અભિસમયાલંકારવૃત્તિઃ સ્ફુટાર્થા · અધ્યાય 2

ઇતિ । યથોક્ત ઉદ્દેશઃ , સર્વધર્મસમતા, સત્ત્વાર્થકરણમ્, અનિમિત્તસર્વક્રિયાકારિત્વેનાનાભોગઃ, શાશ્વતોચ્છેદરહિતાવસ્થાવિશેષઃ, ત્રિયાનસર્વાર્થપ્રાપ્તિઃ, યથોક્તસર્વાકારજ્ઞતા તદ્વિશિષ્ટમાર્ગ ઇત્યેવં નિર્યાતવ્યવસ્તુષુ પ્રતિવિશિષ્ટાન્યધર્માભાવેન સર્વાનુપલમ્ભતયા એભિરષ્ટાભિર્નિર્યાણપ્રતિપત્તિઃ અષ્ટધા ભવતિ ।
ઇતિ અભિસમયાલઙ્કારે નામ પ્રજ્ઞાપારમિતાશાસ્ત્રે પ્રથમાધિકારવૃત્તિઃ ।
માર્ગજ્ઞતાધિકારઃ દ્વિતીયઃ
1 - ધ્યામીકરણતાદીનિ
સર્વાકારજ્ઞતાધિગમો ન વિના માર્ગજ્ઞતાપરિજ્ઞાનેનેતિ માર્ગજ્ઞતામાહ -
ધ્યામીકરણતા ભાભિર્દેવાનાં યોગ્યતાં પ્રતિ ।
વિષયો નિયતો વ્યાપ્તિઃ સ્વભાવસ્તસ્ય કર્મ ચ

માર્ગજ્ઞતોત્પત્તિં પ્રતિ યોગ્યતાપાદનાય દેવાદીનાં સ્વકર્મજપ્રભાયાસ્તથાગતપ્રકૃતિપ્રભાભિર્મલિનીકરણતા નિહતમાનસન્તાને ઽધિગમ ઉત્પદ્યત ઇતિ જ્ઞાપનાય કૃતા, અતો વક્રોક્ત્યાધારઃ કથિતઃ । સ ચોત્પાદિતબોધિચિત્ત એવેતિ વિષયપ્રતિનિયતો ભવતિ । ત્રિયાનવ્યવસ્થાનમાભિપ્રાયિકમ્, ન લાક્ષણિકમિતિ ન્યાયાદનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિપર્યવસાન એવ સર્વો જન ઇત્યતો વીતરાગેતરયોગિનાપિ બુદ્ધત્વપ્રાપ્તયે માર્ગજ્ઞતા ભાવનીયેતિ વ્યાપ્તિર્ભવતિ । સત્ત્વાર્થકરણપ્રવૃત્તત્વેનોત્પાદિતબોધિચિત્તસ્ય સર્વથા ક્લેશાપ્રહાણમિતિ સ્વભાવો ભવતિ । તાદૃશસ્વભાવસ્ય ભૂતકોટેરસાક્ષાત્કરણેન પ્રયોપાયકૌશલેન ચાપરિગૃહીતસત્ત્વસ્ય પરિગ્રહણાદિનેતિ કારિત્રમ્ ।
2 - શ્રાવકમાર્ગઃ
આધારાદિકમેવમમિધાય માર્ગજ્ઞતાધિકારે સર્વે માર્ગાઃ પરિપૂરયિતવ્યા ઇતિ શ્રાવકમાર્ગમાહ -
ચતુર્ણામાયસત્યાનામાકારાનુપલમ્ભતઃ ।
શ્રાવકાણામયં માર્ગો જ્ઞેયો માર્ગજ્ઞતાનયે

ઇતિ । તત્ર દુઃખસત્યસ્યાનુક્રમેણ અનિત્યં દુઃખં શૂન્યમનાત્મેત્યેતાનિ ચત્વારિ શાન્તાકારલક્ષણાનિ ।
સમુદયસત્યસ્ય હેતુ-સમુદય-પ્રભવ-પ્રત્યયરૂપત્વેન રોગ-ગણ્ડ-શલ્ય-અઘાકારાઃ ।
નિર્વિદે વિરાગાય નિરોધાય ચ પ્રતિપન્નો ભવતીત્યતસ્તયોઃ દુઃખસમુદયયોઃ પ્રત્યેકઃ પર-પ્રલોપધર્મસ્વરૂપૌ નિર્વિદાકારૌ, ચલ-પ્રભઙ્ગુરસ્વરૂપૌ વિરાગાકારૌ; ભય-ઉપસર્ગ-ઉપદ્રવસ્વરૂપા નિરોધાકારાઃ । નિરોધસત્યસ્ય નિરોધરૂપ-નિરાત્મ-શાન્ત-પ્રણીતરૂપવિવિક્ત-નિર્યાણરૂપશૂન્યાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનભિસંસ્કારા નિરોધસત્યાકારાઃ ।
માર્ગસત્યસ્ય માર્ગ-ન્યાય-પ્રતિપત્તિ-નૈર્યાણિકા ઇતિ માર્ગસત્યાકારાઃ । તતશ્ચૈષાં સ્વભાવાનુપલમ્ભભાવનયા માર્ગજ્ઞતાધિકારે શ્રાવકાણાં માર્ગો બોધિસત્વેનૈવં પરિજ્ઞેયઃ ।
નિર્વેધભાગીયાધિગમપૂર્વકં ચતુઃસત્વપરિજ્ઞાનમિતિ માર્ગમમિધાય નિર્વેધભાગીયમાહ-
રૂપાદિસ્કન્ધશૂન્યત્વાચ્છૂન્યતાનામભેદતઃ ।
ઊષ્માણો ઽનુપલમ્ભેન તેષાં મૂર્ધગતં મતમ્

ક્ષાન્તયસ્તેષુ નિત્યાદિગોસ્થાનનિષેધતઃ ।
દશ ભૂમીઃ સમારભ્ય વિસ્તરાસ્થાનદેશનાત્

અગ્રધર્મગતં પ્રોક્તમાર્યશ્રાવકવર્ત્મનિ ।
તત્કસ્ય હેતોર્બુદ્ધેન બુદ્ધ્વા ધર્માસમીક્ષણાત્

રૂપાદિસ્કન્ધાનાં સ્વસ્વરૂપશૂન્યત્વાચ્છૂન્યતાનામભેદેન, રૂપાદીનાં પૂર્વવદનુપમ્ભેન, એવં રૂપાદીનાં ઽન નિત્યં નાનિત્યમ્ઽ ઇત્યુપલમ્ભયોગતઃ સ્થાનનિષેધેન, યસ્માત્ તથાગતેન બોધિમભિસમ્બુધ્ય ધર્મા ન સમીક્ષિતા ઇતિ પ્રમાણપુરુષાદર્શનકારણોપપત્ત્યા પ્રમુદિતભૂમ્યાદૌ વિસ્તરાસ્થાનદેશનયા ચેતિ એભિરાકારૈર્યથાક્રમં સત્યાનામુપલબ્ધૌ નિર્વેધભાગીયા ઉત્પદ્યન્તે ।
3 - પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગઃ
શ્રાવકમાર્ગાનન્તરં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં માર્ગાભિધાને ન્યાયપ્રાપ્તે ઽપિ શ્રાવકેભ્યઃ કથં પ્રતિવિશિષ્ટાસ્તે યેન તેષાં માર્ગભેદ ઇત્યાશઙ્ક્ય વૈશિષ્ટ્યપ્રતિપાદનાર્થં તાવદાહ -
પરોપદેશવૈયર્થ્યં સ્વયમ્બોધાત્ સ્વયમ્ભુવામ્ ।
ગમ્ભીરતા ચ જ્ઞાનસ્ય ખડ્ગાનામભિધીયતે

ઇતિ । શ્રાવકાઃ પરોપદેશસાપેક્ષાઃ સ્વબોધિં બુધ્યન્તે; સાલાપધર્મદેશનયા ચ પરાનપિ કુશલે પ્રવર્તયન્તીત્યાગમઃ । પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ પુનઃ સ્વયં પૂર્વશ્રુતાદ્યભિસંસ્કારેણ પરોપદેશં પ્રત્યનપેક્ષાઃ સ્વબોધિસમધિગચ્છન્ત્યતસ્તેષાં બુદ્ધાદ્યુપદેશનૈરર્થક્યમિત્યેકં વૈશિષ્ટ્યમ્ । શબ્દોચ્ચારણધર્મદેશનયા શ્રોતૃભિઃ ક્રિયતે વક્તૃજ્ઞાનસામર્થ્યાવબોધઃ । તે (પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ) પુનઃ અશબ્દોચ્ચારણધર્મદેશનયા સ્વાધિગતજ્ઞાનાદિસામર્થ્યેન પરાન્ દશકુશલાદૌ પ્રવર્તયન્ત્યતસ્તેષાં જ્ઞાનસ્યાનવબોધતયા દ્વિતીયં વૈશિષ્ટ્યમિતિ ।
કથમશબ્દોચ્ચારણધર્મદેશનેત્યાશંક્યાહ -
શુશ્રૂષા યસ્ય યસ્યાર્થે યત્ર યત્ર યથા યથા ।
સ સો ઽર્થઃ ખ્યાત્યશબ્દો ઽપિ તસ્ય તસ્ય તથા તથા

ઇતિ । નાવિતર્ક્ય નાવિચાર્ય વાચં ભાષત ઇત્યાલાપો વિક્ષેપઃ । સ ચ સન્તાનક્ષોભમાદધાતીતિ યથા યથા બોધિસત્ત્વેન ઽબુદ્ધો ભૂત્વા આલાપમન્તરેણ ધર્મદેશનાં કુર્યામ્ઽ ઇતિ પ્રણિધાનં પ્રવર્તિતમ્, તથા બુદ્ધત્વસામ્યાત્ પ્રત્યેકબુદ્ધાવસ્થાયાઞ્ચ પ્રણિધાનાદિસામર્થ્યેન યસ્મિન્નર્થે યેન પ્રકારેણ યસ્ય શ્રવણેચ્છા, તસ્ય વિજ્ઞાને તેનૈવ પ્રકારેણ અશબ્દો ઽપિ સો ઽર્થઃ પ્રતિભાતીત્યશબ્દધર્મદેશનોચ્યતે । ઇત્યેવં વક્ષ્યમાણધર્મસ્ય શ્રોતૃવિજ્ઞાને સુનિર્માણમુત્પાદશ્ચેત્યયં ભવતિ ધર્મદેશના શબ્દાર્થઃ ।
વૈશિષ્ટ્યમેવમભિધાય વિશિષ્ટાનાં વિશિષ્ટ એવ માર્ગ ઇતિ પ્રકૃતપ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગમાહ -
ગ્રાહ્યાર્થકલ્પનાહાનાદ્ ગ્રાહકસ્યાપ્રહાણતઃ ।
આધારતશ્ચ વિજ્ઞેયઃ ખડ્ગમાર્ગસ્ય સઙ્ગ્રહઃ

ઇત્યુક્તમ્ । પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય માર્ગઃ યથોક્તસત્યભાવનયા એવ, યથાઅવસ્તુ પ્રતીત્યસમુત્પાદભાવનયા ચ । ગ્રાહ્યગ્રાહકાર્થવિકલ્પયોર્યથાક્રમં પ્રહાણાપ્રહાણે પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસઙ્ગૃહીતાધારધર્મવસ્તુનો વિશેષવિશિષ્ટધર્માધિગમશ્ચ બોધિસત્ત્વેન પરિજ્ઞેયો ન સર્વાકારજ્ઞાનેનેતિ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગઃ ।
નિર્વેધભાગીયાધિગમે સતિ યથોક્તમાર્ગ ઉત્પદ્યત ઇતિ નિર્વેધભાગીયમાહ -
પ્રજ્ઞપ્તેરવિરોધેન ધર્મતાસૂચનાકૃતિઃ ।
ઊષ્મગં મૂર્ધંગં રૂપાદ્યહાનાદિપ્રભાવિતમ્

અધ્યાત્મશૂન્યતાદ્યાભી રૂપાદેરપરિગ્રહાત્ ।
ક્ષાન્તી રૂપાદ્યનુત્પાદાદ્યાકારૈરગ્રધર્મતા

ઇતિ । રૂપાદિસાઙ્કેતિકધર્મપ્રજ્ઞપ્તેરવિરોધેન ધર્મતાયાઃ પ્રતિપાદનેનઃ, રૂપાદેઃ પરમાર્થતો ન હાનિવૃદ્ધ્યાદ્યર્થં શિક્ષણેન, સ્વભાવશૂન્યત્વાત્ રૂપાદેરધ્યાત્મબહિર્ધાદિશૂન્યતયા અપરિગ્રહણેન, રૂપાદેરનુત્પાદાનિરોધાદ્યાકારૈશ્ચ યથાક્રમં ચતુઃસત્યાલમ્બને નિર્વેધભાગીયો ભવતિ ।
4 - બોધિસત્ત્વમાર્ગઃ
પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગાનન્તરં બોધિસત્ત્વમાર્ગમાહ -
ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણૈઃ સત્યં સત્યં પ્રતિ ચતુર્વિધૈઃ ।
માર્ગજ્ઞતાયાં દૃઙ્માર્ગઃ સાનુશંસો ઽયમુચ્યતે

ઇતિ । માર્ગજ્ઞતાધિકારે બોધિસત્ત્વેન ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિર્ધર્મજ્ઞાનમન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિરન્વયજ્ઞાનં ચેતિ ચત્વારઃ ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાઃ પ્રત્યેકં દુઃખાદિસત્યસમ્બન્ધયુક્તા ઐહિકામુત્રિકૈર્ગુણૈર્યુક્તા વિમાવનીયા ઇતિ દર્શનમાર્ગો મહાનુશંસ ઇત્યુચ્યતે ।
કથમાકારો ભાવનીય ઇત્યાહ -
આધારાધેયતાભાવાત્તથતાબુદ્ધયોર્મિથઃ ।
પર્યાયેણાનનુજ્ઞાનં મહત્તા સા ઽપ્રમાણતા

પરિમાણાન્તતાભાવો રૂપાદેરવધારણમ્ ।
તસ્યાં સ્થિતસ્ય બુદ્ધત્વે ઽનુદ્ગ્રહાત્યાગતાદયઃ

મૈત્ર્યાદિ શૂન્યતાપ્રાપ્તિર્બુદ્ધત્વસ્ય પરિગ્રહઃ ।
સર્વસ્ય વ્યવદાનસ્ય સર્વાધિવ્યાધિશાતનમ્

નિર્વાણગ્રાહશાન્તત્વં બુદ્ધેભ્યો રક્ષણાદિકમ્ ।
અપ્રાણિવધમારભ્ય સર્વાકારજ્ઞતાનયે

સ્વયં સ્થિતસ્ય સત્ત્વાનાં સ્થાપનં પરિણામનમ્ ।
દાનાદીનાઞ્ચ સમ્બોધાવિતિ માર્ગજ્ઞતાક્ષણાઃ

પરમાર્થતઃ તથતાબુદ્ધયોરાધારાધેયભાવો ન વિદ્યત ઇત્યતસ્તયોઃ પર્યાયેણાવસ્થિતેરનનુજ્ઞાનમ્ । રૂપાદીનાં ધર્મધાતુસ્વભાવતયા મહત્તા તથૈવ તેષામપ્રમાણતા । પૂર્વવદાકાશાપરિમાણતયા તેષામપરિમાણતેત્યેવં દુઃખસત્યાકારા ભવન્તિ ।
રૂપાદીનાં નિઃસ્વભાવત્વેન શાશ્વતોચ્છેદાદ્યન્તાભાવઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતસ્ય ધર્મધાતુસ્વભાવતયા રૂપાદીનાં તથાગતત્વાવધારણમ્ । તથૈવ તસ્યાં સ્થિતસ્ય સર્વધર્માણાં નોદ્ગ્રહત્યાગભાવનાદિકમ્ । નિઃસ્વભાવાધિમોક્ષપૂર્વકં ચતુરપ્રમાણં વિભાવનીયમિત્યેવં સમુદયસત્યાકારા ભવન્તિ ।
રૂપાદેર્નિજરૂપા પ્રકૃત્યૈવ શૂન્યતા । ધર્મધાતુપરિણામિતકુશલમૂલાનાં ફલં તથાગતત્વસ્ય પ્રાપણમ્ । પ્રજ્ઞાપારમિતયા સર્વાકારપ્રતિપક્ષાણાં સંગ્રહઃ । તયૈવ બાહ્યાભ્યન્તરોપદ્રવપ્રશમનમિત્યેવં નિરોધસત્યાકારા ભવન્તિ ।
નિઃસ્વભાવતાભાવનયૈવ રૂપાદિનિર્વાણાભિનિવેશસ્ય શાન્તિઃ । પ્રજ્ઞોપાયકૌશલપ્રવૃત્તસ્ય બુદ્ધેભ્યો રક્ષાવરણગુપ્તયો ભવન્તિ । બુદ્ધત્વાભિલાષિણા સ્વયં પ્રાણાતિપાતવિરત્યાદિપૂર્વકં સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થિત્વા તત્રૈવ પરેષાં સ્થાપનમ્ । દાનાદીનામક્ષયં કર્તુમિચ્છતા સમ્યક્સમ્બોધૌ પરિણામનમિત્યેવં માર્ગસત્યસ્યાકારા ભવન્તિ । ઇત્યેવમેવ માર્ગજ્ઞતાયાઃ ક્ષણા ભવન્તિ ।
કેચિદિહ કારિકાર્થોપલક્ષણપરેણ ગ્રન્થેન આકારાર્થમનુક્ત્વા દર્શનમાર્ગષોડશક્ષણોપલક્ષણમેવ કેવલમનુકૃતમિતિ વર્ણયન્તિ, એવમુક્તાનુક્તનિર્વેધભાગીયાદ્યર્થકારિકાસ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ । તૈર્ભાવનાનુક્રમાદ્યનિર્દેશાત્ કાચિદભિસમયાનુપૂર્વી ન પ્રતિપાદિતા । ઽઆલમ્બનમનિત્યાદિ સત્યાધારં તદાકૃતિઃઽ ઇત્યાદિકારિકાર્થશ્ચ કથં વ્યાખ્યેય ઇત્યપરે ।
5 - ભાવનામાર્ગકારિત્રમ્
દર્શનમાર્ગાનન્તરં ભાવનામાર્ગાભિધાને સતિ સ્વલ્પવક્તત્વેન ફલનિમ્નત્વેન ચ વિનેયપ્રવૃત્તેઃ તત્કારિત્રં તાવત્ -
સર્વતો દમનં નાઅ સર્વતઃ ક્લેશનિર્જયઃ ।
ઉપક્રમાવિષહ્યત્વં બોધિરાધારપૂજ્યતા

ઇત્યુક્તમ્ । સર્વપ્રકારચિત્તસ્વવિધેયીકરણમ્, કલ્યાણમિત્રાદિસર્વજનનમનમ્, રાગાદ્યભિભવઃ, પરકૃતાઘાતાનનુપ્રતિપત્તેઃ અવિષહ્યત્વમ્, સમ્યક્સમ્બોધિપ્રતિપત્તિઃ, આધારવિષયપૂજ્યતાકારિત્રઞ્ચેતિ ષડ્વિધમેવ કારિત્રમ્ ।
સાસ્રવો ભાવનામાર્ગઃ
6 - ભાવનામાર્ગાધિમુક્તિઃ
કારિત્રાનન્તરં ભાવનામાર્ગઃ । સ ચ સાસ્રવાનાસ્રવભેદેન દ્વિવિધઃ । અતઃ સાસ્રવભાવનામાર્ગાધિમુક્તિપરિણામનાનુમોદનામનસ્કારેષુ પ્રથમં ભાવનામાર્ગાધિમુક્તિમનસ્કારમાહ -
અધિમુક્તિસ્ત્રિધા જ્ઞેયા સ્વાર્થા ચ સ્વપરાર્થિકા ।
પરાર્થિકૈવેત્યેષા ચ પ્રત્યેકં ત્રિવિધેષ્યતે

મૃદ્વી મધ્યાધિમાત્રા ચ મૃદુમૃદ્વાદિભેદતઃ ।
સા પુનસ્ત્રિવિધેત્યેવં સપ્તવિંશતિધા મતા

ઇતિ । સ્વોભયપરાર્થોપલમ્ભતયા યથાધિમોક્ષં દૃષ્ટકુશલધર્મધિષ્ઠાના ભાવનામાર્ગાધિકારાદાદૌ અસાક્ષાત્ક્રિયારૂપાધિમુક્તિઃ ત્રિવિધા સતી પ્રત્યેકં મૃદ્વાદિભેદેન ત્રિવિધા । એવમેષાપિ પ્રત્યેકં મૃદુમૃદ્વાદિભેદેન ત્રિવિધા । એવં નવભિસ્ત્રિભિરધિમુક્તિઃ સપ્તવિંશતિપ્રકારા ભવતિ ।
7 - ભાવનામાર્ગાધિમુક્તસ્ય સ્તુતિઃ સ્તોભઃ પ્રશંસા ચ
તદ્ભાવકબોધિસત્ત્વસ્યોત્સાહવર્ધનાય તદધિમોક્ષસ્ય સ્ત્યુત્યાદયો બુદ્ધાદિભિઃ ક્રિયન્ત ઇતિ સ્તુતિં, સ્તોભં પ્રશંસાઞ્ચાહ -
સ્તુતિઃ સ્તોભઃ પ્રશંસા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિ ।
અધિમોક્ષસ્ય માત્રાણાં નવકૈસ્ત્રિભિરિષ્યતે

ઇતિ । યથાધિમોક્ષદૃષ્ટધર્મલક્ષણાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિ પ્રવૃત્તસ્યાધિમોક્ષમનસ્કારસ્ય પ્રથમદ્વિત્રિનવાવસ્થાનાં પ્રત્યેકં નવભિઃ પ્રકારૈરુત્તરોત્તરાભિનન્દનં સ્તુતિઃ સ્તોભઃ પ્રશંસા ચ ઇષ્યતે । અતસ્તે સ્તુત્યાદયો યથાભૂતાર્થાધિગમમાત્રલક્ષણા નાર્થવાદરૂપાઃ ।
8 - પરિણામના
એવમધિમોક્ષસ્ય પરિણામનાસમ્ભવાદ્ દ્વિતીયં પરિણામનામનસ્કારમાહ -
વિશેષઃ પરિણામસ્તુ તસ્ય કારિત્રમુત્તમમ્ ।
નોપલમ્ભાકૃતિશ્ચાસાવવિપર્યાસલક્ષણઃ

વિવિક્તો બુદ્ધપુણ્યૌઘસ્વભાવસ્મૃતિગોચરઃ ।
સોપાયશ્ચાનિમિત્તશ્ચ બુદ્ધૈરભ્યનુમોદિતઃ

ત્રૈધારુકાપ્રપન્નશ્ચ પરિણામો ઽપરસ્ત્રિધા ।
મૃદુર્મધ્યો ઽધિમાત્રશ્ચ મહાપુણ્યોદયાત્મકઃ

ઇતિ । યથોક્તો વિશેષાધિમોક્ષઃ, અનુપલમ્ભઃ, અવિપર્યાસઃ, વિવિક્તઃ, તથાગતકુશલમૂલૌધસ્વભાવસ્મૃતિઃ, સોપાયકૌશલઃ, અનિમિત્તઃ, બુદ્ધાનુજ્ઞાતઃ, ત્રૈધાતુકાપ્રપન્નઃ, મૃદુમધ્યાધિમાત્રશ્ચ મહાપુણ્યોદય ઇત્યેવમધ્યારોપિતમનસ્કારા યથાક્રમમનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિઃ શીલાદિસ્કન્ધ-પરિણામનાચિત્ત-આત્માદિયુક્તવસ્તુ-ત્રિકાલબુદ્ધકુશલ-દાનાદિ-નિમિત્ત-સર્વમાર્ગ-કામાદિધાતુ-દશકુશલકર્મપથ-સ્રોત-આપન્નાદ્યનુત્તરસમ્બોધિપ્રસ્થિતાનામનુપલબ્ધાનામુપલમ્ભા ઇતિ ત્રિયાનવિનેયસત્ત્વાનાં માર્ગોપદેશહેતુભાવવ્યાપારયુક્તૈઃ સર્વસત્ત્વાર્થમક્ષયાય ચાનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધૌ દ્વાદશ પરિણામનાઃ ક્રિયન્તે ।
9 - અનુમોદના
એવં પરિણામયિતવસ્તુ અભિવર્ધયિતવ્યમિતિ તૃતીયમનુમોદનામનસ્કારમાહ -
ઉપાયાનુપલમ્ભાભ્યાં શુભમૂલાનુમોદના ।
અનુમોદે મનસ્કારભાવનેહ વિધીયતે

ઇતિ । સંવૃત્યુપાયેન કુશલમૂલાન્યુપલભ્ય પ્રમુદિતચિત્તેન પરમાર્થતો ઽનુપલમ્ભતયાનુમોદનીયાનીતિ ।
તત્રાયં સમાસાર્થઃ-આકરાન્નિષ્કૃષ્ટઃ સ્વર્ણપિણ્ડ ઇવાધિમોક્ષમનસ્કારઃ, સ્વર્ણકારેણ તતો ઽલઙ્કારકરણમિવ સમ્યક્સમ્બોધેરઙ્ગકરણં પરિણામનામનસ્કારઃ, સ્વપરપુણ્યસમતાપ્રાપ્તિ અનુમોદનામનસ્કાર ઇતિ ।
અનાસ્રવો ભાવનામાર્ગઃ
10 - અભિનિર્હારઃ
સાસ્રવાનન્તરમનાસ્રવો ભાવનામાર્ગઃ । સ ચ દ્વિવિધ ઇતિ પ્રથમમભિનિર્હારલક્ષણં ભાવનામાર્ગમાહ -
સ્વભાવઃ શ્રેષ્ઠતા તસ્ય સર્વસ્યાનભિસંસ્કૃતિઃ ।
નોપલમ્ભેન ધર્માણામર્પણા ચ મહાર્થતા

ઇતિ । રૂપાદ્યવિપરીતદર્શનં સ્વભાવઃ । નાન્યથા બુદ્ધત્વસંપ્રાપ્તિરિતિ શ્રેષ્ઠતા । સર્વધર્મવિશેષાનુત્પાદનેન અધિગમપ્રયોગો ઽનભિસંસ્કારઃ । તાદૃશસ્વભાવાદિયુક્તમાર્ગધર્માણામનુપલમ્ભતયા યોગિસન્તાને સમુત્પાદનમર્પણા । બુદ્ધત્વમહાર્થસાધનાન્મહાર્થતા ।
11 - અત્યન્તવિશુદ્ધિઃ તદનન્તરં યઃ પરિગ્રહત્યાગેન પ્રાપ્સ્યમાનઃ કસ્તસ્યોત્પાદાનુત્પાદહેતુરિતિ આકાંક્ષાનિરાસદ્વારેણ દ્વિતીયમત્યન્તવિશુદ્ધિલક્ષણમાહ -
બુદ્ધસેવા ચ દાનાદિરુપાયે યચ્ચ કૌશલમ્ ।
હેતવો ઽત્રાધિમોક્ષસ્ય ધર્મવ્યસનહેતવઃ

મારાધિષ્ઠાનગમ્ભીરધર્મતાનધિમુક્તતે ।
સ્કન્ધાદ્યભિનિવેશશ્ચ પાપમિત્રપરિગ્રહઃ

ઇતિ । બુદ્ધસમારાધનમ્, દાનાદિપારમિતાપરિપૂરણમ્, શમથકૌશલઞ્ચેતિ ઉત્પાદહેતવઃ ।
મારબાધિતમ્, ગમ્ભીરધર્માનધિમોક્ષઃ, ભાવગ્રહઃ, પાપમિત્રસંગતિરિતિ અનુત્પાદહેતવઃ ।
અધિગમાનધિગમહેતૂનેવમુક્ત્વા પ્રકૃતસ્ય સામાન્યેન વિશુદ્ધિમાહ -
ફલશુદ્ધિશ્ચ રૂપાદિશુદ્ધિરેવ તયોર્દ્વયોઃ ।
અભિન્નાચ્છિન્નતા યસ્માદિતિ શુદ્ધિરૂદીરિતા

ઇતિ । આર્યપુદ્ગલસ્ય યત્ શ્રામણ્યતાફલં તસ્ય સર્વવિપક્ષરહિતત્વેન યા વિશુદ્ધિઃ સૈવ રૂપાદિવિશુદ્ધિઃ, ફલરૂપાદિવિશુદ્ધિઃ રૂપાદેરાત્માભિનિવેશાદિવિગમાત્ । પ્રભેદત્વેન યસ્માત્ તદ્વિશુદ્ધિઃ અભિન્ના અચ્છિન્ના તસ્માત્ સ્વસામાન્યલક્ષણનાનાત્વવિરહાદ્ એવં વિશુદ્ધિરભિધીયતે ।
સામાન્યેન વિશુદ્ધિમેવમભિધાય વિશેષેણાહ -
ક્લેશજ્ઞેયત્રિમાર્ગસ્ય શિષ્યખડ્ગજિનૌરસામ્ ।
હાનાદ્વિશુદ્ધિરાત્યન્તિકી તુ બુદ્ધસ્ય સર્વથા

ઇતિ । રાગાદિક્લેશપ્રહાણાત્, એતસ્ય જ્ઞેયાવરણૈકદેશગ્રાહ્યવિકલ્પસ્ય ચ પ્રહાણાત્, યાનત્રયમાર્ગાવરણપ્રહાણાદ્ યથાક્રમં શ્રાવક-પ્રત્યેકબુદ્ધ-બોધિસત્ત્વાનાં શુદ્ધિર્ભવતિ । સર્વથા સવાસનક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણાત્ ધર્મધાતૂદ્ભવાનુત્તરબુદ્ધાનાં વિશુદ્ધિરિષ્યતે ।
માર્ગજ્ઞતાધિકારે વિશુદ્દિકથનપ્રસઙ્ગાદાત્યન્તિકી ચેતરા ચ બુદ્ધાનાં શ્રાવકાદીનાં ચ યથાક્રમં વિશુદ્ધિઃ । સઃ કથમિત્યાહ -
મૃદુમૃદ્વાદિકો માર્ગઃ શુદ્ધિર્નવસુ ભૂમિષુ ।
અધિમાત્રાધિમાત્રાદેર્મલસ્ય પ્રતિપક્ષતઃ

ઇતિ । કારધાતુધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તય ઇતિ નવભૂમિષ્વધિમાત્રાદિનવપ્રકારવિપક્ષસ્ય પ્રતિપક્ષભાવેન મૃદુમૃદ્વાદિમાર્ગો યથાક્રમં નવપ્રકારઃ । સર્વથાન્યથા ચ વિશુદ્ધિહેતુત્વાદાત્યન્તિકી ચેતરા ચ વિશુદ્ધિરિતિ ।
કથમાત્યન્તિકીત્યાહ -
ત્રિધાતુપ્રતિપક્ષત્વં સમતા માનમેયયોઃ ।
માર્ગસ્ય ચેષ્યતે તસ્ય ચોદ્યસ્ય પરિહારતઃ