અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 721731

સ્મૃતિગત્યયોગાદુત્પાદનતઃ ।
હેતુરેવ તર્હિ સ્વામી પ્રાપ્નોતિ ફલમેવ ચ સ્વમ્ ।
[473।09]
યસ્માદ્ધેતોરાધિપત્યં ફલે ફલેન ચ તદ્વાન્ હેતુરિતિ ।
[473।09-473।10]
યો હ્યેવ હેતુઃ સ્મૃતેસ્તસ્યૈવાસૌ ।
[473।10-473।12]
યશ્ચાપિ સ ચૈત્રાભિધાનઃ સંસ્કારસમૂહસંતાન એકતો ગૃહીત્વા ગવાખ્યસ્વામીત્યુચ્યતે સ ચાપિ તસ્ય દેશાન્તરવિકારોત્પત્તૌ કારણભાવં ચેતસિ કૃત્વા ન તુ ખલુ કશ્ચિદેકશ્ચૈત્રો નામાસ્તિ ન ચાપિ ગૌઃ ।
[473।12-473।13]
તસ્માત્તત્રાપિ ન હેતુભાવં વ્યતીત્યાસ્તિ સ્વામિહ્બાવઃ ।
[473।13]
એવં કો વિજાનાતિ કસ્ય વિજ્ઞાનમિત્યેવમાદિષુ વક્તવ્યમ્ ।
[473।14]
તસ્ય હેતુરિન્દ્રિયાર્થમનસ્કારા યથાયોગમિત્યેષ વિશેષઃ ।
[473।15]
યો ઽપ્યાહ ભાવસ્ય ભવિત્રપેક્ષત્વાત્ સર્વો હિ ભાવો ભવિતારમપેક્ષતે ।
[473।15-473।16]
યથા દેવદત્તો ગચ્છતીત્યત્ર ગતિર્ભાવો ગન્તારં દેવદત્તમપેક્ષતે ।
[473।16]
તથા વિજ્ઞાનં ભાવઃ ।
[473।17]
તસ્માદ્યો વિજાનાતિ તેન ભવિતવ્યમિતિ ।
સ વક્તવ્યઃ ।
[473।18]
કો ઽયં દેવદત્ત ઇતિ ।
યદ્યાત્મા સ એવ સાધ્યઃ ।
અથ વ્યવહારપુરુષઃ ।
[473।18-473।19]
સો ઽપિ ન કશ્ચિદેકઃ સંસ્કારા હિ ત એવંનામાનઃ ।
[473।19-473।20]
તત્ર યથા દેવદત્તો ગચ્છતિ યથા વિજાનાતિ ।
[473।20]
કથં ચ દેવદત્તો ગચ્છતિ ।
[473।20-473।22]
ક્ષણિકા હિસંસ્કારા અભિન્નસંતાના દેવદત્ત ઇતિ બાલૈરેકસત્ત્વપિણ્ડગ્રહેણાધિમુક્તાઃ સ્વસ્ય સંતાનસ્ય દેશાન્તરે કારણં ભવન્ત ઉચ્યન્તે ગચ્છતિ દેવદત્ત ઇતિ ।
[473।22]
સા ચ દેશાન્તરોપત્તિર્ગતિરિત ।
[473।22-473।23]
જ્વાલાશબ્દસંતાનયોર્ગચ્છતિગમનાભિધાનવત્ ।
[473।23-473।24]

ત એવ ચ પુનર્વિજ્ઞાનસ્ય કારણં ભવન્ત ઉચ્યન્તે જાનાતિ દેવદત્ત ઇતિ ।
[473।24]
આર્યૈરપિ તેષાં સંજ્ઞયા તથોચ્યન્તે વ્યવહારાર્થમ્ ।
[473।25]
યત્તર્હિ "વિજ્ઞાનં વિજાનાતી"તિ સૂત્ર ઉક્તં કિં તત્ર વિજ્ઞાનં કરોતિ ।
[473।25-473।26]
ન કિઞ્ચિત્કરોતિ ।
[473।26]
યથા તુ કાર્યં કારણમનુવિધીયત ઇત્યુચ્યતે ।
[473।26-473।27]
સાદૃશ્યેનાત્મલાભાદકુર્વદપિ કિઞ્ચિત્ ।
[473।27]
એવં વિજ્ઞાનમપિ વિજાનાતીત્યુચ્યતે ।
[473।27-474।01]
સાદૃશ્યેનાત્મલાભાદકુર્વદપિ કિઞ્ચિત્ ।
[474।01]
કિં પુનરસ્ય સાદૃશ્યમ્ ।
તદાકારતા ।
[474।01-474।02]
અત એવ તદિન્દ્રિયાદપ્યુત્પન્નં વિષયં વિજાનાતીત્યુચ્યતે નેન્દ્રિયમ્ ।
[474।02-474।03]
અથવા તથા ઽત્રાપિ વિજ્ઞાનસંતાનસ્ય વિજ્ઞાને કારણભાવાદ્વિજ્ઞાનં વિજાનાતીતિ વચનાન્નિર્દોષં કારણે દર્તૃશબ્દનિર્દેશાત્ ।
[474।04]
ઘણ્ટા રૌતીતિ યદ્વત્ ।
[474।04-474।05]
અપિ ખલુ યથા પ્રદીપો ગચ્છતિ તથા વિજ્ઞાનં વિજાનાતીતિ ।
[474।05]
કથં ચ પ્રદીપો ગચ્છતિ ।
[474।05-474।06]
પ્રદીપ ઇત્યર્ચિષાં સંતાન ઉપચર્યતે ।
[474।06]
સ દેશાન્તરેષૂત્પદ્યમાનસ્તં દેશં ગચ્છતીત્યુચ્યતે ।
[474।06-474।07]
એવં વિજ્ઞાનમપિ ચિત્તાનાં સંતાન ઉપચર્યતે ।
[474।07]
તદ્વિષયાન્તરેષૂત્પદ્યમાનં તં વિષયં વિજાનાતીત્યુચ્યતે ।
[474।08-474।09]
યથા ચાભિજાયતે તિષ્ઠતિ રૂપમિત્યત્ર ભવિતુર્ભાવાદનર્થન્તરત્વમેવં વિજ્ઞાનસ્યાપિ સ્યાત્ ।
[474।09-474।10]
યદિ વિજ્ઞાનાદ્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે નાત્માનઃ કસ્માન્ન નિત્યં તાદૃશમેવોત્પદ્યતે ન ચ ક્રમનિયમેનાઙ્કુરકાણ્ડપત્રદિવત્ ।

[474।10]
સ્થિત્યન્યથાત્વસ્ય સંસ્કૃત્લક્ષણત્વાત્ ।
[474।11]
એષ હિ સંસ્કૃતસ્ય સ્વભાવો યદવશ્યં પ્રબન્ધસ્યાન્યથાત્વં ભવતિ ।
[474।11-474।13]
અન્યથા હિ નિકામધ્યાનસમાહિતાનાં સદૃશકાયચિત્તોત્પત્તૌ પ્રથમક્ષણનિંર્વિશેષત્વાત્ પશ્ચાદપિ ન સ્યાત્ સ્વયં વ્યુત્થાનમ્ ।
[474।13]
ક્રમો ઽપિ હિ ચિત્તાનાં નિયત એવ ।
[474।13-474।14]
યતો નૂત્પત્તવ્યં તત એવ તસ્યોત્પાદાત્ ।
[474।14]
તુલ્યાકારમપિ હિ કિઞ્ચિદુત્પાદને સમર્થં ભવતિ ।
[474।14-474।15]
ગોત્રવિશેષાત્ ।
[474।15-474।17]
યદ્યથા સ્ત્રીચિત્તાનન્તરં યદિ તત્કાયવિદૂષણાચિત્તમુત્પન્નં ભવતિ તત્પતિપુત્રાદિચિત્તં વા પુનશ્ચ પશ્ચાત્સંતતિપરિણત્યા સ્ત્રીચિત્તમુત્પદ્યતે તત્ સમર્થ ભવતિ તત્કાયવિદૂષણાચિત્તોત્પાદને તત્પતિપુત્રાદિચિત્તોત્પાદને વા ।
[474।17]
તદ્ગોત્રત્વાત્ ।
[474।18]
અન્યથા ન સમર્થમ્ ।
[474।18-474।19]
અથ પુનઃ પર્યાયેણ સ્ત્રીચિત્તાદ્વહુવિધં ચિત્તમુત્પન્નં વહુતર માસન્નતરં વા તદેવોત્પદ્યતે ।
[474।19]
તદ્ભાવનાયા વલીયસ્ત્વાત્ ।
[474।20]
અન્યત્ર તત્કાલિકાત્કાયબાહ્યપ્રત્યયવિશેષાત્ ।
[474।20-474।21]
સૈવ બલીયસી ભાવના કસ્માન્નિત્યં ન ફલતિ ।
[474।21-474।22]
સ્થિત્યન્યથાત્વસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણત્વાત્ તસ્ય ચાન્યથાત્વસ્યાન્યભાવનાફલોત્પત્તાવાનુગુણ્યાત્ ।
[474।22]
એતદ્ધિ સર્વચિત્તપ્રકારેષુ દિઙ્માત્રમ્ ।
[474।22-474।23]
નિરન્તરકારણજ્ઞાને તુ બુદ્ધાનાં પ્રભુત્વમ્ ॥
[474।23]
એવં હ્યાહુઃ ।
[474।24-474।25]
સર્વાકારકારણમેકસ્ય મયૂરચન્દ્રકસ્યાપિ ।
નાસર્વજ્ઞૈર્જ્ઞેયં સર્વજ્ઞબલં હિ તજ્જ્ઞાનમિ"તિ ॥
[474।26]

પ્રાગેવારુપિણાં ચિત્તભેદાનામ્ ।
[475।01-475।03]
ય એવ ત્વયમેકીયસ્તીર્થિક આત્મપ્રભવાં ચિત્તોત્પત્તિં મન્યતે તસ્યૈવેદં સ્ફુટં ચોદ્યમાપદ્યતે કસ્માન્ન નિત્યં તાદૃશમેવોત્પદ્યતે ન ચ ક્રમનિયમેનાઙ્કુરકાણ્ડપત્રાદિવદિતિ ।
[475।03]
મનઃસંયોગવિશેષાપેક્ષત્વાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
અન્યસંયોગાસિદ્ધેઃ ।
[475।04-475।05]
સંયોગિનોસ્તુ પરિચ્છિન્નત્વાદપ્રાપ્તિપૂર્વિકા પ્રાપ્તિઃ સમ્યોગ ઇતિ લક્ષણવ્યાખ્યાનાચ્ચાત્માનઃ પરિચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
[475।05-475।06]
તતો મનઃસમ્ચારાદાત્મનઃ સંચારપ્રસઙ્ગો વિરાગસ્ય વા ।
[475।06]
પ્રદેશસંયોગ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યૈવ તત્પ્રદેશત્વાયોગાત્ ।
[475।06-475।08]
અસ્તુ વા સંયોગસ્તથાપિ નિત્યમવિશિષ્ટે મનસિ કથં સંયોગવિશેષઃ ।
[475।08]
બુદ્ધિવિશેષાપેક્ષ ઇતિ ચેત્ ।
[475।08-475।09]
સ એવ પરિચોદ્યતે કથં બુદ્ધિવિશેષ ઇતિ ।
[475।09]
સંસ્કારવિશેષાપેક્ષાદાત્મમનઃ સંયોગાદિતિ ચેત્ ।
[475।09-475।10]
ચિત્તાદેવાસ્તુ સંસ્કારવિશેષાપેક્ષત્વાત્ ।
[475।10-475।11]
નહિ કિઞ્ચિદાત્મનઃ ઉપલભ્યતે સામર્થ્મૌષધ કાર્યસિદ્ધાવિવ કુહકવૈદ્યફુઃસ્વાહાનામ્ ।
[475।11]
સત્યાત્મનિ તયોઃ સંયોગ ઇતિ ચેત્ ।
[475।12]
વાઙ્માત્રમ્ ।
આશ્રયઃ સ ઇતિ ચેત્ ।
યથા કઃ કસ્યાશ્રયઃ ।
[475।12-475।13]
ન હિ તે ચિત્રવદરાદિવદાધાર્યે નાપિ સ કુડચ્યકુણ્ડાદિવદાધારો યુક્તઃ ।
[475।13-475।14]
પ્રતિઘાતિયુતદોષાત્ નૈવ સ એવમાશ્રયઃ ।
[475।14]
કથં તર્હિ ।
યથા ગન્ધાદીનાં પૃથિવીતિ ચેત્ ।

[475।14-475।15]
અતિપરિતોષિતાઃ સ્મઃ ।
[475।15]
ઇદમેવ હિ નઃ પ્રત્યાયકં નાસ્ત્યાત્મેતિ ।
[475।15-475।16]
યથા ન ગન્ધાદિભ્યો ઽન્યા પૃથિવીતિ ।
[475।16]
કો હિ સ ગન્ધાદિભ્યો ઽન્યાં પૃથિવીં નિર્ધારયતિ ।
[475।16-475।17]
વ્યપદેશસ્તુ પૃથિવ્યા ગન્ધાદય ઇતિ વિશેષણાર્થમ્ ।
[475।17-475।18]
તે હ્યેવ તદાખ્યા ગન્ધાદયો યથા પ્રતીયેરન્નાન્ય ઇતિ ।
[475।18]
કાષ્ઠપ્રતિમાયાં શરીરવ્યપદેશવત્ ।
[475।18-475।19]
સત્યપિ ચ સંસ્કારવિશેષાપેક્ષત્વે કસ્માન્ન યુગપત્સર્વજ્ઞાનોત્પત્તિઃ ।
[475।19]
યો હિ બલિષ્ઠસ્તેનાન્યેષાં પ્રતિવન્ધઃ ।
[475।20]
સ એવ વલિષ્ઠઃ કસ્માન્નિત્યં ન ફલતિ ।
યો ઽસ્ય ન્યાયઃ સો ઽસ્તુ ભાવનાયાઃ ।
[475।21]
આત્મા તુ નિરર્થકઃ કલ્પ્યતે ।
[475।22]
અવશ્યમાત્માભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
[475।22-475।23]
સ્મૃત્યાદીનાં ગુણપદાર્થત્વાત્ તસ્ય ચાર્થાદવશ્યં દ્રવ્યાશ્રિતત્વાત્ તેષાં ચાન્યાશ્રયાયોગાદિતિ ચેત્ ।
[476।01]
ન ।
ન હ્યેષાં ગુણપદાર્થત્વં સિદ્ધમ્ ।
સર્વમેવ નો વિદ્યમાનં દ્રવ્ય ।
[476।01-476।02]
"ષટ્ દ્રવ્યાણિ શ્રામણ્યફલાની"તિ વચનાત્ ।
[476।02]
નાપ્યેષાં દ્રવ્યાશ્રિતત્વં સિદ્ધમ્ ।
[476।02-476।03]
પરીક્ષિતો હ્યાશ્રયાર્થઃ ।
[476।03]
તસ્માદ્યત્કિઞ્ચિદેવ તત્ ।
[476।04]

આત્મન્યસતિ કિમર્થઃ કર્મારમ્ભઃ ।
[476।04-476।05]
અહં સુખી સ્યામહં દુઃખી ન સ્યામિત્યેવમર્થઃ ।
[476।05]
કો ઽસાવહં નામ યદ્વિષયિઓ ઽયમહઙ્કારઃ ।
સ્કન્ધવિષયઃ ।
કથં જ્ઞાયતે ।
[476।06]
તેષુ સ્નેહાત્ ।
ગૌરાદિબુદ્ધિભિઃ સામાનાધિકરણ્યાત્તુ ।
[476।06-476।08]
ગૌરો ઽહમહં શ્યામઃ સ્થૂલો ઽહમહં કૃશઃ જીર્ણો ઽહમહં યુવેતિ ગૌરાદિબુદ્ધિભિઃ સામાનાધિકરણો ઽયમહઙ્કારો દૃશ્યતે ।
[476।08]
ન ચાત્મન એતે પ્રકારા દૃશ્યન્તે ।
તસ્માદપિ સ્કન્ધેષ્વયમિતિ ગમ્યતે ।
[476।09-476।10]
આત્મન ઉપકારકે ઽપિ શરીર આત્મોપચારો યથા ય એવાયં સ એવાહં સ એવાયં મે બૃત્ય ઇતિ ભવત્યુપકારકે ઽપિ આત્મોપચારો નત્વહઙ્કારઃ ।
[476।10-476।11]
સતિ શરીરાલમ્બનત્વે પરશરીરાલમ્વનો ઽપિ કસ્માન્ન ભવતિ ।
[476।11]
અસંવન્ધાત્ ।
[476।11-476।12]
યેનૈવ હિ સહાસ્ય સંવન્ધઃ કાયેન ચિત્તેન વા યત્રૈવાયમહઙ્કાર ઉત્પદ્યતે નાન્વત્ર ।
[476।12-476।13]
અનાદૌ સંસાર્ર એવમભ્યાસાત્ ।
[476।13]
કશ્ચ સંબન્ધઃ ।
કાર્યકારણભાવઃ ।
[476।13-476।14]
યદ્યાત્મા નાસ્તિ કસ્યાયમહઙ્કારઃ ।
[476।14]
ઇદં પુનસ્તદેઆયાતં "કિમર્થૈષા ષષ્ઠીતિ ।
[476।14-476।15]
યાવદ્ય એવાસ્ય હેતુસ્તસ્યૈવાયમિ"તિ ।
[476।15]
કશ્ચાન્યો હેતુઃ ।
[476।15-476।16]
પૂર્વાહઙ્કારપરિભાવિતં સ્વસંતતિવિષયં સાવદ્યં ચિત્તમ્ ।
[476।16]
અસત્યાત્મનિ ક એષ સુખિતો દુઃખિતો વા ।

[476।16-476।17]
યસ્મિન્નાશ્રયે સુખમુત્પન્નં દુઃખં વા ।
[476।17]
યથા પુષ્પિતો વૃક્ષઃ ફલિતં વનમિતિ ।
[476।17-476।18]
કઃ પુનરનયોરાશ્રયઃ ।
[476।18]
ષડાયતનમ્ ।
યથા કૃત્વા તથોક્તમ્ ।
[476।19]
અસત્યાત્મનિ ક એષાં કર્મણાં કર્તા કશ્ચ ફલાનાં ભોક્તા ભવતિ ।
[476।19-476।20]
કર્તેતિ ક એષ વાહ્યર્થઃ ।
[476।20]
કરોતીતિ કર્તા ।
ભુઙ્ક્ત ઇતિ ભોક્તા ।
પર્યાય ઉચ્યતે નાર્થઃ ।
[476।21]
"સ્વતન્ત્રઃ કર્તે"તિ કર્તૃ લક્ષણમાચક્ષતે લાક્ષણિકાઃ ।
[476।21-476।22]
અસ્તિ પુનઃ ક્વચિદેવ કાર્યે કસ્યચિત્ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
[476।22]
લોકે દૃષ્ટં દેવદત્તસ્ય સ્નાનાસનગમનાદૌ ।
[476।22-476।23]
કઃ પુનર્ભવાન્ દેવદત્તમુદાહરતિ ।
[476।23]
યદ્યાત્માનં સ એવ સાધ્યઃ ।
અથ પઞ્ચસ્કન્ધકં સ એવ્ કર્તા ।
[476।24]
ત્રિવિધં ચેદં કર્મ કાયવાઙ્મનસ્કર્મ ।
[476।24-476।25]
તત્ર કાયકર્મણિ તાવત્ કાયસ્ય ચિત્તપરતન્ત્રા વૃત્તિઃ ।
[476।25-476।26]
ચિત્તસ્યાપિ કાયે સ્વકારણપરતન્ત્રા વૃત્તિસ્તસ્યાપ્યેવમિતિ નાસ્તિ કસ્યચિત્ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
[476।26]
પ્રત્યયપરતન્ત્રા હિ સર્વે ભાવાઃ પ્રવર્તન્તે ।
[476।26-476।27]
આત્મનો ઽપિ ચ નિરપેક્ષસ્યાકારણત્વાભ્યુપગમાત્ર સ્વાતન્ત્ર્યં સિધ્યતિ ।
[476।28]
તસ્માન્નૈવંલક્ષણમ્ ઉપલભ્યતે કશ્ચિત્કર્તા ।

[476।28-477।01]
યત્તુ યસ્ય પ્રધાનં કારણં તત્ત્સ્ય કર્તેત્યુચ્યતે ।
[477।01]
ન ચ આત્મનઃ ક્વચિદપિ કારણત્વં દૃશ્યતે ।
[477।01-477।02]
તસ્માત્સ એવમપિ ન કર્તા યુજ્યતે ।
[477।02-477।03]
સ્મૃતિજો હિ ચ્છન્દઃ ચ્છન્દજો વિતર્કો વિતર્કાત્પ્રયત્નઃ પ્રયત્નાદ્વાયુસ્તતઃ કર્મેતિ કિમત્રાત્મા કુરુતે ।
[477।03-477।04]
ફલસ્યાપિચ ક ઉપભોગો યમયમાત્મા કુર્વન્નુપભોક્તા કલ્પ્યતે ।
[477।04]
ઉપલભિરિતિ ચેત્ ।
નાત્મનઃ ઉપલબ્ધૌ સામર્થ્યં વિજ્ઞાને પ્રતિપેધાત્ ।
[477।05]
અસત્યાત્મનિ કસ્માદસત્ત્વાધિષ્ઠાનઃ પાપપુણ્યોપચયો ન ભવતિ ।
[477।05-477।06]
વેદનાદ્યનાશ્રયત્વાત્ તદાશ્રયશ્ચ ષડાયતનં નાત્મા યથા તથોક્તમ્ ।
[477।07]
કથમસત્યાત્મનિ વેનષ્ટાત્કર્મણ આયત્યાં ફલોત્પત્તિઃ ।
[477।07-477।08]
આત્મન્યપિ સતિ કથં વિનષ્ટાત્ કર્મણ આયત્યાં ફલોત્પત્તિઃ ।
[477।08]
તદાશ્રિતાદ્ધર્માધર્માત્ ।
[477।08-477।09]
યથા કઃકિમાશ્રિત ઇત્યુક્તોત્તરૈષા વાચો યુક્તિઃ ।
[477।09]
તસ્માદનાશ્રિતાદેવ ધર્માધર્માત્ ભવતુ ।
[477।09-477।10]
નૈવ તુ વયં વિનષ્ટાત્ કર્મણ આયત્યાં ફલોત્પત્તિં બ્રૂમઃ ।
[477।10]
કિં તર્હિ ।
[477।10-477।11]
તત્સંતતિપરિણામવિશેષાદ્વીજફલવત્ ।
[477।11]
યથા વીજાત્ફલમુત્પદ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
[477।11-477।12]
ન ચ તદ્વિનષ્ટાદ્વીજાદુત્પદ્યતે ।
[477।12]
નાપ્યનન્તરમેવ ।
કિં તર્હિ ।

[477।12-477।13]
તત્સંતતિપરિણામવિશેષાદઙ્કુરકાણ્ડપત્રાદિક્રમનિષ્પન્નાત્ પુષ્પાવસાનાત્ ।
[477।13-477।14]
તત્ પુનઃ પુષ્પાન્નિષ્પન્નં કસ્માત્તસ્ય વીજસ્ય ફલમિત્યુચ્યતે ।
[477।14]
તદાહિતં હિ તત્ પરયાપુષ્પે સામર્થ્યમ્ ।
[477।14-477।15]
યદિ હિ તત્પૂર્વિકાન્નભવિષ્યત્ તત્તાદૃશસ્ય ફલસ્યોતોપત્તૌ ન સમર્થમભવિષ્યત્ ।
[477।15-477।16]
એવં કર્મણઃ ફલમુત્પદ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
[477।16]
ન ચ તદ્વિનિષ્ટાત્કર્મણ ઉત્પદ્યતે નાપ્યનન્તરમેવ ।
[477।17]
કિં તર્હિ ।
તત્સંતતિપરિણામવિશેષાત્ ।
[477।17-477।18]
કા પુનઃ સંતતિઃ કઃ પરિણામઃ કો વિશેષઃ ।
[477।18-477।19]
યઃ કર્મપૂર્વ ઉત્તરોત્તરચિત્તપ્રવસઃ સા સંતતિસ્તસ્યા અન્યથોત્પત્તિઃ પરિણામઃ ।
[477।19-477।20]
સ પુનર્થો ઽન્તરં ફલોત્પાદનસમર્થઃ સો ઽન્તપરિણામવિશિષ્ટત્વાત્ પરિણમવિશેષઃ ।
[477।20]
તદ્યાથા સોપાદાનં મરણચિત્તં પુનર્ભવસ્ય ।
[477।20-477।21]
ત્રિવિધકર્મપૂર્વકત્વે ઽપિ યત્કર્મ ગુરુ વા ભવત્યાસન્નમભ્યસ્તં વા યત્કૃતં સામર્થ્યં દ્યોત્યતે નત્વન્યસ્ય ।
[477।22]
આહ ચ
[477।23-477।24]
"યત્ ગુરુ યચ્ચાસન્નં યચ્ચાભ્યસ્તં કૃતં ચ યત્ ।
પૂર્વં પૂર્વં પૂર્વં વીપચ્યતે કર્મસંસારે" ॥
[477।25]
તત્ર વિપાકહેત્વાહિતં તુ વિપાકફલદાનસામર્થ્યં વિપાકં દત્ત્વા વિનિવર્તતે ।
[477।25-477।26]
સભાગહેત્વાહિતં તુ નિષ્યન્દફલદાનસામર્થ્યં ક્લિષ્ટાનાં પ્રતિપક્ષોદયાદ્વિનિવર્તતે ।
[477।27]
અક્લિષ્ટાનાં ચિત્તસંતાનાત્યન્તવિનિવૃત્તેર્યદા પરિનિર્વાતિ ।
[478।01]
અથ કસ્માદ્વિપાકાદ્વિપાકાન્તરં નોત્પદ્યતે વીજફલાદિવ ફલાન્તરમ્ ।
[478।01-478।02]
ન તાવત્ દૃષ્ટાન્તેન સર્વં સમાનં ભવતિ ।

[478।02]
તત્રાપિ તુ ન ફલાદેવ પુનઃ ફલાન્તરમુત્પદ્યતે ।
[478।02-478।03]
કિં તર્હિ ।
[478।03]
વિક્લિત્તિવિશેષજાદ્વિકારવિશેષાત્ ।
[478।03-478।04]
યો હિ તત્ર ભૂતપ્રકારાઙ્કુરં નિર્વર્તયતિ સ તસ્ય વીજં નાન્યઃ ।
[478।04-478।05]
ભાવિન્યા તુ સંજ્ઞાયા સાદૃશ્યાદ્વા પૂર્વકો ઽપિ સંતાનો બીજમિત્યાખ્યાયતે ।
[478।05-478।07]
એવમિહાપિ તસ્માદ્વિપાકાદ્યદિ સદસદ્ધર્મશ્રવણા દિપ્રત્યયવિશેષજઃ કુશલસાસ્રવો ઽકુશલો વા ચિત્તવિકાર ઉત્પદ્યતે તસ્માત્પુનર્વિકારાન્તરમુત્પદ્યતે નાન્યથેતિ સમાનમેતત્ ।
[478।07]
અથવા પુનરેતદેવં વિજ્ઞાતવ્યમ્ ।
[478।07-478।09]
યથા લાક્ષારસરઞ્જિતાત્ માતુલુઙ્ગપુષ્પાત્સંતતિપરિણામવિશેષજઃ ફલે રક્તઃ કેશર ઉપજાયતે ન ચ તસ્માત્ પુનરન્યઃ એવં કર્મજાદ્વિપાકાત્ ન પુનર્વિપાકાન્તરમિતિ ।
[478।09-478।10]
યથાસ્થૂલમિદમસ્મદ્બુદ્ધિગમ્યં દર્શિતમ્ ।
[478।10-478।11]
નાનાવિધશક્તિભિન્નૈસ્તુ કર્મભિરધિવાસિતાઃ સંતતય એતામવસ્થાં ગતા ઈદૃશં ફલમભિનિવર્તયન્તીતિ બુદ્ધાનામેવ વિષયઃ ।
[478।11]
આહ ખલ્વપિ
[478।12-478।13]
"કર્મ તદ્ભાવનાં તસ્યા વૃત્તિલાભં તતઃ ફલમ્ ।
નિયમેન પ્રજાનાતિ બુદ્ધાદન્યિઓ ન સર્વથા ॥
[478।14-478।17]
ઇત્યેતાં સુવિહિતહેતુમાર્ગશુદ્ધાં
બુદ્ધાનાં પ્રવચનધર્મતાં નિશમ્ય ।
અન્ધાનાં વિવિધકુદૃષ્ટિચેષ્ટિતાનાં
તીર્થ્યાનાં મતમપવિધ્ય યાન્ત્યનન્ધાઃ ॥
[478।18-478।21]
ઇમં હિ નિર્વાણપુરૈકવર્તિનીં
તથાગતાદિત્યવચોં ઽશુભાસ્વતીમ્ ।
નિરાત્મતામાર્યસહસ્રવાહિતાં
ન મન્દચક્ષુર્વિવૃતામપીક્ષતે ॥
[478।22-478।23]
ઇતિ દિઙ્માત્રમેવેદમુપદિષ્ટં સુમેધસામ્ ।
બ્રણદેશોવિષસ્યેવ સ્વસામર્થ્યવિસર્પણ ઇતિ ।
[479।01-479।02]
પુદ્ગલકોશમભિધર્મકોશભાષ્યં સમાપ્તમિતિ ।

કૃતિરિયમાચાર્યવસુબન્ધુપાદાનામિતિ ॥
[479।03-479।04]
યે ધર્મહેતુપ્રભવા હેતું તેષાં તથાગતો હ્યવદત્ ।
તેષાં ચ યો નિરોધ એવંવાદી મહાશ્રમણઃ ॥
=====================================================================
[479।05-479।06]
દેવધર્મો ઽયં પ્રવરમહાયાન સકલતથાગતશાસનધૂર્દ્ધરસ્ય ઉત્તરાપથિકપણ્ડિતસ્થવિરશ્રીલામાવાકસ્ય યદત્ર પુણ્યમિત્યાદિ ।
[479।07]
॥ શુભમસ્તુ ॥
=====================================================================