Abhisamayālaṃkāra · Chapter 4
ityabhisamayālaṅkāre nāma prajñāpāramitopadeśaśāstre tṛtīyādhikāraḥ /
4 Sarvākārābhisambodhādhikāraḥ caturthaḥ
1 - ākārāḥ
vastujñānaprakārāṇāmākārā iti lakṣaṇam /
sarvajñatānāṃ traividhyāt trividhā eva te matāḥ
asadākāramārabhya yāvanniścalatākṛtiḥ /
catvāraḥ pratisatyaṃ te mārge pañcadaśa smṛtāḥ
hetau mārge ca duḥkhe ca nirodhe ca yathākramam /
aṣṭau te sapta pañceti ṣoḍaśeti ca kīrtitāḥ
smṛtyupasthānamārabhya buddhatvākārapaścimāḥ /
śiṣyāṇāṃ bodhisattvānāṃ buddhānāṃ ca yathākramam
saptatriṃśaccatustriṃśattriṃśannava ca te matāḥ /
trisarvajñatvabhedena mārgasatyānurodhataḥ
kṛtādhikārā buddheṣu teṣūptaśubhamūlakāḥ /
mitraiḥ sanāthāḥ kalyāṇairasyāḥ śravaṇabhājanam
buddhopāsanasampraśnadānaśīlādicaryayā /
udgrahadhāraṇādīnāṃ bhājanatvaṃ satāṃ matam
2 - prayogāḥ
rūpādiṣvanavasthānāt teṣu yoganiṣedhataḥ /
tattathatāgambhīratvāt teṣāṃ duravagāhataḥ
tadaprāmāṇyataḥ kṛcchrāccireṇa pratibodhataḥ /
vyākṛtāvavivartyatve niryāṇe sanirantare
āsannabodhe kṣipraṃ ca parārthe 'vṛddhayahānitaḥ /
dharmādharmādyadṛṣṭau ca rūpācintyādyadarśane
rūpādestannimittasya tadbhāvasyāvikalpakaḥ /
phalaratnapradātā ca śuddhakaḥ sāvadhiśca saḥ
3 - guṇāḥ
mārāṇāṃ śaktihānyādiścaturdaśavidho guṇaḥ /
4 - doṣāḥ
doṣāśca ṣaḍ viboddhavyāścaturbhirdaśakaiḥ saha
5 - lakṣaṇāni
lakṣyate yena tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ trividhaṃ ca tat /
jñānaṃ viśeṣaḥ kāritraṃ svabhāvo yaśca lakṣyate
tathāgatasya nirvṛttau loke cālujyanātmake /
sattvānāṃ cittacaryāsu tatsaṃkṣepe bahirgatau
akṣayākāratāyāṃ ca sarāgādau pravistṛte /
mahadgate 'pramāṇe ca vijñāne cānidarśane
adṛśyacittajñāne ca tadunmiñjādisaṃjñakam /
punastathatākāreṇa teṣāṃ jñānamataḥ param
tathatāyāṃ munerbodhatatparākhyānamityayam /
sarvajñatādhikāreṇa jñānalakṣaṇasaṃgrahaḥ
śūnyatve sānimitte ca praṇīdhānavivarjite /
anutpādānirodhādau dharmatāyā akopane
asaṃskāre 'vikalpe ca prabhedālakṣaṇatvayoḥ /
mārgajñatādhikāreṇa jñānalakṣaṇamiṣyate
svadharmamupaniśritya vihāre tasya satkṛtau /
gurutve mānanāyāṃ ca tatpūjākṛtakatvayoḥ
sarvatra vṛttimajjñānamadṛṣṭasya ca darśakam /
lokasya śūnyatākāraśūcakajñāpakākṣagam
acintyaśāntatādarśi lokasaṃjñanirodhi ca /
jñānalakṣaṇamityuktaṃ sarvākārajñatānaye
acintyādiviśeṣeṇa viśiṣṭaiḥ satyagocaraiḥ /
viśeṣalakṣaṇaṃ ṣaḍbhirdaśabhiścoditaṃ kṣaṇaiḥ
acintyātulyate meyasaṃkhyayoḥ samatikramau /
sarvāryasaṃgraho vijñavedyāsādhāraṇajñate
kṣiprajñānyūnapūrṇatve pratipatsamudāgamau /
ālambanaṃ ca sādhāraṃ sākalyaṃ samparigrahaḥ
anāsvādaśca vijñeyo viśeṣaḥ ṣoḍaśātmakaḥ /
viśeṣamārgo mārgebhyo yenānyebhyo viśiṣyate
hitaṃ sukhaṃ ca trāṇaṃ ca śaraṇaṃ layanaṃ nṛṇām /
parāyaṇaṃ ca dvīpaṃ ca pariṇāyakasaṃjñakam
anābhogaṃ tribhiryānaiḥ phalāsākṣātkriyātmakam /
paścimaṃ gatikāritramidaṃ kāritralakṣaṇam
kleśaliṅganimittānāṃ vipakṣapratipakṣayoḥ /
viveko duṣkaraikāntāvuddeśo 'nupalambhakaḥ
niṣiddhābhiniveśaśca yaścālambanasaṃjñakaḥ /
vipratyayo 'vighātī ca so 'padāgatyajātikaḥ
tathatānupalambhaśca svabhāvaḥ ṣoḍaśātmakaḥ /
lakṣīva lakṣyate ceti caturthaṃ lakṣaṇaṃ matam
6 - mokṣabhāgīyam
animittapradānādisamudāgamakauśalam /
sarvākārāvabodhe 'smin mokṣabhāgīyamiṣyate
buddhādyālambanā śraddhā vīryaṃ dānādigocaram /
smṛtirāśayasampattiḥ samādhiravikalpanā
dharmeṣu sarvairākārairjñānaṃ prajñeti pañcadhā /
tīkṣṇaiḥ subodhā sambodhirdurbodhā mṛdubhirmatā
7 - virvedhabhāgīyam
ālambanaṃ sarvasattvā ūṣmaṇāmiha śasyate /
samacittādirākārasteṣveva daśadhoditaḥ
svayaṃ pāpānnivṛttasya dānādyeṣu sthitasya ca /
tayorniyojanānyeṣāṃ varṇavādānukūlate
mūrdhagaṃ svaparādhāraṃ satyajñānaṃ tathā kṣamā /
tathāgradharmā vijñeyāḥ sattvānāṃ pācanādibhiḥ
8 - avaivartiko gaṇaḥ
nirvedhāṅgānyupādāya darśanābhyāsamārgayoḥ /
ye bodhisattvā vartante so 'trāvaivartiko gaṇaḥ
rūpādibhyo nivṛttyādyairliṅgairviśatidheritaiḥ /
nirvedhāṅgaśitasyedamakvairtikalakṣaṇam
rūpādibhyo nivṛttiśca vicikitsākṣaṇakṣayo /
ātmanaḥ kuśalasthasya pareṣāṃ tanniyojanam
parādhāraṃ ca dānādi gambhīre 'rthe 'pyakāṃkṣaṇam /
maitraṃ kāyādyasaṃvāsaḥ paṃcadhāvaraṇena ca
sarvānuśayahānaṃ ca smṛtisamprajñatā śuci /
cīvarādi śarīre ca kṛmīṇāmasamudbhavaḥ
cittākauṭilyamādānaṃ dhūtasyāmatsarāditā /
dharmatāyuktagāmitvaṃ lokārthaṃ narakaiṣaṇā
parairaneyatā mārasyānyamārgopadeśinaḥ /
māra ityeva bodhaśca caryā buddhānumoditā
ūṣmamūrdhasu sakṣāntiṣvagradharmeṣvavasthitaḥ /
liṅgairamībhirviśatyā sambodherna nivartatte
kṣāntijñānakṣaṇāḥ ṣaṭ ca pañca pañca ca dṛkpathe /
bodhisattvasya vijñeyamavaivartikalakṣaṇam
rūpādisaṃjñāvyāvṛttirdāḍharyaṃ cittasya hīnayoḥ /
yānayorvinivṛttiśca dhyānādyaṅgaparikṣayaḥ
kāyacetolaghutvaṃ ca kāmasevābhyupāyikī /
sadaiva brahmacāritvamājīvasya viśuddhatā
skandhādāvantarāyeṣu sambhāre sendriyādike /
samare matsarādau ca neti yogānuyogayoḥ
vihārapratiṣedhaśca dharmasyāṇoralabdhatā /
niścitattvaṃ svabhūmau ca bhūmitritayasaṃsthitiḥ
dharmārthaḥ jīvitatyāga ityamī ṣoḍaśa kṣaṇāḥ /
avaivartikaliṅgāni dṛṅmārgasthasya dhīmataḥ
gambhīro bhāvanāmārgo gāmbhīryaṃ śūnyatādikam /
samāropāpavādāntamuktatā sā gabhīratā
cintātulananidhyānānyabhīkṣṇaṃ bhāvanāpathaḥ /
nirvedhāṅgeṣu dṛṅmārge bhāvanāmārga eva ca
prābandhikatvādiṣṭo 'sau navadhā ca prakārataḥ /
mṛdumadhyādhimātrāṇāṃ punarmṛddhādibhedataḥ
asaṃkhyeyādinirdeśāḥ paramārthena na kṣamāḥ /
kṛpāniṣyandabhūtāste saṃvṛtyābhimatā muneḥ
hānivṛddhī na yujyete nirālāpasya vastunaḥ /
bhāvanākhyena kiṃ hīnaṃ vartmanā kimupadāgatam
yathā bodhistathaivāsāviṣṭasyārthasya sādhakaḥ /
tathatālakṣaṇā bodhiḥ so 'pi tallakṣaṇo mataḥ
pūrveṇa bodhirno yuktā manasā paścimena vā /
dīpadṛṣṭāntayogena gambhīrā dharmatāṣṭadhā
utpāde ca nirodhe ca tathatāyāṃ gabhīratā /
jñeye jñāne ca caryāyāmadvayopāyakauśale
9 - bhavaśāntyoḥ samatā
svapnopamatvād dharmāṇāṃ bhavaśāntyorakalpanā /
karmābhāvādicodyānāṃ parihārā yathoditāḥ
10 - anuttarā kṣetraśuddhiḥ
sattvalokasya yāśuddhistasyāḥ śuddhyupahārataḥ /
tathā bhājanalokasya buddhakṣetrasya śuddhatā
11 - upāyakauśalam
viṣayo 'sya prayogasya śātravāṇāmatikramaḥ /
apratiṣṭho yathāvedhamasādhāraṇalakṣaṇaḥ
asakto 'nupalambhaśca nimittapranidhikṣataḥ /
talliṅgaṃ cāpramāṇaṃ ca daśadhopāyakauśalam
Original text: Abhisamayālaṃkāra · Edition: Ramsankar Tripathi: Abhisamayalankaravrttih Sphutartha. Sarnath : Central Institute of Higher Tibetan Studies (CIHTS), 1977. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0