અભિસમયાલંકારવૃત્તિઃ સ્ફુટાર્થા · અધ્યાય 3

ઇતિ । તત્રાધિમાત્રાધિમાત્રાદિઃ પ્રતિપક્ષો મૃદુમૃદ્વાદિર્વિપક્ષ ઇતિ ભવિતવ્યમિતિચોદ્યસ્ય વસ્ત્રલિપ્તસૂક્ષ્મમલાપકષર્ણે રજકમહાયત્નોદાહરણેન પરિહારતઃ યથાનિર્દિષ્ટભાવનામાર્ગસ્યાત્યન્તિકી । ત્રૈધાતુકાકારજ્ઞાનજ્ઞેયાનુપલમ્ભાદ્ યા સમતા સૈવ સમસ્તપ્રતિપક્ષત્વાદાત્યન્તિકી વિશુદ્ધિર્બુદ્ધસ્ય વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ ॥
અભિસમયાલઙ્કારે નામ પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશશાસ્ત્રે દ્વિતીયાધિકારવૃત્તિઃ
સર્વજ્ઞતાધિકારઃ તૃતીયઃ
1 - પ્રજ્ઞયા ન ભવે સ્થાનમ્
2 - કૃપયા ન શમે સ્થિતિઃ
સર્વવસ્તુપરિજ્ઞાનં વિના ન માર્ગજ્ઞતાપરિજ્ઞાનં સમ્યગ્ ઇતિ સર્વજ્ઞતામાહ -
નાપરે ન પરે તીરે નાન્તરાલે તયોઃ સ્થિતા ।
અધ્વનાં સમતાજ્ઞાનાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા મતા

ઇતિ । ત્રૈયધ્વિકધર્માણામનુત્પાદાકારેણ તુલ્યતાવબોધાત્ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં યા આસન્નીભૂતા મતા પ્રજ્ઞાપારમિતા, સા ખલુ પ્રજ્ઞયા પુનર્નાપરે તીરે સંસારે, ન પરે તીરે નિર્વાણે ચ યથાક્રમં શાશ્વતોચ્છેદલક્ષણે, ન તયોર્મધ્યે ઽપિ વ્યવસ્થિતેતિ ન સંસારનિર્વાણયોઃ વ્યવસ્થિતા ।
3 - અનુપાયેન દૂરત્વમ્
4 - ઉપાયેનાવિદૂરતા
સર્વજ્ઞતાધિકારાદ્ વ્યતિરેકનિર્દેશેન શ્રાવકાદીનાં ત્ર્યધ્વસમતાજ્ઞાનાભાવાત્ સમ્યક્ પ્રજ્ઞાપારમિતા દૂરીભૂતેતિ । સ્વાધિગમમાત્રાત્મિકા તુ પ્રજ્ઞાપારમિતા કૃપાપ્રજ્ઞાવૈકલ્યાન્નિર્વાણે સંસારે ચાવસ્થિતા વસ્ત્વસ્તૂપલમ્ભતયેતિ જ્ઞેયા । ઽયઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્યતા સૈવ તે મતાઽ ઇતિ ન્યાયાદધ્વત્રયસમતાજ્ઞાનં પદાર્થાવબોધ એવ, નનુ સ ચ સર્વેષામેવ સમસ્તીતિ કથં શ્રાવકબોધિસત્ત્વાદીનાં સમ્યક્ પ્રજ્ઞાપારમિતાદૂરીભાવઃ, ન ચેતરેષાં ભવતીતિ ચેત્? આહ -
અનુપાયેન દૂરં સા સનિમિત્તોપલમ્ભતઃ ।
ઉપાયકૌશલેનાસ્યાઃ સમ્યગાસન્નતોદિતા

ઇતિ । માયાકારનિર્મિતવસ્તુનઃ પ્રતિભાસે અવિદિતતત્સ્વરૂપસ્ય ભાવાભિનિવેશિતા નૈઃસ્વાભાવ્યાપ્રતિભાસ ઇવ કલ્યાણમિત્રાદ્યુપાયકૌશલવૈકલ્યાદ્ વસ્તુ નિમિત્તયોગેન પ્રતિપત્તૌ તત્સમતાપરિજ્ઞાનમવિજ્ઞાતભાવરૂપાણાં શ્રાવકાદીનાં નાસ્તીત્યતસ્તેષાં દૂરીભાવો જિનજનન્યા ઇતિ । બોધિસત્ત્વાનાં તુ સમારાધિતકલ્યાણમિત્રોપદેશતયા અવિપરીતસત્યદ્વયાશ્રિતશ્રુતાદિજ્ઞાનોત્પત્ત્યુપાયકૌશલેન ચ ઉત્સારિતભાવાભિનિવેશભ્રાન્તિનિમિત્તાનાં રૂપાદિસર્વધર્મપરિજ્ઞાનમેવ તત્સમતાપરિજ્ઞાનમિત્યતસ્તેષાં સમ્યગાસન્નીભાવો ઽસ્યા માતુરિતિ અનુપાયેન એવ દૂરતા, ઉપાયેન તુ અદૂરતા ભવતિ ।
5 - વિપક્ષઃ
શ્રાવકાદીનામેવં માતુર્દૂરીભાવેનાનુષ્ઠાનં વિપક્ષમાહ
રૂપાદિસ્કન્ધશૂન્યત્વે ધર્મેષુ ત્ર્યધ્વગેષુ ચ ।
દાનાદૌ બોધિપક્ષેષુ ચર્યાસંજ્ઞા વિપક્ષતા

ઇતિ । સર્વેષાં રૂપાદીનાં ત્રૈયધ્વિકાનાઞ્ચ ધર્માણાં સાસ્રવાનાસ્રવોભયસ્થાનીયાનામનુપલમ્ભસ્વરૂપાણાં સર્વત્ર ભાવોપલમ્ભતયા તે પરપરિકલ્પિતાત્માદિશૂન્યત્વેન દૃષ્ટાઃ । અનુષ્ઠાનસંજ્ઞા તુ એતેષાં પ્રતિપક્ષભૂતાનિ વિપર્યાસપ્રવૃત્તત્વેન હેયત્વાત્ વિપક્ષો ભવતિ ।
6 - પ્રતિપક્ષઃ
વિપર્યયેણ બોધિસત્ત્વાનાં પરિપક્ષ ઇત્યાહ -
દાનાદિષ્વનહઙ્કારઃ પરેષાં તન્નિયોજનમ્ ।
સઙ્ગકોટીનિષેધો ઽયં સૂક્ષ્મઃ સઙ્ગો જિનાદિષુ

ઇતિ । ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધ્યા દાનાદાવનાત્માવબોધેન સ્વપરયોર્નિયોજનં સમ્યક્ પ્રવૃત્તત્વાત્ સર્વસક્તિનિચયસ્થાનપ્રતિષેધેન ચોપાદેયત્વાત્ સર્વથા પ્રતિપક્ષઃ । તથાગતાદિષુ નમસ્કારાદિઃ પુણ્યસમ્ભારહેતુત્વેન પ્રતિપક્ષો ઽપિ સન્ સૂક્ષ્મસક્તિરૂપતયા ન સર્વથા પ્રતિપક્ષ ઇતિ વિપક્ષો ભવતિ ।
કથં પુનઃ સુક્ષ્મસક્તિર્વિપક્ષ ઇતિ ચેદાહ -
તદ્ગામ્ભીર્યં પ્રકૃત્યૈવ વિવેકાદ્ધર્મપદ્ધતેઃ ।
ઇતિ । યસ્માત્ સ્વભાવેનૈવ ધર્મગોત્રાણાં શૂન્યત્વાત્ તેષાં ગામ્ભીર્યમ્, તસ્માત્ તથાગતોપલમ્ભો ઽપિ વિપક્ષઃ ।
કથં તર્હિ તસ્ય વર્જનમિત્યાહ -
એવપ્રકૃતિકં જ્ઞાનં ધર્માણાં સઙ્ગવર્જનમ્

ઇતિ । રૂપાદિસર્વધર્માણામેકૈવ પ્રકૃતિઃ યદુત નિઃસ્વભાવ ઇતિ જ્ઞાનજ્ઞેયસમતૈકપરિજ્ઞાને સક્તિર્વર્જિતા ભવતિ ।
કથ પુનઃ પ્રકૃત્યા ધર્મગામ્ભીર્યમિત્યાહ -
દૃષ્ટાદિપ્રતિષેધેન તસ્યા દુર્બોધતોદિતા ।
ઇતિ । યસ્માત્ સર્વવિજ્ઞાનોપલવ્ધાર્થનિરાકરણેન તસ્યાઃ પ્રકૃતેર્દુર્બોધતા કથિતા, અતસ્તસ્યા ગામ્ભીર્યમ્ । કથં પુનરેવં દુર્બોધતેત્યાહ -
રૂપાદિભિરવિજ્ઞાનાત્ તદચિન્ત્યત્વમિષ્યતે

રૂપાદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્માદ્યાકારૈઃ પ્રકૃતેસ્તથતાસ્વાભાવ્યાદનભિસમ્બોધેન યસ્માચ્ચિન્તાતિક્રાન્તત્વમિષ્યતે, અતો ઽસ્યા દુર્બોધતેતિ યાવત્ ।
વિપક્ષાદિ એવમભિધાય ઉપસંહારમાહ -
એવં કૃત્વા યથોક્તો વૈ જ્ઞેયઃ સર્વજ્ઞતાનતે ।
અયં વિભાગો નિઃશેષો વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ

ઇતિ । સર્વજ્ઞતાધિકારે યથોક્તનયેન યથાક્રમં શ્રાવકબોધિસત્ત્વાદીનાં વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોરયં પ્રભેદો ઽવસાતવ્યઃ ।
7 - પ્રયોગઃ
વિપક્ષાદિ એવમભિધાય તયોર્વિભાવનાયાં કઃ પ્રયોગ ઇતિ ચેત્ પ્રયોગમાહ -
રૂપાદૌ તદનિત્યાદૌ તદપૂરિપ્રપૂરયોઃ ।
તદસઙ્ગત્વે ચર્યાયાઃ પ્રયોગઃ પ્રતિષેધતઃ

અવિકારો ન કર્ત્તા ચ પ્રયોગો દુષ્કરસ્ત્રિધા ।
યથાભવ્યં ફલપ્રાપ્તેરબન્ધ્યો ઽભિમતશ્ચ સઃ

અપરપ્રત્યયો યશ્ચ સપ્તધા ખ્યાતિવેદકઃ ।
રૂપાદિસર્વધર્માઃ, તેષામેવાનિત્યતાશૂન્યતાદયઃ, પ્રતિપૂર્ણાપૂર્ણતા, અસઙ્ગઃ, અન્યથા ઽવિકારઃ, અકર્તૃત્વમ્, ત્રિસર્વજ્ઞતાત્મકાનાં યથાક્રમં ઉદ્દેશપ્રયોગકારિત્રાણાં દુષ્કરતા, યથાભવ્યફલપ્રાપ્ત્યા અવન્ધ્યતા, પરપ્રત્યયાનિર્ગામિત્વમ્, પરિણામસમાહાર-વિરોધ-પ્રત્યય-અસઙ્ક્રાન્તિ-નિરાધાર-અકારકાત્મક-સપ્તખ્યાતિસિદ્ધપરિજ્ઞાનસ્ય નિરાકરણમ્, તદેવમન્વયમુખેન બોધિસત્ત્વાનાં દશવિધઃ પ્રયોગઃ કથિતઃ, અર્થાદ્ યથોક્તવિપર્યયેણ શ્રાવકાદીનાં પ્રયોગો ભવતિ ।
8 - સમતા
સમતાદ્વારેણ પ્રયોગો ભાવનીય ઇતિ પ્રયોગાનન્તરં સમતામાહ -
ચતુર્ધા ઽમનના તસ્ય રૂપાદૌ સમતા મતા

ઇતિ । રૂપાદ્યભિનિવેશનીલાદિનિમિત્તપ્રપઞ્ચાધિગમમનનાનાં સર્વથાનુપલબ્ધિરિતિ પ્રયોગસમતાત્વાત્ સમતા ભવતિ ।
9 - દર્શનમાર્ગઃ
પ્રયોગસમતાં પ્રતિવિધ્ય દર્શનમાર્ગો ભાવનીય ઇતિ દર્શનમાર્ગમાહ -
ધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાત્મકઃ ।
દુઃખાદિસત્યે દૃઙ્માર્ગ એષ સર્વજ્ઞતાનયે

ઇતિ । પ્રતિસત્યં ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિર્ધર્મજ્ઞાનમન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિરન્વયજ્ઞાનમિત્યેવં ષોડશક્ષણાત્મકઃ સર્વજ્ઞતાધિકારે દર્શનમાર્ગો ભવતિ ।
નનુ કઃ સત્યસ્યાકાર ઇત્યાહ -
રૂપં ન નિત્યં નાનિત્યમતીતાન્તં વિશુદ્ધકમ્ ।
અનુત્પન્નાનિરુદ્ધાદિ વ્યોમાભં લેપવર્જિતમ્

પરિગ્રહેણ નિર્મુક્તમવ્યાહારં સ્વભાવતઃ ।
પ્રવ્યાહારેણ નાસ્યાર્થઃ પરેષુ પ્રાપ્તયે યતઃ

નોપલમ્ભકૃદત્યન્તવિશુદ્ધિર્વ્યાધ્યસમ્ભવઃ ।
અપાયોચ્છિત્ત્યકલ્પત્વે ફલસાક્ષાત્ક્રિયાં પ્રતિ

અસંસર્ગો નિમિત્તૈશ્ચ વસ્તુનિ વ્યઞ્જને દ્વયે ।
જ્ઞાનસ્ય યા ચાનુત્પત્તિરિતિ સર્વજ્ઞતાક્ષણાઃ

નૈઃસ્વાભાવ્યેન રૂપાદિ નિત્યાનિત્યવિયોગાન્ન નિત્યં નાનિત્યમ્, દુઃખાદુઃખવિગમત્વેન અપગતશાશ્વતોચ્છેદાન્તમ્, શૂન્યાશૂન્યરહિતત્વાદ્ વિશુદ્ધમ્, આત્માનાત્મસ્વભાવાભાવાન્નોત્પન્નં ન નિરુદ્ધં ન સંક્લિષ્ટં ન વ્યવદાતમિત્યાદયો દુઃખસત્યાકારા ભવન્તિ ।
હેત્વહેતુતુચ્છત્વાદાકાશસદૃશમ્, સમુદયાસમુદયવિસંયોગાત્ સર્વક્લેશોપક્લેશનિરુપલિપ્તમ્, પ્રભવાપ્રભવાસમ્બદ્ધત્વાત્ પરિગ્રહેણ નિર્મુક્તમ્, પ્રત્યયાપ્રત્યયવિમુક્તત્વાત્ સ્વરૂપતો ઽવચનીયમિતિ સમુદયસત્યાકારા ભવન્તિ ।
યસ્માન્નિરોધાનિરોધેનાસમ્બન્ધઃ, તસ્માન્નિરોધસત્યાર્થો વચનોદાહરણેન સન્તાનાન્તરે ઽપ્રાપણીયઃ, શાન્તાશાન્તાભાવાન્નોપલમ્ભકરણમ્, પ્રણીતાપ્રણીતવિકલત્વાદતિક્રાન્તોભયાન્તા વિશુદ્ધિઃ, નિઃસરણાનિઃસરણવિવિક્તત્વાત્ સર્વવ્યાધ્યનુત્પાદ ઇતિ નિરોધસત્યાકારા ભવન્તિ ।
માર્ગામાર્ગરહિતત્વાદપાયોચ્છિત્તિઃ, ન્યાયાન્યાયાસંશ્લેઅષાત્ ફલસાક્ષાત્કરણં પ્રત્યુપાયો ઽવિકલ્પત્વમ્, પ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્તિવિનિર્મુક્તત્વેન સર્વધર્માણાં નિમિત્તૈરસંસર્ગઃ, નૈર્યાણિકાનૈર્યાણિકવિકલ્પત્વેનોભયે વાચ્યવાચકભાવલક્ષણે જ્ઞેયે શબ્દે જ્ઞાનસ્યાનુત્પત્તિરિતિ માર્ગસત્યાકારા ભવન્તિ ।
એવમેતે આકારાઃ સર્વજ્ઞતાક્ષણા ઇતિ બોધિસત્ત્વાનાં દર્શમાર્ગઃ, તદ્વિપર્યયેણ શ્રાવકદીનામનિત્યાદિભિરાકારૈઃ સર્વજ્ઞતાયાં દર્શનમાર્ગો વિભાવનીયઃ ।
શ્રાવકમાર્ગો બોધિસત્ત્વેન પરિજ્ઞાતવ્યો ન સાક્ષાત્કરણીય ઇતિ ભાવનામાર્ગો ન નિર્દિષ્ટઃ ।
વિસ્તરેણ એવં નિર્દિશ્ય સકલાર્થસઙ્ગ્રાહકત્વેન ત્રિસર્વજ્ઞતામુપસંહરન્નાહ -
ઇતિ સેયં પુનઃ સેયં ખલુ પુનસ્ત્રિધા ।
અધિકારત્રયસ્યૈષા સમાપ્તિઃ પરિદીપિતા