Abhisamayālaṃkāravṛttiḥ sphuṭārthā · Chapter 2
iti / yathokta uddeśaḥ , sarvadharmasamatā, sattvārthakaraṇam, animittasarvakriyākāritvenānābhogaḥ, śāśvatocchedarahitāvasthāviśeṣaḥ, triyānasarvārthaprāptiḥ, yathoktasarvākārajñatā tadviśiṣṭamārga ityevaṃ niryātavyavastuṣu prativiśiṣṭānyadharmābhāvena sarvānupalambhatayā ebhiraṣṭābhirniryāṇapratipattiḥ aṣṭadhā bhavati /
iti abhisamayālaṅkāre nāma prajñāpāramitāśāstre prathamādhikāravṛttiḥ /
Mārgajñatādhikāraḥ dvitīyaḥ
1 - dhyāmīkaraṇatādīni
sarvākārajñatādhigamo na vinā mārgajñatāparijñāneneti mārgajñatāmāha -
dhyāmīkaraṇatā bhābhirdevānāṃ yogyatāṃ prati /
viṣayo niyato vyāptiḥ svabhāvastasya karma ca
mārgajñatotpattiṃ prati yogyatāpādanāya devādīnāṃ svakarmajaprabhāyāstathāgataprakṛtiprabhābhirmalinīkaraṇatā nihatamānasantāne 'dhigama utpadyata iti jñāpanāya kṛtā, ato vakroktyādhāraḥ kathitaḥ / sa cotpāditabodhicitta eveti viṣayapratiniyato bhavati / triyānavyavasthānamābhiprāyikam, na lākṣaṇikamiti nyāyādanuttarasamyaksambodhiparyavasāna eva sarvo jana ityato vītarāgetarayogināpi buddhatvaprāptaye mārgajñatā bhāvanīyeti vyāptirbhavati / sattvārthakaraṇapravṛttatvenotpāditabodhicittasya sarvathā kleśāprahāṇamiti svabhāvo bhavati / tādṛśasvabhāvasya bhūtakoṭerasākṣātkaraṇena prayopāyakauśalena cāparigṛhītasattvasya parigrahaṇādineti kāritram /
2 - śrāvakamārgaḥ
ādhārādikamevamamidhāya mārgajñatādhikāre sarve mārgāḥ paripūrayitavyā iti śrāvakamārgamāha -
caturṇāmāyasatyānāmākārānupalambhataḥ /
śrāvakāṇāmayaṃ mārgo jñeyo mārgajñatānaye
iti / tatra duḥkhasatyasyānukrameṇa anityaṃ duḥkhaṃ śūnyamanātmetyetāni catvāri śāntākāralakṣaṇāni /
samudayasatyasya hetu-samudaya-prabhava-pratyayarūpatvena roga-gaṇḍa-śalya-aghākārāḥ /
nirvide virāgāya nirodhāya ca pratipanno bhavatītyatastayoḥ duḥkhasamudayayoḥ pratyekaḥ para-pralopadharmasvarūpau nirvidākārau, cala-prabhaṅgurasvarūpau virāgākārau; bhaya-upasarga-upadravasvarūpā nirodhākārāḥ / nirodhasatyasya nirodharūpa-nirātma-śānta-praṇītarūpavivikta-niryāṇarūpaśūnyānimittāpraṇihitānabhisaṃskārā nirodhasatyākārāḥ /
mārgasatyasya mārga-nyāya-pratipatti-nairyāṇikā iti mārgasatyākārāḥ / tataścaiṣāṃ svabhāvānupalambhabhāvanayā mārgajñatādhikāre śrāvakāṇāṃ mārgo bodhisatvenaivaṃ parijñeyaḥ /
nirvedhabhāgīyādhigamapūrvakaṃ catuḥsatvaparijñānamiti mārgamamidhāya nirvedhabhāgīyamāha-
rūpādiskandhaśūnyatvācchūnyatānāmabhedataḥ /
ūṣmāṇo 'nupalambhena teṣāṃ mūrdhagataṃ matam
kṣāntayasteṣu nityādigosthānaniṣedhataḥ /
daśa bhūmīḥ samārabhya vistarāsthānadeśanāt
agradharmagataṃ proktamāryaśrāvakavartmani /
tatkasya hetorbuddhena buddhvā dharmāsamīkṣaṇāt
rūpādiskandhānāṃ svasvarūpaśūnyatvācchūnyatānāmabhedena, rūpādīnāṃ pūrvavadanupambhena, evaṃ rūpādīnāṃ 'na nityaṃ nānityam' ityupalambhayogataḥ sthānaniṣedhena, yasmāt tathāgatena bodhimabhisambudhya dharmā na samīkṣitā iti pramāṇapuruṣādarśanakāraṇopapattyā pramuditabhūmyādau vistarāsthānadeśanayā ceti ebhirākārairyathākramaṃ satyānāmupalabdhau nirvedhabhāgīyā utpadyante /
3 - pratyekabuddhamārgaḥ
śrāvakamārgānantaraṃ pratyekabuddhānāṃ mārgābhidhāne nyāyaprāpte 'pi śrāvakebhyaḥ kathaṃ prativiśiṣṭāste yena teṣāṃ mārgabheda ityāśaṅkya vaiśiṣṭyapratipādanārthaṃ tāvadāha -
paropadeśavaiyarthyaṃ svayambodhāt svayambhuvām /
gambhīratā ca jñānasya khaḍgānāmabhidhīyate
iti / śrāvakāḥ paropadeśasāpekṣāḥ svabodhiṃ budhyante; sālāpadharmadeśanayā ca parānapi kuśale pravartayantītyāgamaḥ / pratyekabuddhāḥ punaḥ svayaṃ pūrvaśrutādyabhisaṃskāreṇa paropadeśaṃ pratyanapekṣāḥ svabodhisamadhigacchantyatasteṣāṃ buddhādyupadeśanairarthakyamityekaṃ vaiśiṣṭyam / śabdoccāraṇadharmadeśanayā śrotṛbhiḥ kriyate vaktṛjñānasāmarthyāvabodhaḥ / te (pratyekabuddhāḥ) punaḥ aśabdoccāraṇadharmadeśanayā svādhigatajñānādisāmarthyena parān daśakuśalādau pravartayantyatasteṣāṃ jñānasyānavabodhatayā dvitīyaṃ vaiśiṣṭyamiti /
kathamaśabdoccāraṇadharmadeśanetyāśaṃkyāha -
śuśrūṣā yasya yasyārthe yatra yatra yathā yathā /
sa so 'rthaḥ khyātyaśabdo 'pi tasya tasya tathā tathā
iti / nāvitarkya nāvicārya vācaṃ bhāṣata ityālāpo vikṣepaḥ / sa ca santānakṣobhamādadhātīti yathā yathā bodhisattvena 'buddho bhūtvā ālāpamantareṇa dharmadeśanāṃ kuryām' iti praṇidhānaṃ pravartitam, tathā buddhatvasāmyāt pratyekabuddhāvasthāyāñca praṇidhānādisāmarthyena yasminnarthe yena prakāreṇa yasya śravaṇecchā, tasya vijñāne tenaiva prakāreṇa aśabdo 'pi so 'rthaḥ pratibhātītyaśabdadharmadeśanocyate / ityevaṃ vakṣyamāṇadharmasya śrotṛvijñāne sunirmāṇamutpādaścetyayaṃ bhavati dharmadeśanā śabdārthaḥ /
vaiśiṣṭyamevamabhidhāya viśiṣṭānāṃ viśiṣṭa eva mārga iti prakṛtapratyekabuddhamārgamāha -
grāhyārthakalpanāhānād grāhakasyāprahāṇataḥ /
ādhārataśca vijñeyaḥ khaḍgamārgasya saṅgrahaḥ
ityuktam / pratyekabuddhasya mārgaḥ yathoktasatyabhāvanayā eva, yathāavastu pratītyasamutpādabhāvanayā ca / grāhyagrāhakārthavikalpayoryathākramaṃ prahāṇāprahāṇe pratyekabuddhayānasaṅgṛhītādhāradharmavastuno viśeṣaviśiṣṭadharmādhigamaśca bodhisattvena parijñeyo na sarvākārajñāneneti pratyekabuddhamārgaḥ /
nirvedhabhāgīyādhigame sati yathoktamārga utpadyata iti nirvedhabhāgīyamāha -
prajñapteravirodhena dharmatāsūcanākṛtiḥ /
ūṣmagaṃ mūrdhaṃgaṃ rūpādyahānādiprabhāvitam
adhyātmaśūnyatādyābhī rūpāderaparigrahāt /
kṣāntī rūpādyanutpādādyākārairagradharmatā
iti / rūpādisāṅketikadharmaprajñapteravirodhena dharmatāyāḥ pratipādanenaḥ, rūpādeḥ paramārthato na hānivṛddhyādyarthaṃ śikṣaṇena, svabhāvaśūnyatvāt rūpāderadhyātmabahirdhādiśūnyatayā aparigrahaṇena, rūpāderanutpādānirodhādyākāraiśca yathākramaṃ catuḥsatyālambane nirvedhabhāgīyo bhavati /
4 - bodhisattvamārgaḥ
pratyekabuddhamārgānantaraṃ bodhisattvamārgamāha -
kṣāntijñānakṣaṇaiḥ satyaṃ satyaṃ prati caturvidhaiḥ /
mārgajñatāyāṃ dṛṅmārgaḥ sānuśaṃso 'yamucyate
iti / mārgajñatādhikāre bodhisattvena dharmajñānakṣāntirdharmajñānamanvayajñānakṣāntiranvayajñānaṃ ceti catvāraḥ kṣāntijñānakṣaṇāḥ pratyekaṃ duḥkhādisatyasambandhayuktā aihikāmutrikairguṇairyuktā vimāvanīyā iti darśanamārgo mahānuśaṃsa ityucyate /
kathamākāro bhāvanīya ityāha -
ādhārādheyatābhāvāttathatābuddhayormithaḥ /
paryāyeṇānanujñānaṃ mahattā sā 'pramāṇatā
parimāṇāntatābhāvo rūpāderavadhāraṇam /
tasyāṃ sthitasya buddhatve 'nudgrahātyāgatādayaḥ
maitryādi śūnyatāprāptirbuddhatvasya parigrahaḥ /
sarvasya vyavadānasya sarvādhivyādhiśātanam
nirvāṇagrāhaśāntatvaṃ buddhebhyo rakṣaṇādikam /
aprāṇivadhamārabhya sarvākārajñatānaye
svayaṃ sthitasya sattvānāṃ sthāpanaṃ pariṇāmanam /
dānādīnāñca sambodhāviti mārgajñatākṣaṇāḥ
paramārthataḥ tathatābuddhayorādhārādheyabhāvo na vidyata ityatastayoḥ paryāyeṇāvasthiterananujñānam / rūpādīnāṃ dharmadhātusvabhāvatayā mahattā tathaiva teṣāmapramāṇatā / pūrvavadākāśāparimāṇatayā teṣāmaparimāṇatetyevaṃ duḥkhasatyākārā bhavanti /
rūpādīnāṃ niḥsvabhāvatvena śāśvatocchedādyantābhāvaḥ / prajñāpāramitāyāṃ sthitasya dharmadhātusvabhāvatayā rūpādīnāṃ tathāgatatvāvadhāraṇam / tathaiva tasyāṃ sthitasya sarvadharmāṇāṃ nodgrahatyāgabhāvanādikam / niḥsvabhāvādhimokṣapūrvakaṃ caturapramāṇaṃ vibhāvanīyamityevaṃ samudayasatyākārā bhavanti /
rūpādernijarūpā prakṛtyaiva śūnyatā / dharmadhātupariṇāmitakuśalamūlānāṃ phalaṃ tathāgatatvasya prāpaṇam / prajñāpāramitayā sarvākārapratipakṣāṇāṃ saṃgrahaḥ / tayaiva bāhyābhyantaropadravapraśamanamityevaṃ nirodhasatyākārā bhavanti /
niḥsvabhāvatābhāvanayaiva rūpādinirvāṇābhiniveśasya śāntiḥ / prajñopāyakauśalapravṛttasya buddhebhyo rakṣāvaraṇaguptayo bhavanti / buddhatvābhilāṣiṇā svayaṃ prāṇātipātaviratyādipūrvakaṃ sarvākārajñatāyāṃ sthitvā tatraiva pareṣāṃ sthāpanam / dānādīnāmakṣayaṃ kartumicchatā samyaksambodhau pariṇāmanamityevaṃ mārgasatyasyākārā bhavanti / ityevameva mārgajñatāyāḥ kṣaṇā bhavanti /
kecidiha kārikārthopalakṣaṇapareṇa granthena ākārārthamanuktvā darśanamārgaṣoḍaśakṣaṇopalakṣaṇameva kevalamanukṛtamiti varṇayanti, evamuktānuktanirvedhabhāgīyādyarthakārikāsvapi draṣṭavyamiti / tairbhāvanānukramādyanirdeśāt kācidabhisamayānupūrvī na pratipāditā / 'ālambanamanityādi satyādhāraṃ tadākṛtiḥ' ityādikārikārthaśca kathaṃ vyākhyeya ityapare /
5 - bhāvanāmārgakāritram
darśanamārgānantaraṃ bhāvanāmārgābhidhāne sati svalpavaktatvena phalanimnatvena ca vineyapravṛtteḥ tatkāritraṃ tāvat -
sarvato damanaṃ nāa sarvataḥ kleśanirjayaḥ /
upakramāviṣahyatvaṃ bodhirādhārapūjyatā
ityuktam / sarvaprakāracittasvavidheyīkaraṇam, kalyāṇamitrādisarvajananamanam, rāgādyabhibhavaḥ, parakṛtāghātānanupratipatteḥ aviṣahyatvam, samyaksambodhipratipattiḥ, ādhāraviṣayapūjyatākāritrañceti ṣaḍvidhameva kāritram /
sāsravo bhāvanāmārgaḥ
6 - bhāvanāmārgādhimuktiḥ
kāritrānantaraṃ bhāvanāmārgaḥ / sa ca sāsravānāsravabhedena dvividhaḥ / ataḥ sāsravabhāvanāmārgādhimuktipariṇāmanānumodanāmanaskāreṣu prathamaṃ bhāvanāmārgādhimuktimanaskāramāha -
adhimuktistridhā jñeyā svārthā ca svaparārthikā /
parārthikaivetyeṣā ca pratyekaṃ trividheṣyate
mṛdvī madhyādhimātrā ca mṛdumṛdvādibhedataḥ /
sā punastrividhetyevaṃ saptaviṃśatidhā matā
iti / svobhayaparārthopalambhatayā yathādhimokṣaṃ dṛṣṭakuśaladharmadhiṣṭhānā bhāvanāmārgādhikārādādau asākṣātkriyārūpādhimuktiḥ trividhā satī pratyekaṃ mṛdvādibhedena trividhā / evameṣāpi pratyekaṃ mṛdumṛdvādibhedena trividhā / evaṃ navabhistribhiradhimuktiḥ saptaviṃśatiprakārā bhavati /
7 - bhāvanāmārgādhimuktasya stutiḥ stobhaḥ praśaṃsā ca
tadbhāvakabodhisattvasyotsāhavardhanāya tadadhimokṣasya styutyādayo buddhādibhiḥ kriyanta iti stutiṃ, stobhaṃ praśaṃsāñcāha -
stutiḥ stobhaḥ praśaṃsā ca prajñāpāramitāṃ prati /
adhimokṣasya mātrāṇāṃ navakaistribhiriṣyate
iti / yathādhimokṣadṛṣṭadharmalakṣaṇāṃ prajñāpāramitāṃ prati pravṛttasyādhimokṣamanaskārasya prathamadvitrinavāvasthānāṃ pratyekaṃ navabhiḥ prakārairuttarottarābhinandanaṃ stutiḥ stobhaḥ praśaṃsā ca iṣyate / ataste stutyādayo yathābhūtārthādhigamamātralakṣaṇā nārthavādarūpāḥ /
8 - pariṇāmanā
evamadhimokṣasya pariṇāmanāsambhavād dvitīyaṃ pariṇāmanāmanaskāramāha -
viśeṣaḥ pariṇāmastu tasya kāritramuttamam /
nopalambhākṛtiścāsāvaviparyāsalakṣaṇaḥ
vivikto buddhapuṇyaughasvabhāvasmṛtigocaraḥ /
sopāyaścānimittaśca buddhairabhyanumoditaḥ
traidhārukāprapannaśca pariṇāmo 'parastridhā /
mṛdurmadhyo 'dhimātraśca mahāpuṇyodayātmakaḥ
iti / yathokto viśeṣādhimokṣaḥ, anupalambhaḥ, aviparyāsaḥ, viviktaḥ, tathāgatakuśalamūlaudhasvabhāvasmṛtiḥ, sopāyakauśalaḥ, animittaḥ, buddhānujñātaḥ, traidhātukāprapannaḥ, mṛdumadhyādhimātraśca mahāpuṇyodaya ityevamadhyāropitamanaskārā yathākramamanuttarasamyaksambodhiḥ śīlādiskandha-pariṇāmanācitta-ātmādiyuktavastu-trikālabuddhakuśala-dānādi-nimitta-sarvamārga-kāmādidhātu-daśakuśalakarmapatha-srota-āpannādyanuttarasambodhiprasthitānāmanupalabdhānāmupalambhā iti triyānavineyasattvānāṃ mārgopadeśahetubhāvavyāpārayuktaiḥ sarvasattvārthamakṣayāya cānuttarasamyaksambodhau dvādaśa pariṇāmanāḥ kriyante /
9 - anumodanā
evaṃ pariṇāmayitavastu abhivardhayitavyamiti tṛtīyamanumodanāmanaskāramāha -
upāyānupalambhābhyāṃ śubhamūlānumodanā /
anumode manaskārabhāvaneha vidhīyate
iti / saṃvṛtyupāyena kuśalamūlānyupalabhya pramuditacittena paramārthato 'nupalambhatayānumodanīyānīti /
tatrāyaṃ samāsārthaḥ-ākarānniṣkṛṣṭaḥ svarṇapiṇḍa ivādhimokṣamanaskāraḥ, svarṇakāreṇa tato 'laṅkārakaraṇamiva samyaksambodheraṅgakaraṇaṃ pariṇāmanāmanaskāraḥ, svaparapuṇyasamatāprāpti anumodanāmanaskāra iti /
anāsravo bhāvanāmārgaḥ
10 - abhinirhāraḥ
sāsravānantaramanāsravo bhāvanāmārgaḥ / sa ca dvividha iti prathamamabhinirhāralakṣaṇaṃ bhāvanāmārgamāha -
svabhāvaḥ śreṣṭhatā tasya sarvasyānabhisaṃskṛtiḥ /
nopalambhena dharmāṇāmarpaṇā ca mahārthatā
iti / rūpādyaviparītadarśanaṃ svabhāvaḥ / nānyathā buddhatvasaṃprāptiriti śreṣṭhatā / sarvadharmaviśeṣānutpādanena adhigamaprayogo 'nabhisaṃskāraḥ / tādṛśasvabhāvādiyuktamārgadharmāṇāmanupalambhatayā yogisantāne samutpādanamarpaṇā / buddhatvamahārthasādhanānmahārthatā /
11 - atyantaviśuddhiḥ tadanantaraṃ yaḥ parigrahatyāgena prāpsyamānaḥ kastasyotpādānutpādaheturiti ākāṃkṣānirāsadvāreṇa dvitīyamatyantaviśuddhilakṣaṇamāha -
buddhasevā ca dānādirupāye yacca kauśalam /
hetavo 'trādhimokṣasya dharmavyasanahetavaḥ
mārādhiṣṭhānagambhīradharmatānadhimuktate /
skandhādyabhiniveśaśca pāpamitraparigrahaḥ
iti / buddhasamārādhanam, dānādipāramitāparipūraṇam, śamathakauśalañceti utpādahetavaḥ /
mārabādhitam, gambhīradharmānadhimokṣaḥ, bhāvagrahaḥ, pāpamitrasaṃgatiriti anutpādahetavaḥ /
adhigamānadhigamahetūnevamuktvā prakṛtasya sāmānyena viśuddhimāha -
phalaśuddhiśca rūpādiśuddhireva tayordvayoḥ /
abhinnācchinnatā yasmāditi śuddhirūdīritā
iti / āryapudgalasya yat śrāmaṇyatāphalaṃ tasya sarvavipakṣarahitatvena yā viśuddhiḥ saiva rūpādiviśuddhiḥ, phalarūpādiviśuddhiḥ rūpāderātmābhiniveśādivigamāt / prabhedatvena yasmāt tadviśuddhiḥ abhinnā acchinnā tasmāt svasāmānyalakṣaṇanānātvavirahād evaṃ viśuddhirabhidhīyate /
sāmānyena viśuddhimevamabhidhāya viśeṣeṇāha -
kleśajñeyatrimārgasya śiṣyakhaḍgajinaurasām /
hānādviśuddhirātyantikī tu buddhasya sarvathā
iti / rāgādikleśaprahāṇāt, etasya jñeyāvaraṇaikadeśagrāhyavikalpasya ca prahāṇāt, yānatrayamārgāvaraṇaprahāṇād yathākramaṃ śrāvaka-pratyekabuddha-bodhisattvānāṃ śuddhirbhavati / sarvathā savāsanakleśajñeyāvaraṇaprahāṇāt dharmadhātūdbhavānuttarabuddhānāṃ viśuddhiriṣyate /
mārgajñatādhikāre viśuddikathanaprasaṅgādātyantikī cetarā ca buddhānāṃ śrāvakādīnāṃ ca yathākramaṃ viśuddhiḥ / saḥ kathamityāha -
mṛdumṛdvādiko mārgaḥ śuddhirnavasu bhūmiṣu /
adhimātrādhimātrādermalasya pratipakṣataḥ
iti / kāradhātudhyānārūpyasamāpattaya iti navabhūmiṣvadhimātrādinavaprakāravipakṣasya pratipakṣabhāvena mṛdumṛdvādimārgo yathākramaṃ navaprakāraḥ / sarvathānyathā ca viśuddhihetutvādātyantikī cetarā ca viśuddhiriti /
kathamātyantikītyāha -
tridhātupratipakṣatvaṃ samatā mānameyayoḥ /
mārgasya ceṣyate tasya codyasya parihārataḥ
Original text: Abhisamayālaṃkāravṛttiḥ sphuṭārthā · Edition: Ram Shankar Tripathi: Abhisamayalankaravrti sputartha. Sarnath: Central Institute of Higher Tibetan Studies, 1977, pp. 3-44. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0