sattvena na niḥsvarūpaviṣayatvaṃ yathoktaṃ prāk/ na caivaṃ śaśaśṛṅgāderanirvācyatve niḥsvarūpatvocchedaḥ śaśaśṛṅgamastītyatra śaśe śṛṅgāropeṇa śaśīyatvāropeṇa vā anirvācyaviṣayatve'pi `asannṛśṛṅga'mityādivākyaśravaṇasamanantaraṃ vikalpyamānākhaṇḍaśaśaśṛṅgāderanirvācyānātmakasya niḥsvarūpatvāt/ na cātra niḥsvarūpatvādivikalpaḥ uktottaratvāt/ na ca- `atyantāsatyapi jñānamarthe śabdaḥ karoti hi/' iti tvanmate tasyādhyastasyāstitvasyānirvācyatve'pi `śaśaśṛṅgamasaditi vākyādiva `śaśaśṛṅgamastī'ti vākye'pi śaśaśṛṅgaśabdenāsata eva pratītiriti vācyam astitvasyānirvācyatvena śaśaśṛṅgapadābhyāṃ tadadhiṣṭhānamavaśyaṃ vaktavyam/ atyantāsaccānadhiṣṭhānamiti na śaśaśṛṅgapadābhyāṃ tadupasthitiḥ, dṛṣṭāntīkṛtavākye tu nānirvācyaṃ kiñcidapi pratīyata iti nādhiṣṭhānajñānāpekṣeti vaiṣamyāt/ atyantāsatyapi jñānamityādi tu astyādivadasamabhivyāhṛtaśaśaśṛṅgamasaditi vācyaparam/ na ca- `taddhaika āhuḥ asadevedamagra āsī'diti śrutyā asataḥ sattvena pratītiriti vācyam, yathā nānayā asataḥ sattvapratipādanaṃ tathoktaṃ mithyātvalakṣaṇe/
tārkikāstu- śaśaśṛṅgādipadānāmapārthakataiveti vadanti/ cānanvayaniścayavirahadaśāyāṃ pravṛttiparyantānubhavavirodhaḥ, ananvayaniścayadaśāyāmevābodhakatoktestadvirahadaśāyāmapi nākhaṇḍaśaśaśṛṅgādibodhakatvam, kintu sanmātragocaravyadhikaraṇaprakārakajñānaṃ vā, saduparāgeṇāsadgocarajñānaṃ vā/ kevalāsadbhāne sāmagrīvirahāt/ taduktaṃ bauddhādhikāre- `saṅgatigrahaṇābhāvāt śaśaśṛṅgādipadānāmabodhakate'ti/ na ca yaugikaśabdānāmavayavasaṅgatyatirekeṇa pṛthaksaṅgatyanapekṣatvam, avayavaśaktiprādhānyena bodhane akhaṇḍāsadbodhanasyāśaktatvād, avayavānāṃ svaśaktyapuraskāreṇāpratyāyakatvāt/ na hi pācakādiḥ pākādimabodhayan bodhayati/ naca tarhi śaśaśṛṅgamasacchaśaśṛṅgaṃ nāstītyādivākyānāmabodhakatvam, teṣāṃ śaśe śṛṅgābhāvabodhakatvāt/ eṣā tu bodhakatā na śaśaśṛṅgapadamātre, kiṃ tu nāstītipadasamabhivyāhṛte/ ato na nāstīti paunaruktyarūpaśaṅkābhāsādyavakāśa iti/ yadvā- aparokṣapratītyabhāva āpādyaḥ/ na ca yadasattanna pratīyata iti vyāptijñānasya pratyakṣamāvaśyakam, ataścāsato'pi pratyakṣatvam, anyathā asato'pi asattvabuddhirna syāt, tathā ca śaśaśṛṅgādeḥ, pratyakṣatvameveti- vācyam, sākṣādityaniṣedhyatayeti cāparokṣapratītiviṣayaviśeṣaṇāt/ uktasthale ca jñānaviṣayatayā niṣedhyatayā ca viṣayatvamiti nāsti viśiṣṭābhāvasyāpādyasyāsambhavaḥ/ yadvā- sattvenāparokṣapratītiviṣayatvābhāva āpādyaḥ/ na ca idaṃ rūpyamityādi bhrāntyā atyantāsadeva sattvena pratīyata iti vācyam, atyantāsatastādṛśapratītiviṣayatve sāmagryabhāvāt/ indriyasannikarṣo hi pratyakṣe sāmānyasāmagrī, na cāsati so'sti/ na ca prātibhāsikatvapakṣe rūpyādeḥ pratītipūrvakāle'sattvena kathaṃ sannikarṣarūpapratyakṣasāmagrīsambhava iti vācyam, asminmate jñātaikasati rūpyādau sākṣyaparokṣe ajñānanāśakāntaḥkaraṇavṛttiprayojakasannikarṣānupayogāt/ na hi tavāpīśvarasādhāraṇapratyakṣamātre sannikarṣo hetuḥ/ na ca pramāyāṃ nirduṣṭendriyasannikarṣo hetuḥ, na tu bhrame, sa hi doṣasahitendriyādeva bhaviṣyatīti vācyam, sannikarṣo hi indriyavatsāmānyasāmagrī, tadanapekṣasyendriyasyājanakatvamityuktatvāt/ na ca tarhi śābdabodhasāmānyasāmagryā yogyatājñānāderabhāvāt kathaṃ parokṣavikalpaḥ syāt? ayogyatājñānaviraho hi sāmānyasāmagrī, na tu yogyatājñānam, asaṃsargāgraharūpāyogyatājñānavirahasya viśiṣṭajñāne āvaśyakatvāt/ sa cāsadvodhake vākye'styeva/ na hi śaśaśṛṅge asattvaṃ nāstīti jānānaḥ śaśaśṛṅgamasadityavagacchati/ etannibandhana evāparokṣapratītau pradveṣaḥ/
etena sanmātrāviṣayakāparokṣajñānamasadviṣayakam, sattvānadhikaraṇaviṣayakapratītitvādasadviṣayakaparokṣapratītivat/ na ca atra prātibhāsikasādhāraṇasadvivakṣāyāmāśrayāsiddhiḥ/ paramārthasadvivakṣāyāṃ mātrapadavaiyarthyamiti vācyam, bhramamātrasyaivādhiṣṭhānībhūtaparamārthasadviṣayatayā mātrapadaṃ vinā āśrayāsiddherduṣpariharatvāditi nirastam, sāmagrīviraheṇa bādhāt, śābdatvasyopādhitvād, dharmādikamaparokṣapratītiviṣayaḥ pratītiviṣayatvādityādyābhāsasāmyācca/ kiñcāsato rūpyasyāparokṣapratītiviṣayatve śaśaśṛṅgāderapyaparokṣapratītiviṣayatvaṃ syād, viśeṣābhāvāt, saviśeṣatve asattvavyākopāt/
nanu- sadasatoḥ sattā niḥsvarūpatvādinaiva nṛśṛṅgaśaśaśṛṅgādīnāmapi parasparaṃ nṛśṛṅgaśaśaśṛṅgādiśabdaireva parokṣapratītivyavahāraviṣayatvāderviśeṣasyāsattvāvirodhino buddhisiddhasya sambhavaḥ/ na ca sarvasāmarthyahīnasyāsataḥ satā jñānena kathaṃ sambandhaḥ? viṣayatvasya tatra vaktumaśakyatvād, bhāti pratīyata ityādikartṛkarmatvādivirodhācceti vācyam, atītādeḥ smṛtyanumityādiviṣayatvādivadupapatteḥ/ na ca tatra pratītyādereva viṣayatvam, tāvataiva tatra viṣayatāvyavahāra iti- vācyam, samaṃ mamāpīti cet, maivam, śaśaśabdasya nari bhramadaśāyāṃ nṛśṛṅgaśabdeneva śaśaśṛṅgaśabdenāpi nṛśṛṅgasya pratīyamānatvena nṛśṛṅgādiśabdaireva pratīyamānatvāderapi parasparaviśeṣasya vaktumaśakyatvāt/ na ca duṣṭendriyāde rūpyasaṃskārasācivyavacchaśaśṛṅgasaṃskārasācivyābhāvāt tasyāparokṣabhramāviṣayatvam, anyathā tavāpyanirvācyāntarameva tatra kathaṃ notpadyeteti vācyam, saṃskārasya na tāvatpratītau sākṣādupayogaḥ, smṛtitvāpatteḥ, kitvarthotpattidvārā/ tathā ca saṃskāraniyāmakatāpi anirvācyatāpakṣa eva na tvasadviṣayatāpakṣe/ vastutastu saṃskārastāvat tāttvikarajatādigocara eva prāthamikarajatādibhrame prayojakaḥ sarvamate, sa cāsadrūpyaśaśaśṛṅgādisarvasādhāraṇa eva, tadaviṣayatvāviśeṣāt/ tathā ca kathaṃ sa niyāmako bhavatu?
%pravṛttiviṣayatvānyathānupapattiḥ/% evaṃ pravṛttiviṣayatvānyathānupapattirapi pramāṇam/ idamaṃśasyāsadrūpyātmanā pratītau sāmagrīvirahasyopapādanāt/ nanu- anidaṃ rūpe prātibhāsike yadidaṃtvaṃ vyāvahārikasattvaṃ ca tad‌dvayaṃ na tāvat sad advaitavyākopāt, nāpyanirvācyam, tathā sati tasyāsadvailakṣaṇyārtha prātibhāsikatvāya sattvena pratītyā bhāvyam/ evaṃ ca tadapi sattvamanirvācyaṃ cet, tasyāpi sattvena pratītyā bhāvyamityanavasthā, tathā ca tayorasattvaṃ vācyam/ taduktam- anyathātvamasattasmād bhrāntāveva pratīyate/
sattvasyāsata evaṃ hi svīkāryaiva pratītatā//

tasyānirvacanīyatve syādeva hyanavasthitiḥ/ iti/
ṭīkāyāmapi idaṃtvasattvayoḥ sattvāyogādanirvācyatve idaṃtvena rūpyāvagāhi tadapratītau pravṛttyayogāt sattvena bhāne ca tasminnapi sattvādivikalpaprasareṇānavasthānādidaṃtvavyāvahārikasattvayorasattvamityuktamiti cenna, tayorasattve aparokṣapratītiviṣayatve sāmagryabhāvāderbādhakasyoktatvād anirvācyatvameva/ na ca tathā sattvena pratītyā bhāvyam, iṣṭāpatteḥ/ na caivamanavasthā, sattvasya saditi pratītāvatiriktasattvasyānapekṣaṇāt, anyathā tvatpakṣe'pyasati rūpye yatsatvaṃ pratīyate tasya sattvāyogāt asattve ca tathaiva pratītau pravṛttyanupapattiḥ, sattvena pratītāvanavasthā ca syāt/
na ca- sattve sattvāsattvayoraudāsīnye'pi asataḥ sattvena pratītyā pravṛttyupapatteḥ asati pratītasya sattvasya sattvenāpratītāvapi asattvasiddheśca nāsmākaṃ kāpyanupapattiḥ, tava tu rūpyādisattvasya sattvenāpratītau pravṛttyupapattāvapi prātibhāsikatvānupapattiriti- vācyam, evaṃ hi tatsatvaṃ svarūpato na sat, tucchatvād, vijñānato'pi na sat, sattvenāpratīteḥ/ tathā ca asati kathaṃ tannibandhano vyavahāraḥ/ na ca pratibhāsakāle sattve svarūpato niṣedhapratiyogitvaṃ na syāt, pāramārthikatvena niṣedhapratiyogitve anavasthaivetyasattvameva rūpyādīnāmiti vācyam, pratītikāle sattve'pi svarūpato niṣedhasya pāramārthikatvena niṣedhe'pyanavasthāparihārasya coktatvāt/ nāpi pratyekātmakatve anupapattyā ubhayātmakataivāstviti vācyam, dattottaratvād, bhramatvānupapatteśca/ na cānirvācyaviṣayatvena yathā tava mate bhramatvaṃ, tathā sadasadātmakatve yat sattvaṃ tadviṣayatvena bhramatvamastu, evaṃ tarhi `saccāsacca rajata'mityākāratāyā durnivāratvāpatteḥ/ na ca asadeva rūpyamiti bādhasya sadvailakṣaṇyaviṣayatvavat sadrajatamiti bhramasyāpyasadvailakṣaṇyameva viṣayo'stu, tathā ca prātītikamapi sattvaṃ māstviti- vācyam, tathā sati bādhena bhramaviṣayasattvānapahāre bādhakatvavyavahārocchedaprasaṅgād, agṛhītāsattvasyāpi idaṃ rajataṃ saditi pratiteśca/ na hi punaragṛhītasattvasyāsadrūpyamabhāditi pratyayaḥ bādhasya prasaktipūrvakatvāt/
nanu- asadvilakṣaṇaṃ cenna bādhyeta, sadvilakṣaṇaṃ cenna pratīyeta, ato'nupapattyā anirvācyatvābhāva eva kiṃ na sidhyet, na ca- bādhāpratītyorlāghavāt sattvāsattve prayojake, na tvasadvalakṣaṇyasadvailakṣaṇye, gauravāditi vācyam, bādhapratītyoreva prathamopasthitayoḥ prayojakajijñāsāyāmasattvasattvayoḥ prayojakatvaṃ kalpyate, lāghavāt, prathamopasthitatvācca, na tu sadvilakṣaṇatvādeḥ gauravāt, caramopasthitatvācca/ tadanantaraṃ ca bhānaprayojakābhāvādevābhānopapattau na prayojakāntarakalpanā/ nṛśṛṅgāderasattve'pi na bādhaḥ, prasaktyabhāvāditi- cet, maivam, sattvaṃ na tāvat pratītiprayojakam, rūpyasya ubhayamate'pyapratītyāpatteḥ, nāpyasattvaṃ bādhaprayojakam, ubhayamatasiddhāsati bādhādarśanāt, rūpye cāsattvasyādyāpyasiddheḥ, pratyutāsattve'nupapattervakṣyamāṇatvāt gauravaṃ prāmāṇikam/ tasmāt siddhaṃ khyātibādhānyathānupapattyā anirvācyatvamiti/
ityadvaitasiddhau khyātibādhānyathānupapattiḥ/
[/1-2-38]
[1-2-39]
advaitasiddhiḥ
kecittu bādhyatvaṃ satyasati cānupapannamiti anirvācyatvamiti āhuḥ/ na ca atīte tatkālāsati dhvaṃsapratiyogitvavat sarvadā asatyapyatyantābhāvapratiyogitvaṃ syāt, tathā ca bādhyatvaṃ nātyantāsattvavirodhīti vācyam; kālāntarasattāyāḥ kālāntarasattāṃ pratyanupayoge'pi vidyamānatādaśāyāmeva ghaṭādau dhvaṃsapratiyogātvam; `anityo ghaṭo stī'ti pratīteḥ na tu dhvaṃsādikāle ghaṭe dhvaṃsapratiyogitvam; tadānīṃ ghaṭādīnāmevābhāvāt/ na ca tarhi ghaṭo na dhvaṃsapratiyogīti pratyayaḥ syāt; na, rūpavānityasyāpi prasaṅgāt/ atha yāvatsattvaṃ rūpasattvānnaivam, samaṃ prakṛte'pi/ vastutastu, dhvaṃsakāle'pi ghaṭo dhvastaḥ iti dhvaṃsapratiyogitā ghaṭe pratīyata eva/ tathā cānirvācyatve'pi pratiyogitvādikamanupapannameveti- cet, satyam, sattvameva yatkiñcitkālābādhyatvarūpaṃ tatra prayojakam, na tu trikālābādhyatvarūpam; gauravāt/ na ca tarhi kathaṃ sati bādhyatvamanupapannam; na sanmātre, kintu paramārthasatītyavehi/ tathā cānirvācyatāpakṣe nānupapattiḥ/ na ca tarhi kathamasadvailakṣaṇyapratiyogitvamasati kathaṃ vā nāsadāsīditi śrautaniṣedhaḥ/ asattvaṃ tāvannisvaḥrūpatvam/ tadvailakṣaṇyaṃ satsvarūpatvaṃ tacca niṣpratiyogikameva/ śrutyartho'pi tadeva/ tathā ca nāsti pratiyogitvapratipattiḥ/ na ca śaśaśṛṅgaṃ nāstīti pratyakṣata evāsati niṣedhapratiyogitvamanubhūyata iti- vācyam, yogyānupalabdhistāvadabhāvagrāhikā/ yogyatā ca śaśaśṛṅgādīnāṃ doṣaghaṭitā vācyā/ tasyāṃ nānupalambhaḥ/ anupalambhe ca na seti yogyānupalabdherasambhavāt/ taduktaṃ-
duṣṭopalambhasāmagrī śaśaśṛṃgādiyogyatā/
tasyāṃ nānupalambho'sti nāsti sānupalambhana// iti/
na ca- pratiyogisattvavirodhyanupalabdhireva tad‌grāhikā, sā ca prakṛte'styeveti vācyam, stambhātmani yogyatvapratisaddhyā piśāca upalambhāpādanaṃ sambhavati/ śaśaśṛṅgāstitvaṃ na yogyatayā vyāptam/ yadvalāttena upalambha āpādyeta/ tathā ca nātrapratiyogisattvavirodhinī anupalabdhiḥ/ ata eva piśācādīnāṃ bhedaḥ pratyakṣaḥ nātyantābhāvaḥ/ na ca śṛṅgādikaṃ yogyatayā vyāptameveti vācyam, tāvatā hi śṛṅgābhāva eva yogyānupalabdhisambhavaḥ, na tvalīkābhāve/ evañca śaśaśṛṅga nāstītyullikhantyā api buddheḥ śaśe śṛṅgābhāva eva viṣayaḥ/ gavi śaśaśṛṃgaṃ nāstīsyasyā api gavādhikaraṇakaśṛṅgeśaśīyatvābhāvo viṣayaḥ, ananyagatikatvāt/ ata eva gorananvayo'pi nāsti, śaśaśṛṅgāderupasthityabhāvāt na tadabhāvagraha iti tārkikarītyā uktatvācca/ ata eva saptama padārthatvaniṣedhasyāsambhavāt padārthāḥ/ ṣaḍevetyatra kusṛṣṭivyākhyānam/
na ca `ghaṭo nāstīti buddherghaṭasaṃsargābhāva eva viṣayaḥ, na tu ghaṭābhāvaḥ, pūrvaṃ tatra ghaṭasya sattvena tadatyantābhāvasyābhāvāt, prākpradhvaṃsābhāvayoḥ pratiyogikāle asambhāvitatvād bhedasya ghaṭāpasaraṇānapasaraṇayāstulyatvāt, saṃsargo'pi na tāttvikaḥ, pratiyogini pūrvapad dhvaṃsādyanupapatteḥ, kintu asan saṃsarga iti vācyam, uktamatrodayanācāryaiḥ- yannibandhanā hi yatpratītiḥ tadabhāvanibandhanaiva tadabhāvapratītiḥ/ iha ca ghaṭāstitvapratītiḥ saṃyoganibandhanā, tadabhāvapratītiḥ saṃyogābhāvanibandhanaiva/ sa ca saṃyogastāttvika eva/ na ca dhvaṃsādivikalpaḥ, ghaṭānayanāt prāk saṃyogaprāgabhāvasya ghaṭe apasārite saṃyogadhvaṃsasya sattvāt/ na hi ghaṭe anyatra nīte taddeśe ghaṭasaṃyogo'sti, yena prāgabhāvādirvyāhanyeta/ tathā ca saṃsargapratiyogikābhāvasvīkāre'pi nāsatpratiyogikābhāvāsiddhiḥ/

vastutastu- ghaṭapratiyogikatvenaivābhāvasyānubhavānnāyaṃ saṃyogapratiyogiko bhavitumarhati/ evaṃ ca sati (1) kālaviśeṣasaṃsargyatyantābhāvo vā (2) utpādavināśaśīlaḥ turīyaḥ saṃsargābhāvo vā (3) bhūtalādisaṃyuktasya ghaṭasya viśeṣaṇābhāvaprayuktaviśiṣṭābhāvo vā aṅgīkaraṇīyaḥ/ na ca- atrādya dhvaṃsādarucchadaḥ kapāle'pi ghaṭānyakālasaṃsargiṇaivātyantābhāvena tadvyavahāropapattiriti vācyam, `daṇḍī gauraścalatīti vilakṣaṇavyavahāratraye dravyaguṇakarmāṇi vilakṣaṇāni heturyathā, tatrātrāpi nāsti naṣṭo bhaviṣyatīti vilakṣaṇavyavahāratrayasyaikenātyantābhāvenopapādayitumaśakyatvādvilakṣaṇābhāvatrayasiddhiḥ/ samayaviśeṣasaṃsargaśca tatsamayāvacchinnaṃ svarūpameva saṃyogadhvaṃsādirvā/ na ca saṃyogādidhvaṃsādinaivāvaśyakena tarhi pratītyupapattiriti vācyam, ghaṭapratiyogikatvenānubhavānupapatteruktatvāt/ na ca kapāle'pi ghaṭadhvaṃsādiḥ sambandhasthānīyo'stu, eka evātyantābhāvo vyavahārayatviti vācyam, vilakṣaṇavyavahāratrayānupapattyā dattottaratvāt/ ata eva dvitīyatṛtīyapakṣāvapi kṣodasahau, ghaṭapratiyogikatvānubhavasyānyathā upapādayitumaśakyatvāt/ etena daṇḍasattve'pi puruṣāsattvāddaṇḍyabhāvadarśanādastu tatra viśiṣṭābhāvaḥ, na cātra saṃyogasattve saṃyogyabhāvo dṛṣṭaḥ, tathā ca na viśiṣṭasyābhāvaḥ, kintu viśeṣaṇasyaiveti nirastam, saṃyogipratiyogikatvenānubhavāt/ saṃvideva hi bhagavatī vastūpagame śaraṇamiti/ tasmānniṣedhapratiyogitvānyathānupapattyāpi anirvācyatvasiddhiḥ/ ityadvaitasiddhau niṣedhapratiyogitvānupapattyā'nirvacanīyatvasamarthanam/
[/1-2-39]
[1-2-40]
advaitasiddhiḥ
`nāsadāsīnno sadāsī' dityādiśrutayo'pyanirvācyatve pramāṇam/ na ca atra sadasacchabdau pañcabhūtaparau, `na sattannāsaducyata' ityādau bhūte prayogād, `yadanyadvāyorantarikṣāccaitat sadvāyurantarikṣaṃ cetyasa'diti śruteśceti vācyam, prasiddhaparatve sambhavati aprasiddhaparatāyā ayuktatvāt/ na hi bhūte sadasacchabdau prasiddhau, kintu pāramārthikāpāramārthikayoreva/ na ca `nāsadāsī'dityatrāprasiddhapratiṣedhāpattiḥ, no sadāsī'dityanena sadbhinnatve ukte asattvasyāpi prasakteḥ/na ca tadānīmityasya vaiyarthyam `nāsīdrajo no vyome'ti rajoniṣedhādāveva tadanvayāt/ na hi rajaḥprabhṛtīnāṃ sarvadā anastitvam/ na ca `no sadāsī' dityanenaiva rajaḥprabhṛtiniṣedhe siddhe pṛthaṅ‌niṣedhānupapattiḥ, `no sadāsī' dityatra sacchabdasya paramārthasatparatvena vyāvahārikasato rajaḥprabhṛterniṣedhasya tataḥ prāptyabhāvāt/ ānīdavātaṃ svadhayā tadekamiti vākyaśeṣād brahmaṇo'pi anirvācyatvaprasaṅgaḥ `tama āsī' diti vākyād avidyāyā iveti cet, śrutyantarāvirodhāya sadekaṃ brahma sadāsīnna sadasadvilakṣaṇamityarthaparyavasānāt/
iti advaitasiddhau nāsadāsīdityādiśrutyarthāpattiḥ/
[/1-2-40]
[1-2-41]
advaitasiddhiḥ
%asatkhyātibhaṅgaḥ% tasmādanirvācyakhyātireva pramāṇasambhavāt, na tvasadanyathākhyātiḥ, pramāṇavirahāt/ na cāsadbhāne asadeva rajatabhāditi pratyakṣaṃ mānam, anantaroktabādhakena sadvailakṣaṇyaviṣayakatvāt/ na cedaṃ pratyakṣamapi, tvayāpi hi asadātmanā sataḥ pratyakṣatvamaṅgīkriyate/ na cātra pūrvakālīnabhānaviṣaye rajate asattvamiti jñānam asadātmanā sadviṣayīkaroti/
na ca `vimatamasat, sattvānadhikaraṇatvāt, śaśaśṛṅgavat/ vimatā apramā asadviṣayiṇī, sattvānadhikaraṇaviṣayakatvāt, sanmātraviṣayakatve sati saviṣayakatvāt, nṛśṛṅgamasadityādivākyajanyaparokṣavaditi'- anumānaṃ tatra mānam/ pūrvoktayuktyā tatra bādhāt/ prathamānumāne śabdaikasamadhigamyatvasya dvitīyatṛtīyayoḥ parokṣatvasyopādhitvācca/ kiñcāsatkhyātyaṅgīkāreṇa bauddhamatapraveśāpattiḥ/ na ca saduparāgo viśeṣaḥ, tathāpyasatkhyātyāpatteḥ tadavasthatvāt/ na ca- tārkikairapi asataḥ saṃsargasya bhānāṅgīkāreṇa teṣāmapyevamāpādyeteti vācyam, tathāṅgīkāre teṣāmapi tathaiva/ vastutastu- teṣāmapi satsaṃsargabhāna eva nirbharatā/ śuktī rūpyaṃ tattādātmyaṃ cetyato'nyasya rajatabhrame aviṣayatvāt, teṣāṃ ca satyatvāt/ na ca tarhi bhramatvānupapattiḥ, vyadhikaraṇaprakārakatvena tattvāt/ na ca rajatapratiyogikasaṃsargasya śuktyaniṣṭhatvādasatsaṃsargabhānaṃ vinā vyadhikaraṇaprakārakatvameva na syāditi vācyam, tatkimāyupmannasatsaṃsargaḥ śuktiniṣṭhaḥ, yena tadviṣayatvaṃ vyadhikaraṇaprakārakatvāya aṅgīkuruṣe? tasmād bhāsamānavaiśiṣṭyapratiyogitvaṃ na prakāratvam, kintu jñānaviṣayayoḥ, svarūpasambandhaviśeṣaḥ/ sa ca svarūpasambandhaḥ san vā saṃsargo bhāsatāmasanvā, ubhayathāpi samāna eva/ na ca śaśaśṛṅgamasadityādivākyairasatyapi parokṣapratītestvayāṅgīkāreṇa tavāpyasatkhyātyāpattiḥ, tatra hi na pratītiḥ, kintu vikalpamātramityuktatvāt/ tasmānnāsatkhyātiḥ/ ityasatkhyātibhaṅgaḥ/
%anyathākhyātibhaṅgaḥ-% nāpyanyatra sthitasya rūpyasya bhānādanyathākhyātiḥ, atyantāsataivānyatra sato'pyaparokṣapratītiprayojakasannikarṣānupapattestulyatvāt/ na ca saṃskārasmṛtidoṣāṇāṃ pratyāsattitvam, rajatapratyakṣamātre rajatasaṃyogatvena kāraṇatvāvadhāraṇāt, sannikarṣāntarasattve'pi tadabhāve rajatapratyakṣotpattervaktumaśakyatvāt/ na ca laukikapramārūpapratyakṣaevatasya kāraṇatvam, asya vibhāgasya svaśiṣyāneva pratyucitatvāt, gauravakaratvāt, nirvikalpakasādhāraṇyābhāvācca/ rajatendriyasannikarṣajasya rajate rajatatvaprakārakajñānasya bhramatvānupapatteḥ/ `ime raṅgarajate' iti bhrame vidyamāno'pi rajatasannikarṣo janako na bhavati, anumitāviva kvacidvidyamāno'pi viṣayaḥ/ athānumiterviṣayajanyatve pratyakṣatvāpattiḥ, atīte anāgate ca viṣaye anumitirna syāditi bādhakam, rajatapratyakṣasya rajatasannikarṣajanyatve pramātvāpattiḥ, asannikarṣe ca tatpratyakṣaṃ na syāditi bādhakaṃ prakṛte'pi tulyam/ yadi tu doṣamahimnā rajatasannikarṣasya raṅgajñānāṃśe janakatvam, raṅgasannikarṣasya ca rajatajñānāṃśe, tadā rajatajñānāṃśe tatsannikarṣājanyatvāt pramātvābhāvavat pratyakṣatvābhāvo'pi syāt/ tasmāt `ime' ityevendriyajanyam, `raṅgarajate' iti tu smṛtirūpamavidyāvṛttyātmakamanirvacanīyatvādityanyatra vistaraḥ/ ityanyathākhyātibhaṅgaḥ/
[/1-2-41]
[1-2-42]
advaitasiddhiḥ
taccānirvacanīyamajñānopādānakam, tattvajñānena nāśyaṃ ca/ nanu- evaṃ `rūpyamutpannaṃ naṣṭaṃ ce'ti dhīprasaṅgaḥ, traikālikaniṣedhapratītiśca na syāditi cenna, utpādavināśapratītiriyaṃ bhrāntisamaye āpādyate? bādhasamaye vā? nādyaḥ, pūrvotpannāvinaṣṭaśuktyabhinnatayā grahasyaiva tatra pratibandhakatvād, virodhijñānānudayena rūpyasyāvināśācca/ na dvitīya, atyantābhāvagrahasyaiva pratiyogigraha iva tadutpādavināśagrahe'pi pratibandhakatvāt/ na hi kutrāpi kadāpi atyantābhāvādhikaraṇatvena pratīte utpādavināśapratītirasti/ na ca trayāṇāṃ sattve kathamatyantābhāvabuddhyā vināśabuddhipratibandhaḥ? vināśabuddhyaivātyantābhāvabuddhiḥ kimiti na pratibadhyate? niyāmakābhāvāditi vācyam, phalabalenātyantābhāvadhīsāmagryā eva balavattvena tasyaiva vinigamakatvāt/ na ca tarhi utpādādyadhikaraṇe atyantābhāvaḥ katham? pratītimupalabhasva, yathā aparokṣapratītyādyanyathānupapattyā siddhotpādādikasya traikālikaniṣedhapratiyogitvaṃ viṣayīkriyate/

yadvā- na svarūpeṇa traikālikaniṣedhapratiyogitvam, kintu pāramārthikatvākāreṇa/ na ca pāramārthikasattvasyāpi pratibhāsasamaye pratītatvena na traikālikaniṣedhapratiyogitvaṃ sambhavati rajatapratiyogitvenānubhavavirodhaśceti vācyam, pratītikālapratītaṃ pāramārthikatvamapi prātītikameveti na tat niṣidhyate, kiṃtvanyatra vṛttyeveti tenākāreṇa rajatasyaiva niṣedha iti na tatpratiyogitve'nubhavavirodho'pi/ nanu yadyapi prasaktirjñānam, sā ca smṛtirūpā pāramārthikatvasyāstyeva tathāpi niṣedhyatāprayojakapāramārthikatvākāreṇa prātibhāsikasya prasaktirnāstīti cenna/ vyadhikaraṇadharmāvacchinnapratiyogiko hyayamabhāvaḥ, tatpratītau ca na viśiṣṭaprasaktiruddeśyā, pratyekaprasaktyaiva tatpratītyupapatteḥ/ nirvikalpakādabhāvapratītiriṣṭāpattyaiva pariharaṇīyā/
yadvā- laukikaparamārtharajatasyaiva tatra traikālikaniṣedhaḥ/ na ca tarhi `neha nāne'ti niṣedhāyāpi tāttvikaprapañcāntarorarīkārāpattiḥ, neha nāneti niṣedhasthale kiñcaneti padasandaṃśāt pratīyamānasarvaniṣedhasyāvaśyakatayā niṣedhyatvena prapañcāntarakalpanāyā gauravakaratvāt, prakṛte tu sarvatvena pratiyogyanullekhād āpaṇastharūpyaniṣedhasya idamyāvaśyakatvenāpratītaniṣedhakalpanaiva yuktā/ na cānyathākhyātibhiyā tasyāprasaktau kathaṃ tanniṣedhaḥ? aparokṣatvābhāve'pi smṛtirūpatatprasakteḥ sambhavāt/ etena adhīsthaṃ pāramārthikatvamavacchedakam, anavacchedakasyābhāsasya dhīstu niṣedhadhīheturiti parāstam/ na ca āropapūrvikaiva niṣedhadhīḥ,tasyānāropāt kathaṃ tadabhāvapratyaya iti vācyam, āropasya hetutāyāṃ mānābhāvena pratiyogismaraṇādhikaraṇānubhavādinaiva tadupapatteḥ/ ata eva na buddhipūrvakatadāropo'pi/ anyathākhyāteḥ sāmagryabhāvenāsatkhyātivat prāgeva nirāsādāropasya viśeṣādarśanajanyatvena buddhipūrvakatvānupapatteśca/
kiñcābhāsaprasaktireva tatprasaktiḥ/ nanu ābhāsa ityaprasakte rajatatvākāreṇābhāsānābhāsayoḥ prasaktiḥ vācyā, sā cānupapannā, ubhayorekasāmānyābhāvāt, phalabalena vyāptigrahe sāmānyasya pratyāsattitve'pi anyatrātiprasaṅgena tadabhāvācceti cenna, śuktirūpyasyāpaṇarūpyeṇa prātītikasya sāmānyasyābhāve tadarthipravṛttyanupapattyā tadubhayasāmānyasyaikasyāvaśyakatvāt/ tena sāmānyena pratyāsattyā āpaṇarūpye jñānaṃ na brūmaḥ, kintu pratiyogitāvacchedakaprakārakaṃ jñānaṃ pratiyogyaviṣayakamapi abhāvapratītyupayuktaṃ saṃvṛttamiti/ ato na sāmānyapratyāsattinibandhanātiprasaṅgāvakāśaḥ/ yattu vyāptigrahe sāmānyapratyāsattimaṅgīkṛtyātiprasaṅgenānyatra tadanaṅgīkaraṇaṃ, tadāśīviṣamukhe aṅguliṃ niveśya vṛścikādbhayanāṭanam/ prameyatvena vyāptiṃ paricchindan sarvajñaḥ syāditi vyāptigraha evātiprasaṅgasya prācīnairuktatvāt/ idaṃ ca yathāśrutaprācīnagranthānusāreṇoktam/ anyonyābhāvamādāya tu laukikaparamārtharajatasya niṣedhyatvaṃ prāgvyākhyātaṃ na vismarttavyam/
na ca sopādānatve sakartṛkatvāpattiḥ, iṣṭāpatteḥ/ nanu evamapi rūpyasya kathamajñānamupādānam? tadanuviddhatayā apratīteḥ, idamaṃśānuviddhatayā pratiteraṅgulinirdeśāccelāñcalabandhanāditaścedamaṃśa eva satyavikārāvirodhena mithyāvikārātmanā vivartata ityaṅgīkriyatāmiti- cenna, śuktyajñānasya tāvadanvayavyatirekābhyāṃ kāraṇatvamāvaśyakamiti upādānamapi tadevāstu/ tatkalpanāyā evābhyarhitatvād, upādānāntarāsiddheḥ/ kiñca śuktijñānamajñānaṃ nāśayadrūpyamapi nāśayati/ tacca tadupādānatvaṃ vinā na ghaṭate, nimittanāśasya kāryanāśaṃ pratyaprayojakatvād, upādeye upādānānuvedhaniyamābhāvāt, `rūpaṃ ghaṭaḥ' `kapālo ghaṭa' ityapratiteḥ kathaṃcidanuvedhasya jaḍatvādinātrāpi sambhavāt/ anavacchedakatayā idamaṃśe idamaṃśānuviddhatayā pratītireva tadanuviddhatayā pratītiḥ/ kāryakāraṇayorabhedādaṃgulinirdeśādikamapyupapadyate/ na ca- parokṣajñānasyāpyajñānanāśakatayā śvaityānumityā ajñāne nāśite pītabhramānudayaḥ syāt, upādānābhāvāditi vācyam, viṣayagatājñānasya parokṣavṛttyā'nāśāt/ na ca aparokṣavṛtterajñānanāśakatāyāmapi `ghaṭo'ya'miti sākṣātkṛte paṭo'yamiti vākyābhāsād bhramānutpattiprasaṅgaḥ/ na hyatra vahninā siñcatītyatrevānvayavirodhyupasthitirasti, yeneṣṭāpattiravakāśamāsādayediti vācyam, yadā hi ghaṭatvaṃ paṭatvaviruddhatayā'vagataṃ, tadā hi taddarśanaṃ virodhidarśanameveti kathaṃ neṣṭāpattyavakāśaḥ? yadā ghaṭatvasya paṭatvaviruddhatayā na jñānam, tadā ghaṭatvajñānena tadajñānanāśe'pi paṭatvaviruddhatayā ajñātaviśeṣājñānasya sattvāttadupādānaka eva bhrama iti na kāpyanupapattiḥ/
na ca sākṣivedyājñānasukhādau jñānābhāvatvaduḥkhābhāvatvāropau na syātām, ajñānarūpopādānābhāvāditi- vācyam, duḥkhābhāvabhinnatvena jñānābhāvabhinnatvena duḥkhatvaviruddhadharmavattayā'jñānatvaviruddhadharmavattayā vā adhiṣṭhānajñānaṃ bhramanivarttakam/ tacca virodhabhedādi na sākṣigamyam, kiṃtvanupalabdhigamyam/ tathā ca tadajñānameva bhramopādānam/ na ca parokṣādhyāso na parokṣajñānena nivarteta, tasyājñānānivartakatvāditi vācyam, parokṣādhyāse hi pramātṛgatājñānamevopādānam/ tacca parokṣajñānenāpi nivartata ityuktatvāt/ na ca rūpyaṃ dṛṣṭvā'dhiṣṭhānatattvajñānaṃ vinā nivṛttasya puṃso'jñānanivṛttyabhāvena rūpyatajjñānayoravidyāpariṇāmayoranivṛttyā rūpyadhīsāmagrī sad‌bhāvena taddhīrdurvāraiveti vācyam, rūpyaṃ taddhīśca utpanne tāvadudīcyajñānena upādāne vilīyate/ upādānasya nivṛttiḥ paraṃ na bhavati, adhiṣṭhānatattvajñānābhāvāt/ rūpya buddhyantarotpattistu idamākārāntaḥkaraṇavṛttisadbhāvenānutpannādhiṣṭhānatattvasākṣātkārasya bhavatyeva/ tadabhāve tadvilambādeva vilamba iti na kāpyanupapattiḥ/ tathā ca sarvapratyayānāṃ svagocaraśūratvāt pratītikāle rajatasya vidyamānatā siddhā/ na caivaṃ tāttvikatvamapi sidhyet, tasyāpi prātītikatvāditi vācyam, aparokṣapratītyā tāvat trikālābādhyatvarūpaṃ tāttvikatvaṃ viṣayīkartuṃ na śakyata ityuktatvāt/ parokṣapratītyā viṣayīkṛtamapi tāttvikatvaṃ prātītikameva, kālāntarabādhena punaratāttvikatvasya sambhavāt/ ityāvidyakarajatotpattyupapattiḥ/
[/1-2-42]
[1-2-43]
advaitasiddhiḥ
tasmādadhiṣṭhānāṃśe antaḥkaraṇavṛttiḥ adhyastāṃśe cāvidyāvṛttiḥ/ tasyāṃ ca tādātmyasya bhānāt nākhyātimatapraveśaḥ/

nanu- evamidamaśaṃśyāpyadhyastatvena idamiti dvyātmakam, idaṃ rūpyamiti ca tryātmakam, svapne idaṃ rūpyamiti jñānaṃ caturātmakaṃ ca syāditi cenna, idaṃtvasyādhyastatve'pi nedamiti dvyātmakam, idaṃtvādyadhiṣṭhānasya svaprakāśakatvāt/ na hi vayaṃ sarvatrādhyāse dvyātmyakatāṃ brūmaḥ, api tvantaḥkaraṇavṛttisavyapekṣādhiṣṭhānaprakāśe/ ata eva nedaṃ rūpyamiti tryātmakam, svapne tu caturātmakatvaśaṅkā sarvathā'nupapannā, idaṃ rūpyayorapyadhyasanīyatvād, avidyāvacchinnacaitanyarūpādhiṣṭhānasya svaprakāśatvāt/ na ca rūpyajñānasyācākṣuṣatve `rūpyaṃ paśyāmī'ti cākṣuṣatvānubhavavirodhaḥ, cākṣuṣedaṃvṛttyavacchinnacaitanyasthāvidyāpariṇāmatvena cākṣuṣatvopacārād, anubhavatvamātrānubhava eva `ātmanaṃ paśyāmī' tyullekhadarśanācca/ nanu rūpyajñānasyāvidyāvṛttitvena prātibhāsikatayā pratibhāsāvaśyaṃbhāvenādhyastaviṣayajñānasya cādhyastatvaniyamenāvidyāvṛtterapi avidyāvṛttipratibimbatacaitanyavedyatvam, evaṃ tasyāpi tasyāpītyatavasthitiriti- cet satyametat/ na punaranavasthā, avidyāvṛttipratibhāsake caitanye avidyā vṛtteḥ svata eva upādhitvena vṛttyantarānapekṣatvāt/
nanu- ajñānasya rūpyākārajñānātmanā pariṇāme rūpyamiti pratīterjñānagatākāreṇaivopapattāvatītaviṣayakajñānanyāyena vopapattau rūpyarūpāvidyāpariṇāmakalpanā na yukteti cenna, jñānākāreṇaiva saviṣayakatve sākāravādaprasaṅgāt/ atītaviṣayavadupapādane'pi aparokṣatvānupapatteruktatvāt/ na ca doṣāṇāṃ svāśraya evātiśayahetutvena cakṣurgatadoṣa janyo bhramaḥ kathamacākṣuṣaḥ syāt? anyathā tvacā gṛhīte śaṅkhe cakṣuṣā gṛhīte rūpyasādṛśye ca nimīlitacakṣuṣo'pi pītabhramarūpyabhrayorāpatteriti vācyam, doṣāṇāṃ svāśraya evātiśayaja nakatvamityasyaivāsiddheḥ niyāmakābhāvāt/ na coktātiprasaṅgo niyāmakaḥ, svasambandhini kāryajanakatvāṅgīkāreṇānatiprasaṅgāt/ sambandhaśca svāśrayajanyajñānaviṣayatvarūpaḥ/ sa ca na tadvati saṃskāraviṣayagrahīndriyajanyādhiṣṭhānajñānasyāparokṣabhramahetutvāt tvacā gṛhīte tadabhāvāt sādṛśyaṃ gṛhītvā cakṣurnimīlanasthale idaṃvṛttisadbhāve pramāṇābhāvena nātiprasaṅgāpādanaṃ śakyam/ tatsattve iṣṭāpattireva/ nanu evaṃ vṛttibhedajñānaikyānubhavavirodhaḥ/ na ca adhyastenābhedena viṣayayorekatāpannatvāt jñānayoraikyamupacaryata iti vācyam, evamekatvapratipādakaprayogasamarthane'pi anubhavavirodhasyāparihārāditi cenna, viṣayayorabhedādhyāse jñānayorapyabhedādhyāsa ityasya upacāraśabdārthatvenānubhavavirodhābhāvāt/ na ca tarhi dhārāvāhikajñāneṣvaikyādhyāsāpattiḥ viṣayaikyajñānasyāropanidānasya sattvāditi vācyam, āropasya kāraṇānāpādyatvāt/ na ca viṣayaikyasya jñānaikyādhyāsanimittatvaṃ na dṛṣṭamiti vācyam, pūrvoktayuktyā jñānabhede siddhe apūrvakalpanāyāmapi doṣābhāvāt/ yadvā yathedamaṃśāvacchinnacaitanyagatāvidyāpariṇāmatvāt rūpyamidaṃtvena bhāti, tathedamākārāntaḥkaraṇavṛttyavacchinnacaitanyagatāvidyāpariṇāmatvena rūpyajñānamidaṃjñānatvena bhāti/ na ca tarhi bādhakādviṣayayoriva jñānayorapi bhedadhīprasaṅgaḥ, viṣayabhedagrahajñānabhedagrahayorbhinnasāmagrīkatvenāpādanasyāśakyatvāt/ kecittu bhramakāle viṣayaikyagrahaniyamavat na jñānaikyagrahaniyamaḥ, taṃ vināpi pravṛttyādyupapatteḥ, tathā ca bādhakāle na tadanaikyagrahaniyamo'pīti āhuḥ/ na ca idaṃ vṛtterjñātaikasattvena tadavacchinnacaitanyagatājñānameva nāstīti vācyam, vṛtteḥ sākṣivedyatvena yadyapi tadgocarajñānaṃ nāsti, tathāpi tadavacchinnacaitanye śuktyavacchinnagocarājñānasattvāt/ tathā ca idaṃ vṛttirāśrayāvacchedikā na tu viṣayāvacchediketi vastusthitiḥ/ ata eva śuktitattvaṃ jānataḥ idaṃvṛttitatvaṃ cājānato rūpyanivṛttāvapi tadajñānānuvṛttiprasaṅga iti nirastam, śuktitattvājñānasyaiva ubhayapariṇāmatvāt, idamaṃśastadākāravṛttiśca etad‌dvayamāśrayamātrāvacchedakamityuktatvāt/ na caivamapi abādhitajñānaikyānubhavavirodhaḥ, adhyastena sahendriyāsamprayogasyaiva bādhakatvāt/ na ca sannikarṣaḥ pramāsāmagrī, karaṇānāṃ prāpyakāritvaniyamena sannikarṣasyāpi sāmānyasāmagrītvāt/ na hi dṛṣṭā chidā dāruviyuktakuṭhāreṇetyanyatra vistaraḥ/
yattu śuktireva vivartādhiṣṭhānamastu, na caitantamiti, tanna adhiṣṭhānasya bhramajanakājñānaviṣayatvena tadakalpitatayā satyatvaniyamāt, śukteśca mithyātvāt/ yadvā avidyāvṛtterna jñānatvam, ataḥ jñānaikyadhīḥ, jñānatvasyājñānanivartakamātravṛttitvāt/ na ca- evaṃ dhārāvāhanasthale dvitīyādijñāne jñānatvaṃ na syāditi- vācyam, tasyāpi tattatkālaviśaṣṭagrāhakatvenāgṛhītagrāhakatayā jñānanivartakatvāt/ vastutastu- yāvanti jñānāni tāvantyajñānānīti vyavahitajñānenaivāvyavahitajñānenāpi ajñānanivartanāditi na kāpyanupapattiḥ/ parokṣasthale'pi pramātṛgatājñānanivṛttirastyeveti tatra jānāmīti pratyayaḥ/ tena sahābhedagrahāt parokṣabhrame'pi jānāmīti pratyayaḥ/ na ca vivaraṇe antaḥkaraṇapariṇāme jñānatvopacārāt idaṃ vṛtterapi jñānatvoktau vivaraṇavirodhaḥ, tasya prakāśatvanibandhanajñānapadaprayogaviṣayatvamityetatparatvāt, na tvajñānanivartakatvanibandhanajñānapadaprayogo'pyaupacārika iti tasyārthaḥ/ tathā cāvidyāvṛttau yatra jñānapadaprayogaḥ tatropacārika eva/ na ca avidyā vṛtterajñānatve jñānasyautsargikaṃ prāmāṇyamiti virudhyeta, nirapavādaniyamasyaiva sambhavāditi vācyam, icchājanakavṛttimātrasya jñānatvamabhipretya utsargatvokteḥ/ yadvā- vṛttibhede'pi idaṃrūpyayoridamaṃśāvacchinnacaitanyaprakāśyatvena phalaikyāt jñānaikyadhīḥ/ na ca parokṣabhrame aparokṣaikarasacaitanyarūpaphalaikyābhāvāt kathaṃ tannibandhanajñānaikyānubhava iti vācyam, tatra phalaikyamapyupacarya jñānaikyopacāra ityeva viśeṣāt/ nanu tvanmate yathākramamidaṃrūpyākārāntaḥkaraṇavṛttyavidyāvṛttipratibimbitābhyāṃ vā tadabhivyaktābhyāṃ vā, idamaṃśāvacchinnatadanavacchinnābhyāmidamaṃśarūpyādhiṣṭhānacaitanyābhyāṃ vā, vedyatvenāvacchinnaphalasya bhedāt kathaṃ phalaikyam? anavacchinnapralībhūtacinmātrābhedasya sarvatra samānatvāt/ nahīdamaṃśe'pi tadavacchinnameva caitanyamupādānam, ātmāśrayāt/ na vā rūpye idamaṃśānavacchinnamupādānam, `idaṃ rūpya'miti pratītyanupapatteriti cenna, avidyāvṛttistāvannājñānanāśikā, kiṃtvantaḥkaraṇavṛttiridamākārā/ tathā ca tadabhivyaktacaitanyameva rūpyamabhivyanaktīti phalaikyasambhavāt/ na hyavacchedakabhedena phalabhedaḥ kintu vyañjakabhedena/ tathā ca paramārthasaccaitanyamadhiṣṭhānamadhyastajñānasya/ tacca dvividhaṃ vyāvahārikasat prātibhāsikasacceti/ taduktaṃ- `prāg vyāvahārikasattvaviṣayatvāt pratyakṣaṃ nāgamabādhakamiti'/ paramārthasattvamādāya trividhaṃ sattvam/ iti bhramasya vṛttidvayatvopapattiḥ/
[/1-2-43]
[1-2-44]
advaitasiddhiḥ

nanu- evaṃ sattvatraividhyavibhāgo nopapadyate, prātibhāsikādapyapakṛṣṭasya svāpnarūpyasya vyāvahārikādapyutkṛṣṭāyā avidyānivṛtteḥ sadbhāvāditi cenna, svāpne prātibhāsikanikṛṣṭatve pramāṇābhāvāt/ tathā hi prātibhāsikatvaṃ hi pratibhāsamātrasattvam, tacca svapnajāgarayoḥ samānam/ nanu jāgare adhiṣṭhānatāvacchedakedamaṃśasyādhikasattākatvam, svapnakāle tasyāpi prātibhāsikatvamityeva nikṛṣṭatvamiti cenna, svapne hi idamo nādhiṣṭhānāvacchedakatvam, tulyavadāropyatvāt/ tatrādhiṣṭhānamavidyāvacchinnameva caitanyamiti vakṣyate/ avidyānivṛtteḥ pañcamaprakāratāpakṣe saṃsārakālīnasattvasyaivāyaṃ vibhāga iti na nyūnatā/ yadvā- avidyānivṛtteḥ sattvābhāvena sattvavibhāge na tadasaṃgrahanibandhano doṣaḥ/ vastutastu- avidyānivṛttiḥ brahmasvarūpā anirvacanīyā veti na vibhāganyūnatā/ na ca vibhāgasya tāttvikattve apasiddhāntaḥ, atāttvikatve trividhatvaṃ gatameveti vācyam, brahmātiriktamatāttvikamiti vadato vibhāgātāttvikatvasyeṣṭatvāt/ na ca tarhi tāttvikatraividhyahāniḥ, ko hi traividhyasya tāttvikatvaṃ bravīti? kintu vyāvahārikatvameva/ na ca tāttvikasya brahmaṇo'tāttvikācchuktirūpyād bādhādhigamyasya vibhāgasya kathamatāttvikatvamiti vācyam, bādhabodhyatvaṃ na tāttvikatve prayojakam, kiṃtvabādhyatvam/ tacca na brahmātiriktavṛtti, neha nānetyādinā bādhāt/ na ca trividhasattvāṅgīkāre brahmaiva saditi svamatavirodhaḥ, tasya paramārthasad brahmaivetyetatparatvāt/ etena viśvamithyātvabrahmanirviśeṣatvādāvapyevaṃ vikalpya dūṣaṇamityapāstam/
nanu- atra paramārthasadeva saditarad dvayaṃ sadvilakṣaṇameva sattvena bhāti, bādhavilambāvilambābhyāṃ tadbheda ityabhipretam? uta vā sattvasyaivāvāntarabheda iti? nādyaḥ, tvanmate rūpyābhāve rūpyadhīriva sattvābhāve sattvabuddherayogāt/ kadācidapi sattvābhāve  tucchavadutpattyādyayogāt, vyāvahārike prātibhāsikādarthagataviśeṣābhāvena tatrārthakriyādeḥ śrutīnāṃ tadviṣayatvena prāmāṇyasya cāyuktyāpātāt/ pratyuta nabho nailyabhramahetoriva arthabhrāntihetutvenāprāmāṇyaniścaya eva syāt/ nāntyaḥ, āropitānāropitasādhāraṇasāmānyadharmābhāvād, vyāvahārikasyānāropitaviśeṣatve iṣṭāpatteśceti cenna, dvitīyapakṣasyaiva kṣīdakṣamatvāt/ tathā hi abādhyatvarūpamāropitānāropitayoḥ sāmānyam/ anyathā bādhye'pi svakālābādhyatvamātreṇāropite'pi tasya sambhavāt, āropitānāropitayorekasāmānyābhāve pravṛttyādyanupapatteruktatvāt/ ata evoktam-
ākāśādau satyatā tāvadekā pratyaṅmātre satyatā kācidanyā/
tatsamparkāt satyatā tatra cānyā vyutpanno'yaṃ satyaśabdastu tatra // iti/
yathā prātibhāsikarajate jñātaikasadekaṃ rajatatvam, laukikaparamārtharajate cājñātasadaparaṃ rajatatvam, tadubhayānugataṃ cāropitānāropitasādhāraṇaṃ rajatatvaṃ rajataśabdālambanam, evamākāśādāvāropitaikā satyatā, cidātmani cānāropitā'parā, tadubhayasādhāraṇī cānyā vyāvahārikī satyatā satyaśabdālambanamiti bhāvaḥ/ sadviśeṣatve'pi vyāvahārikasya prapañcasya nānāropitaviśeṣatvam, yeneṣṭāpattiravakāśamāsādayet, sattvasyānāropitatvātmakatvābhāvāt/ sattvāṅgīkārādeva notpattyādivirodho'pi/ na ca- svarūpeṇa bādhyatvaṃ prapañce'pi nāsti, tucchatvaprasaṅgāt, pāramārthikatvākāreṇa bādhyatvaṃ nirdharmakatayā brahmaṇyapyastīti kathaṃ kadācidvādhyatvamādāya vyāvahārikatvādisthitiriti vācyam, mithyātvarūpasādhyaniruktāvevāsya dattottaratvāt/
yattu- saprakārakasyaiva jñānasya prapañcabādhakatvaṃ vaktavyam, niṣprakārakatve bādhakatvāyogāt, tathā ca saprakārastāttvika eva syāt- iti, tanna, svarūpopalakṣaṇopalakṣita svarūpaviṣayakavyāvṛttākārajñānasyaiva niṣprakārakatvepi bādhakatvamityasyāpi prāgevoktatvāt/ svarūpopalakṣaṇanibandhanavyāvṛttākāratve'pi yathā nākhaṇḍārthatvakṣatiḥ tadapyuktamadhastāt/
nanu- vyāvahārikaprātibhāsikayorbādhyatvāviśeṣe kiṃnnibandhano bhedaḥ? na tāvanmāyikatvāvidyakatvābhyāṃ bhedaḥ, māyāvidyayorabhedāt/ arthagataviśeṣābhāve tadayogācca/ nāpyarthakriyākāritvākāritvābhyāṃ viśeṣaḥ, svāpnaghaṭādau svāpnajalāharaṇādyarthakriyādarśanāt/ na cārthakriyāyāṃ vyāvahārikatvaṃ viśeṣaṇam, anyonyāśrayāt, svāpnāṅganāliṅganādau prātibhāsike vyāvahārikasukhajanake ativyāpteśca/ nāpi brahmajñānabādhyatvatad‌bhinnajñānabādhyatvābhyāṃ viśeṣaḥ, tvanmate rūpyāderapi śuktyavacchinnabrahmadhībādhyatvād, brahmaṇyadhyastasya kṣaṇikatvāderapi prātibhāsikasya brahmadhībādhyatvenātiprasaṅgācca/ nāpi brahmapramābādhyatvatadanyapramābādhyatvābhyāṃ viśeṣaḥ, tvanmate brahmajñānasyaiva pramātvāt/ nāpi pramābādhyatvabhrāntibādhyatvādhyāṃ viśeṣaḥ, bhrāntibādhyatvasya brahmaṇyapi sattvāt/ nāpi pāramārthikaviṣayadhībādhyatvavyāvahārikaviṣayadhībādhyatvābhyāṃ viśeṣaḥ, anyonyāśrayāt/ nāpyanyonyetaratvābhyām, bhedakābhāve itaratvasyaivāyogād, anyonyāśrayācceti- cenna, saprakārakaniṣprakārakajñānabādhyatvābhyāṃ śuddhabrahmadhībādhyatvatadanyadhībādhyatvābhyāṃ vā mahāvākyajanyadhībādh‌yatvatadanyadhībādhyatvābhyāṃ vā svabādhakadhībādhyatvatadanyadhībādhyatvābhyāṃ vā bhedasambhavāt/ śuddhaśabdena nirdharmakādhiṣṭhānamātramevātra vivakṣitam/ na ca- nirdharmakaṃ yad vastugatyā tajjñānaṃ bhramakāle'pi, nirdharmakatvaviśiṣṭasya tadupalakṣitasya vā jñānaṃ cedvivakṣitaṃ, tadā akhaṇḍārthatāhāniḥ, prakārībhūtanirdharmakatvadvitīyābhāvādestāttvikatvāpattiśceti- vācyam, nirdhamakaṃ yad vastugatyā tanmātragocarajñānasya vivakṣitatvāt, tasya ca bhramakāle'bhāvāt/ nidharmakatvādistadbuddhāvupāyatvamātram, na tu tadbuddhau viṣayatvam/ ato nākhaṇḍārthatāhāniprakāratāttvikatvāpattī/ niṣprakārakatve'pi saṃśayādinivartakatvamupapāditameva/ tasmādajñānopādānakaṃ jagat mithyeti siddham/
upādhibādhapratipakṣaśūnyaṃ vipakṣabādhāgamasavyapekṣam/
dṛśyatvamavyāhatamambarādimithyātvasiddhau sudṛḍhaṃ hi mānam//
tadevaṃ dṛśyasya prapañcasya mithyātvāttadatiriktabrahmarūpākhaṇḍārthaniṣṭhavedāntavākyaṃ paratattvāvedakam/ sakhaṇḍārthaviṣayakaṃ sarvamatatvāvedakameveti/ yadyapīdaṃ brahmajñānāvyavahitabhramaviṣaye prātibhāsike vyāvahārikalakṣaṇamativyāptam/ prātibhāsikalakṣaṇaṃ cāvyāptam, tathāpi karaṇasaṃsargidoṣaprayuktatvaṃ tadasaṃsargidoṣaprayuktatvaṃ ca tayorlakṣaṇaṃ niravadyam/ iti sattvatraividhyopapattiḥ/
avidyātatkāryātmakanibiḍabandhavyapagame/
yamadvaitaṃ satyaṃ pratataparamānandamamṛtam//
bhajante bhūmānaṃ bhavabhayabhidaṃ bhavyamatayo/
namastasmai nityaṃ nikhilanigameśāya haraye

2.2

anādisukharūpatā nikhiladṛśyanirmuktatā/
nirantaramanantatā sphuraṇarūpatā ca svataḥ//
trikālaparamārthatā trividhabhedaśūnyātmatā/
mama śrutiśatārpitā tadahamasmi pūrṇo hariḥ

2.1

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīviśveśvarasarasvatīśrīcaraṇaśiṣyaśrīmadhusūdana sarasvatīviracitāyāmadvaitasiddhau saparikaraprapañcamithyātvanirūpaṇaṃ nāma prathamaḥ paricchedaḥ

Original text: advaitasiddhiḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc