અભિસમયાલંકાર · અધ્યાય 4

ઇત્યભિસમયાલઙ્કારે નામ પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશશાસ્ત્રે તૃતીયાધિકારઃ ।
4 સર્વાકારાભિસમ્બોધાધિકારઃ ચતુર્થઃ
1 - આકારાઃ
વસ્તુજ્ઞાનપ્રકારાણામાકારા ઇતિ લક્ષણમ્ ।
સર્વજ્ઞતાનાં ત્રૈવિધ્યાત્ ત્રિવિધા એવ તે મતાઃ

અસદાકારમારભ્ય યાવન્નિશ્ચલતાકૃતિઃ ।
ચત્વારઃ પ્રતિસત્યં તે માર્ગે પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ

હેતૌ માર્ગે ચ દુઃખે ચ નિરોધે ચ યથાક્રમમ્ ।
અષ્ટૌ તે સપ્ત પઞ્ચેતિ ષોડશેતિ ચ કીર્તિતાઃ

સ્મૃત્યુપસ્થાનમારભ્ય બુદ્ધત્વાકારપશ્ચિમાઃ ।
શિષ્યાણાં બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધાનાં ચ યથાક્રમમ્

સપ્તત્રિંશચ્ચતુસ્ત્રિંશત્ત્રિંશન્નવ ચ તે મતાઃ ।
ત્રિસર્વજ્ઞત્વભેદેન માર્ગસત્યાનુરોધતઃ

કૃતાધિકારા બુદ્ધેષુ તેષૂપ્તશુભમૂલકાઃ ।
મિત્રૈઃ સનાથાઃ કલ્યાણૈરસ્યાઃ શ્રવણભાજનમ્

બુદ્ધોપાસનસમ્પ્રશ્નદાનશીલાદિચર્યયા ।
ઉદ્ગ્રહધારણાદીનાં ભાજનત્વં સતાં મતમ્

2 - પ્રયોગાઃ
રૂપાદિષ્વનવસ્થાનાત્ તેષુ યોગનિષેધતઃ ।
તત્તથતાગમ્ભીરત્વાત્ તેષાં દુરવગાહતઃ

તદપ્રામાણ્યતઃ કૃચ્છ્રાચ્ચિરેણ પ્રતિબોધતઃ ।
વ્યાકૃતાવવિવર્ત્યત્વે નિર્યાણે સનિરન્તરે

આસન્નબોધે ક્ષિપ્રં ચ પરાર્થે ઽવૃદ્ધયહાનિતઃ ।
ધર્માધર્માદ્યદૃષ્ટૌ ચ રૂપાચિન્ત્યાદ્યદર્શને

રૂપાદેસ્તન્નિમિત્તસ્ય તદ્ભાવસ્યાવિકલ્પકઃ ।
ફલરત્નપ્રદાતા ચ શુદ્ધકઃ સાવધિશ્ચ સઃ

3 - ગુણાઃ
મારાણાં શક્તિહાન્યાદિશ્ચતુર્દશવિધો ગુણઃ ।
4 - દોષાઃ
દોષાશ્ચ ષડ્ વિબોદ્ધવ્યાશ્ચતુર્ભિર્દશકૈઃ સહ

5 - લક્ષણાનિ
લક્ષ્યતે યેન તજ્જ્ઞેયં લક્ષણં ત્રિવિધં ચ તત્ ।
જ્ઞાનં વિશેષઃ કારિત્રં સ્વભાવો યશ્ચ લક્ષ્યતે

તથાગતસ્ય નિર્વૃત્તૌ લોકે ચાલુજ્યનાત્મકે ।
સત્ત્વાનાં ચિત્તચર્યાસુ તત્સંક્ષેપે બહિર્ગતૌ

અક્ષયાકારતાયાં ચ સરાગાદૌ પ્રવિસ્તૃતે ।
મહદ્ગતે ઽપ્રમાણે ચ વિજ્ઞાને ચાનિદર્શને

અદૃશ્યચિત્તજ્ઞાને ચ તદુન્મિઞ્જાદિસંજ્ઞકમ્ ।
પુનસ્તથતાકારેણ તેષાં જ્ઞાનમતઃ પરમ્

તથતાયાં મુનેર્બોધતત્પરાખ્યાનમિત્યયમ્ ।
સર્વજ્ઞતાધિકારેણ જ્ઞાનલક્ષણસંગ્રહઃ

શૂન્યત્વે સાનિમિત્તે ચ પ્રણીધાનવિવર્જિતે ।
અનુત્પાદાનિરોધાદૌ ધર્મતાયા અકોપને

અસંસ્કારે ઽવિકલ્પે ચ પ્રભેદાલક્ષણત્વયોઃ ।
માર્ગજ્ઞતાધિકારેણ જ્ઞાનલક્ષણમિષ્યતે

સ્વધર્મમુપનિશ્રિત્ય વિહારે તસ્ય સત્કૃતૌ ।
ગુરુત્વે માનનાયાં ચ તત્પૂજાકૃતકત્વયોઃ

સર્વત્ર વૃત્તિમજ્જ્ઞાનમદૃષ્ટસ્ય ચ દર્શકમ્ ।
લોકસ્ય શૂન્યતાકારશૂચકજ્ઞાપકાક્ષગમ્

અચિન્ત્યશાન્તતાદર્શિ લોકસંજ્ઞનિરોધિ ચ ।
જ્ઞાનલક્ષણમિત્યુક્તં સર્વાકારજ્ઞતાનયે

અચિન્ત્યાદિવિશેષેણ વિશિષ્ટૈઃ સત્યગોચરૈઃ ।
વિશેષલક્ષણં ષડ્ભિર્દશભિશ્ચોદિતં ક્ષણૈઃ

અચિન્ત્યાતુલ્યતે મેયસંખ્યયોઃ સમતિક્રમૌ ।
સર્વાર્યસંગ્રહો વિજ્ઞવેદ્યાસાધારણજ્ઞતે

ક્ષિપ્રજ્ઞાન્યૂનપૂર્ણત્વે પ્રતિપત્સમુદાગમૌ ।
આલમ્બનં ચ સાધારં સાકલ્યં સમ્પરિગ્રહઃ

અનાસ્વાદશ્ચ વિજ્ઞેયો વિશેષઃ ષોડશાત્મકઃ ।
વિશેષમાર્ગો માર્ગેભ્યો યેનાન્યેભ્યો વિશિષ્યતે

હિતં સુખં ચ ત્રાણં ચ શરણં લયનં નૃણામ્ ।
પરાયણં ચ દ્વીપં ચ પરિણાયકસંજ્ઞકમ્

અનાભોગં ત્રિભિર્યાનૈઃ ફલાસાક્ષાત્ક્રિયાત્મકમ્ ।
પશ્ચિમં ગતિકારિત્રમિદં કારિત્રલક્ષણમ્

ક્લેશલિઙ્ગનિમિત્તાનાં વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોઃ ।
વિવેકો દુષ્કરૈકાન્તાવુદ્દેશો ઽનુપલમ્ભકઃ

નિષિદ્ધાભિનિવેશશ્ચ યશ્ચાલમ્બનસંજ્ઞકઃ ।
વિપ્રત્યયો ઽવિઘાતી ચ સો ઽપદાગત્યજાતિકઃ

તથતાનુપલમ્ભશ્ચ સ્વભાવઃ ષોડશાત્મકઃ ।
લક્ષીવ લક્ષ્યતે ચેતિ ચતુર્થં લક્ષણં મતમ્

6 - મોક્ષભાગીયમ્
અનિમિત્તપ્રદાનાદિસમુદાગમકૌશલમ્ ।
સર્વાકારાવબોધે ઽસ્મિન્ મોક્ષભાગીયમિષ્યતે

બુદ્ધાદ્યાલમ્બના શ્રદ્ધા વીર્યં દાનાદિગોચરમ્ ।
સ્મૃતિરાશયસમ્પત્તિઃ સમાધિરવિકલ્પના

ધર્મેષુ સર્વૈરાકારૈર્જ્ઞાનં પ્રજ્ઞેતિ પઞ્ચધા ।
તીક્ષ્ણૈઃ સુબોધા સમ્બોધિર્દુર્બોધા મૃદુભિર્મતા

7 - વિર્વેધભાગીયમ્
આલમ્બનં સર્વસત્ત્વા ઊષ્મણામિહ શસ્યતે ।
સમચિત્તાદિરાકારસ્તેષ્વેવ દશધોદિતઃ

સ્વયં પાપાન્નિવૃત્તસ્ય દાનાદ્યેષુ સ્થિતસ્ય ચ ।
તયોર્નિયોજનાન્યેષાં વર્ણવાદાનુકૂલતે

મૂર્ધગં સ્વપરાધારં સત્યજ્ઞાનં તથા ક્ષમા ।
તથાગ્રધર્મા વિજ્ઞેયાઃ સત્ત્વાનાં પાચનાદિભિઃ

8 - અવૈવર્તિકો ગણઃ
નિર્વેધાઙ્ગાન્યુપાદાય દર્શનાભ્યાસમાર્ગયોઃ ।
યે બોધિસત્ત્વા વર્તન્તે સો ઽત્રાવૈવર્તિકો ગણઃ

રૂપાદિભ્યો નિવૃત્ત્યાદ્યૈર્લિઙ્ગૈર્વિશતિધેરિતૈઃ ।
નિર્વેધાઙ્ગશિતસ્યેદમક્વૈર્તિકલક્ષણમ્

રૂપાદિભ્યો નિવૃત્તિશ્ચ વિચિકિત્સાક્ષણક્ષયો ।
આત્મનઃ કુશલસ્થસ્ય પરેષાં તન્નિયોજનમ્

પરાધારં ચ દાનાદિ ગમ્ભીરે ઽર્થે ઽપ્યકાંક્ષણમ્ ।
મૈત્રં કાયાદ્યસંવાસઃ પંચધાવરણેન ચ

સર્વાનુશયહાનં ચ સ્મૃતિસમ્પ્રજ્ઞતા શુચિ ।
ચીવરાદિ શરીરે ચ કૃમીણામસમુદ્ભવઃ

ચિત્તાકૌટિલ્યમાદાનં ધૂતસ્યામત્સરાદિતા ।
ધર્મતાયુક્તગામિત્વં લોકાર્થં નરકૈષણા

પરૈરનેયતા મારસ્યાન્યમાર્ગોપદેશિનઃ ।
માર ઇત્યેવ બોધશ્ચ ચર્યા બુદ્ધાનુમોદિતા

ઊષ્મમૂર્ધસુ સક્ષાન્તિષ્વગ્રધર્મેષ્વવસ્થિતઃ ।
લિઙ્ગૈરમીભિર્વિશત્યા સમ્બોધેર્ન નિવર્તત્તે

ક્ષાન્તિજ્ઞાનક્ષણાઃ ષટ્ ચ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ દૃક્પથે ।
બોધિસત્ત્વસ્ય વિજ્ઞેયમવૈવર્તિકલક્ષણમ્

રૂપાદિસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તિર્દાઢર્યં ચિત્તસ્ય હીનયોઃ ।
યાનયોર્વિનિવૃત્તિશ્ચ ધ્યાનાદ્યઙ્ગપરિક્ષયઃ

કાયચેતોલઘુત્વં ચ કામસેવાભ્યુપાયિકી ।
સદૈવ બ્રહ્મચારિત્વમાજીવસ્ય વિશુદ્ધતા

સ્કન્ધાદાવન્તરાયેષુ સમ્ભારે સેન્દ્રિયાદિકે ।
સમરે મત્સરાદૌ ચ નેતિ યોગાનુયોગયોઃ

વિહારપ્રતિષેધશ્ચ ધર્મસ્યાણોરલબ્ધતા ।
નિશ્ચિતત્ત્વં સ્વભૂમૌ ચ ભૂમિત્રિતયસંસ્થિતિઃ

ધર્માર્થઃ જીવિતત્યાગ ઇત્યમી ષોડશ ક્ષણાઃ ।
અવૈવર્તિકલિઙ્ગાનિ દૃઙ્માર્ગસ્થસ્ય ધીમતઃ

ગમ્ભીરો ભાવનામાર્ગો ગામ્ભીર્યં શૂન્યતાદિકમ્ ।
સમારોપાપવાદાન્તમુક્તતા સા ગભીરતા

ચિન્તાતુલનનિધ્યાનાન્યભીક્ષ્ણં ભાવનાપથઃ ।
નિર્વેધાઙ્ગેષુ દૃઙ્માર્ગે ભાવનામાર્ગ એવ ચ

પ્રાબન્ધિકત્વાદિષ્ટો ઽસૌ નવધા ચ પ્રકારતઃ ।
મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણાં પુનર્મૃદ્ધાદિભેદતઃ

અસંખ્યેયાદિનિર્દેશાઃ પરમાર્થેન ન ક્ષમાઃ ।
કૃપાનિષ્યન્દભૂતાસ્તે સંવૃત્યાભિમતા મુનેઃ

હાનિવૃદ્ધી ન યુજ્યેતે નિરાલાપસ્ય વસ્તુનઃ ।
ભાવનાખ્યેન કિં હીનં વર્ત્મના કિમુપદાગતમ્

યથા બોધિસ્તથૈવાસાવિષ્ટસ્યાર્થસ્ય સાધકઃ ।
તથતાલક્ષણા બોધિઃ સો ઽપિ તલ્લક્ષણો મતઃ

પૂર્વેણ બોધિર્નો યુક્તા મનસા પશ્ચિમેન વા ।
દીપદૃષ્ટાન્તયોગેન ગમ્ભીરા ધર્મતાષ્ટધા

ઉત્પાદે ચ નિરોધે ચ તથતાયાં ગભીરતા ।
જ્ઞેયે જ્ઞાને ચ ચર્યાયામદ્વયોપાયકૌશલે

9 - ભવશાન્ત્યોઃ સમતા
સ્વપ્નોપમત્વાદ્ ધર્માણાં ભવશાન્ત્યોરકલ્પના ।
કર્માભાવાદિચોદ્યાનાં પરિહારા યથોદિતાઃ

10 - અનુત્તરા ક્ષેત્રશુદ્ધિઃ
સત્ત્વલોકસ્ય યાશુદ્ધિસ્તસ્યાઃ શુદ્ધ્યુપહારતઃ ।
તથા ભાજનલોકસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય શુદ્ધતા

11 - ઉપાયકૌશલમ્
વિષયો ઽસ્ય પ્રયોગસ્ય શાત્રવાણામતિક્રમઃ ।
અપ્રતિષ્ઠો યથાવેધમસાધારણલક્ષણઃ

અસક્તો ઽનુપલમ્ભશ્ચ નિમિત્તપ્રનિધિક્ષતઃ ।
તલ્લિઙ્ગં ચાપ્રમાણં ચ દશધોપાયકૌશલમ્