Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhisamayālaṃkāravṛttiḥ sphuṭārthā · Chapter 3

3.1

iti / tatrādhimātrādhimātrādiḥ pratipakṣo mṛdumṛdvādirvipakṣa iti bhavitavyamiticodyasya vastraliptasūkṣmamalāpakaṣarṇe rajakamahāyatnodāharaṇena parihārataḥ yathānirdiṣṭabhāvanāmārgasyātyantikī / traidhātukākārajñānajñeyānupalambhād yā samatā saiva samastapratipakṣatvādātyantikī viśuddhirbuddhasya vyavasthāpyata iti //
abhisamayālaṅkāre nāma prajñāpāramitopadeśaśāstre dvitīyādhikāravṛttiḥ
Sarvajñatādhikāraḥ tṛtīyaḥ
1 - prajñayā na bhave sthānam
2 - kṛpayā na śame sthitiḥ
sarvavastuparijñānaṃ vinā na mārgajñatāparijñānaṃ samyag iti sarvajñatāmāha -
nāpare na pare tīre nāntarāle tayoḥ sthitā /
adhvanāṃ samatājñānāt prajñāpāramitā matā

3.2

iti / traiyadhvikadharmāṇāmanutpādākāreṇa tulyatāvabodhāt buddhabodhisattvānāṃ yā āsannībhūtā matā prajñāpāramitā, sā khalu prajñayā punarnāpare tīre saṃsāre, na pare tīre nirvāṇe ca yathākramaṃ śāśvatocchedalakṣaṇe, na tayormadhye 'pi vyavasthiteti na saṃsāranirvāṇayoḥ vyavasthitā /
3 - anupāyena dūratvam
4 - upāyenāvidūratā
sarvajñatādhikārād vyatirekanirdeśena śrāvakādīnāṃ tryadhvasamatājñānābhāvāt samyak prajñāpāramitā dūrībhūteti / svādhigamamātrātmikā tu prajñāpāramitā kṛpāprajñāvaikalyānnirvāṇe saṃsāre cāvasthitā vastvastūpalambhatayeti jñeyā / 'yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatā saiva te matā' iti nyāyādadhvatrayasamatājñānaṃ padārthāvabodha eva, nanu sa ca sarveṣāmeva samastīti kathaṃ śrāvakabodhisattvādīnāṃ samyak prajñāpāramitādūrībhāvaḥ, na cetareṣāṃ bhavatīti cet? āha -
anupāyena dūraṃ sā sanimittopalambhataḥ /
upāyakauśalenāsyāḥ samyagāsannatoditā

3.3

iti / māyākāranirmitavastunaḥ pratibhāse aviditatatsvarūpasya bhāvābhiniveśitā naiḥsvābhāvyāpratibhāsa iva kalyāṇamitrādyupāyakauśalavaikalyād vastu nimittayogena pratipattau tatsamatāparijñānamavijñātabhāvarūpāṇāṃ śrāvakādīnāṃ nāstītyatasteṣāṃ dūrībhāvo jinajananyā iti / bodhisattvānāṃ tu samārādhitakalyāṇamitropadeśatayā aviparītasatyadvayāśritaśrutādijñānotpattyupāyakauśalena ca utsāritabhāvābhiniveśabhrāntinimittānāṃ rūpādisarvadharmaparijñānameva tatsamatāparijñānamityatasteṣāṃ samyagāsannībhāvo 'syā māturiti anupāyena eva dūratā, upāyena tu adūratā bhavati /
5 - vipakṣaḥ
śrāvakādīnāmevaṃ māturdūrībhāvenānuṣṭhānaṃ vipakṣamāha
rūpādiskandhaśūnyatve dharmeṣu tryadhvageṣu ca /
dānādau bodhipakṣeṣu caryāsaṃjñā vipakṣatā

3.4

iti / sarveṣāṃ rūpādīnāṃ traiyadhvikānāñca dharmāṇāṃ sāsravānāsravobhayasthānīyānāmanupalambhasvarūpāṇāṃ sarvatra bhāvopalambhatayā te paraparikalpitātmādiśūnyatvena dṛṣṭāḥ / anuṣṭhānasaṃjñā tu eteṣāṃ pratipakṣabhūtāni viparyāsapravṛttatvena heyatvāt vipakṣo bhavati /
6 - pratipakṣaḥ
viparyayeṇa bodhisattvānāṃ paripakṣa ityāha -
dānādiṣvanahaṅkāraḥ pareṣāṃ tanniyojanam /
saṅgakoṭīniṣedho 'yaṃ sūkṣmaḥ saṅgo jinādiṣu

3.5

iti / trimaṇḍalaviśuddhyā dānādāvanātmāvabodhena svaparayorniyojanaṃ samyak pravṛttatvāt sarvasaktinicayasthānapratiṣedhena copādeyatvāt sarvathā pratipakṣaḥ / tathāgatādiṣu namaskārādiḥ puṇyasambhārahetutvena pratipakṣo 'pi san sūkṣmasaktirūpatayā na sarvathā pratipakṣa iti vipakṣo bhavati /
kathaṃ punaḥ sukṣmasaktirvipakṣa iti cedāha -
tadgāmbhīryaṃ prakṛtyaiva vivekāddharmapaddhateḥ /
iti / yasmāt svabhāvenaiva dharmagotrāṇāṃ śūnyatvāt teṣāṃ gāmbhīryam, tasmāt tathāgatopalambho 'pi vipakṣaḥ /
kathaṃ tarhi tasya varjanamityāha -
evaprakṛtikaṃ jñānaṃ dharmāṇāṃ saṅgavarjanam

3.6

iti / rūpādisarvadharmāṇāmekaiva prakṛtiḥ yaduta niḥsvabhāva iti jñānajñeyasamataikaparijñāne saktirvarjitā bhavati /
katha punaḥ prakṛtyā dharmagāmbhīryamityāha -
dṛṣṭādipratiṣedhena tasyā durbodhatoditā /
iti / yasmāt sarvavijñānopalavdhārthanirākaraṇena tasyāḥ prakṛterdurbodhatā kathitā, atastasyā gāmbhīryam / kathaṃ punarevaṃ durbodhatetyāha -
rūpādibhiravijñānāt tadacintyatvamiṣyate

3.7

rūpādyāveṇikabuddhadharmādyākāraiḥ prakṛtestathatāsvābhāvyādanabhisambodhena yasmāccintātikrāntatvamiṣyate, ato 'syā durbodhateti yāvat /
vipakṣādi evamabhidhāya upasaṃhāramāha -
evaṃ kṛtvā yathokto vai jñeyaḥ sarvajñatānate /
ayaṃ vibhāgo niḥśeṣo vipakṣapratipakṣayoḥ

3.8

iti / sarvajñatādhikāre yathoktanayena yathākramaṃ śrāvakabodhisattvādīnāṃ vipakṣapratipakṣayorayaṃ prabhedo 'vasātavyaḥ /
7 - prayogaḥ
vipakṣādi evamabhidhāya tayorvibhāvanāyāṃ kaḥ prayoga iti cet prayogamāha -
rūpādau tadanityādau tadapūriprapūrayoḥ /
tadasaṅgatve caryāyāḥ prayogaḥ pratiṣedhataḥ

3.9

avikāro na karttā ca prayogo duṣkarastridhā /
yathābhavyaṃ phalaprāpterabandhyo 'bhimataśca saḥ

3.10

aparapratyayo yaśca saptadhā khyātivedakaḥ /
rūpādisarvadharmāḥ, teṣāmevānityatāśūnyatādayaḥ, pratipūrṇāpūrṇatā, asaṅgaḥ, anyathā 'vikāraḥ, akartṛtvam, trisarvajñatātmakānāṃ yathākramaṃ uddeśaprayogakāritrāṇāṃ duṣkaratā, yathābhavyaphalaprāptyā avandhyatā, parapratyayānirgāmitvam, pariṇāmasamāhāra-virodha-pratyaya-asaṅkrānti-nirādhāra-akārakātmaka-saptakhyātisiddhaparijñānasya nirākaraṇam, tadevamanvayamukhena bodhisattvānāṃ daśavidhaḥ prayogaḥ kathitaḥ, arthād yathoktaviparyayeṇa śrāvakādīnāṃ prayogo bhavati /
8 - samatā
samatādvāreṇa prayogo bhāvanīya iti prayogānantaraṃ samatāmāha -
caturdhā 'mananā tasya rūpādau samatā matā

3.11

iti / rūpādyabhiniveśanīlādinimittaprapañcādhigamamananānāṃ sarvathānupalabdhiriti prayogasamatātvāt samatā bhavati /
9 - darśanamārgaḥ
prayogasamatāṃ pratividhya darśanamārgo bhāvanīya iti darśanamārgamāha -
dharmajñānānvayajñānakṣāntijñānakṣaṇātmakaḥ /
duḥkhādisatye dṛṅmārga eṣa sarvajñatānaye

3.12

iti / pratisatyaṃ dharmajñānakṣāntirdharmajñānamanvayajñānakṣāntiranvayajñānamityevaṃ ṣoḍaśakṣaṇātmakaḥ sarvajñatādhikāre darśanamārgo bhavati /
nanu kaḥ satyasyākāra ityāha -
rūpaṃ na nityaṃ nānityamatītāntaṃ viśuddhakam /
anutpannāniruddhādi vyomābhaṃ lepavarjitam

3.13

parigraheṇa nirmuktamavyāhāraṃ svabhāvataḥ /
pravyāhāreṇa nāsyārthaḥ pareṣu prāptaye yataḥ

3.14

nopalambhakṛdatyantaviśuddhirvyādhyasambhavaḥ /
apāyocchittyakalpatve phalasākṣātkriyāṃ prati

3.15

asaṃsargo nimittaiśca vastuni vyañjane dvaye /
jñānasya yā cānutpattiriti sarvajñatākṣaṇāḥ

3.16

naiḥsvābhāvyena rūpādi nityānityaviyogānna nityaṃ nānityam, duḥkhāduḥkhavigamatvena apagataśāśvatocchedāntam, śūnyāśūnyarahitatvād viśuddham, ātmānātmasvabhāvābhāvānnotpannaṃ na niruddhaṃ na saṃkliṣṭaṃ na vyavadātamityādayo duḥkhasatyākārā bhavanti /
hetvahetutucchatvādākāśasadṛśam, samudayāsamudayavisaṃyogāt sarvakleśopakleśanirupaliptam, prabhavāprabhavāsambaddhatvāt parigraheṇa nirmuktam, pratyayāpratyayavimuktatvāt svarūpato 'vacanīyamiti samudayasatyākārā bhavanti /
yasmānnirodhānirodhenāsambandhaḥ, tasmānnirodhasatyārtho vacanodāharaṇena santānāntare 'prāpaṇīyaḥ, śāntāśāntābhāvānnopalambhakaraṇam, praṇītāpraṇītavikalatvādatikrāntobhayāntā viśuddhiḥ, niḥsaraṇāniḥsaraṇaviviktatvāt sarvavyādhyanutpāda iti nirodhasatyākārā bhavanti /
mārgāmārgarahitatvādapāyocchittiḥ, nyāyānyāyāsaṃśleaṣāt phalasākṣātkaraṇaṃ pratyupāyo 'vikalpatvam, pratipattyapratipattivinirmuktatvena sarvadharmāṇāṃ nimittairasaṃsargaḥ, nairyāṇikānairyāṇikavikalpatvenobhaye vācyavācakabhāvalakṣaṇe jñeye śabde jñānasyānutpattiriti mārgasatyākārā bhavanti /
evamete ākārāḥ sarvajñatākṣaṇā iti bodhisattvānāṃ darśamārgaḥ, tadviparyayeṇa śrāvakadīnāmanityādibhirākāraiḥ sarvajñatāyāṃ darśanamārgo vibhāvanīyaḥ /
śrāvakamārgo bodhisattvena parijñātavyo na sākṣātkaraṇīya iti bhāvanāmārgo na nirdiṣṭaḥ /
vistareṇa evaṃ nirdiśya sakalārthasaṅgrāhakatvena trisarvajñatāmupasaṃharannāha -
iti seyaṃ punaḥ seyaṃ khalu punastridhā /
adhikāratrayasyaiṣā samāptiḥ paridīpitā

Original text: Abhisamayālaṃkāravṛttiḥ sphuṭārthā · Edition: Ram Shankar Tripathi: Abhisamayalankaravrti sputartha. Sarnath: Central Institute of Higher Tibetan Studies, 1977, pp. 3-44. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc